Sportowcy coraz częściej trenują odporność na upał. Jakie są ich granice wytrzymałości?
Regularna ekspozycja na wysoką temperaturę może zmusić organizm do adaptacji do upału – poprawiając m.in. tempo pocenia, objętość krwi i pracę układu krążenia. Pytanie brzmi jednak: czy istnieje granica tego, jak wiele człowiek jest w stanie wytrzymać?
Ile upału jest w stanie wytrzymać człowiek? To pytanie, które coraz trudniej ignorować. W marcu tego roku biegaczom biorącym udział w maratonie w Los Angeles pozwolono zakończyć bieg niemal 13 kilometrów przed metą, gdy temperatura zbliżyła się do 32°C. Z kolei podczas igrzysk olimpijskich w Paryżu w 2024 roku organizatorzy wdrożyli specjalne procedury chłodzenia i dokładnie monitorowali temperaturę wewnętrzną sportowców w obawie przed skutkami ekstremalnego upału. W obliczu coraz częstszych fal ekstremalnych upałów coraz więcej sportowców sięga po aklimatyzację cieplną. To metoda treningu mająca przygotować organizm do wysiłku w wysokich temperaturach i poprawić jego zdolność do radzenia sobie z upałem. W 2024 roku Manika Gamble, biegaczka z Atlanty, postanowiła przetestować tę strategię przed wieloetapowym biegiem przez wydmy Namibii, gdzie temperatura mogła sięgać nawet około 62°C. Dwa miesiące przed startem zaczęła treningi adaptacyjne do upału – trzy razy w tygodniu skakała na skakance lub ćwiczyła w saunie, łącząc te sesje ze swoim standardowym planem treningowym. Wyposażona w ochronę przeciwsłoneczną i duże zapasy wody, Manika ukończyła cały bieg liczący około 250 kilometrów. Większość biegaczy nigdy nie będzie musiała mierzyć się z aż tak ekstremalnymi warunkami. Jednak wraz z rosnącymi temperaturami badacze podkreślają, że podobne mechanizmy adaptacyjne mogą mieć znaczenie dla każdego, kto spędza czas w upale. Dziś pytanie nie brzmi już tylko, czy organizm potrafi przystosować się do wysokich temperatur, ale także – jak daleko może bezpiecznie sięgać ta adaptacja. Jak działa aklimatyzacja cieplna? U swej podstawy aklimatyzacja cieplna polega na trenowaniu organizmu, aby chłodził się bardziej efektywnie. Poprzez powtarzalną ekspozycję na wysokie temperatury zaczyna kształtować się szereg zmian fizjologicznych. – Ludzie mają naprawdę niesamowitą zdolność adaptacji do upału. To nasz unikatowy przepływ krwi oraz system pocenia się sprawiają, że – nawet na tle świata ssaków – jesteśmy wyjątkowo zdolni do reagowania na wysokie temperatury – mówi prof. Chris Minson, współdyrektor laboratorium fizjologii wysiłkowej i środowiskowej na Uniwersytecie Oregońskim. Proces adaptacji zaczyna się już przy regularnym kontakcie z ciepłem, choćby podczas pierwszych gorących dni lata. Jednak celowy trening w wysokiej temperaturze sprawia, że zmiany zachodzą szybciej i są bardziej wyraźne. – Podczas wysiłku w wysokiej temperaturze organizm musi oddawać ciepło do otoczenia i utrzymywać względnie niską temperaturę ciała – wyjaśnia prof. Julien Périard z University of Canberra. – Podstawowym mechanizmem chłodzenia jest parowanie potu. Trening w upale sprawia, że organizm staje się w tym coraz skuteczniejszy. Człowiek zaczyna pocić się wcześniej i efektywniej, dzięki czemu może szybciej odprowadzać ciepło i zapobiegać nadmiernemu wzrostowi temperatury wewnętrznej. Zmienia się również układ krążenia. Jak wyjaśnia prof. Julien Périard, u większości osób dochodzi do zwiększenia całkowitej objętości krwi, zwłaszcza osocza. – Dzięki temu krążenie staje się wydajniejsze, a tętno podczas wysiłku spada – mówi dr Robert Kenefick z UMass Lowell. Mniejsze obciążenie układu sercowo-naczyniowego sprawia, że wysiłek, który wcześniej wydawał się bardzo wymagający, staje się łatwiejszy do zniesienia nawet w wysokiej temperaturze. Jak sportowcy trenują odporność na upał? W przypadku sportowców trening aklimatyzacyjny często odbywa się w specjalnych komorach klimatycznych, gdzie temperatura i wilgotność są ściśle kontrolowane. Jedną z metod stosowanych w badaniach dr Roberta Keneficka jest długotrwały wysiłek o niskiej intensywności wykonywany w wysokiej temperaturze. – Zazwyczaj prosimy badanych o stuminutowy spacer każdego dnia przez dziesięć dni – mówi. Pierwszego dnia wielu nie jest w stanie ukończyć pełnej sesji bez przegrzania. Jednak w miarę upływu dni ich temperatura wewnętrzna rośnie wolniej, tętno pozostaje niższe i są w stanie zajść dalej mniejszym kosztem. Podobne efekty można osiągnąć także poza laboratorium – trenując podczas upalnej pogody (lub w ogrzewanym pomieszczeniu) albo dodając kolejne warstwy odzieży, na przykład bluzę z kapturem. Większość ekspertów zaleca łączenie ekspozycji na ciepło z lżejszymi treningami, przy jednoczesnym zachowaniu intensywniejszych ćwiczeń, takich jak sesje szybkościowe, na chłodniejsze warunki. Naukowcy odkrywają również, że metody pasywne, takie jak zanurzenie w ciepłej wodzie lub sesje w saunie po treningu, mogą być równie skuteczne i mniej obciążające dla organizmu. Dr Robert Kenefick twierdzi, że większość osób powinna stosować kombinację aktywnych i pasywnych metod treningu cieplnego. Kluczem jest zachowanie ostrożności. Upał to potężny stresor fizjologiczny, a adaptacja wymaga czasu. Eksperci zalecają stopniowe budowanie ekspozycji, monitorowanie reakcji organizmu i traktowanie nawodnienia jako priorytetu. – Jeśli się odwodnisz, twoje pocenie się zmniejszy, a wtedy będziesz mieć naprawdę poważne kłopoty – mówi prof. Chris Minson. Nawet stosunkowo krótkie programy adaptacyjne, trwające około 7–10 dni, mogą przynieść zauważalne efekty. Prof. Chris Minson zaleca jednak bardziej długofalowe podejście – stopniowe oswajanie organizmu z wysoką temperaturą przez kilka tygodni, zamiast intensywnego „przyspieszonego” treningu. Coraz więcej sportowców korzysta także z sensorów monitorujących obciążenie cieplne, takich jak CORE, które pozwalają śledzić reakcję organizmu w czasie rzeczywistym. Eksperci podkreślają jednak, że takie urządzenia powinny być jedynie uzupełnieniem, a nie zastępstwem dla własnych odczuć. Aklimatyzacja cieplna nie oznacza również, że możesz porzucić pozostałe środki ostrożności. – Jeśli zaczniesz wolniej i pobiegniesz spokojniejszym tempem, organizm będzie wytwarzał mniej ciepła, więc łatwiej będzie mu je odprowadzać – wyjaśnia prof. Chris Minson. – Dzięki temu możesz utrzymać wysiłek przez dłuższy czas. Gdzie leży granica ludzkiej odporności na upał? Choć możesz wytrenować swoje ciało tak, by lepiej reagowało na upał, ma ono swoje granice. Organizatorzy zawodów coraz częściej opierają się na wskaźniku WBGT (wet-bulb globe temperature), który uwzględnia temperaturę, kąt padania promieni słonecznych, zachmurzenie, prędkość wiatru oraz wilgotność, aby określić, kiedy warunki stają się niebezpieczne. Prof. Julien Périard i inni badacze ustalili, że ponad jedna czwarta wszystkich biegów długodystansowych odbywa się w umiarkowanym, wysokim lub ekstremalnym upale. Jednym z najważniejszych czynników wpływających na zdolność organizmu do radzenia sobie z upałem jest wilgotność powietrza. Im jest wyższa, tym większe staje się ryzyko chorób związanych z przegrzaniem. Gdy powietrze jest już nasycone parą wodną, pot nie odparowuje tak skutecznie, a organizm traci możliwość efektywnego chłodzenia się. Dlatego dzień z temperaturą 32°C i wysoką wilgotnością może być bardziej niebezpieczny niż znacznie gorętsze, ale suche warunki. Badania prowadzone na Penn State University wykazały, że granica bezpieczeństwa dla młodych, zdrowych dorosłych osób (bez wcześniejszej aklimatyzacji do upału) wynosi około 31°C przy 100-procentowej wilgotności. Nie wszyscy reagują jednak na upał w ten sam sposób. Dr Jessica Mee z University of Worcester bada różnice między kobietami i mężczyznami w adaptacji do wysokich temperatur. Część jej badań sugeruje, że kobiety mogą mieć niższą tolerancję na upał i potrzebować dłuższego okresu aklimatyzacji, choć naukowcy podkreślają, że wiedza w tym zakresie wciąż się rozwija. Mimo pewnych ograniczeń, ogólny wniosek jest jasny: aklimatyzacja cieplna działa. – A wraz ze zmianami klimatu robi się coraz cieplej, przez co sportowcy częściej rywalizują w wysokich temperaturach – twierdzi prof. Julien Périard. Ze względu na potencjalne korzyści płynące z treningu cieplnego, badacz analizuje obecnie wpływ terapii ciepłem na zdrowie publiczne – nie tylko w kontekście sportowców, ale także osób starszych i grup szczególnie narażonych, które mogą nie być w stanie podejmować aktywności fizycznej. – Najlepszą rzeczą, jaką człowiek może dla siebie zrobić, jest zaaklimatyzowanie się do upału – mówi prof. Chris Minson. – Poza samą wiedzą o tym, kiedy należy zrezygnować z biegania, jest to najlepsza dostępna metoda profilaktyki. Źródło: National Geographic
Czy zmiany klimatu zniszczą demokrację? Ekstremalna pogoda paraliżuje wybory na świecie
Raport Międzynarodowego Instytutu Demokracji i Pomocy Wyborczej rzuca światło na pomijane dotąd czynniki, które realnie kształtują procesy wyborcze, a w konsekwencji – wyniki politycznych plebiscytów. Eksperci alarmują: skutki zmian klimatu od lat systematycznie paraliżują demokratyczne procedury. Skala tego zjawiska jest już na tyle duża, że autorzy opracowania przedstawiają konkretne strategie, mające chronić wybory przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.
Wybory, w trakcie których obywatele wybierają swoje władze – prezydenta, parlament czy samorządy – stanowią sedno demokracji. Przy równym dostępie do arkuszy do głosowania jesteśmy w stanie stwierdzić, że plebiscyt miał wymiar powszechny, a jego wynik jest reprezentacją głosu całego społeczeństwa. Problem pojawia się, gdy część mieszkańców państwa zostaje z tego procesu wyłączona. Jeszcze do niedawna źródłami takich wykluczeń mogła być niedyspozycyjność obywatela, bariery komunikacyjne czy prześladowania polityczne. Teraz do tej niechlubnej grupy dołącza inny, równie silny czynnik zakłócający: konsekwencje zmian klimatycznych. Badacze dowodzą, że przeszkody takie regularnie zakłócają płynność procesów demokratycznych na świecie. Niszczycielski żywioł w trakcie wyborów Liczby przywoływane przez autorów raportu robią wrażenie. W ciągu ostatnich dwóch dekad co najmniej 94 głosowania w 52 krajach zostały zakłócone przez skutki zmian klimatu. Oznacza to, że w co czwartym państwie świata fundament demokracji został wystawiony na próbę przez niekontrolowane czynniki zewnętrzne. Istotną część tej grupy stanowią incydenty z 2024 roku – czasu tzw. supercyklu wyborczego, w którego trakcie do urn poszli mieszkańcy ponad 60 krajów. W co najmniej 18 z nich proces demokratyczny został bezpośrednio dotknięty zagrożeniami naturalnymi, co wpłynęło na miliony wyborców. Wśród państw, które na własnej skórze odczuły wówczas konsekwencje zmian klimatycznych, znalazły się m.in. Brazylia, Kanada, Czechy oraz Nigeria. Jakie zjawiska zakłócały wybory? Czynniki klimatyczne można podzielić na kilka grup ze względu na wymiar ich działania. Każde z tych zjawisk niosło bezpośrednie skutki dla przebiegu głosowań, niszcząc wyborczą infrastrukturę (utrata lokali i dokumentów tożsamości) oraz utrudniając logistykę – w niektórych krajach upał doprowadzał do awarii maszyn liczących głosy. Poważnym zakłóceniem okazały się również przesiedlenia wymuszone katastrofami, przez które mieszkańcy znaleźli się daleko od swoich okręgów wyborczych. Najistotniejsze zakłócenia klimatyczne wymienione w raporcie to: powodzie i podtopienia – Bośnia i Hercegowina mierzyła się z nimi na dwa dni przed głosowaniem. W Senegalu w 2024 roku strażacy musieli dowozić obserwatorów do zalanych lokali; cyklony i huragany – w Mozambiku zniszczyły ponad 3200 klas szkolnych służących za lokale wyborcze, a w Indiach wymusiły ewakuację 1,2 mln ludzi; ekstremalne upały, które na Filipinach doprowadziły do przegrzewania się systemów informatycznych i udarów u wyborców; pożary lasów – w Kanadzie zmusiły tysiące osób do opuszczenia domów dokładnie w czasie trwania wyborów. Jak walczyć ze skutkami zmian klimatycznych? Autorzy badań podkreślają, że postępujące zmiany klimatyczne zmuszają państwa do rewizji tradycyjnych kalendarzy wyborczych. Eksperci postulują przenoszenie terminów głosowań na miesiące o najniższym ryzyku wystąpienia katastrof. Kluczowym elementem nowej strategii staje się ścisła współpraca organów wyborczych z meteorologami oraz agencjami ratunkowymi. Oprócz zmian w kalendarzu niezbędne jest wdrażanie szkoleń z zarządzania kryzysowego, co z sukcesem testuje już Peru. Wszystkie te działania mają na celu budowę odporności systemu, tak aby ekstremalna pogoda nie podważała uczciwości i powszechności głosowania. Źródła: The Guardian, Institute for Democracy and Electoral Assistance Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Chile ogłasza stan wyjątkowy. Pożary zabiły już przynajmniej 18 osób, a ogień ciągle nie daje za wygraną
Południowe Chile się pali. Najbardziej rozciągnięty południkowo kraj świata zmaga się z falą pożarów, które spaliły tysiące hektarów lasów, zniszczyły setki domów i pochłonęły życie przynajmniej kilkunastu osób. Fala upałów nie pomaga.
Prezydent Gabriel Boric ogłosił w Chile stan klęski żywiołowej. Ewakuowano ponad 50 000 ludzi, a z 14 pożarami od trzech dni szalejącymi w kraju walczy prawie 4000 strażaków. Czemu Chile płonie? Pustoszące kraj płomienie powodowane są przez porywiste wiatry i dramatyczne upały, których doświadcza obecnie półkula południowa. Chociaż temperatury w Polsce pozwalają nam bagatelizować ten problem, to obecnie w Chile trwa niezwykłe gorące lato. To jedna z najtragiczniejszych sytuacji, jakie dotknęły ten region w ostatnich latach. Decyzja prezydenta ma umożliwić szybszą i bardziej skoordynowaną reakcję służb ratunkowych i władz. Dzięki wprowadzeniu stanu wyjątkowego w pomoc zaangażowane będą także siły zbrojne. – Mamy do czynienia z bardzo skomplikowaną sytuacją – mówi minister spraw wewnętrznych Chile, Alvaro Elizalde. Która część kraju ucierpiała najbardziej? Alicia Cebrian, dyrektorka Krajowej Służby Zapobiegania i Reagowania na Katastrofy, poinformowała, że ​​większość ewakuacji miała miejsce w miastach Penco i Lirquen w regionie Biobio, w których łącznie mieszka około 60 000 osób. Znajdują się około 500 kilometrów od stolicy kraju, Santiago. – Musieliśmy wybiec z domów w samych koszulkach. Gdybyśmy zostali jeszcze 20 minut, spalilibyśmy się żywcem – mówi agencji AFP Matias Cid, 25-letni student mieszkający w Penco. Opisuje płomienie, które szalały całą noc i błyskawicznie pochłaniały domy. Dotknięte zostało także Lirquen, małe miasteczko portowe. Jak relacjonuje Alejandro Arredondo, miekszańcy ratowali się ucieczką na plażę. Stamtąd obserwowali płonący krajobraz i płomienie, które zamieniają dobytek ich życia w dym. – Nic już nie zostało – komentuje 57-latek. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/GettyImages-2256315185-26a793e.jpg" width="5350" height="3567" alt="PENCO, CHILE - JANUARY 18: A view of the damage caused by the destruction of homes following a wildfire that affected the municipality of Penco, Chile, on January 18, 2026. Chilean President Gabriel Boric declared a state of emergency on Sunday in the Nuble and Biobio regions, in the south-central part of the country, due to the fires that have burned approximately 10,000 hectares. (Photo by Lucas Aguayo Araos/Anadolu via Getty Images)" /> Czy służby działają? Według rządowych raportów służby pracują w pocie czoła. Strażacy walczą z ugaszeniem płomieni, ale silny wiatr i upał utrudniają im działania. W niedzielę temperatura przekroczyła 38°C. Nie wszyscy jednak entuzjastycznie podchodzą do działania władz. – Szanowny prezydencie Boricu, jestem tu od czterech godzin, społeczność płonie, a [rządu] nie ma. Jak minister może do mnie dzwonić tylko po to, by powiedzieć, że „kiedyś” przybędzie wojsko? – mówi Rodrigo Vera, burmistrz miasteczka Penco w regionie Biobío. Wielkie cierpienie mieszkańców – co będzie dalej? Zwęglone ciała w miasteczku Penco – z którego pochodzi większość ofiar śmiertelnych pożarów – znajdowano na polach, w domach, wzdłuż dróg i w spalonych samochodach. – Ci ludzie, którzy zginęli… znaliśmy ich dobrze. Wszyscy ich tutaj znali – mówi 54-letni Víctor Burboa. Pożar ogarnął większość miasta, spaleniu uległy samochody, szkoła i kościół. Spłonęło także kilkaset domów. Dym spowijał niebo pomarańczową mgłą. – Wiele osób się nie ewakuowało. Pozostali w domach, bo myśleli, że ogień zatrzyma się na skraju lasu. Sytuacja była nie do opanowania. Nikt się tego nie spodziewał – mówi 55-letni John Guzmán. W ostatnich latach pożary lasów poważnie dotknęły południowo-środkową część Chile. Według prokuratury w lutym 2024 r. w pobliżu miasta Vina del Mar, na północny zachód od Santiago, wybuchło jednocześnie kilka pożarów – w ich wyniku zginęło 138 osób. Zmieniający się klimat sprawia, że podobne kataklizmy będą występować coraz częściej. Źródło: france24.com, AFP, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rekordowe temperatury wód Amazonii. Badania pokazują dramatyczne skutki suszy
Jeziora w środkowej Amazonii coraz częściej osiągają temperatury, które czynią je skrajnie nieprzyjaznym środowiskiem – nie tylko dla ryb i innych organizmów wodnych, lecz nawet dla człowieka, który po zanurzeniu odczuwa dyskomfort. Postępujące nagrzewanie się wód sygnalizuje nadchodzącą katastrofę ekologiczną. Jak zmieniające się warunki wpłyną na lokalne ekosystemy i życie społeczności zależnych od jezior?
Amazońska susza w 2023 roku przyniosła kolosalne skutki. Wiele tysięcy hektarów lasów tropikalnych zostało zniszczonych przez szalejące pożary, przez co śmierć poniosły setki zwierząt. Jeziora znajdujące się w okolicy Amazonki również doznały poważnych szkód – co opisuje badanie przeprowadzone przez obszerny zespół naukowców. Autorzy alarmują, że tak gwałtowne zmiany mogą być oznaką nadchodzącej katastrofy klimatycznej, która znacząco wpłynie na tamtejsze społeczności. Jeziora za gorące, by się kąpać – jak zmieniła się woda w zbiornikach? Naukowcy w trakcie swoich prac przebadali 10 jezior znajdujących się w regionie środkowej Amazonii. Aż połowa z nich osiągnęła w trakcie ekstremalnej fali upałów temperatury powyżej 37°C. Jezioro Tefé, będące zarówno miejscem hodowli wielu ryb, jak również popularnym ośrodkiem turystycznym, osiągnęło rekord na poziomie 41°C. Zarejestrowana temperatura budzi wrażenie tym bardziej, gdy spojrzymy na fakt, iż została odczytana na dwumetrowej głębokości zbiornika. „Nie można nawet włożyć palca do wody… Jest tak gorąca, że naturalnym odruchem jest natychmiastowe wyciągnięcie ręki” – mówi jeden z autorów badania, hydrolog Ayan Santos Fleischmann, w rozmowie z magazynem „Mongabay”. Tragiczny los zwierząt z Amazonii Człowiek jest organizmem najrzadziej korzystającym ze zbiornika. Los zwierząt, których egzystencja zależy od warunków panujących w jeziorze, okazał się dramatyczny. Około 15% populacji delfinów szarych i inii amazońskich żyjących w Tefé zginęło w wyniku drastycznego wzrostu temperatur. Śmierć poniosło również 3 000 ryb, wśród których znajdowały się m.in. piraniowate paku czarnopłetwe oraz pirapitinga. Naukowcy wykonali również pomiary w Kanale Aramanaí w stanie Pará. Szacunki przeprowadzone na drodze wodnej połączonej z rzeką Amazonką pozwoliły zidentyfikować od 20 do 30 ton martwych ryb, kajmanów, żółwi i płaszczek. Wszystkie te zwierzęta zostały uśmiercone w wyniku drastycznego podwyższenia temperatury. Drastyczne ocieplenie amazońskich jezior – konsekwencje dla społeczności lokalnych Badania prowadzone w środkowej Amazonii pozwoliły wskazać główne czynniki odpowiedzialne za wzrost temperatur wód: intensywne promieniowanie słoneczne, zmniejszoną głębokość jezior, słabszy wiatr oraz większą mętność wody. W wyniku tych zjawisk woda znacząco się ociepliła, co wpisuje się w trend stopniowego zwiększania temperatury w amazońskich jeziorach. Naukowcy rejestrują, że co dekadę wartość ciepła wody wzrasta o 0,6°C. Autorzy badania alarmują: wzrost temperatury wód jest szkodliwy nie tylko dla zwierząt. Śmierć dużej liczby ryb może znacząco wpłynąć choćby na dietę mieszkańców Amazonii. Zdecydowana większość tych zwierząt spożywanych w regionie żyje w jeziorach takich jak Tefé. Fleischmann tłumaczy, że wraz ze spadkiem populacji ryb źródło dochodu może stracić wielu lokalnych rybaków, co znacząco odbije się na tamtejszym rynku pracy. Wysychające jeziora to również czynnik wpływający na transport na wodach śródlądowych. Ten sposób poruszania się jest niezwykle popularny na podmokłych terenach Amazonii, dlatego uniemożliwienie tej formy transportu znacząco wpłynęłoby na mobilność mieszkańców. Wysychająca oraz ekstremalnie ciepła woda wpływa na jakość życia tamtejszych społeczności, których rytm funkcjonowania jest często uzależniony od stanu tej najdłuższej rzeki na świecie. Źródła: Mongabay, Science Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Lato 2025 było najgorętszym w historii Hiszpanii. Naukowcy ostrzegają, że będzie tylko gorzej
Hiszpańskie agencje meteorologiczne donoszą, że właśnie mija najgorętsze lato w historii tego kraju. 2025 rok przyniósł najwyższą średnią temperaturę w historii pomiarów, a tendencja nie jest optymistyczna. Specjaliści ostrzegają, że to dopiero początek.
AEMET – hiszpańska agencja meteorologiczna – ogłosiła we wtorek, że lato 2025 było najcieplejszym w historii pomiarów w tym kraju. Udało się nawet pobić rozgrzewający krew w żyłach rekord z roku 2022. Jeśli tendencja się utrzyma, krajowi grozi spustoszenie. Najgorętszy rok w historii pomiarów Średnia temperatura tego lata w Hiszpanii ustabilizowała się na poziomie 24,2°C, nieznacznie przebijając wynik z 2022 roku – wtedy wyniosła 24,1°C. Wygląda to na nieznaczny wzrost, ale gdy spojrzymy szerzej, sytuacja stanie się alarmująca. Warto wspomnieć, że dziewięć z dziesięciu najgorętszych lat w historii Hiszpanii (odkąd prowadzone są pomiary) przypadło na… XXI wiek. – Naprawdę zmierzamy w kierunku znacznie cieplejszych lat – powiedział na konferencji prasowej Ruben del Campo, rzecznik AEMET. Hiszpania w ogniu Szczególnie gorący okazał się sierpień. 16-dniowa fala upałów sparaliżowała kraj, wykazując średnią temperaturę wyższą o 4,6°C w porównaniu do pomiarów z poprzednich lat. Ekstremalnie suche lato skutkowało szalejącymi pożarami lasów w północnej i zachodniej Hiszpanii. Zginęły 4 osoby, a tysiące zostały zmuszone do opuszczenia domów. Pożary pochłonęły 350 000 hektarów ziemi. Instytut Carlosa III podaje, że bezpośrednio przez gorąco w samej Hiszpanii w sierpniu zginęło 1100 osób. To wzrost o niemal 50% w stosunku do 2024 roku. Iberia za gorąca dla turystów? Rzecznik AEMET zwraca uwagę, że niegdyś fale upałów zdarzały się znacznie rzadziej, a obecnie są zjawiskiem regularnym. To odstrasza turystów. Ostatnie lato w Hiszpanii bez fal upałów to wspomnienie 2014 roku. W 2025 roku 33 dni na 90 dni lata związane było z ekstremalnymi temperaturami. Co trzeci dzień gorąco było wprost nie do wytrzymania. Niestety, w innych zakątkach globu nie jest lepiej. Brytyjskie, japońskie czy południowokoreańskie agencje meteorologiczne informują, że w tych krajach lato 2025 także było najcieplejsze w historii. Wszystko wskazuje na to, że tegoroczne wyniki nie pozostaną jednak długo na tablicy rekordów. Źródło: AEMET Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Upał w mieście? Te ekologiczne strategie przynoszą ochłodzenie w coraz większej liczbie metropolii
Podczas gdy średnia temperatura powietrza w miastach regularnie wzrasta, urbaniści starają się wdrażać coraz to nowsze mechanizmy chłodzące miejską przestrzeń. Niektóre z nich to zupełnie nowe innowacje skrojone pod XXI-wieczne miasto, a niektóre towarzyszą mieszkańcom miast od wieków. Przybliżamy te ekologiczne rozwiązania.
Spis treści: Zazielenić miasto Tradycja w nowoczesnej odsłonie Architektura inspirowana przeszłością Miejskie wyspy ciepła to zjawisko polegające na tym, że temperatura powietrza w obszarach zurbanizowanych jest wyraźnie wyższa niż w otaczających je terenach podmiejskich czy wiejskich. Przyczyn takiej sytuacji można szukać w wielu czynnikach. Są to zarówno ludzkie działania, mające miejsce obecnie w miastach, jak i sam kształt metropolii, który sprzyja podwyższaniu temperatury powietrza. Skutki powstawania miejskich wysp ciepła mogą być niezwykle szkodliwe dla ludzi, zwiększając chociażby ryzyko udarów cieplnych. Z uwagi na to zagrożenie bardzo istotne jest budowanie infrastruktury, która mogłaby „ochłodzić” miasto. Zazielenić miasto Jednym z popularniejszych rozwiązań radzenia sobie z miejskim gorącem jest budowa zielonej infrastruktury. Parki, skwery i ogrody nie nagrzewają się w takim tempie jak asfaltowe powierzchnie, rzucając dodatkowo cień. Trawy pochłaniają również wodę, która, gdy paruje, ochładza powietrze w tej części miasta. Tworzenie miejskich stref zieleni towarzyszy miastom na całym świecie od tysięcy lat. Legendarne wiszące ogrody Semiramidy w Babilonie (ok. VI w. p.n.e., Mezopotamia) miały dawać cień, parowanie i chłód w gorącym klimacie. Podobne zastosowanie do tej pory spełniają np. wewnętrzne dziedzińce z roślinnością i wodą, czyli tzw. riady w Maroku. Miejska zieleń to jednak nie tylko specjalne zielone enklawy, lecz także mniejsza infrastruktura wkomponowana w urbanistyczną przestrzeń. Roślinność nie musi być planowana strefowo, może przenikać się z miejską tkanką, pomagając w ten sposób w ochładzaniu temperatury powietrza. Rozwiązaniami takimi są np. hiszpańskie emparrados (dosłownie: winne zadaszenie), które chłodzą ulice andaluzyjskiego miasteczka Jerez de la Frontera. Winorośl tworzy na tamtejszych uliczkach gęsty, zielony dach, który zatrzymuje promienie słoneczne i daje cień. Dzięki temu temperatura powietrza przy chodniku spada średnio o 6–8 °C. Tradycja w nowoczesnej odsłonie W dawnych perskich miastach stosowano system podziemnych kanałów wodnych, które prowadziły chłodną wodę ze źródeł w górach do miast na pustyni. Woda płynęła głęboko pod ziemią, nie nagrzewając się, a następnie była wypuszczana w studniach czy basenach, tworząc chłodniejszy mikroklimat. Współcześni hiszpańscy urbaniści czerpią z tych rozwiązań tworząc nowe rozwiązania chłodzące. Tak powstał chociażby projekt Qanat 2.0, który – póki co – pilotażowo jest stosowany w opuszczonym sewilskim amfiteatrze. W nowym systemie chłodne powietrze z kanału wodnego (transportującego chłodną wodę około 20 m pod ziemią) jest wypychane na powierzchnię przez pionowe szyby wentylacyjne – to naturalne chłodzenie bez klimatyzacji. Nocą schładzanie odbywa się poprzez rozprowadzanie wody po dachach paneli słonecznych. Wszystkie te środki umożliwiły obniżenie temperatury powietrza o 6–8 stopni Celsjusza. Architektura inspirowana przeszłością Innym architektonicznym rozwiązaniem stosowanym od lat są mashrabiya, czyli ażurowe drewniane osłony na oknach, które dawały cień, a jednocześnie przepuszczały powietrze. Współcześnie wiele arabskich budowli czerpie z tamtych rozwiązań, używając drewna jako materiału chłodzącego wielopiętrowe wieżowce. Architekci inspirują się również irańskimi badgirami, czyli wieżami wiatrowymi stosowanymi do naturalnej wentylacji i chłodzenia budynków. Źródło: Guardian Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ciepło postarza nas jak papierosy. Zobacz, co odkryli naukowcy
Najnowsze badania wskazują, że długotrwała ekspozycja na gorąco może mieć dewastujące skutki dla organizmu: niszczyć geny porównywalnie z nadmiernym piciem alkoholu czy paleniem papierosów. Temperatura na świecie stale rośnie, więc naukowcy podpowiadają, jak się zabezpieczyć.
Spis treści: Jak bardzo upał skraca życie? Tak gorąco działa na ciało Ciepło przedwcześnie starzeje geny Czy wszyscy starzejemy się od gorąca? Nie tylko gorące tropiki – średnie temperatury wielu miast w Polsce rosną z roku na rok. Wiedzą o tym np. mieszkańcy Wrocławia, w którym średnia roczna temperatura w 2023 roku znacząco różniła się od średniej z lat 1991–2020. Powodem są nie tylko łagodniejsze zimy, ale także nachodzące Polskę fale upałów. To nie koniec złych wieści: według najnowszych badań długotrwała ekspozycja na podwyższoną temperaturę może mieć katastrofalne skutki dla organizmu. Jak bardzo upał skraca życie? Coraz więcej badań udowadnia, że długotrwałe przebywanie w gorącym klimacie niesie za sobą nie tylko oczywiste zagrożenia, takie jak utrata wody czy powodowane przez słońce choroby skóry, ale także… wpływa na ogólne starzenie się organizmu na poziomie komórkowym. – Nasze badanie wykazało, że wiek biologiczny osób mieszkających na obszarach o ekstremalnie wysokich temperaturach jest nawet o 14 miesięcy starszy niż tych, którzy żyją w znacznie chłodniejszych rejonach – mówi Eun Young Choi, gerontolożka z USC Leonard Davis School of Gerontology i współautorka najnowszych badań. Naukowców zaskoczyło to, że efekt utrzymywał się po uwzględnieniu dochodów, stylu życia i stanu zdrowia badanych. Tak gorąco działa na ciało Według Amita Shaha, geriatry z Mayo Clinic, długotrwałe narażenie na gorąco wywiera wpływ na wiele układów narządów. Wszystko przez to, że nasz organizm walczy o utrzymanie niskiej temperatury. Serce pracuje intensywniej, jak najszybciej kierując krew do skóry. Układ nerwowy jest nadmiernie pobudzany, przez co doświadczamy zawrotów głowy, dezorientacji czy zaników pamięci. Nerki pracują na zwiększonych obrotach, by oszczędzać wodę. Nawet układ odpornościowy może wywoływać stany zapalne, próbując poradzić sobie z ciężkimi warunkami. Ciepło przedwcześnie starzeje geny Najnowsze badania udowadniają jednak, że to nie wszystko. Wysokie temperatury mogą zmieniać funkcjonowanie naszych genów, działając jako czynnik stresogenny, zaburzając równowagę hormonalną i wywołując uszkodzenia oksydacyjne. To tzw. „starzenie epigenetyczne” – forma starzenia wewnętrznego, które może wyprzedzić wiek chronologiczny. – Odkryliśmy rozległe i długotrwałe zmiany w metylacji DNA, szczególnie w genach związanych ze stanem zapalnym, metabolizmem, funkcjami odpornościowymi i naprawą komórek – mówi Choi – Z czasem może to zaburzyć sposób, w jaki organizm reaguje na przyszłe wyzwania, takie jak infekcje, obciążenia układu sercowo-naczyniowego czy normalne procesy starzenia. Czy wszyscy starzejemy się od gorąca? Okazuje się, że… nie! Ludzie, którzy od pokoleń mieszkają w gorących i suchych regionach, zdają się mieć wykształconą adaptację, np. wydajniejsze pocenie się czy lepszą regulację przepływu krwi. Wszystko ma jednak swoje granice – nawet w tych dobrze przystosowanych społecznościach wskaźniki demencji i zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych gwałtownie rosną podczas fal upałów. Warto więc uważać i upewniać się, że wiemy jak radzić sobie z gorącem. Szczególnie, gdy jesteśmy przyjezdni. Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jaka była najwyższa temperatura w Polsce? Rekord padł 104 lata temu
Latem, gdy słońce praży, a termometry często sięgają 30 stopni, wielu zastanawia się, jaka była najwyższa temperatura w Polsce. Okazuje się, że rekord padł ponad sto lat temu. Wynik wciąż robi wrażenie i pozostaje niepobity.
W tym artykule: Rekord temperatury w Polsce Najwyższa temperatura na Ziemi Czekają nas saharyjskie upały Nietypowe sposoby na upał Upały od kilku lat doskwierają nam coraz bardziej, a lato z roku na rok zaczyna przypominać temperaturami to w Afryce. Choć temperatury na Ziemi stale rosną, rekord ciepła w naszym kraju ustanowiony został nie w XXI, a w XX wieku i liczy ponad 100 lat. Zważywszy, że zmiany klimatu wciąż postępują, jego poprawienie jest już tylko kwestią czasu. Jaka była najwyższa temperatura w Polsce w historii i gdzie termometry wskazały ponad 40 stopni Celsjusza? Szczegóły do sprawdzenia poniżej. Rekord temperatury w Polsce Niepodbity do dziś rekord temperatury w Polsce zanotowano 29 lipca 1921 r. W należącym wówczas do Niemców Prószkowie koło Opola termometry wskazały 40,2 stopnie Celsjusza w cieniu. Nie był to jednak jednorazowy przypadek. Tego samego dnia we wsi Zbiersk, między Koninem a Kaliszem, zarejestrowano upał sięgający 40 stopni, a w położonym także w Wielkopolsce Pętkowie – 39,6 stopnia. Niewiele chłodniej było w stolicy województwa, Poznaniu, gdzie odczuwalna temperatura wynosiła 38,7 st. C. Jedną z najwyższych temperatur, wynoszącą 39,5 st. Celsjusza, odnotowano w 1994 r. w Słubicach w woj. lubelskim. Co ciekawe, to również tutaj, 19 czerwca 2022 r., termometry wskazały 38,3 st. C. Była to najwyższa temperatura na ziemiach polskich w XXI wieku. Najwyższa temperatura na Ziemi 17 marca 2024 r. w brazylijskim Rio de Janeiro, w położonej na zachodzie dzielnicy Guaratiba, zanotowano rekordową temperaturę odczuwalną – 62,3 stopnia Celsjusza. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) za najwyższą oficjalnie zmierzoną temperaturę powietrza na Ziemi uznaje pomiar z lipca 1913 roku, gdy w kalifornijskiej Dolinie Śmierci termometry wskazały 56,7 st. C. Rekord marca pobity. Tak ciepło w Polsce nie było od 50 lat Rekord marcowej temperatury powietrza w Polsce po 50 latach oficjalnie pobity. Jak podaje IMGW, termometry pierwszy raz w historii przekroczyły 26 stopni Celsjusza. Czekają nas saharyjskie upały Prognozy na najbliższe lata nie są optymistyczne. Już w 2020 r. międzynarodowy zespół złożony z ekspertów z Chin, USA, Wielkiej Brytanii i Danii ostrzegał, że za pięć dekad 1/3 ludzkości będzie żyła w saharyjskim upale. To bezpośrednio przełoży się na choroby i większą umieralność ludzi, ale też generalny spadek produktywności. Przenoszenie się umiarkowanych temperatur w stronę biegunów Ziemi sprawi, że niemal cała Brazylia stanie się niezdatna do zamieszkania. Podobnie duże fragmenty Bliskiego Wschodu czy Indii. Także południe Stanów Zjednoczonych, kraje Ameryki Środkowej, części Australii. Na Starym Kontynencie z kolei klimat śródziemnomorski przeniesie się na północ, a afrykańskie upały obejmą Włochy, Hiszpanię czy Portugalię. Z drugiej strony zyskają kraje północnej Europy, bo zamieszkać będzie można już niemal za kręgiem polarnym. Nietypowe sposoby na upał Wysokie temperatury mogą być uciążliwe, ale istnieją sprawdzone sposoby na radzenie sobie z upałami, które są stosowane od wieków w krajach o ekstremalnym klimacie. Poznaj tradycyjne metody chłodzenia z Afryki i Azji, które mogą pomóc przetrwać najgorętsze dni. Egipcjanie przekonywali nas, że najlepsza na upał jest duża przewiewna chusta, którą można zawiązać na głowie (dobrze chroni też kark i ramiona). Sprawdza się zdecydowanie lepiej niż tradycyjny kapelusz. W tropikalnym klimacie Tajlandii, gdzie wilgotność powietrza jest bardzo wysoka, mieszkańcy mają swoje unikatowe sposoby na ochłodzenie organizmu. Popularnym napojem jest napar z imbiru, trawy cytrynowej, cynamonu, liści pandanowca i owoców bael. Mieszanka tych składników jest gotowana, a następnie chłodzona. Dodanie miodu wzbogaca napój, który nie tylko chłodzi, ale również ma właściwości zdrowotne. Podczas największych upałów w ciągu dnia, życie w Beninie właściwie zamiera. Wszyscy chowają się w cieniu, idą na przynajmniej dwugodzinną drzemkę. Często w cieniu palm. Niezawodnym sposobem na upał jest świeży sok z kokosa, który gasi pragnienie, zapewnia sporą dawkę witamin i mikroelementów oraz sałatka ze schłodzonego, dojrzałego arbuza. Kobiety z grupy etnicznej Himba, zamieszkującej Namibię, równomiernie pokrywają swoją skórę i włosy otjize. To czerwona maź powstała ze zmieszania ochry, popiołu i masła. Nie pachnie, a chro­ni skórę przed słońcem, owadami i brudem. Pozwala to zaoszczędzić wodę, która na pustyni jest bardzo cenna i nie zużywa się jej do kąpieli. Źródła: polskieradio.pl; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
To nie lenistwo! Naukowcy odkrywają, dlaczego w upały chce się spać
Ciepło może dosłownie położyć nas spać – i nie jest to tylko nasze subiektywne wrażenie. Badania nad muszkami owocowymi wykazały, że upał aktywuje w ich mózgu biologiczny mechanizm odpowiedzialny za senność. Naukowcy podejrzewają, że podobny system może działać także u ludzi, niezależnie od kultury czy przyzwyczajeń.
Spis treści: Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem Jak działa wewnętrzny termometr? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Upał potrafi skutecznie spowolnić naszą codzienną aktywność. Gdy temperatura rośnie, czujemy się zmęczeni, ospali i mamy trudność z koncentracją. Zjawisko to nie jest wyłącznie domeną ludzi – także inne organizmy reagują na wysoką temperaturę w podobny sposób. Najnowsze badania pokazują, że u muszek owocowych senność w czasie upałów nie jest kwestią przypadku, lecz efektem działania specjalnego mechanizmu w mózgu. Co więcej, odkrycie to może rzucić nowe światło na to, jak ludzki organizm reaguje na ciepło i dlaczego sjesta niekoniecznie jest tylko kulturowym zwyczajem. Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Kiedy jest gorąco, zdarza się, że senność dopada nas w samym środku dnia. Mamy wówczas nieodpartą ochotę na drzemkę. W wielu krajach można ją odbyć w trakcie sjesty. To kilkugodzinna przerwa w czasie skwarnego popołudnia, kiedy zamykane są sklepy i restauracje, a życie dosłownie zamiera. Ciepło nas usypia. Co zaskakujące, wynalazek sjesty może nie mieć podłoża kulturowego, tylko biologiczne. Temperatura wpływa na wiele ludzkich aktywności – od jedzenia, przez aktywność fizyczną, po sen. Dotychczas jednak nie badano, w jaki sposób neurony czuciowe współpracują z tymi, które regulują cykl dobowy u żywych organizmów. Dlaczego tak bardzo chce nam się spać, gdy robi się za gorąco? I czy dotyczy to tylko ludzi? Problem zbadali naukowcy z Uniwersytetu Northwestern. W artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Current Biology” wykazali, że muszki owocowe wyposażone są w precyzyjny biologiczny mechanizm, który zachęca je do drzemki w czasie upałów. Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem – Wpływ temperatury zewnętrznej na sen może być bardzo duży – mówi Marco Gallio, neurobiolog z Weinberg College of Arts and Sciences, główny autor badań. – Niektóre zwierzęta, jak niedźwiedzie, przesypiają całą porę roku. Jednak obwody mózgu, które zawiadują relacjami pomiędzy temperaturą zewnętrzną a potrzebą snu u zwierzęcia, są bardzo słabo poznane – zauważa. Muszka owocowa (Drosophila melanogaster) od dawna towarzyszy człowiekowi. Mierzy zaledwie 2 mm i błyskawicznie pojawia się tam, gdzie są przejrzałe owoce, wino lub ocet. Z łatwością można ją hodować, dlatego jest często wykorzystywana do badań. Podobnie jak my, muszka z sukcesem skolonizowała całą planetę. Nic dziwnego, że jej optymalna temperatura otoczenia jest bardzo bliska tej, którą uważa się za optymalną dla człowieka. Muszki owocowe czują się najlepiej, gdy temperatura powietrza wynosi około 25 st. C. Jak działa „wewnętrzny termometr”? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Naukowcy odkryli, że w mózgu muszki owocowej istnieje specjalna sieć połączeń związana ze zbyt wysoką temperaturą. Jest ona częścią większej sieci neuronalnej, regulującej sen. Uaktywnia się, gdy robi się szczególnie skwarnie, skłaniając owada, by po prostu przespał najcieplejsze godziny dnia. Dwa lata wcześniej badacze ustalili, że analogiczny, oddzielny „wewnętrzny termometr” istnieje również dla niskiej temperatury. On z kolei chroni muszkę przed zmarznięciem. Czy podobna sieć połączeń, wiążąca odczuwanie temperatury z ochotą na sen, istnieje również w ludzkim mózgu? To możliwe. – W czasie gorącego dnia ludzie chętniej ucinają sobie drzemkę, a w niektórych krajach jest to nawet kulturowa norma. Jednak czy na pewno jest to nasz wybór? – zastanawia się Gallio. – U much nie może być mowy o jakimkolwiek wpływie kulturowym. Być może więc istnieje pewien wspólny, silnie działający biologiczny mechanizm, który dotychczas został przeoczony u ludzi – spekuluje badacz. Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Badanie było częścią dziesięcioletniej inicjatywy naukowej, której celem jest opracowanie kompletnego konektomu mózgu muszki owocowej. Czyli – kompletnej sieci połączeń między 100 tys. neuronów, które składają się na mózg owada. Zdaniem badaczy, poznanie konektomu mózgu różnych zwierząt dostarcza zupełnie nowych jakościowo informacji o jego funkcjonowaniu. Dotychczas naukowcy poznali szczegółowo konektom tylko jednego organizmu: nicienia Caenorhabditis elegans. Było to o tyle proste, że układ nerwowy C. elegans tworzą tylko 302 neurony. Poznanie sieci połączeń mózgowych, choć fascynujące, nie wyjaśnia jednak, w jaki sposób informacja – na przykład o temperaturze zewnętrznej – „podróżuje” tą siecią z punktu A do B. Naukowcy podkreślają, że badanie takie, jak to opisane wyżej pomaga znaleźć odpowiedź na takie pytanie. Źródła: EurekAlert, Current Biology Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jak rośliny rosną w upały? Odkryto ich ukryty „termostat”
Rośliny posiadają własny system wykrywania temperatury. Dotychczas sądzono, że opiera się on na wyspecjalizowanych białkach i działa głównie po zapadnięciu zmroku. Nowe badania odkrywają jednak drugi, nieznany wcześniej roślinny „termostat” oparty na cukrach.
Spis treści: Jak działa system kontroli temperatury w roślinach? Rośliny mają dwa „termostaty”: białka i cukry Wielopoziomowy roślinny system rozpoznawania temperatury Rośliny posiadają nieznany wcześniej mechanizm reagowania na temperaturę. Naukowcy odkryli, że w ciągu dnia to cukry, a nie białka, przejmują rolę „termostatu”, wspierając wzrost i adaptację do panujących warunków. Jak działa system kontroli temperatury w roślinach? Dotychczas uważano, że rośliny wykrywają temperaturę głównie nocą, za pomocą wyspecjalizowanych białek takich jak fitochrom B i ELF3. Nowe badania kierowane przez Meng Chena z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Riverside (USA), opublikowane właśnie w „Nature Communications”, przynoszą nowe odkrycie. Wykazano, że rośliny posiadają więcej niż jeden system wykrywania ciepła, a cukier (produkt fotosyntezy) odgrywa kluczową rolę w reagowaniu na temperaturę w dzień, szczególnie podczas silnego nasłonecznienia. Naukowcy badali siewki rzodkiewnika (Arabidopsis) – gatunku często stosowanego jako tzw. organizm modelowy w laboratoriach, ze względu na niewielkie rozmiary, odporność i krótki cykl rozwojowy. Obserwowano wzrost roślinek w temperaturach od 12 do 27 ° C , w różnych warunkach świetlnych. Mierzono wydłużanie się hypokotyla, czyli pierwszego fragmentu łodygi, jaki wychyla się z kiełkującego nasienia. Hypokotyl wydłuża się pod wpływem ciepła. Rośliny mają dwa „termostaty”: białka i cukry Okazało się, że fitochrom B działa jako czujnik temperatury tylko przy niskim natężeniu światła. W silnym świetle jego funkcja termiczna zanikała, mimo to rośliny nadal rosły pod wpływem ciepła. To sugerowało istnienie jeszcze jednego, ukrytego mechanizmu. Naukowcy część siewek pozbawili fitochromu B. Rośliny bez niego reagowały na ciepło tylko w obecności światła, czyli wtedy, gdy zachodziła fotosynteza. Bez niej po prostu nie rosły, nawet w cieple. Jednak po dodaniu cukru do podłoża wzrost się pojawił. To oznaczało, że cukier pełni nie tylko rolę źródła energii, ale działa także jako sygnał cieplny. Wielopoziomowy roślinny system rozpoznawania temperatury Eksperymentowano więc dalej. Okazało się, że temperatura aktywuje rozkład skrobi w liściach, uwalniając sacharozę. Ta stabilizuje białko PIF4 — głównego regulatora wzrostu. PIF4 by działać potrzebuje jeszcze odpowiednio wysokiej temperatury, która zatrzymuje represyjny wpływ innego białka, zwanego ELF3. Innymi słowy, PIF4 potrzebuje cukru, by przetrwać, i wyższej temperatury, by działać. Odkrycie to ujawnia złożony, wielopoziomowy mechanizm reagowania roślin na temperaturę w ciągu dnia. Gdy światło napędza fotosyntezę i wytwarzanie cukru, rośliny równocześnie wykorzystują go jako miernik warunków otoczenia. Wraz z ociepleniem klimatu ta wiedza może znaleźć zastosowanie w rolnictwie, umożliwiając hodowlę bardziej odpornych i przewidywalnych odmian roślin. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak przetrwać wysokie temperatury – sposoby ze świata, które działają
W czwartek w Polsce słupek rtęci przekroczy 30° C. W upały nie wystarczy pić zimne napoje i siedzieć w cieniu. Są skuteczniejsze sposoby – i pochodzą z miejsc, gdzie temperatura regularnie przekracza 40 stopni.
W tym artykule: Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Jak przetrwać upał – sen na upał? Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Jak przetrwać upał w naprawdę gorące dni? Przedstawiamy kilka sprawdzonych sposobów. Jak przetrwać upał – co pić i jeść? Dzięki poceniu się regulujemy ciepłotę organizmu. Parując z powierzchni ciała, pot odbiera skórze ciepło. Ten system chłodzenia działa jednak pod warun­kiem, że uzupełniamy utracone płyny. Co pić w gorące dni? Odpowiedź wydaje się oczywista – zimne napoje, najlepiej z dodatkiem lodu. Niestety, w ten sposób poczujemy tylko chwilową ulgę i wcale się nie ochłodzimy. W krajach arabskich w upały pije się gorącą słodką herbatę z dodatkiem świeżej mięty. Receptory na języku wykrywają wyższą temperaturę i w ten sposób organizm otrzymuje sygnał, że lepiej zacząć się pocić, by pozbyć się niepotrzebnego ciepła. To prosty i skuteczny mechanizm, powszechnie wykorzystywany w Egipcie, Tunezji, Iranie, Maroku, ale też w Rosji czy Kazachstanie. Ale uwaga! Sztuczka ta działa tylko w suchym klimacie. Tam gdzie powietrze jest wilgotne, pocimy się naturalnie. Aby jednak chłodze­nie było skuteczne, trzeba nieustannie dostarczać organizmowi płyny - pić więcej, niż podpowiada pragnienie. Pot rozprowadzony po skórze najlepiej chłodzi nasze ciało, dlatego nie należy go ścierać. Ten sam efekt jak gorąca herbata wywołuje pikantne jedzenie. Nie bez przyczyny najwięcej chili spożywa się w najgorętszych krajach. Po pierwsze ostre przyprawy świetnie konserwują żyw­ność, która szybko psuje się w upale. Po drugie zawarta w chili kapsaicyna podrażnia receptory bólowe, te same, które reagują na wysoką temperaturę w herbacie. Organizm, by wyrównać temperaturę, zaczyna się pocić, co pomaga w ochłodzeniu. Jak przetrwać upał – jaki wybrać strój? W upalne dni odruchowo wkładamy kuse stroje. Błąd! Zdejmując ubranie wcale się nie chłodzimy, tylko ogrzewamy. Temperatura na słońcu dochodzi do 50 st. C i jeśli ciało nie jest osłonięte, promienie działają bezpo­średnio na skórę (36–37 st. C). Przy tak dużej różnicy temperatur naturalną reakcją organizmu jest wydzielanie potu. Jeśli mamy na sobie warstwę materiału, to przynajmniej część promieni sło­necznych jest przez niego zatrzymywana. Dlatego ludy żyjące na Saharze noszą przewiewne szaty, którymi zakrywają się od stóp do głów, a Tuaregowie zasłaniają nawet usta. Oddychanie przez tkaninę sprawia, że osadza się na niej para wodna - nawilżona chusta robi się zimna i świetnie chłodzi. Oczywiście im jaśniejszy kolor stroju, tym oddziaływanie pro­mieni słonecznych mniej uciążliwe. Ważny jest też fason. W obcis­łych ubraniach nagrzana tkanina natychmiast przekazuje ciepło skórze, która reaguje wydzielaniem potu. W luźnych strojach powietrze krążące między tkaniną a ciałem izoluje skórę od cie­pła rozgrzanej tkaniny. Istotny jest również wysoki współczynnik higroskopijności (zdolności pochłaniania wilgoci). Największy komfort latem zapewniają luźne jasne ubrania o splocie płócien­nym, takie jak len (uwaga na poliestrowe podszewki!). Jak przetrwać upał – czy używać klimatyzatora? Gdy żar leje się z nieba, otwieranie okien na oścież tylko pogarsza sytuację. Mieszkańcy tropików robią wręcz odwrotnie – swoje domostwa konstruują w ten sposób, aby jak najmniej ciepła wpadało do środka. Okien więc nie ma wcale, a otwór wejściowy bywa tak mały, że do wnętrza trzeba wpełzać. Co prawda w środku jest strasznie ciemno, ale dzięki naturalnym materiałom (dach ze strzechy) – przewiewnie. Ponieważ najgoręcej jest przy gruncie, skuteczne jest też budowanie domów na palach – rekordzistami są Papuasi, którzy do swoich chat wspinają się po 20-metrowych drabinach. Od zawsze ochłody ludzie szukali też w jaskiniach – kamienie izolują zarówno od zimna, jak i gorąca. Gdy jaskiń brakowało, w miękkich skałach drążono mieszkalne jamy. W takich domach przyjemna temperatura utrzymywała się przez cały rok, poza tym były praktyczniejsze i trwalsze. Wiele z nich to dzisiejsze atrakcje turystyczne: Kapadocja w Turcji, Wardzi i Uplisciche w Gruzji, Gharyam w Libii, Brhlovce na Słowacji, ale niektóre, takie jak Matmata w Turcji, którą opisywał już Herodot, są w użyciu do dziś. Gdy rodzina się rozrastała lub bogaciła, domostwa rozbudowywano, wykuwając kolejne jamy i łącząc z pozostałymi tunelami. Chłód panował nawet na dziedzińcu, ocienionym wysokimi ścianami. Tam gdzie nie było gór, budowano domy z kamienia. Każdy, kto odwiedził stare miasteczka Francji, Włoch, Hiszpanii czy Chorwacji, wie, jaką przyjemną ochłodę w gorące dni dają brukowane chodniki, kamienne mury i kościoły. Jak przetrwać upał – sen na upał? W najgorętszych regionach świata w środku dnia życie zamiera. Ulice pustoszeją, sklepy, urzędy i restauracje zamyka się na kilka godzin, a pracow­nicy udają się na sjestę. Ci, którzy mają daleko do domu, za­sypiają gdziekolwiek – pod stołem, na rikszy. Nieprzyzwyczajeni do takiego trybu życia turyści złoszczą się na „leniwy personel" – niesłusznie. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Gdy słońce znajduje się w zenicie, promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne. Lepiej więc ten czas spędzić na odpoczynku, przesuwając aktywność na chłodniejszy wieczór. To proces zupełnie naturalny, zwłaszcza po jedzeniu. Re­gularna drzemka w ciągu dnia zmniejsza poziom stresu, korzyst­nie wpływając na zdrowie. Badania wykazały, że w krajach gdzie panuje obyczaj sjesty, ludzie rzadziej umierają z powodu zawału serca. Jak przetrwać upał – jaki wybrać krem? To nie wysokorozwinięte społeczeństwa Zachodu wymyśliły kosmetyki nawilżające i chroniące przed słońcem. Od dawna wytwarzają je mieszkańcy najcieplejszych rejonów Azji i Afryki. Kobiety z plemienia Himba w Namibii pokrywają skórę i włosy czerwonym otjize – kremem z masła, popiołu i ochry. Ten bezzapachowy specyfik chro­ni skórę przed słońcem, insektami i brudem (na pustyni, gdzie woda jest bardzo cenna, nie zużywa się jej do mycia). Beduinki z Maroka pielęgnują ciało i włosy glinką ghassoul, a na dłonie i paznokcie nakładają hennę. Birmański makijaż nosi nazwę thanaka – to żółta papka uzyskana ze startego na proszek drzewa z gatunku Murraya exotica zmieszanego z wodą. Nakładana w fantazyjne wzory przy okazji pełni funkcję zdobniczą. 10 przysłów i powiedzeń o pogodzie. Ile w nich naukowej prawdy? Czy ludowe powiedzenia o pogodzie mogą być prawdziwe? Naukowcy twierdzą, że tak Jak przetrwać upał – co nosić na głowie? Latem zasłaniamy oczy okularami przeciwsło­necznymi, o nakryciu głowy często zapomi­nając. W Azji czy Ameryce Południowej nie dałoby się żyć bez kapeluszy, które są tak duże, że chronią nie tylko twarz i oczy (żadne okulary nie są potrzebne), ale i rzucają cień na całe ciało. Najbardziej znane to oczywiście sombrero – narodowe nakrycie głowy Meksykanów i Chilijczyków. Wysoki ka­pelusz ze słomy lub filcu z wielkim miękkim rondem wy­wodzi się z Hiszpanii, gdzie był używany w XV i XVI w. W południowo-wschodniej Azji przed słońcem chro­ni stożkowy kapelusz wyplatany ze słomy lub liści palmowych. Podtrzymywany pod brodą jedwabnym paskiem zachowuje sztywność dzięki bambusowym ramkom i znakomicie chroni zarówno przed słońcem, jak i przed deszczem. Ponieważ jest nieprzemakalny, bywa wykorzystywany jako naczynie do picia lub prze­noszenia wody.
Co się dzieje z wilgotnością powietrza? Naukowcy biją na alarm
Wilgotność powietrza pogorszyła się w ciągu ostatnich 40 lat. Eksperci ostrzegają przed skutkami dusznego lata i podpowiadają, jak się chronić.
Spis treści: Co powoduje wilgotność? Dlaczego wilgotność sprawia, że czujesz się tak źle? Czym jest „efekt mokrego termometru”? Czy wilgotność pogarsza się z każdym latem? Jak stworzyć plan działania na wypadek upałów Pierwsza poważna fala upałów tego lata objęła znaczną część środkowych i wschodnich Stanów Zjednoczonych brutalną „kopułą” rekordowych temperatur i wysokiej wilgotności powietrza. Zjawisko kopuły występuje, gdy warunki pogodowe powodują, że wysokie ciśnienie atmosferyczne pozostaje w miejscu, zatrzymując pasma gorąca i wilgoci w danym regionie przez dłuższy czas. Eksperci ostrzegają, że choroby związane z upałem, w tym wyczerpanie cieplne i udar cieplny, stanowią poważne zagrożenie. Nie jest zaskoczeniem, że wysokim letnim temperaturom towarzyszy przytłaczająco wysoka wilgotność, ale co powoduje te duszne warunki i dlaczego sprawiają, że czujemy się jeszcze gorzej? Co powoduje wilgotność? Wilgotność pojawia się, gdy para wodna dostaje się do powietrza poprzez parowanie wody z powierzchni. Kiedy temperatury rosną w miesiącach letnich, więcej wody paruje niż zimą, kiedy na zewnątrz jest chłodniej.– Im więcej pary wodnej w atmosferze, tym większa wilgotność powietrza – mówi James Marshall Shepherd, dyrektor Programu Nauk Atmosferycznych na Uniwersytecie Georgii. W regionach kraju, które są zazwyczaj bardziej wilgotne, jak wschodnie Stany Zjednoczone, na powierzchni znajduje się więcej wody, która może parować, co skutkuje większą wilgotnością. Letnie wzorce pogodowe pochodzące z rejonu Zatoki Meksykańskiej, wywołane przez ciepłe temperatury wody i dominujące kierunki wiatru, prowadzą do dodatkowego napływu wilgoci z południa, co może przyczyniać się do parnych warunków. Dlaczego wilgotność sprawia, że czujesz się tak źle? Kiedy twoje ciało się nagrzewa, obszar mózgu zwany podwzgórzem wysyła sygnał do gruczołów potowych, że nadszedł czas, aby się ochłodzić. Pocenie się jest podstawowym mechanizmem organizmu służącym do obniżania jego wewnętrznej temperatury. Wysoka wilgotność oznacza wyższą wilgotność względną – stosunek ilości pary wodnej w powietrzu do ilości, jaką powietrze może utrzymać, zanim osiągnie punkt kondensacji i zacznie się opad. Zbyt duża ilość pary wodnej lub wilgoci w powietrzu oznacza, że nie ma możliwości, aby pot mógł odparować z twojej skóry. Innymi słowy, możesz się pocić, ale pot nie ma dokąd uciec. W warunkach suchego gorąca, takich jak na pustyni, twoje ciało nie odczuwa aż tak dużego gorąca, ponieważ parowanie odbiera wodę – a w rezultacie również ciepło – z powierzchni skóry. Czym jest „efekt mokrego termometru”? Termin „efekt mokrego termometru” lub „temperatura mokrego termometru” odnosi się do tego, jak skutecznie organizm może się ochłodzić w warunkach wysokiego gorąca i wysokiej wilgotności. Gdy ciepło i wilgotność są zbyt wysokie, ludzie nie są w stanie skutecznie się schładzać. Powoduje to przegrzanie organizmu, co może prowadzić do wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. – Kiedy nie schładzasz się wystarczająco szybko, wtedy bardziej odczuwasz objawy stresu cieplnego – mówi Lemcke-Stampone. Niektóre z tych objawów to zmęczenie i nudności. Czy wilgotność pogarsza się z każdym latem? Ilość wody, jaką powietrze może utrzymać, zależy od jego temperatury – im cieplejsze powietrze, tym więcej wilgoci może wchłonąć. Eksperci twierdzą, że klimat się zmienia, a atmosfera przeciętnie się ociepla, co skutkuje wzrostem wilgotności. Badanie z lutego 2025 roku wykazało, że w ciągu ostatnich 40 lat fale gorąca o wysokiej wilgotności zwiększyły swoją intensywność, szczególnie na wschodzie USA. Jednym z najbardziej podstępnych aspektów fali gorąca o wysokiej wilgotności jest to, że upał nie ustępuje w nocy, szczególnie w miastach, które są pokryte asfaltem i betonem. – Wysokie temperatury nocą to absolutnie efekt zmian klimatycznych – mówi LeGrande. Jak stworzyć plan działania na wypadek upałów W miarę jak wilgotność się pogarsza, wzrasta ryzyko nadmiernej ekspozycji. Wysokie temperatury oznaczają, że wielu z nas będzie musiało mieć plan na wypadek ekstremalnych warunków pogodowych. Poleganie wyłącznie na klimatyzacji może nie wystarczyć. Bądź przygotowany – nawadniaj się, miej pod ręką lód i wentylatory, które zwiększają prędkość przepływu powietrza wokół ciała i pomagają obniżyć temperaturę wewnętrzną. Nie tylko najbardziej wrażliwi członkowie społeczeństwa, jak osoby starsze i przewlekle chore, są narażeni na choroby związane z upałem. Nowe badania pokazują, że coraz częściej również młodzi ludzie są fizycznie przeciążeni z powodu upałów. – Upewnij się, że kontaktujesz się z przyjaciółmi, rodziną i sąsiadami – nawet tymi, których normalnie nie podejrzewałbyś o to, że mogą być zagrożeni – mówi LeGrande. źródło: National Geographic
Średnia temperatura w Polsce rośnie. Czy to najgorętsze lato w naszym kraju?
Jaka jest średnia temperatura w Polsce? Niestety coraz wyższa, podobnie jak w innych rejonach świata. Do pobicia rekordów najcieplejszych dni w historii pomiarów nadal jeszcze trochę brakuje, ale niebezpiecznie zbliżamy się do tych wartości.
W tym artykule: Średnia temperatura w Polsce Rekord temperatury w Polsce Najniższa temperatura w Polsce Zmiany klimatu zaczynają być coraz bardziej odczuwalne również w Polsce. Widać to nie tylko po wskazaniach termometrów, ale też uprawach i roślinach, które kwitną wcześniej niż dotychczas. Dotyczy to chociażby lip. O ile wiosną coraz cieplejsze dni po zimie cieszą, o tyle fale upałów, jakie przechodzą obecnie przez nasz kraj, są coraz bardziej męczące dla ludzi i zwierząt. Jeszcze kilkanaście lat temu temperatury przekraczające 30 stopni Celsjusza były w naszym kraju sporadyczne. W tym roku termometry wskazują takie wartości po kilka dni z rzędu. Letnie burze nie dają ukojenia. Trzeba więc chłodzić się na inne, domowe sposoby. Albo z domu wyjechać. Średnia temperatura w Polsce Meteorolodzy nieustannie badają zmieniający się klimat. Na podsumowanie tego lata jest jeszcze za wcześnie, jednak wiadomo już, że miniony rok był przełomowy. W 2023 r. średnia temperatura w naszym kraju wyniosła 10 stopni Celsjusza. To o 1,3 stopnia więcej, niż wskazuje średnia z lat 1991–2020. Rok temu najgoręcej było na Podkarpaciu. Tam średnia temperatura powietrza wyniosła 10,5 st. Celsjusza. Najchłodniej było z kolei nad Morzem Bałtyckim (średnia temp. 9,8 st. C). Według rankingu najgorętszych lat, który jest prowadzony przez IMGW-PIB od 1951 r., 2023 rok zajął drugie miejsce. Niechlubne pierwsze (przynajmniej na razie) należy do rekordowego 2019, ze średnią temperaturą wyższą o zaledwie 0,2 st. Celsjusza. Lata w Polsce zaczynają przypominać te w Hiszpanii czy Włoszech. To może odwrócić wakacyjne trendy turystyczne Europejczyków. Na popularności zyskuje między innymi tzw. coolcation. To rodzaj wakacji, podczas których turyści poszukują chłodniejszych miejsc, aby uniknąć upałów. Pod tym względem Skandynawia czy Islandia są zdecydowanie bardziej atrakcyjne niż Grecja czy Turcja. Rekord temperatury w Polsce Mimo że rok 2024 dopiero niedawno przekroczył półmetek, meteorolodzy już zdążyli odnotować pierwszy historyczny rekord. 30 marca 2024 r. termometry w Tarnowie wskazały 26,4 stopnia Celsjusza. Tym samym pobity został polski rekord ciepła dla marca. Co ciekawe, poprzedni rekord (25,6 st. C) po 50 latach został pobity dwukrotnie. Jak poinformował w marcu Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, w Krakowie odnotowano wówczas 25,7 st. C. Marcowe wartości są jednak dalekie od najwyższej temperatury, jaką zarejestrowano w naszym kraju. Według pomiarów najgorętsze lato w Polsce (pod względem rekordowych wartości) przypadło ponad 100 lat temu. W lipcu 1921 r. temperatury w Zbiersku (woj. dolnośląskie) i Prószkowie (woj. opolskie) sięgnęły odpowiednio 40 i 40,2 st. Celsjusza. W ostatnich latach padają jednak kolejne rekordy. Termometry w Polsce niebezpiecznie zbliżają się do wartości zarejestrowanych w pamiętnym upalnym lipcu. Przykładowo 8 sierpnia 2018 r. we wsi Ceber na Dolnym Śląsku zanotowano 39 st. Celsjusza, a dwa lata wcześniej w Silniczce (woj. łódzkie) 38,9 st. Celsjusza. Wody gruntowe są coraz cieplejsze. Naukowcy podali datę, kiedy staną się niezdatne do picia Wody gruntowe, kluczowe dla zaopatrzenia w wodę pitną, stają się coraz cieplejsze z powodu globalnego ocieplenia. Ten niepokojący trend zagraża nie tylko jakości wód, ale i stabilności eko... Najniższa temperatura w Polsce W Polsce temperatury zbliżają się do najwyższych w historii, natomiast rekordowe najniższe wartości nie wydają się zagrożone. Rekord najniższej temperatury w Polsce padł w Siedlcach 11 stycznia 1940 roku. Tego dnia temperatura spadła do minus 41,0 st. Celsjusza. Jest to najniższa temperatura w Polsce zanotowana w historii pomiarów meteorologicznych. Dziś już mało kto w Polsce pamięta takie srogie zimy. Termometry jedynie sporadycznie pokazują skrajnie niskie wartości, i to już nie na nizinach, a najczęściej w górach. Według pomiarów z XXI w. rekordowo zimno było 8 stycznia 2017 na Puściznie Rękowiańskiej (–38,9 st. C.), 24 stycznia 2004 na Hali Izerskiej (–37,1 st. C.) i 3 lutego 2012 r. w Łopusznej (–35,0 st. C.).
Brazylia pobiła rekord temperatury powietrza. Oto najgorętsze miejsca na Ziemi
Średnia temperatura na Ziemi wynosi ok. 15 st. Celsjusza. Nie jest to ani za ciepło, ani za zimno. Jednak na naszej planecie istnieją pewne rejony, gdzie termometr może wskazać temperaturę nawet trzy razy wyższą. Gdzie znajdują się najgorętsze miejsca na Ziemi?
W tym artykule: Najgorętsze miejsce na Ziemi Drugie najgorętsze miejsce na Ziemi Rekordy temperatury powietrza dla Polski, Europy i Afryki Inne rekordy wysokich temperatur Kiedy dla człowieka jest za gorąco? Ciepło, coraz cieplej. Od początku ery przemysłowej na powierzchni naszej planety zrobiło się goręcej o ponad jeden stopień Celsjusza. Wydawałoby się, że to mało. Jednak to wzrost średni. Wielkość ta nie uwzględnia, że pewne rejony Ziemi – np. Arktyka – ogrzewają się znacznie szybciej niż inne. Różnice między najniższymi a najwyższymi temperaturami na naszej planecie mogą sięgać ponad 55 st. Celsjusza. A to oznacza, że są na niej miejsca, gdzie jest zimno. Oraz takie, gdzie jest piekielnie gorąco. Gdzie znajdują się najgorętsze miejsca na Ziemi? Najgorętsze miejsce na Ziemi Rekord został pobity 17 marca 2024 r. w brazylijskim Rio de Janeiro. Tego dnia w stacji meteorologicznej Guaratiba potwierdzono odczuwalną temperaturę 62,3 st. C. W sobotę temperatura ta sięgała tam 60,1 st. C. Wynikało to z wysokiej wilgotności, Temperatura powietrza nie przekroczyła 42 st. C. Zdaniem synoptyków z brazylijskiego Narodowego Instytutu Meteorologii (Inmet), fenomen ten wynika z długotrwałego braku opadów deszczu oraz wysokiego zachmurzenia. Pomimo zakończenia lata w Brazylii w dalszym ciągu na większości terytorium utrzymują się ekstremalne temperatury powietrza. Do niedawna rekordy biły pustynie. Za rekordzistę uchodzi fragment pustyni Mojave w stanie Kalifornia, zwany Doliną Śmierci. Dolina Śmierci to długa i wąska depresja, gdzie prawie w ogóle nie pada. W lipcu 1913 r. zmierzono w niej najwyższą temperaturę powietrza, jaką kiedykolwiek odnotowano na Ziemi. Słupek rtęci na ranczu w okolicy zwanej Furnace Creek wskazał wówczas 56,7 st. C. To kilkanaście stopni więcej niż średnia temperatura Doliny Śmierci, wynosząca 45 st. C. Wynik był później podważany, jednak Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) do dziś uznaje go za rekord. Tym samym Furnace Creek, obszar położony kilkadziesiąt metrów poniżej poziomu morza, formalnie jest najgorętszym miejscem na Ziemi. W Furnace Creek znajduje się siedziba Parku Narodowego Doliny Śmierci i muzeum. Na terenie 82 km kw. mieszka około stu trzydziestu osób. Lata są tam długie i tak gorące, że Furnace Creek ma na swoim koncie jeszcze kilka rekordów. Lipiec 2018 r. w tym miejscu został uznany za najgorętszy miesiąc na świecie – było tam wówczas średnio 42,3 st. C. Z kolei w 1972 r. zmierzono tam najwyższą temperaturę gruntu – wynosiła 93,9 st. C. Ten ostatni pomiar bywa jednak kwestionowany, a na zwycięzcę w tej kategorii typuje się inne miejsce. Drugie najgorętsze miejsce na Ziemi Jest nim Daszt-e Lut, pustynia we wschodnim Iranie. Prowadzone z pomocą satelitów pomiary temperatury powierzchni wykazały, że na pustyni Lut było aż 80,8 st. C. Temperatura powierzchni jest zawsze wyższa niż otoczenia – ogrzewają ją bowiem zarówno promieniowanie słoneczne, jak i już nagrzane powietrze. Na Lut notowano również bardzo wysokie temperatury przygruntowe. W 2005 r. wyniosły 70,7 st. C. Pustynia ta wygrywa również w zestawieniu miejsc z najwyższymi średnimi temperaturami dla regionu mierzonymi przez kilka lat z rzędu. Była najgorętsza w okresie od 2004 do 2009 roku. Rekordy temperatury powietrza dla Polski, Europy i Afryki Temperaturę powietrza mierzy się na wysokości 1,25 do 2 metrów nad gruntem. Termometr jest osłonięty, tak by nie padały na niego bezpośrednio promienie słoneczne. W Polsce dwukrotnie zmierzono w ten sposób rekordowe temperatury przekraczające 40 st. C. W obu przypadkach stało się to 29 lipca 1921 r. Tego dnia w Prószkowie (w dzisiejszych województwie opolskim) było 40,2 st. C. Natomiast w Zbiersku – o 0,2 st. C mniej. To bardzo dużo, jednak daleko nam do europejskiego rekordu. Za najgorętsze miejsce na Starym Kontynencie uważa się greckie Ateny. W 1977 r. zanotowano tam 48 st. C. W sierpniu 2021 r. media podały, że wynik ten został pobity w Syrakuzach. Miało być 48,8 st. C. Jednak odczyt uznano za niepewny, a WMO dotychczas go nie potwierdziła. W 2021 r. europejskie lato było najgorętsze w historii Mimo licznych akcji edukacyjnych i dowodów na postępujące zmiany klimatyczne wiele osób nadal neguje coraz poważniejsze skutki globalnego ocieplenia. Najnowsze dane nie zostawiają miejsca na ... Tylko dziesięć stopni mniej było w czerwcu 2020 r. w rosyjskim mieście Wierchojańsk, uznawanym za jedno z najchłodniejszych (!) miejsc na Ziemi. Półtora roku później Światowa Organizacja Meteorologiczna uznała zmierzone tam 38 st. C za rekord dla Arktyki. Z kolei rekord dla Afryki to temperatura w tunezyjskim mieście Kibili. W 1931 r. było tam podobno 55 st. C. Ten wynik również budzi jednak wątpliwości. Za najcieplejsze miejsca Afryki uchodzi marokański Inazkan (51,7 st. C w 1940 r.) oraz dwie prowincje w Algierii, gdzie notowano 51,3 st. C. Cieplej jest w Azji – w 2017 r. irańskim Ahwazie odnotowano 54 st. C. Tyle samo było w 1977 r. w kibucu Tirat Cewi w Izraelu. Inne rekordy wysokich temperatur Jeśli ktoś lubi gorący prysznic, powinien wybrać się w lipcu do Kalifornii. Pięć lat temu w mieście Imperial odnotowano najwyższą temperaturę podczas deszczu. Wynosiła 48,3 st. C. Z kolei poszukiwaczy wrażeń ekstremalnych zainteresuje Kotlina Cajdamska na Wyżynie Tybetańskiej. W 2006 r. odnotowano tam największą różnicę temperatur między dniem i nocą. 20 lipca w nocy było minus 23,7 st. C, natomiast w dzień słupek termometru skoczył do 58,1 st. C. Wszystkie te temperatury mierzone są w pobliżu powierzchni Ziemi. Gdybyśmy spróbowali wybrać się z podróż do jej środka, doświadczylibyśmy prawdziwie piekielnego upału. Rekordowy odwiert, jaki udało się wykonać, to 12 km w głąb Ziemi. Na tej głębokości było 180 st. C – co zresztą uniemożliwiło dalsze prace. Czym głębiej, tym robi się cieplej. Na granicy skorupy ziemskiej i płaszcza jest 1000 st. C. zaś na granicy płaszcza i jądra Ziemi – 3,7 tys. st. C. Natomiast w samym jej środku temperatura przekracza 5000 st. C. Tym samym jądro jest najgorętszą częścią naszej planety. Swoisty rekord pobiła też skała odkryta w kraterze uderzeniowym Mistastin w Kanadzie. Wieloletnie badania wykazały, że osiągnęła temperaturę 2370 stopni Celsjusza. Doszło do tego podczas uderzenia planetoidy w Ziemię ok. 36 milionów lat temu. Tym samym jest to najgorętsza skała, którą odkryto na Ziemi. Kiedy dla człowieka jest za gorąco? Jeszcze do niedawna w Polsce temperatury przekraczały 30 st. C średnio tylko przez kilka dni w roku. Teraz nasze termometry mogą pokazywać 32–35 st. C nawet przez siedem i więcej dni pod rząd kilkakrotnie w ciągu lata. Ile ciepła jesteśmy w stanie fizycznie wytrzymać? Gdy jest bardzo wilgotno i jednocześnie bardzo gorąco, ludzki organizm zaczynam mieć problem z oddawaniem ciepła poprzez pocenie. Przy wilgotności sięgającej 100%, mechanizm chroniący nas przed przegrzaniem może w ogóle zacząć zawodzić. Woda, zamiast parować, będzie osadzała się na ludzkiej skórze, ogrzewając ją. Najzimniejsze miejsca na świecie to laboratoria fizyków. A gdzie padły naturalne rekordy niskiej temperatury? Nasze zimowe temperatury to nic w porównaniu z rekordami mrozu. Gdzie znajdują się najzimniejsze miejsca na świecie? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najzimniejsze-miejsca-na-swiecie-to-laboratoria-fizykow-a-gdzie-padly-naturalne-rekordy-niskiej-temperatury-fot-keystone-france-gamma-rapho-via-getty-images-1747c1f.jpg" width="938" height="664" alt="Najzimniejsze miejsca na świecie to laboratoria fizyków. A gdzie padły naturalne rekordy niskiej temperatury? (fot. KEYSTONE-FRANCE/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Najzimniejsze miejsca na świecie to laboratoria fizyków. A gdzie padły naturalne rekordy niskiej temperatury? (fot. KEYSTONE-FRANCE/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> To sprawia zaś, że tzw. maksymalna temperatura mokrego termometru, jaką może znieść człowiek, jest o wiele niższa niż zwykła temperatura. Do niedawna szacowano, że wynosi ona 35 st. C przy wilgotności 100%. Ostatnio jednak naukowcy skorygowali ten wynik. Ustalili, że przy wilgotności 100% bezpieczna granica to 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Powyżej tego organizm przestaje sobie radzić z oddawaniem ciepła i zaczyna się przegrzewać. Źródła: Science, WMO, Wikipedia, Climate.gov, Smithsonian Magazine, Nauka w Polsce. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Za nami najcieplejszy dzień w historii, odkąd wykonywane są pomiary. To bardzo zła wiadomość
Amerykańskie Centrum Narodowej Służby Pogodowej poinformowało, że pierwszy poniedziałek lipca był najcieplejszym dniem w historii, odkąd dokonuje się pomiarów atmosferycznych. Naukowcy spodziewają się, że rekord ten zostanie pobity już w przyszłym roku.
W tym artykule: Kryzys klimatyczny jest faktem Najcieplejszy poniedziałek w historii Będzie jeszcze cieplej Na naszej planecie jest coraz cieplej. Eksperci zwracają na to uwagę od wielu lat, ale nic się nie zmienia. Rządy na świecie próbują wprowadzać zmiany, jednak to wciąż za mało. Ostatnie 8 lat to olbrzymi wzrost globalnego ocieplenia. Naukowcy już teraz wyrażają obawy, że osiągnięcie Porozumienia Paryskiego jest już coraz mniej wykonalne. Kryzys klimatyczny jest faktem Ubiegłoroczny raport ONZ zwracał uwagę na najważniejsze problemy naszej planety, które są związane z ociepleniem klimatu. Po pierwsze lodowce, które coraz szybciej topnieją, co wpływa na wzrost poziomu mórz. Coraz częściej organizmy żywe zaczynają tracić swoje siedliska, a podnoszące się temperatury powietrza i oceanów wpływają na częstsze i dużo bardziej intensywne sztormy przybrzeżne, w tym huragany i tajfuny. Z drugiej strony, odnotowuje się coraz większe stężenie metanu w atmosferze. Szacuje się, że jest ono niemal trzy razy wyższe niż przed rewolucją przemysłową. Ponadto ONZ przestrzega, że w ciągu ostatnich dwóch dekad wzrosła liczba katastrof i ekstremalnych zjawisk pogodowych. Wiele z nich prowadzi do śmierci tysięcy, a nawet milionów zwierząt i ludzi na Ziemi. Najcieplejszy poniedziałek w historii Tym razem docierają do nas kolejne informacje, które mogą budzić niepokój. Według badań amerykańskiego Centrum Narodowej Służby Pogodowej poniedziałek 3 lipca był najgorętszym dniem pod względem średniej globalnej temperatury w historii, odkąd prowadzone są pomiary. Eksperci nie mają złudzeń, że nie jest to przypadek, lecz kolejny efekt kryzysu klimatycznego. Średnia globalna temperatura powietrza osiągnęła 17,01°C. Oznacza to, że przewyższyła najwyższą temperaturę z sierpnia 2016 roku. Wówczas meteorolodzy wskazywali 16,92°C. Eksperci przypominają, że południe Stanów Zjednoczonych zmagają się ostatnio z falą bardzo intensywnych upałów i ekstremalnych warunków pogodowych. Tak samo jest w niektórych regionach Chin, gdzie temperatury przewyższają 35°C. Z kolei w Afryce Północnej termometry wskazują do nawet 50°C. Co więcej, Antarktyda, w której obecnie trwa zima, zmaga się z rekordowo wysokimi temperaturami. Ekolodzy wskazują, że te anomalie pogodowe będą miały wpływ na przyspieszenie topnienia lodowców. Będzie jeszcze cieplej Najnowsze badania wykazały, że jeśli ten proces się nie zatrzyma, poziom mórz na Ziemi może podnieść się nawet o kilkadziesiąt centymetrów. Eksperci przypominają, że na zmianę klimatu i topnienie szczególnie narażone są lodowce Pine Island i Thwaites. Proces ablacji tego drugiego już dziś odpowiada za ok. 4% globalnego wzrostu poziomu mórz. Naukowcy się tego nie spodziewali. Pod antarktycznym lądolodem odkryto rzekę o długości 460 km Rzeka płynie pod powierzchnią lądolodu w zachodniej części Antarktydy. Naukowcy twierdzą, że w jej obecność przyspiesza topnienie pokrywy lodowej. – Ludzie na całym świecie już teraz odczuwają skutki zmian klimatycznych. Od fal upałów, pożarów i zanieczyszczenia powietrza aż po powodzie i ekstremalne burze. Globalne ocieplenie zwiększa również straty w uprawach i rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych. Ma też ogromny wpływ migrację – mówi Jeni Miller, dyrektor wykonawczy w Global Climate and Health Alliance, którego cytuje The Guardian. – Wydobycie i wykorzystywanie węgla, ropy i gazu szkodzi zdrowiu ludzi i jest głównym motorem ocieplenia klimatu. Tym bardziej rządy na całym świecie muszą przygotować się do kolejnego szczytu Cop28 i zadeklarować podjęcie zobowiązania do wycofania wszystkich paliw kopalnych i sprawiedliwego przejścia na energię odnawialną – dodaje. Naukowcy podkreślają, że w przyszłym roku temperatury na świecie mogą być jeszcze wyższe. Wszystko przez nadejście El Niño, pierwsze tak duże od 7 lat. To zjawisko pogodowe i oceaniczne, które polega na utrzymywaniu się ponadprzeciętnie wysokiej temperatury na powierzchni Oceanu Spokojnego. Wielu badaczy podkreśla, że czeka nas wręcz „śmiercionośna” pogoda. Źródło: The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Temperatura w styczniu już jest rekordowa. W kilku krajach Europy tak ciepło nie było od dawna
Tak ciepło nie było od dawna. W kilku krajach Europy, w tym w Polsce, termometry wskazywały aż 19 stopni Celsjusza. 1 dzień nowego roku przypominał raczej późną wiosnę niż środek zimy.
W tym artykule: W co najmniej ośmiu krajach Europy odnotowano rekordowe temperatury Eksperci podkreślają, że wysokie temperatury w styczniu to efekt globalnego ocieplenia Dużo większa liczba katastrof na świecie 1 stycznia nowego roku termometry w Polsce w niektórych miastach wskazywały rekordowe temperatury. W stolicy na stacji synoptycznej Warszawa-Okęcie zanotowano 18,9 st. C. Z kolei niektóre stacje meteorologiczne wskazywały, że w Korbielowie w województwie śląskim jest aż 19 st. C. Ostatni raz tak ciepło na początku roku było 6 stycznia 1999 roku. W dolnośląskiej miejscowości Pszenno termometry pokazywały wówczas 18,6 st. C. W co najmniej ośmiu krajach Europy odnotowano rekordowe temperatury Bardzo wysokie temperatury zanotowano w co najmniej 8 krajach Europy, m.in. w Szwajcarii, Danii, Czechach, Holandii, Białorusi, na Litwie i Łotwie. W szwajcarskim miasteczku Altdorf, które w tym okresie przyciąga narciarzy i snowboardzistów, termometry pokazywały 19,2 st. C. Z kolei w czeskim mieście Javorník, które znajduje się nieopodal Ołomuńca, było aż 19,6 st. C. W stolicy Liechtensteinu – Vaduz – słupki pokazywały aż 20 stopni Celsjusza. Eksperci podkreślają, że to jedna z najgorszych fal upałów w styczniu w historii Europy. Eksperci podkreślają, że wysokie temperatury w styczniu to efekt globalnego ocieplenia Eksperci podkreślają, że taka sytuacja to efekt zmian klimatu i globalnego ocieplenia. W ciągu ostatnich 8 lat na całym świecie odnotowujemy wzrost średnich temperatur i zwiększenie częstotliwości ekstremalnych zjawisk pogodowych. Podczas ostatniego szczytu klimatycznego,naukowcy wyrazili obawy, że osiągnięcie Porozumienia Paryskiego staje się coraz mniej możliwe. Ostatnie 8 lat to dramatyczny wzrost globalnego ocieplenia. Naukowcy biją na alarm Ciepło, coraz cieplej, gorąco. Jeżeli prognozy się potwierdzą, rok 2022 będzie kolejnym z rzędu, w którym odnotowujemy rekordowe temperatury. Naukowcy wyrażają obawy, że osiągnięcie Po... W najnowszym raporcie ONZ zwróciła uwagę, że kryzys klimatyczny ma bardzo negatywne konsekwencje dla naszej planety. Po pierwsze, topniejące lodowce przyczyniają się do podnoszenia poziomu mórz. Zwierzęta zaczynają tracić swoje siedliska, rośliny ulegają degradacji, a podnoszące się temperatury powietrza i oceanów wpływają na częstsze i dużo bardziej intensywne sztormy przybrzeżne, w tym huragany i tajfuny. Dużo większa liczba katastrof na świecie Po drugie, mamy do czynienia z ogromnym wzrostem stężenia metanu atmosferze. Dziś jest ono prawie trzy razy wyższe niż przed rewolucją przemysłową. To kolejny problem, który przyczynia się do ocieplenia klimatu. Organizacja Narodów Zjednoczonych twierdzi również, że w ciągu ostatnich dwóch dekad wzrosła liczba katastrof i ekstremalnych zjawisk pogodowych. Wiele z nich prowadzi do śmierci tysięcy, a nawet milionów ludzi na Ziemi. tak jak np. W przypadku suszy i głodu w Afryce oraz ubiegłorocznych powodzi w Pakistanie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dlaczego koale tulą się do drzew? Sami byście tak robili na ich miejscu
Kiedy ogląda się to na zdjęciach, widok wydaje się uroczy. Jednak odpowiedź na pytanie, dlaczego koale tulą się do drzew jest bardziej prozaiczna. To walka o przeżycie.
W tym artykule: Dlaczego koale tulą się do drzew? Koale, podobnie jak reszta ssaków, są stałocieplne Koale są bardzo powolne Koale są zagrożone wyginięciem Często mylnie nazywane są misiami, tymczasem koale to torbacze, które najwięcej wspólnego mają z wombatami. Te sympatyczne zwierzęta Australii stały się wręcz jednym z jej symboli. Regularnie też pojawiają się w różnych rankingach, np. najbardziej uroczych istot na świecie. Jednym z takich „słodkich” zachowań jest tulenie się do konarów drzew. Jednak słodycz jest tu pozorna. Dlaczego koale tulą się do drzew? Wyjaśniamy to w dalszej części artykułu. Dlaczego koale tulą się do drzew? Gdy temperatura osiąga niebotyczne wartości, wszystkie zwierzęta starają się ochłodzić. Koale nie są tu wyjątkiem. Żyją wszak w Australii, gdzie upały przekraczające 40 stopni Celsjusza nie są czymś niezwykłym. Dzięki wykorzystaniu fotografii w podczerwieni wiemy już, jak koalom udaje się przetrwać skwar. Długi rękaw i gorąca herbata, czyli 6 sposobów na upał W ten weekend temperatura w Polsce przekroczy 30° C. Sposobów, jak przetrwać upał, można się uczyć od narodów na co dzień zmagających się z wysokimi temperaturami. Badanie przeprowadzone w 2014 r. przez ekologów z Uniwersytetu w Melbourne dowiodło, że gdy latem temperatura rośnie powyżej 40 st. C, koale robią coś ciekawego. Schodzą mianowicie na niższe partie drzew i przyciskają ciała do konarów. – Każde australijskie drzewo ma swój odrębny mikroklimat – wyjaśnia badaczka Natalie Briscoe. Temperatura ich pni może być nawet o 7 st. C niższa niż temperatura otaczającego je powietrza. Brzuch koali pokrywa cienka warstwa futra. „Przyklejenie” się do drzewa daje mu więc efekt podobny do tego, jaki osiąga człowiek stojący przy otwartej lodówce. Jest to też skuteczniejszy sposób na regulację temperatury ciała niż dyszenie czy lizanie futra. Te metody oznaczają bowiem dwukrotnie większą utratę wody niż tulenie się do pnia. W innym badaniu biolog z Uniwersytetu w Sydney Mathew Crowther odkrył, że koale wiedzą, które drzewa najlepiej chłodzą. Wolą tulić się do drzew, które traktują jak schronienia, takich jak rzewnia. Rzadko robią to natomiast na „drzewach żywnościowych”, takich jak eukaliptus. Koale, podobnie jak reszta ssaków, są stałocieplne Koale to ssaki, a wszystkie zwierzęta z tej gromady są stałocieplne. Oznacza to, że zwierzę nie jest uzależnione od temperatury otoczenia. Lepiej radzi sobie w mniej słonecznie dni czy w chłodniejszych okolicach, może się szybciej poruszać i dopaść zdobycz (albo umknąć przed drapieżnikiem) Z fizjologicznego punktu widzenia stałocieplność jest strasznym marnotrawstwem. Ptaki czy ssaki potężną część swej energii przeznaczają właśnie na „centralne ogrzewanie”. W rezultacie, jak wyjaśnia dr Nick Lane z University College London, stałocieplny człowiek może bez jedzenia przeżyć najwyżej dwa miesiące. A zmiennocieplny krokodyl poradziłby sobie przez rok. Stałocieplność staje się też problemem w wysokich temperaturach. Jeśli zwierzę nie pozbędzie się ciepła, jakie nieustannie wytwarza jego organizm, może stracić zdrowie lub życie. Stąd mechanizmy chłodzące, takie jak pocenie się u ludzi czy dyszenie u innych ssaków. Albo przytulanie się do drzew. Koale są bardzo powolne Każdy koala jest inny. Można je rozpoznać po uszach lub nosie. Dorosły koala waży 8–15 kg. Na wolności żyje ok. 10 lat. Koale mają u rąk dwa kciuki i trzy palce, u nóg zaś cztery palce z pazurami oraz coś na kształt ludzkiego kciuka u ręki. Koale uważa się za jedne z najwolniejszych zwierząt na świecie. Po każdym posiłku spędzają 18–20 godzin we śnie. Mały koala przez pierwsze sześć miesięcy swojego życia obija się – drzemie w torbie matki, aż stanie się zbyt gruby. Wówczas wpełza matce na plecy i tam leni się jeszcze przez pół roku. Potem musi się usamodzielnić, a więc powoli spożywać liście eukaliptusa albo ospale uprawiać seks z równie niemrawą partnerką. Ssaki nie były pierwszymi stałocieplnymi. Afrykańskie skamieniałości rozwiązały zagadkę paleontologii Ssaki dominują w wielu ekosystemach na świecie. Pomogła im w tym stałocieplność. Najnowsze badania wskazują jednak, że endotermia wykształciła się u pewnych gatunków jeszcze przed pojaw... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ssaki-nie-byly-pierwszymi-stalocieplnymi-afrykanskie-skamienialosci-rozwiazaly-zagadke-paleontologii-54f0c2d.jpeg" width="938" height="625" alt="Ssaki nie były pierwszymi stałocieplnymi. Afrykańskie skamieniałości rozwiązały zagadkę paleontologii" title="Ssaki nie były pierwszymi stałocieplnymi. Afrykańskie skamieniałości rozwiązały zagadkę paleontologii" /> Koali dotyczy też popularny mit, wyjaśniający ich powolność. Mają one być otumanione olejkami eterycznymi z eukaliptusa, którym się żywią. Tymczasem z badań wynika, że nic takiego nie ma miejsca. Koale są ospałe i niemrawe po prostu dlatego, że mają malutkie mózgi. W naturalnym środowisku rzadko je coś zmusza do większej aktywności. Jednak ta sielanka nie trwa wiecznie. Dzikie psy i orły chętnie polują młode koale. W razie niebezpieczeństwa misie nagle stają się zaskakująco szybkie. Potrafią „wystrzelić” w górę po pniu drzewa. Koale są zagrożone wyginięciem Koala jest oficjalnie gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Głównie ze względu na człowieka, który wycina lasy eukaliptusowe i zmusza ociężałe zwierzaki do męczących wędrówek w poszukiwaniu posiłku. Od dłuższego czasu populacja koali stale maleje także na skutek coraz dłuższych susz i pożarów. Na początku 2022 r. władze Australii ogłosiły, że koale zamieszkujące wschodnie wybrzeże kraju są poważnie zagrożone wyginięciem. Zmiany dotyczą stanów Nowa Południowa Walia i Queensland oraz Australijskiego Terytorium Stołecznego.
Z powodu gorąca w 2100 r. duża część naszej planety może być niebezpieczna dla życia
Już na początku następnego stulecia przez większość roku w strefie międzyzwrotnikowej może być niebezpiecznie gorąco. I to nawet wtedy, gdy uda się ograniczyć wzrost temperatur do 2 st. C w stosunku do epoki przedindustrialnej.
W tym artykule: Za gorąco, by przebywać na zewnątrz Co to są niebezpieczne i ekstremalnie niebezpieczne upały? Liczy się każdy ułamek procenta Kiedy naukowcy szacują, w jaki sposób zmieni się w przyszłości klimat Ziemi, wykorzystują zaawansowane metody statystyczne i opracowują różne scenariusze. Mogą się one zrealizować w rzeczywistości z różnym prawdopodobieństwem. Formułowane na ich podstawie ostrzeżenia brzmią coraz bardziej poważnie. Najnowsza analiza opublikowana w czasopiśmie naukowym „Communications Earth & Environment” wskazuje, że za osiemdziesiąt lat w całej strefie międzyzwrotnikowej – obejmującej wszystkie rejony na Ziemi między zwrotnikami Raka i Koziorożca – będą przez większość roku panowały upały niebezpieczne dla człowieka. Stanie się tak nawet przy założeniu, że uda się ograniczyć wzrost temperatur do 2 st. C w stosunku do ery przedindustrialnej. Za gorąco, by przebywać na zewnątrz – Nasze badania obejmują bardzo różne możliwe scenariusze dla roku 2100 – mówi Lucas Vargas Zeppetello, główny autor badań z Harvardu. – To wskazuje, że wybory dotyczące emisji CO2, jakie teraz podejmujemy, mają decydujące znaczenie dla tego, jaka część Ziemi będzie nadawała się do zamieszkania w przyszłości – dodaje. Zdaniem naukowca, rekordowe fale upałów, jakich doświadczyli tego lata mieszkańcy Europy i Stanów Zjednoczonych, staną się w przyszłości w tych regionach znacznie częstsze. Jednak to nic w porównaniu z fatalnymi perspektywami dla sfery tropikalnej. – W wielu miejscach w okolicach równika, w 2100 roku praca na zewnątrz będzie wyzwaniem przez ponad połowę roku – ostrzega Zeppetello. Klimat w 2100 roku – jakie zmiany opadów, temperatury i bilansu wodnego czekają Polskę? Sprawdź, co przewidują eksperci! Od lat obserwujemy negatywne skutki zmian klimatu w różnych dziedzinach gospodarki — na przykład w rolnictwie czy turystyce. Co czeka nas w przyszłości — czy będą się one nasilać? Nauk... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/klimat-w-2100-roku-jakie-zmiany-opadow-temperatury-i-bilansu-wodnego-czekaja-polske-sprawdz-co-przewiduja-eksperci-ac68234.jpeg" width="938" height="625" alt="Klimat w 2100 roku – jakie zmiany opadów, temperatury i bilansu wodnego czekają Polskę? Sprawdź, co przewidują eksperci!" title="Klimat w 2100 roku – jakie zmiany opadów, temperatury i bilansu wodnego czekają Polskę? Sprawdź, co przewidują eksperci!" /> Niestety jeśli zrealizuje się najbardziej prawdopodobny scenariusz wzrostu temperatur, przekroczymy 2 st. C. już w 2050 r. Wówczas część Półwyspu Arabskiego, Afryka Subsaharyjska i Indie regularnie będą doświadczać nie tylko niebezpiecznych, ale i ekstremalnie niebezpiecznych fal upałów. Co to są niebezpieczne i ekstremalnie niebezpieczne upały? Jaka temperatura jest niebezpiecznie wysoka dla człowieka? Do niedawna szacowano, że wynosi ona powyżej 35 st. C przy wilgotności 100%. Jednak niedawno naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii stwierdzili, że ta liczba jest zawyżona. Ich zdaniem przy wilgotności 100% jest to 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Liczby te dotyczą ludzi młodych i zdrowych. W opisanych wyżej badaniach przyjęto stare indeksy ciepła (czyli miarę łączącą temperaturę z wilgotnością). Za „niebezpieczny” indeks ciepła uznano 39,4 st. C, zaś za „ekstremalnie niebezpieczny” – 51 st. C. – Te normy stworzono dla ludzi pracujących w wilgotnych i gorących wnętrzach, np. w kotłowniach – mówi Vargas Zeppetello. – Nie sądzono, że mogą one opisywać warunki panujące na zewnątrz, w środowisku naturalnym. Tymczasem tak się właśnie dzieje – dodaje badacz. W najgorszym scenariuszu – kiedy emisje nie zostaną ograniczone – w 2100 r. w strefie międzyzwrotnikowej ekstremalnie niebezpieczne temperatury będą panować nawet przez trzy miesiące w roku. Przez większość doby ludzie nie będą mogli wówczas przebywać na zewnątrz. Liczy się każdy ułamek procenta Naukowcy podkreślają, że zważywszy na powyższe szacunki, ograniczenie emisji gazów cieplarnianych jest palącą koniecznością. Jeśli chodzi o średni wzrost temperatur, liczy się każda dziesiąta i setna część stopnia. Wielkości typu 2 czy 3 st. C nie wydają nam się ani wielkie, ani groźne. Jednak przekładają się one na ludzkie istnienia, które są już tracone i mogą zostać stracone w przyszłości. Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? W całym okresie istnienia naszej planety jej klimat zmieniał się wiele razy w naturalny sposób. Niekiedy duże powierzchnie Ziemi pokrywały lodowce. 400 tys. lat temu na części Grenlandii ro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kiedy-ostatni-raz-mialo-miejsce-globalne-ochlodzenie-czy-moze-nadejsc-w-przyszlosci-fot-owen-humphreys-pa-images-via-getty-images-63267d3.jpeg" width="938" height="584" alt="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" title="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" /> Niestety naukowcy szacują, że mamy tylko 0,1 proc. szans na to, iż temperatura na Ziemi wzrośnie „tylko” o 1,5 proc. w stosunku do epoki przedindustrialnej. To pokazuje, jak ważne jest, byśmy w najbliższych latach podejmowali wszystkie możliwe starania o ograniczenie emisji dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych. Źródła: Communications Earth & Environment, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Upały doskwierają dzikim zwierzętom. Jak zapewnić im bezpieczny dostęp do wody?
Tegoroczna susza to problem nie tylko dla rolników. Zamieszkujące nasze ogrody ptaki i jeże też mają utrudniony dostęp do wody. Jak im pomóc?
W tym artykule: Ptaki w mieście muszą mieć dostęp do wody do picia i kąpieli Pojnik dla ptaków nie powinien stać obok kociej miski Woda w ogrodzie jest potrzebna także jeżom Do dokarmiania ptaków zimą nie trzeba chyba nikogo namawiać. Inna sprawa, że wskutek globalnego ocieplenia zimy są coraz łagodniejsze. Latem natomiast coraz częściej gnębią nas fale upałów i susze. Są one także niebezpieczne dla ptaków w miastach, które często nie mają gdzie zdobyć wody, niezbędnej im do życia. Latem wiele młodych osobników dopiero co opuściło gniazda. Ich rodzice są zmęczeni swymi obowiązkami. Powinien to być dla ptaków czas na odpoczynek i nabranie sił. Zwłaszcza, że wiele gatunków już wczesną jesienią, podejmie trud wędrówki na zimowiska. Tymczasem gdy brakuje kałuż, a wiele mniejszych zbiorników wodnych wysycha, ptakom grozi odwodnienie. Letnie burze niewiele pomagają, bo woda szybko wsiąka w suchą ziemię i paruje z kałuż. Problemem, jakim jest dostęp do wody zajęli się polscy uczeni. Ich pracę opublikowano na łamach czasopisma naukowego „European Zoological Journal”. Ptaki w mieście muszą mieć dostęp do wody do picia i kąpieli Gospodarka wodna ptaków jest zupełnie inna od naszej. Ptaki charakteryzują się wysoką temperaturą ciała, dochodzącą nawet do 44 st. C. W gorące dni regulacja temperatury ciała ptaka odbywa się głównie poprzez parowanie wody. Jest to trudniejsze niż u nas, bo ciało ptaka jest pokryte piórami. Dlatego w czasie upałów ptaki dyszą z otwartymi dziobami. Woda za 2 dolary. Oto prototypowe urządzenie odzyskujące wodę z pustynnego powietrza Nierównomierny dostęp do wody to jedna z bolączek całego globu. Zdaniem naukowców pomóc może nowa prosta technologia pozyskiwania wody nawet z bardzo suchego powietrza. Działa tam, gdzie wi... Ptaki nie tylko piją wodę, ale też się w niej kąpią. – Tymczasem wody jest, niestety, jest coraz mniej, zwłaszcza w miastach, gdzie w wielu miejscach króluje najzwyczajniej „betonoza”. Dlatego też chcieliśmy zobaczyć, jakie miejsca ptaki wykorzystują do wodopoju i kąpieli. Prace miały charakter wielkoprzestrzenny i objęły teren całej Polski, a w zbieranie materiałów było zaangażowanych kilkanaście osób z wielu instytucji – wyjaśnia prof. Piotr Tryjanowski z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. – Sporym zaskoczeniem było to, jak wiele gatunków korzysta z drobnych pojników. Łącznie stwierdziliśmy bowiem 2335 ptaków, aż z 51 gatunków – dodaje prof. Łukasz Jankowiak z Uniwersytetu Szczecińskiego. Pojnik dla ptaków nie powinien stać obok kociej miski Jednak nie każde źródło wody jest dla ptaków bezpieczne. – Ptaki są naprawdę niezwykle plastyczne w odnajdowaniu i wykorzystywaniu zasobów wodnych. Za pojnik czy miejsce kąpieli może służyć kałuża w lesie czy na polu, fontanna, woda cieknąca z węża ogrodowego, kranu czy pompy – wymienia prof. Tryjanowski. Badania wykazały, że ptaki z reguły wolą takie „przypadkowe” wodopoje niż miski czy kuwety z wodą, jakie im wystawiamy. Dlaczego? Możliwe, że chodzi także o szybsze nagrzewanie się lub zabrudzanie wody w małych pojnikach. Ale problemem jest też to, że pojniki często są wystawiane w sąsiedztwie pojemników z karmą dla psów i kotów. A to naraża spragnione ptaki na atak tych zwierząt. Zwłaszcza kotów, które polują nawet wtedy, gdy nie są głodne. – Warto w ogrodzie, a nawet na balkonie postawić pojnik dla ptaków. Trzeba jednak oddalić go od miejsc dokarmiania domowych pupili. A także zadbać o czystość i bezpieczeństwo pojnika – rekomendują naukowcy. Najlepsze dla ptaków są pojniki zawieszane w miejscach niedostępnych dla kotów. Trzeba tylko dbać o to, by stale była w nich świeża woda. Woda w ogrodzie jest potrzebna także jeżom W ogrodzie warto jednak wystawiać płytkie miski czy kuwety z wodą bezpośrednio na ziemi, w zacienionych miejscach. Skorzystać z nich mogą inne zwierzęta mieszkające w pobliżu nas – przede wszystkim jeże. O tej porze roku samice opiekują się młodymi, które muszą szybko urosnąć i przybrać na wadze przed zimą. Dla jeży niebezpieczne mogą być ogrodowe oczka wodne. Jeśli są głębokie i mają strome ściany, spragniony jeż może wpaść do wody, próbując się napić. Nie mogąc z niej wyjść, będzie pływał, aż osłabnie i utonie. Dlatego jeśli nasz ogród odwiedzają jeże, warto umieścić w oczku np. deskę służącą jako rampa. Źródło: European Zoological Journal.
Susza we Włoszech odsłoniła 450-kilogramową bombę z czasów II wojny światowej. Ewakuowano 3 tys. osób
Europa już od wielu tygodni zmaga się z niezwykle dotkliwą suszą. Katastrofa klimatyczna przyczynia się między innymi do wysychania rzek, z których wyłaniają się przedmioty niekiedy zapomniane przez historię.
W tym artykule: Rzeka Pad odsłoniła bombę z czasów II wojny światowej Ekstremalne zjawiska pogodowe są coraz bardziej intensywne Co możemy zrobić, żeby powstrzymać skutki globalnego ocieplenia? We Włoszech tak dramatycznej sytuacji nie było od 70 lat. W ubiegłym miesiącu Europejska Agencja Kosmiczna opublikowała zdjęcia satelitarne, na których można zobaczyć skalę problemu na przykładzie rzeki Pad. Najdłuższa rzeka kraju była prawie całkowicie wyschnięta. Eksperci od dłuższego czasu alarmują, że są to skutki globalnego ocieplenia, a susza może spowodować miliardowe straty dla rolnictwa i zagrażać ujęciom wody pitnej. Rzeka Pad odsłoniła bombę z czasów II wojny światowej Tym razem jednak susza spowodowała potencjalnie większe, bezpośrednie zagrożenie dla ludzi. Rzeka Pad odsłoniła bowiem 450-kilogramową bombę z czasów II wojny światowej. 25 lipca odnaleźli ją rybacy nieopodal wsi Borgo Virgilio. W niedziele 7 sierpnia saperzy przetransportowali bombę do kamieniołomu oddalonego 45 km od wioski w gminie Medole i doprowadzili do kontrolowanego wybuchu. Przed operacją z okolicy ewakuowano 3 tys. osób. Francesco Aporti, burmistrz Borgo Virgilio ocenił, że akcja detonacyjna nie należała do najłatwiejszych, ponieważ trzeba było przekonać wszystkich mieszkańców do ewakuacji, a na początku nie każdy był chętny. Ostatecznie udało się ewakuację przeprowadzić, choć – jak przyznał Aporti – gdyby nawet jedna osoba odmówiła, akcja byłaby wstrzymana. Eksperci ocenili, że prawie półtonowa bomba została wyprodukowana w Stanach Zjednoczonych. Zawierała 240 kg materiału wybuchowego. Susza odsłoniła podwodną „wioskę duchów” w Hiszpanii. Co można w niej zobaczyć? Wioska Aceredo została zalana 30 lat temu. Na jej miejscu utworzono zbiornik wodny na zaporze. Od kilku tygodni przyjeżdżają tam ciekawscy z Hiszpanii i Portugalii. Dlaczego? Z kolei w ubiegłym miesiącu inna włoska rzeka odsłoniła swoją tajemnicę. W Tybrze poziom wody zmniejszył się do tego stopnia, że ujawnił ruiny Mostu Nerona. Konstrukcji, którą zniszczono jeszcze w starożytności. Ekstremalne zjawiska pogodowe są coraz bardziej intensywne Od kilku lat ekstremalne zjawiska pogodowe, m.in. susze, upały i pożary bardzo się nasiliły. Od dłuższego czasu słychać o kolejnych niechlubnych rekordach, które powinno się traktować jak ostrzeżenie i sygnał alarmowy. Naukowcy przyznają, że to niezaprzeczalny dowód na postępujące zmiany klimatu, a będzie jeszcze gorzej. Uczeni jasno dali to do zrozumienia w tegorocznym obszernym raporcie IPCC. Naukowcy dokonali skrupulatnej analizy sytuacji na naszej planecie. Badania są oparte na pracy setek ekspertów z całego świata. Badacze stwierdzili, że to działalność człowieka jest przyczyną obecnego stanu rzeczy. Nie znaczy to jednak, że już nic nie możemy zrobić i „jesteśmy straceni”. Możemy, ale to zależy przede wszystkim od światowych przywódców, którzy powinni wdrażać w życie zalecenia ekologów. Co możemy zrobić, żeby powstrzymać skutki globalnego ocieplenia? Co ciekawe, w jednym z raportów IPCC mogliśmy przeczytać, że skutki zmian klimatu nie dotyczą tylko ekosystemów, planety i rolnictwa. Globalne ocieplenie jest niebezpieczeństwem również dla zdrowia psychicznego ludzi na całym świecie. António Manuel de Oliveira Guterres, sekretarz generalny ONZ nazwał nawet ten raport „atlasem ludzkiego cierpienia”. Najnowszy raport IPCC – zmiany klimatu mają katastrofalne konsekwencje nie tylko dla planety, ale również dla życia i zdrowia ludzi Międzynarodowy Zespół ds. Zmian Klimatu opublikował najnowszy raport. Mówi on wprost: globalne ocieplenie ma niezwykle negatywne konsekwencje dla naszego środowiska, a nawet dla ludzkiego zdr... Państwa na całym świecie powinny skupić się przede wszystkim na jednym z najważniejszych celów, czyli osiągnięciu Porozumienia Paryskiego i ograniczenie globalnego ocieplenia do 1,5 °C względem epoki przedprzemysłowej w celu ograniczenia ryzyka i szkód wywołanych przez zmianę klimatu. Wiąże się to między innymi ze zmniejszeniem emisji gazów cieplarnianych aż o 40%, zmianami nawyków dotyczących transportu oraz polityki energetycznej. Źródło: Reuters Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Kiedy jest za gorąco dla człowieka? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz
Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj bowiem, mierząc skwar, uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymczasem – zdaniem naukowców – przy wysokiej wilgotności zabójcze mogą być już temperatury, które zwykle uznajemy za niegroźne.
W tym artykule: Co to jest temperatura mokrego termometru? Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Jeszcze do niedawna w Polsce temperatury przekraczały 30 stopni Celsjusza średnio tylko przez kilka dni w roku. Teraz nasze termometry mogą pokazywać 32–35 st. C nawet przez siedem i więcej dni kilkakrotnie w ciągu lata. Takie są prognozy na najbliższe dni. Upały są dłuższe, częstsze, a odnotowane w czasie fal gorąca temperatury – wyższe. To wszystko sprawia, że coraz częściej zaczynamy zadawać sobie pytanie: ile ciepła jesteśmy w stanie fizycznie wytrzymać? Jak bardzo musi być gorąco, żeby stało się dla nas za gorąco? Rozwiązaniem tych kwestii zajęli się naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii. Swoje badania i wnioski opisali w artykule opublikowanym w serwisie „The Conversation”. Co to jest temperatura mokrego termometru? Na co dzień wydaje nam się, że wystarczy spojrzeć na termometr, by ustalić, jak bardzo jest gorąco. Jest to prawda – jednak prosty pomiar dokonywany za pomocą okiennego termometru nie uwzględnia pewnego ważnego czynnika. Na to, jak reagujemy na upał, wpływa nie tylko temperatura powietrza za oknem, ale również jego wilgotność. Oba te czynniki łączy tak zwana temperatura mokrego termometru (ang. wet-bulb temperature). Długi rękaw i gorąca herbata, czyli 6 sposobów na upał W ten weekend temperatura w Polsce przekroczy 30° C. Sposobów, jak przetrwać upał, można się uczyć od narodów na co dzień zmagających się z wysokimi temperaturami. Temperaturę mokrego termometru wskaże nam termometr owinięty na przykład w zmoczoną gazę. Czyli taki, który uwzględnia również ciepło, jakie przenosi para wodna. Gdy się pocimy, oddajemy ciepło z pomocą wody, która paruje z naszej skóry. To samo dotyczy termometru. Przy wilgotności powietrza wynoszącej 100% temperatura mokrego termometru będzie równa temperaturze termometru suchego. Jednak gdy wilgotność powietrza jest niższa, mokry termometr będzie pokazywał niższą temperaturę niż suchy – ponieważ część ciepła zniknie z niego wraz z wodą parującą z jego powierzchni. Kiedy jest za gorąco i nie możemy już tego znieść? Stres cieplny pojawia się, gdy organizm zaczyna otrzymywać z otoczenia więcej ciepła niż jest w stanie do otoczenia oddać. To pogarsza jego funkcjonowanie, a pogorszenie występuje szybciej, niż się nam wydaje. Jako istoty stałocieplne wciąż produkujemy dużą ilość energii cieplnej, której musimy się pozbyć. Gdy jest bardzo wilgotno i jednocześnie bardzo gorąco, ludzki organizm zaczynam mieć problem z oddawaniem ciepła poprzez pocenie. Przy wilgotności sięgającej 100%, ten mechanizm chroniący nas przed przegrzaniem może w ogóle zacząć zawodzić. Woda, zamiast parować, będzie osadzała się na ludzkiej skórze, ogrzewając ją. To sprawia zaś, że maksymalna temperatura mokrego termometru, jaką może znieść człowiek, jest o wiele niższa niż zwykła temperatura. Do niedawna szacowano, że wynosi ona 35 st. C przy wilgotności 100%. Jednak naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii twierdzą, że ta liczba jest zawyżona. Kiedy jest za gorąco dla przeciętnego człowieka? Uczeni przeprowadzili badania, w których wzięli udział młodzi dorośli – kobiet i mężczyźni. Badani łykali telemetryczną pigułkę, która monitorowała temperaturę wewnątrz ich ciał. Następnie byli zamykani w szczelnym pokoju, w którym naukowcy sterowali temperaturą i wilgotnością. Badani mieli wykonywać zwykłe, codzienne czynności, niewymagające dużego wysiłku. Naukowcy mierzyli, jak ich organizmy radziły sobie z oddawaniem ciepła przy różnych kombinacjach temperatury i wilgotności. Naukowcy odkryli sposób na upały. Wystarczy taśma i folia Rozwiązanie jest dziecinnie proste, tanie i w zasięgu każdego. Czy to będzie nowy sposób na upały? Okazało się, że ludzkie ciało jest w stanie utrzymywać stabilną temperaturę tylko do pewnej granicy. Po jej przekroczeniu, temperatura zaczyna rosnąć, co może prowadzić do przegrzania, w skrajnych przypadkach śmiertelnego w skutkach. Ile wynosi ta bezpieczna graniczna temperatura? Naukowcy ustalili, że przy wilgotności 100% jest to zaledwie 31 st. C. Natomiast przy wilgotności 60% – 38 st. C. Dla kogo najgroźniejszy jest upał? Badacze podkreślają, że te obliczenia dotyczą wyłącznie ludzi młodych. Dla osób starszych granica bezpiecznej temperatury mokrego termometru może być zupełnie inna. Wiąże się to m.in. ze słabszym funkcjonowaniem układu krążenia u takich osób. Doświadczenia upałów, jakie w ostatnich latach dotykały Europę, pokazują, że dotykają one najmocniej ludzi powyżej 65. roku życia. To one stanowią 80–90% ofiar skwaru. To wszystko rodzi konieczność znalezienia skutecznych rozwiązań, które pozwoliłyby chronić przed upałem ludzi starszych, mieszkańców miast. A także mieszkańców krajów położonych w okolicach równika. Klimatyzacja, niestety, nie jest dobrym rozwiązaniem, ponieważ jest kosztowna, a produkcja zużywanej przez nią energii obciąża środowisko. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Podczas fali upałów, która pod koniec czerwca nawiedziła amerykańskie stany Oregon i Waszyngton, zmarło około 600 osób więcej niż byłoby to typowe dla tego typu zjawisk, wynika z przeglądu danych dotyczących śmiertelności na tych obszarach.
W tym artykule: Szacunki dotyczące zgonów mogą być zaniżone Musimy lepiej zrozumieć wpływ upałów na zdrowie Globalne ocieplenie niesie ze sobą nowe wyzwania Szacunki dotyczące zgonów mogą być zaniżone Liczba zgonów jest trzykrotnie wyższa niż oficjalne szacunki władz stanowych dotyczące zgonów związanych z upałami do tej pory. Sugeruje to, że prawdziwe żniwo fali upałów, która dotknęła stany i prowincje w całym północno-zachodnim rejonie USA, może być znacznie większe niż wcześniej podawano. Analiza oparta na danych dotyczących śmiertelności, zgłoszonych do Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (C.D.C.) przez dwa stany, obejmuje wszystkie przyczyny śmierci. Ocena tego, co określa się mianem „nadwyżki zgonów" - liczby zgonów powyżej tego, co byłoby typowe dla danego okresu czasu i miejsca, w oparciu o wskaźniki śmiertelności w poprzednich latach - może zapewnić pełniejszy obraz skutków ekstremalnych upałów niż oficjalne liczenie zgonów związanych z upałami. Liczby te koncentrują się na deklarowanej przyczynie śmierci, na przykład udarze cieplnym. Ale to może nie uwzględniać innych ofiar śmiertelnych, które również mogły być związane z upałem. „Kiedy na zewnątrz jest naprawdę gorąco, liczba zgonów z powodu udaru cieplnego z pewnością wzrasta" - powiedziała Kate Weinberger, epidemiolog środowiskowy z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej - „ale wzrasta również liczba zgonów z powodu innych chorób, w tym chorób układu krążenia i układu oddechowego, które mogą być efektem upałów, a które niekoniecznie są tak traktowane”. Musimy lepiej zrozumieć wpływ upałów na zdrowie Zrozumienie pełnego wpływu ekstremalnych upałów na śmiertelność jest ważne, ponieważ może pomóc społecznościom lepiej zaplanować przyszłe fale upałów, które stają się coraz częstsze. Śmierć z powodu upałów jest w dużej mierze możliwa do uniknięcia, powiedziała Kristie Ebi, profesor w Centrum Zdrowia i Środowiska Globalnego na stanowym Uniwersytecie Waszyngtońskim. „Im więcej rozumiemy na temat tych zgonów, tym lepiej możemy się przygotować". Stan Waszyngton oficjalnie poinformował, że 95 osób zmarło z przyczyn związanych z upałami w ciągu tygodnia, w którym wystąpiła fala upałów. Oregon potwierdził do tej pory 96 zgonów związanych z upałami. Jednak dane dotyczące nadwyżki zgonów w poszczególnych stanach - prawie 450 dodatkowych zgonów w stanie Waszyngton i prawie 160 w Oregonie, który ma niewiele więcej niż połowę populacji swojego północnego sąsiada - sugerują, że oficjalne dane poważnie zaniżają wpływ fali upałów na śmiertelność. Nawet w obliczu epidemii koronawirusa, gwałtowny wzrost liczby zgonów odnotowany w stanie Waszyngton był wyjątkowo duży. Według danych C.D.C. w tygodniu fali upałów zmarło więcej ludzi w tym stanie niż w jakimkolwiek innym tygodniu pandemii. Zrozumienie grup najbardziej narażonych na śmierć związaną z upałem i gdzie te zgony miały miejsce, może kierować urzędników zdrowia publicznego, aby lepiej kierować swoimi zasobami, w tym gdzie ustawić centra chłodzenia podczas przyszłych kryzysów. Będzie to wymagało bardziej szczegółowej analizy lokalnej. Naukowcy zajmujący się zdrowiem publicznym regularnie wykorzystują nadmiar zgonów do mierzenia skutków katastrofalnych wydarzeń, takich jak ekstremalne upały. Ostatnie badania przeprowadzone przez dr Weinbergera szacują, że około 5,600 zgonów w całym kraju może być skutkiem ekstremalnych temperatur każdego roku. Liczba ta jest znacznie wyższa niż 700 zgonów wprost klasyfikowanych jako związane z upałami rocznie. Jednak zgony to tylko jeden z mierników wpływu fali upałów na zdrowie. Chociaż zgony związane z upałem dotykają w nieproporcjonalnie dużym stopniu ludzi starszych, wysokie temperatury mogą powodować choroby u osób w każdym wieku i prowadzić do hospitalizacji. Analiza upubliczniona w zeszłym tygodniu wykazała gwałtowny wzrost liczby wizyt na oddziałach ratunkowych w północno-zachodniej części USA podczas fali upałów pod koniec czerwca. Np. między 25 a 30 czerwca odnotowano prawie 3000 wizyt na oddziale ratunkowym z powodu chorób związanych z upałem. Globalne ocieplenie niesie ze sobą nowe wyzwania Mimo to badacze stwierdzili, że szybka analiza prawdopodobnie nie docenia pełnego wpływu ciepła na ilość chorób i zgonów. Kiedy temperatura wzrasta, ludzie mogą stać się ciężko chorzy, a nawet umrzeć, jeśli ciało nie jest w stanie skutecznie się pocić i ochłodzić. Wysoka wilgotność powietrza zwiększa ryzyko, ponieważ pot nie może odparować tak szybko. Może to prowadzić do wzrostu wewnętrznej temperatury ciała, co może spowodować, że mięśnie i enzymy przestaną działać, a organy funkcjonować. Dr Steven Mitchell, dyrektor medyczny służb ratowniczych w jednym ze szpitali w Seattle, opisał choroby związane z upałem jako zazwyczaj „rzadkie zjawisko" w tym mieście. Podczas fali upałów, jego szpital Harborview i powiązane z nim szpitale leczyły co najmniej 100 pacjentów z powodu chorób związanych z upałem. Dr Mitchell, który pracuje w Harborview od 15 lat, powiedział, że przed tym rokiem nie pamięta ani jednego przypadku ciężkiej choroby cieplnej lub udaru cieplnego. Jednak zdaje sobie sprawę, że obecna sytuacja jest wyjątkowa i bardzo szybko trzeba będzie zmienić sposób myślenia na temat zdrowia publicznego i tego jaki wpływ mają na nie ekstremalne temperatury. Wymagania wobec personelu szpitala i sprzętu, w tym respiratorów, podczas fali upałów przypomniały mu wczesne dni pandemii Covid-19, powiedział dr Mitchell. Obecnie fala upałów dotyka północny zachód USA, ale wszystkie obszary na świecie zagrożone wzrostem temperatur, będą musiały stawić wkrótce czoła nadchodzącym wyzwaniom. Sprawa wygląda nawet poważniej, jeśli zdamy sobie sprawę, że wiele społeczeństw szybko się starzeje, a to najstarsi (choć nie tylko) są wyjątkowo narażeni na problemy zdrowotne spowodowane upałami. Globalne ocieplenie, jak widać niesie ze sobą coraz to nowe wyzwania, a czasu na reakcję jest coraz mniej.
Zachód USA boryka się z katastrofalną falą upałów, pożarami lasów i suszą
Ogromna susza i zmiany klimatyczne sprawiają, że na Zachodzie USA zaczyna brakować wody. Alarmująco niski poziomu zbiorników wodnych w regionie zachodnich stanów USA, w niektórych przypadkach zbliżonego do rekordowego, sprawia, że znalezienie rozwiązania problemu staje się jeszcze pilniejsze.
W tym artykule: Historyczne zagrożenie Rolnictwo zużywa gigantyczne ilości wody Łatwe rozwiązania nie istnieją Jest jednak nadzieja! Historyczne zagrożenie Zachód Ameryki charakteryzuje się większą zmiennością hydrologiczną - większą liczbą lat w których występują powodzie i susze - niż jakakolwiek inna część kraju, twierdzi Jay Lund, profesor inżynierii lądowej i środowiskowej na Uniwersytecie Kalifornijskim. Około 42% ludności Kalifornii, najbardziej zaludnionego stanu USA, w którym żyje 39,5 miliona ludzi znajduje się obecnie w stanie zagrożenia suszą. W zasadzie każda część stanu z wyjątkiem Południowej Kalifornii i rejonu Zatoki San Francisco jest w dramatycznej sytuacji - powiedział gubernator stanu, Gavin Newsom. A jeśli niektóre z najbardziej znaczących zbiorników w Kalifornii mogą być jakimkolwiek wskaźnikiem obecnego stanu rzeczy, mieszkańcy powinni się martwić. W czerwcu poziom wody w jeziorze Mead, największym zbiorniku w całym kraju, osiągnął historycznie niski poziom - jest to niepokojące, biorąc pod uwagę, że zachód USA jest w dużej mierze uzależniony od wód powierzchniowych. Sąsiadujące z nim jezioro Powell, drugi co do wielkości zbiornik w USA, wykazuje podobne tendencje. „Zmiany klimatyczne zdecydowanie stanowią wyzwanie dla systemu zaopatrywania w wodę" powiedział Berggren. Wzrost liczby ludności jest dodatkowym obciążeniem systemu, w miarę, jak coraz większe ilości wody są przekierowywane do większej liczby gospodarstw domowych. Coraz częściej wszyscy zadają sobie pytanie: jeśli prognozy się sprawdzą, a ostatnie ciepłe i suche trendy utrzymają się w nadchodzących latach, jak ten kluczowy dla gospodarki USA (gdyby Kalifornia była osobnym państwem, byłaby piątą gospodarką świata, większą niż indyjska, brytyjska czy francuska!) rozwiąże swój kryzys wodny? Rolnictwo zużywa gigantyczne ilości wody Już od lat stany i hrabstwa namawiają mieszkańców, a w niektórych przypadkach uchwalają prawa, które wprost zmuszają ich do ochrony zasobów wodnych. Niektóre regiony na wybrzeżu, takie jak Santa Barbara w Kalifornii, instalują zakłady odsalania wody, a inne obszary w głębi lądu, takie jak stan Arizona, monitorują zasoby wód gruntowych, ponieważ główne zbiorniki i rzeka Kolorado nadal odnotowują spadki poziomu wody. Rolnictwo zużywa największą część zasobów wodnych, odpowiadając za 80% konsumpcji wody w USA i za ponad 90% w wielu zachodnich stanach, według Departamentu Rolnictwa USA, i prawdopodobnie byłoby pierwszą ofiarą katastrofy suszy, gdyby zaopatrzenie w wodę na zachodzie USA zostało wystawione na próbę. W graniczącym od wschodu z Nevadą pustynnym i górzystym Utah, nawet do 90% wody używanej w stanie trafia do sektora rolniczego. W Arizonie, duża ilość wody wydobywanej z rzeki Kolorado również jest przeznaczona na potrzeby rolnictwa. Ogólnie rzecz biorąc, między 80% a 90% wody z całego systemu rzeki Kolorado jest wykorzystywane w rolnictwie, powiedział cytowany wcześniej Berggren. W Kalifornii, aż około 80% zużycia wody kierowane jest do nawadniania rolnictwa, które stanowi jednak tylko około 5% gospodarki! „Woda to jest bardzo cenny towar. Jest to bardzo cenna część wielu gospodarek wiejskich," twierdzi Lund. „A jeśli nie masz wody, to w dłuższej perspektywie po prostu nie możesz utrzymać swojego gospodarstwa". Łatwe rozwiązania nie istnieją W przeszłości, gdy zaczynało brakować wody powierzchniowej i wody w zbiornikach, zachodnie stany po prostu pompowały na powierzchnię tyle wód gruntowych. Teraz, po nadużywaniu tego rozwiązania w związku z niemal ciągłymi niedoborami, zasoby zarówno wody powierzchniowej jak i wód gruntowych zaczynają po prostu wysychać. Wyczerpywanie się wód gruntowych na południowym zachodzie USA jest przedmiotem troski od już wielu lat. Jednym z rozwiązań jest instalacja zakładów odsalania wody morskiej. Jednak koszt odsalania około 1 mln litrów wody morskiej waha się od dwóch do trzech tysięcy dolarów, co stanowi dwa lub trzy razy więcej niż koszt następnego najtańszego źródła, którym jest oszczędzanie wody poprzez takie działania jak zakup wody od rolników i ponowne wykorzystanie oczyszczonych ścieków. Poleganie jedynie na zakładach odsalania prawdopodobnie podwoiło by rachunek za wodę w przeciętnym gospodarstwie domowym. Odsalanie wiąże się też z wyzwaniami środowiskowymi. Gdzieś np. trzeba umieścić sól i osady pozostałe po procesie, które nie nadają się do tego, by zwrócić je do morza, ponieważ wtedy, wszystkie dodatkowe osady i minerały zasadniczo zanieczyszczają naturalną wodę morską. Pompowanie wody z wybrzeża do stanów położonych w głębi lądu, które również borykają się z niedoborem wody, takich jak Kolorado, jest też po prostu nieefektywne. Jak twierdzą eksperci, gospodarka wodna i ochrona zasobów wodnych to najprostsze i najskuteczniejsze sposoby na utrzymanie nieprzerwanych dostaw wody na zachodzie USA. Wspomniany Jay Lund z Uniwersytetu Kalifornijskiego przytacza prosty przykład: zużycie wody w miastach Kalifornii wynosi niemal 500 litrów na mieszkańca dziennie, podczas gdy obszary miejskie w Hiszpanii czy Izraelu zużywają jej mniej więcej 95 litrów na mieszkańca dziennie! Jest jednak nadzieja! Nadzieję dają wysiłki na rzecz oszczędzania wody które w ostatnich dekadach przyczyniły się do znacznych postępów. W Kalifornii, miasta takie jak Los Angeles i San Francisco pomimo znacznego wzrostu populacji, zużywają taką samą ilość wody lub mniejszą, jak 30 lat temu. Obecnie zużycie wody na osobę jest o 16% niższe niż w 2013 roku, co sugeruje, że nastąpiła trwała zmiana zachowań Kalifornijczyków od czasu suszy w połowie 2010 roku. „Każdy będzie musiał trochę z siebie dać. Ale jeśli wszyscy się zjednoczymy, możemy faktycznie stworzyć bardziej zrównoważony system rzeczny, który sprosta tych przerażająco niskim poziomom zbiorników" powiedział Berggren, dodając: „Mamy przed sobą wciąż duże wyzwania związane z tą suszą, ale cywilizacja na zachodzie USA przetrwa"!
1/3 ludzkości będzie żyła w saharyjskim upale. Już za 50 lat
Przez tysiące lat ludzie wybierali do życia strefy klimatyczne z roczną średnią temperaturą ok. 13 stopni Celsjusza. Odpowiada to naszym ciałom i pozwala na względnie normalne funkcjonowanie. Jak pokazuje nowe badanie, za 50 lat od 1 do 3 mld ludzi będzie zmuszonych do życia poza tymi obszarami w warunkach przypominających dzisiejszą Saharę. Alternatywą jest powstrzymanie zmian klimatu albo masowa migracja.
Każdy gatunek na Ziemi zamieszkuje odpowiednią dla siebie niszę. Choć technologia potrafi ludziom przetrwać w niesprzyjających warunkach, generalnie ta zasada też i nas dotyczy. Potrafimy radzić sobie ze słabą glebą, nadmiarem wody, ale nie z suszą i upałem. Jedzenie produkujemy w takich samych warunkach klimatycznych, w jakich większość nas żyje. - Jeżeli przez kolejne pół wieku będziemy funkcjonować jak gdyby z klimatem nic się nie działo, to geograficzne położenie naszej klimatycznej niszy zmieni się w tym czasie bardziej niż w ciągu ostatnich 6000 lat – przekonują autorzy analizy opublikowanej w czasopiśmie ”Proceedings of the National Academy of Sciences”. View oEmbed on the source website Naukowcy zwracają uwagę, że ludzie nie będą na bieżąco śledzić zmieniającego się klimatu, i zamiast migrować za chłodem będą próbować raczej dostosować się do coraz większych upałów tam, gdzie żyją obecnie. W konsekwencji za 50 lat nawet 1/3 ludzkości będzie doświadczać rocznych średnich temperatur rzędu 29 st. C. obecnych dziś jedynie na 0,8 proc. powierzchni naszej planety (w większości na Saharze) a w przyszłości nawet na 20 proc. – Najmocniej dotknięte tą zmianą obszary zamieszkują dziś najubożsi ludzie na Ziemi, w najmniej rozwiniętych krajach świata – podkreśla międzynarodowy zespół złożony z ekspertów z Chin, USA, Wielkiej Brytanii i Danii. Przenoszenie się umiarkowanych temperatur w stronę biegunów Ziemi sprawi, że niemal cała Brazylia stanie się niezdatna do zamieszkania. Podobnie duże fragmenty Bliskiego Wschodu czy Indii. Także południe Stanów Zjednoczonych, kraje Ameryki Środkowej, części Australii. W Europie klimat śródziemnomorski przeniesie się na północ a afrykańskie upały obejmą Włochy, Hiszpanię czy Portugalię. Z drugiej strony zyskają kraje północnej Europy, bo zamieszkać będzie można już niemal za kręgiem polarnym. Nadmierne upały przełożą się bezpośrednio na choroby i większą umieralność ludzi, ale też generalny spadek produktywności. Ciężko pracować, gdy nie można z powodu upału wyjść na zewnątrz. Ludzie dają sobie radę w Dubaju, Phoenix czy Nowym Delhi, ale wkrótce może to okazać się zbyt skomplikowane. I wtedy setki milionów będą musiały przeprowadzić się na Syberię.
Rekordy gorąca w Wielkim Kanionie. Turystom dosłownie roztapiają się buty
Amerykańska Służba Parków Narodowych ostrzega odwiedzających Wielki Kanion: uważajcie, jest tak ciepło, że roztopią się wam buty. I pokazuje zdjęcie na dowód.
- Wielki Kanion to ekstremalne miejsce. Upał panujący na dnie może sprawić, że rozpadną się wam buty; ciężkie buty mogą zatrzymać pot i doprowadzić do bolesnych odparzeń. Zanim wyruszycie na wędrówkę, uświadomcie sobie ograniczenia wasze i waszego sprzętu – NPS informuje na Twitterze. View oEmbed on the source website Im niżej w kanionie, tym wędrowcom będzie cieplej. To konsekwencja zachodzenia w tym miejscu tzw. procesów adiabatycznych, w tym przypadku ogrzewania się masy powietrza w wyniku opadania (na skutek sprężania się powietrza). Jeżeli, jak w Wielkim Kanionie, mamy do czynienia z suchym, pozbawionym pary wodnej powietrzem, zmiana temperatury wynosi 1 st. C. na każe 100 m w pionie. Według CNN temperatura na samym dnie sięgać ma ponad 47 stopni Celsjusza w cieniu (60 w słońcu). W takich warunkach człowiek stoi przed poważniejszymi problemami niż jakość kleju do podeszw. Grafika: publicdomainpictures.net/Linnaea Mallette / kolaż Jan Sochaczewski Topiącymi się podeszwami galowych butów zdecydowanie nie przejmował się amerykański weteran i były członek korpusu piechoty morskiej Todd Winn, gdy 9 czerwca w temperaturze ponad 36 st. C. stał wiele godzin przed budynkiem władz stanu Utah w Salt Lake City w proteście przeciwko brutalności policji wobec czarnoskórych. Niemniej, zdjęcia z jego protestu obiegły przede wszystkim z powodu tych butów. W końcu nawet wytrenowany w boju mężczyzna musiał ustąpić przed upałem. View oEmbed on the source website Amerykańskie służby meteo obawiają się powtórki z zeszłorocznej fali upałów z przełomu czerwca i lipca. Ponad 200 mln ludzi dotknęły odczuwalne temperatury rzędu 38 – 46 st. Celsjusza. Dokładnie tyle panuje obecnie w Wielkim Kanionie. Średnie temperatury rosną już w całych zachodnich USA i wkrótce dojdą do symbolicznej dla amerykanów granicy 100 stopni Farenheita (37,7 st. C). Na skutek panującego w regionie Kalifornii czy Arizony wysokiego ciśnienia, te wysokie rejestry temperatur utrzymają się przynajmniej tydzień. View oEmbed on the source website Obok stale groźnej pandemii, zbliżającej się fali upałów kolejnym spodziewanym zagrożeniem będą masowe pożary. Lasy płoną już w 7 stanach. Według National Interagency Fire Center 34 pożary pochłonęły obszar 574 tys. akrów. Ogień pojawił się już na północnej krawędzi Wielkiego Kanionu zmuszając władze parku do lokalnego zamknięcia dostępu do tego pomnika przyrody. View oEmbed on the source website Jan Sochaczewski