W życiu wielu ludzi muzea odgrywają ważną rolę. Kiedy byłem dzieckiem, nasze rodzinne wizyty w takich miejscach jak Milwaukee Public Museum czy Field Museum of Natural History w Chicago były moją ulubioną formą spędzania czasu poza domem. Mam to szczęście, że podczas moich podróży mogłem odwiedzić niektóre z najznakomitszych muzeów świata, mieszkam zaś w sąsiedztwie instytucji mających przebogate zbiory (tydzień pracy w Nowy Jorku często kończyłem piątkową wizytą w Metropolitan Museum of Art). W oglądaniu sztuki i innych wytworów pracy człowieka na własne oczy jest coś, co pomaga nam poznawać historię i kulturę w sensualny sposób. A świetni kuratorzy potrafią wskazać takie związki pomiędzy przedmiotami, które pozwalają ujrzeć świat w zupełnie nowym świetle. Jednak wiele muzeów ma w zbiorach eksponaty pozyskane niegdyś metodami, które dziś uznajemy za nielegalne bądź nieetyczne. Wiele wyszabrowano po bitwach, zabrano rdzennym mieszkańcom siłą bądź przejęto pod groźbą jej użycia. Okładkowy artykuł niniejszego wydaje pokazuje te uwikłania i próby zmierzenia się z problemem restytucji. A nie jest on wcale nowy: Grecja od prawie 200 lat zabiega o zwrot z Muzeum Brytyjskiego tzw. marmurów Elgina. To, co się zmienia, to odpowiedź, ponieważ wiele placówek redefiniuje rolę muzeum oraz samo „posiadanie” kultury. To prowokujący do myślenia temat, który może przynieść zadośćuczynienie za dawne krzywdy. Przyjemnej lektury. Nathan Lump redaktor naczelny
Rzuć wszystko i galopuj po bezkresnych stepach Mongolii
Słona herbata z mlekiem kobyły suutei tsai, poczucie wolności i niekończące się po horyzont stepy.
Tak będzie smakować ta podróż. Co kilka godzin lub dni zamigocą pojedyncze jurty. Step ciągnie się po horyzont. Mongolia jest pięć razy większa od Polski, ale zamieszkuje ją tylko trzy miliony ludzi. To właśnie po to, by docenić tę przestrzeń, warto pokonać ją konno. Najlepiej zwierzę kupić na targu w stolicy Ułan Bator i samemu ruszyć w nieznane. Zdrowy koń kosztuje tu 100 dol. Na koniec pobytu łatwo go odsprzedać. Jeżeli jednak nie czujecie się pewnie jako jeźdźcy, możecie skorzystać z oferty jednej z firm, które organizują konne wycieczki. Grupy wyruszają z Ułan Bator. Dziennie w siodle pokonują około 40 km. Po drodze czekają: surowa tajga, stepy, góry, pustynie, jeziora. Nocuje się w namiotach lub jurtach zamieszkanych przez pasterzy. Ci wieczorami opowiadają o życiu nomadów i podpowiadają, jak dbać o konie. Gwarantujemy, że tego nie doświadczysz podczas żadnej wycieczki autokarem. (JUR) NO TO W DROGĘ! ■ KIEDY Najlepiej jechać w sezonie letnim: od końca maja do początku września. ■ ZA ILE W lokalnych biurach podróży za trzydniową wycieczkę zapłacisz 450 dol. od osoby. Ale już tydzień w siodle to koszt od 1 do 1,9 tys. dol. Najdłuższe wyprawy trwają 15 dni i kosztują ok. 2,5 tys. dol.
Historia z Ułan Bator. "Opuszczając jurtę, widzimy tylko płoty. Mam wrażenie, że mieszkam w pudełku"
Gwałtowny napływ koczowników całkowicie odmienia oblicze mongolskiej stolicy.
Młody mongolski pasterz Oczkhuu Genen spakował niedawno cały swój dobytek na wypożyczoną ciężarówkę i wyjechał do wciąż rozrastającej się stolicy kraju – Ułan Bator. Konieczność przeprowadzki mogła być dla niego przyznaniem się do porażki i poważnym wstrząsem, ale na zewnątrz sprawiał wrażenie łagodnego człowieka, całkowicie skoncentrowanego na swoim celu. W kilka godzin po przyjeździe, na skrawku ogrodzonego terenu wynajętym na przedmieściach stolicy, Oczkhuu rozłożył swoją jurtę – tradycyjny, okrągły namiot mongolskich koczowników. Górujące nad Ułan Bator zbocza podzielono na tysiące takich skrawków, każdy z jurtą pośrodku. Po zamontowaniu rury kominowej do żelaznego piecyka i umocowaniu kołków pasterz otworzył niewielkie drewniane drzwi, wpuszczając do środka swoją żonę Norwu razem z nowo narodzonym synkiem Ulaką oraz sześcioletnią córeczką Anuką. Widoki rozciągające się za drzwiami ich namiotu były jednak całkowicie odmienne od tego, do czego przywykli, mieszkając na stepie jakąś godzinę drogi na południowy zachód od stolicy. To właśnie tam, niedaleko jurty rodziców Norwu, w krainie rozkołysanych wiatrem traw, opiekowali się swoimi stadami. Tu co chwila wzrok natrafiał na dwumetrowe drewniane płoty, a zamiast ukochanych zwierząt – koni, bydła i owiec – po obejściu krążył jedynie należący do właściciela terenu czarno-brązowy kundel zanoszący się ochrypłym ujadaniem przy najmniejszych oznakach niepokoju. A tych mu nie brakowało, bo tuż za płotem mieszka jakieś 60 proc. z ponadmilionowej populacji Ułan Bator, stłoczone w prowizorycznych slumsach, zwanych również jurtowiskiem, pozbawionych dróg, bieżącej wody i kanalizacji. Jak we wszystkich tego typu dzielnicach, także tutaj panoszą się przestępczość, alkoholizm, bieda i desperacja. Nic dziwnego, że wielu mieszkańców zdecydowało się na coś, co wcześniej było dla nich niewyobrażalne, i zaczęło na noc zamykać drzwi. – Opuszczając jurtę, widzimy tylko płoty – skarży się Oczkhuu – Mam wrażenie, że mieszkam w pudełku. Koczownicy nie są stworzeni do takiego życia, ale Oczkhuu i Norwu znaleźli się w sytuacji bez wyjścia. Straszliwy zud – olbrzymi mróz połączony z obfitymi opadami śniegu, jaki zapanował na przełomie 2009 i 2010 r., a także czteromiesięczna letnia susza, która nastąpiła po nim, spowodowały, że większość ich stada padła z zimna lub głodu. Zanim pogoda wróciła do normy, z 350 hodowanych przez nich zwierząt zostało zaledwie 90. Tej zimy w całej Mongolii nie przeżyło ponad 8 mln krów, jaków, wielbłądów, koni, kóz i owiec. – Dalsze życie na wsi stało się niemożliwe – stwierdził cicho Oczkhuu. – Postanowiliśmy sprzedać resztę stada i przenieść się do miasta. Kierowała nimi też chęć zapewnienia lepszego losu swoim dzieciom. Żadne z nich nie paliło się do przeprowadzki, potrafili jednak dostrzec jej zalety. Mieszkanie na wsi oznaczało utrudniony dostęp do szkół i służby zdrowia, a tu mieli bezpłatną opiekę medyczną dla swojego synka i miejsce w państwowej szkole dla Anuki. W UB, jak Mongołowie nazywają między sobą stolicę, żyje dziś ponad pół miliona takich ludzi przygnanych ze stepów przez ostre zimy, niepowodzenia i brak perspektyw. Wielomiliardowe zagraniczne inwestycje w kopalnie węgla, złota i miedzi przyciągnęły kolejne rzesze koczowników szukających pracy na stanowiskach stworzonych dzięki gwałtownemu napływowi pieniędzy z przemysłu wydobywczego. Pomijając wieżowce w centrum, mongolska stolica sprawia wrażenie przygranicznego miasteczka, które rozlało się w niekontrolowany sposób w nadrzecznej dolinie. Początki osady sięgają 1639 r., kiedy to pełniła rolę wędrownego buddyjskiego klasztoru i punktu handlowego. W 1778 r. osada znalazła swoje miejsce przy ważnym szlaku handlowym biegnącym u podnóża niezbyt wysokiej góry. Droga ta istnieje do dzisiaj pod nazwą Aleja Pokoju i stanowi jedyny ciąg komunikacyjny pozwalający na bezpośrednie przedostanie się z jednej strony miasta na drugą. Od świtu do zmierzchu tłoczą się na niej tysiące samochodów. Jazda przypomina poruszanie się po pasie transmisyjnym wijącym się między podniszczonymi postsowieckimi blokowiskami. Co jakiś czas odchodzą od niej boczne uliczki, które kończą się po jakichś 50 m niewytłumaczalnymi zwałowiskami gruzu, barykadami lub biurowcami tak dokładnie ukrytymi przed ludzkim wzrokiem, że nie umie ich odnaleźć żaden miejscowy taksówkarz. Dodając do tego masowy napływ koczowników, którzy nie potrafią poruszać się po mieście, przechodzić przez zatłoczone ulice i nie orientują się w subtelnościach zurbanizowanego życia, otrzymujemy naprawdę oszałamiającą mieszankę. Widok żylastego, sękatego mężczyzny ubranego w stepowe buty, filcowy kapelusz i tradycyjną pasterską tunikę, przepychającego się z impetem hokeisty na przód kolejki tylko po to, by zobaczyć, co sprzedaje się w sklepie, nie jest tutaj niczym dziwnym. Inni koczownicy stojący w kolejce nie pozostają mu dłużni i odpychają go z równą siłą. Nie towarzyszą temu żadne negatywne emocje, nie wybuchają bójki – dla nich jest to zupełnie zwyczajne zachowanie. – Ci ludzie są całkowicie wolni – wyjaśnia Baabar, uznany publicysta i historyk zajmujący się opisywaniem cech narodowego charakteru Mongołów. – Mogą całymi latami mieszkać w Ułan Bator, zachowując koczowniczą mentalność. Robią, co chcą i kiedy chcą – wystarczy się zresztą przyjrzeć ludziom przechodzącym przez jezdnię. Idą po prostu przed siebie, nie zwracając uwagi na to, co dzieje się wokół. Nawet rozpędzony samochód nie zmusi ich do ustąpienia drogi. Jesteśmy narodem szorstkich indywidualistów, bez żadnego poszanowania zasad. W sobotę wczesnym rankiem Oczkhuu i Norwu zabierają ze sobą dzieci i jadą z powrotem na wieś, aby razem z jej rodzicami przygotować gospodarstwo do zimy. Przez osiem godzin Oczkhuu pomaga Jaji – swojemu teściowi – w sianokosach. Zanim zapadnie niedzielny wieczór, zgromadzą w stodole tyle siana, że nie będą się więcej martwić o przetrwanie zwierząt, nawet jeśli nadejdzie zud. Ostatnia zima zdziesiątkowała także stada Jaji – z tysiąca zwierząt zostało zaledwie trzysta. On jednak uparł się, że przetrwa, opierając się na swoim wieloletnim doświadczeniu hodowcy zdobytym jeszcze w epoce komunistycznej. – Może nie działo się tu wtedy najlepiej – wspomina. – Nie znosiłem na przykład tych wszystkich biurokratów, którzy mówili mi, co mam robić, ale komunizm chronił ludzi przed katastrofami takimi jak ostatnia zima. Mogłeś stracić wszystkie zwierzęta, a mimo to nie groziła ci śmierć z głodu. Chociaż Jaja i Szantsal poparli decyzję dzieci o wyjeździe do miasta, co chwilę wspominają, że czują się samotni. Jednak w ich przypadku przeprowadzka do stolicy nie wchodzi w grę. – Nie przetrwałbym tam nawet tygodnia – rzuca Jaja. – Momentalnie rozchorowałbym się i umarł od tego tłoku i hałasu. Zdaniem Baabara ludzie tacy jak Oczkhuu i jego teść to prawdziwi pasterze, różni od tych, których pokonał zud. Upadek komunizmu i zamknięcie wielu fabryk spowodowało, że tysiące mieszkańców musiało opuścić Ułan Bator w poszukiwaniu swoich wiejskich korzeni. – Zdążyli już jednak całkowicie zapomnieć, na czym polega życie koczownika, jak opiekować się stadami, jak przetrwać ostrą zimę. Jak twierdzi historyk, główny problem wynika z tego, że nie są też dostosowani do życia w mieście. Wszystko to dzieje się w czasie, gdy Mongolia próbuje znaleźć swoją pozycję między dwoma mocarstwami: Rosją i Chinami, od wieków wywierającymi na nią potężną presję. Nacjonalizm i ksenofobia stają się coraz powszechniejsze, a wśród odpowiedzialnych za problemy kraju, obok miejscowych polityków uznawanych (nie bez racji) za całkowicie skorumpowanych, jednym tchem wymienia się cudzoziemców. Pomawiani o wzbogacenie się kosztem Mongołów chińscy przedsiębiorcy coraz rzadziej wychodzą po zmroku na ulice stolicy. Obawiają się ata ków ze strony młodych ludzi odzianych w czarne skórzane kurtki i powołujących się na Czyngis-chana. Wizerunki wielkiego wodza, zakazane w czasach komunizmu, pojawiają się dzisiaj praktycznie wszędzie – od etykiet na butelkach wódki po karty do gry. Godzinę drogi od Ułan Bator stanął na stepie 40-metrowy stalowy pomnik przedstawiający zdobywcę siedzącego na koniu i spoglądającego morderczym wzrokiem w stronę Chin. Nie tylko on patrzy w tę stronę. Kraj ma bowiem warte nawet biliony dolarów, często nierozpoznane złoża surowców naturalnych skupione głównie w pobliżu chińskiej granicy, w okolicach Oju Tołgoj i Turkusowego Wzgórza. To tam Kanadyjczycy z Ivanhoe Mines, współpracując z angielsko-australijską firmą Rio Tinto, dotarli do największych na świecie nieeksploatowanych wcześniej pokładów miedzi i złota. 34 proc. udziałów w tym projekcie znajduje się w ręku mongolskiego rządu, dając miliardowe wpływy gospodarce. Jak wiele z tych pieniędzy trafia 550 km na północ i do rąk zwykłych ludzi takich jak Oczkhuu, to już zupełnie inna kwestia. Eksperci z Banku Światowego i ONZ naciskają na mongolskie władze, by zainwestowały środki w rozbudowę infrastruktury, jednak rząd premiera Sandżaagijna Bajara przyjął bardziej bezpośrednie rozwiązanie, obiecując każdemu mieszkańcowi wypłatę 1200 dol. z zysków przynoszonych przez kopalnie. Nie wierząc, że kiedykolwiek zobaczy te pieniądze, Oczkhuu zaczął rozglądać się za pracą. Jego pierwszym pomysłem było uruchomienie własnego interesu, bo zdawało mu się, że dobrze rozpoznał potrzeby mieszkańców jurtowiska. Razem ze swoim partnerem wynajął pokój w jednym z hoteli, by następnie udostępniać go koczownikom chcącym wziąć kąpiel lub prysznic. Chodząc od drzwi do drzwi, zapraszał kolejnych klientów, niewielu jednak miało ochotę skorzystać z jego oferty. Całe przedsięwzięcie pochłonęło ponad 200 dol., co stanowiło sporą część jego oszczędności. Teraz zastanawia się nad kupnem używanego samochodu i przekształceniem go w taksówkę. Będzie musiał się zapożyczyć, ale taka praca gwarantuje godziwy zarobek. Przemawia do niego także poczucie wolności za kółkiem i to, że sam będzie sobie szefem. Co więcej, pracując w tym zawodzie, będzie mógł odwozić i odbierać córeczkę ze szkoły. – Nie możemy tu hodować zwierząt – stwierdza – ale mam nadzieję, że przynajmniej uda nam się wychować dzieci. Wracając na swoje podwórze, zasuwa skobel w drewnianej furtce i ciężko wzdycha: – Boże, ależ się stęskniłem za moimi końmi. Don Belt, 2011
Z Ułan Bator do miejsca naszych wykopalisk − starożytnego cmentarza położonego blisko granicy z Kazachstanem – jechaliśmy cztery dni. Niemal 1600 km przez stepy środkowej Mongolii, pustynię Gobi i góry Ałtaj.
Gdy w pewnej wiosce niedaleko celu podróży zapytaliśmy o drogę, powiedziano nam, że ten cmentarz to miejsce przeklęte. Byli na nim pochowani członkowie rodziny królewskiej z imperium Xiongnu. Aby powstrzymać inwazję tego ludu na Chiny, wybudowano Wielki Mur. Na miejscu ogarnęło nas przeczucie, że coś jest nie tak. Zwykle po pracy siadaliśmy przy ognisku i rozmawialiśmy, ale tam panowała cisza. Chociaż wykopaliska znajdowały się na środku pustyni, roiło się od komarów. Niektórzy członkowie lokalnego zespołu zostali tak pogryzieni, że od drapania nabawili się infekcji. Przed kilkoma dekadami jacyś badacze już tam pracowali, zostawiając po sobie ogromne dziury. Przez lata zwierzęta wpadały do nich, tracąc życie. Kiedy stanęłam na skraju jednego z dołów, poczułam niepokój, jakby ktoś nas obserwował. Miałam wrażenie, że jakieś siły nie chcą, byśmy tu byli. Powiedziałam zespołowi wykopującemu szkielety, że zbadamy je, gdy trafią do muzeum w Ułan Bator, i wyjechaliśmy. Większość ludzi nie czuje się komfortowo w miejscach związanych ze śmiercią. Mój ojciec niepokoił się, że duchy wykopanych osób mogą za mną podążać. Wyjaśniałam mu, że nie niszczę szczątków, ale przypominam o tych, o których już zapomniano. − Poza tym − mówiłam − jeśli kiedykolwiek poczułabym, że zmarły nie chce mnie w danym miejscu, opuściłabym je. I to była właśnie taka sytuacja. Christine Lee - badaczka National Geographic, specjalizacja bioarcheolog, miejsce Mongolia. (Fot. Mark Thiessen) Większość ludzi nie czuje się komfortowo w miejscach związanych ze śmiercią. Mój ojciec niepokoił się, że duchy wykopanych osób mogą za mną podążać. (Rys. Istvan Banyai)
Mongolia - garść informacji praktycznych
Jeśli wybierasz się do Mongolii poniżej znajdziesz niezbędne informacje dotyczące tego kraju.
■ Powierzchnia: 1 564 tys. km2, kraj dzieli się na 21 prowincji zwanych ajmakami. Stolica: Ułan Bator, ok. 1 mln mieszkańców. ■ Ludność: 3 mln. ■ Religie: Większość Mongołów jest buddystami (wyznawcami lamaizmu). Ok. 6 proc. ludności, głównie mieszkająca na zachodzie kraju mniejszość kazachska, to muzułmanie. ■ Język: mongolski (należący do tzw. ałtajskiej ligi językowej). Wiele osób trochę zna rosyjski (w Mongolii retransmitowane są programy rosyjskiego radia i telewizji). Z młodzieżą w Ułan Bator często można się porozumieć po angielsku. ■ Alfabet: Nieco zmodyfikowana cyrylica. Czasem używa się alfabetu staromongolskiego. ■ Waluta: tugrik (MNT). 1 000 MNT= ok. 2,5 zł ■ Najlepszym miesiącem do zwiedzania Mongolii jest lipiec. Pod koniec sierpnia w nocy – zwłaszcza w górach – robi się już uciążliwie chłodno. ■ Wiza pobytowa jednokrotna na pobyt w Mongolii w celach turystycznych do 30 dni kosztuje 40 USD plus 7 USD za przyjęcie wniosku wizowego. Cena wizy ekspresowej (wystawianej w ciągu jednego dnia) jest dwa razy wyższa. ■ Do wyrobienia wizy konieczna jest fotografia i minimum jedna wolna strona w paszporcie. Wniosek można pobrać na stronie internetowej ambasady. W podróży koleją wymagana jest również wiza rosyjska. Umożliwia ona przejazd przez Białoruś. ■ Koleją: Najtaniej jest pojechać koleją do Moskwy, następnie Koleją Transsyberyjską na trasie Moskwa–Ułan Bator przez Irkuck (przejazd trwa ok. 5 dób). Koszt ok. 700–1 000 zł. Warto wysiąść nad jeziorem Bajkał choćby na kilkudniowy odpoczynek. Co jakiś czas pojawiają się wygodne połączenia z Polski lub z granicy, np. pociąg Warszawa–Irkuck z przesiadką w Mińsku lub Brześć–Irkuck. Dostępność połączeń należy sprawdzać na bieżąco. www.poland.aeroflot.aero www.lufthansa.com ■ 29-dniowa wycieczka objazdowa po kraju ze zwiedzaniem okolic Bajkału ok. 3 000 USD. www.mktramping.pl ■ Koleją. Mongolię przecina jedna linia kolejowa umożliwiająca przemierzenie kraju z północy na południe. Do północno-zachodniego krańca kraju dociera też kolej transmandżurska. ■ Autem terenowym. Najlepszym i najpopularniejszym sposobem podróżowania po Mongolii jest wynajęcie terenówki. Samochód z kierowcą kosztuje 50–70 USD za dzień. Za paliwo (tańsze niż Polsce) płaci się osobno. Wyżywienie kierowcy to kwestia do negocjacji. ■ Samolotem. W Mongolii działają obecnie trzej przewoźnicy krajowi: MIAT (Mongolskie Narodowe Linie Lotnicze) oraz linie prywatne Aero Mongolia i Eznis Airways. Warto zastanowić się nad przelotem np. na pustynię Gobi – oszczędza to czas i siły. ■ W mieście. W Ułan Bator funkcjonuje tania, choć niezbyt rozbudowana, zatłoczona komunikacja miejska (autobusy, trolejbusy i mikrobusy). Taksówki są tanie i łatwo dostępne. Łapie się je na ulicy. Kierowca rozlicza się wg przejechanych kilometrów. ■ W Ułan Bator nocleg od 3 USD w jurcie do 25 USD za osobę za pokój dwuosobowy z łazienką. ■ Gana’s guesthouse – hostel blisko klasztoru Gandan, przy ul. Gandan tuul 2/22. 5 USD za noc. ■ UB guesthouse – niedaleko centralnego placu Suchebatora. ■ Zaya’s Hostel – dwa guesthousy w pobliżu głównej arterii miasta (Alei Pokoju). Każdy z guesthousów oferuje wyjazdy w teren. ■ Hotel w terenie. Taki nocleg można znaleźć w stolicach każdego z ajmaków, w których istnieje ruch turystyczny. W części z nich jest nawet prąd i woda. ■ Poza miastami jedyną zorganizowaną formą noclegu dla turystów są tzw. gercampy, czyli grupy jurt rozstawionych specjalnie dla podróżnych. Koszt noclegu 5–10 USD za osobę. Prysznic jest zazwyczaj płatny (ok. 1 USD). ■ Miejsce na kemping z własnym namiotem łatwo znaleźć. Małe grupy mogą też próbować noclegu w prywatnych jurtach (na drewnianej podłodze). Nie ma określonych stawek za taki nocleg, jednak zawsze należy zostawić trochę pieniędzy i drobiazgów dla gospodarzy i ich dzieci. ■ Kuchnia mongolska przeciętnego Europejczyka nie zachwyci. Zdecydowanie nie jest przyjazna wegetarianom. Podstawą posiłków są potrawy mięsne (głównie baranina). Popularne dania: chuuszuury – nadziewane mięsem cienkie placki smażone na oleju, buzy – gotowane na parze pierogi z mięsem, gulasz oraz zupy na mięsie, z ręcznie robionym makaronem (oczywiście – mięsne). Cujwan w dużym przybliżeniu można nazwać mongolskim spaghetti. Wszędzie dostępny jest kumys – sfermentowane mleko kobyle. ■ Kartami kredytowymi można płacić tylko w dużych centrach handlowych w Ułan Bator, w małych sklepach – nie. W stolicy jest też kilka bankomatów. ■ W każdym głównym mieście w ajmakach jest kantor i bank. ■ W sklepach nie da się płacić dolarami, czasami przyjmują je kierowcy czy właściciele hosteli. ■ Kafejki internetowe w Ułan Bator można znaleźć bez trudu. Koszt 1–2 USD/godz. ■ Urzędy pocztowe w stolicy otwarte są przez 5 dni w tygodniu. Poza miastem wysyłanie przesyłek pocztowych może być utrudnione. ■ Naadam – odbywa się co roku zazwyczaj 11–13 lipca. ■ Cagan Sar – mongolski Nowy Rok (związany z kalendarzem tybetańskim) zwykle obchodzony pod koniec stycznia lub na początku lutego. Jest to najważniejsze mongolskie święto rodzinne. ■ Nie ma szczepień obowiązkowych, ale wskazane są szczepienia przeciwko żółtaczce typu A i B oraz tężcowi. ■ Ambasada Mongolii ul Rejtana 15/16 02-516 Warszawa tel. (+48) 22 8499391 Diplomat 95 Ajlin Oron Suuc VI ORC PO BOX – 1049 Ulaanbaator – 13 tel. (00-976-11) 320 641 polembassy@mobinet.mn www.ulanbator.polemb.net ■ W Ułan Bator warto pójść do sklepu Ich Delguur – Central Department Store położonego przy głównej alei miasta (Ench Tajwany Gudamdż) oraz na targ Narantuul Dzach w południowo-zachodniej części miasta. Najpopularniejszymi mongolskimi pamiątkami są wyroby z kamieni szlachetnych, z wojłoku i kaszmiru oraz srebrne naczynia. www.visitmongolia.com ■ Szlak Transsyberyjski. Moskwa –Bajkał–Mongolia–Pekin, wyd. Bezdroża. To jedyna publikacja w języku polskim (dostępna również jako e-book). ■ Mongolia, Michael Kohn, wyd. Lonely Planet (po angielsku). ■ Tajna historia Mongołów. Przekład z mongolskiego, Stanisław Kałużyński, PIW, Warszawa 1970.
Potomkowie Czyngis-chana żyją w zgodzie z surową stepową przyrodą i dbają, by była dla nich jak najłaskawsza.
Dokąd jedziecie? Do Mongolii? Przecież tam nic nie ma. Tylko step! – dopytuje się z niedowierzaniem białoruski celnik w Terespolu. No właśnie: wspaniały, szeroki step. I pustynia, i zaskakująca Europejczyka kultura nomadów zamieszkujących ten wielki azjatycki kraj wciśnięty między dwa mocarstwa. Pięć dni spędzam w wagonie płackartnym Kolei Transsyberyjskiej. Pieczę sprawuje tu prowadnica – władczyni klucza do zamykanej na każdej stacji toalety. W wagonie stoi samowar z wrzątkiem, na dworcach babuszki sprzedają jedzenie, lody i zimne piwo. Im bardziej zbliżam się do Bajkału, tym więcej mam okazji do kupna pożywnych orzeszków z limby (przekornie nazywane cedrowymi) i ryb – bajkalskich omulów i chariusów. W transsibie obowiązuje swoista etykieta. Każdy zagadnięty (i zagadujący) ma niepisany obowiązek opowiedzieć o swojej rodzinie (w szczegółach) i o pracy (ogólnie) oraz poczęstować się wzajemnie – najlepiej domowym – przysmakiem. „Ludzie imperium” w podróży wyciągają z pamięci niemiłosiernie pokręcone życiorysy. Niektóre chciałoby się szybko zapomnieć, zwłaszcza wojenne wspomnienia żołnierzy. Pociąg żyje własnym życiem, a odległości odmierzane są dniami jazdy. Na wszystkich rozkładach obowiązuje czas moskiewski, mimo że za oknem ciągle się on zmienia i rozciąga jak guma. Po kilku dniach czas „w środku” (transportu) i poza nim różni się już o 4–5 godzin. Siedzący obok mnie mężczyzna, który wybrał się do kolegi na grilla, twierdził z rozbrajającą prostotą: – To przecież niedaleko. Tylko dwie doby w jedną stronę. Udaje mi się nawiązać pierwsze kontakty z Mongołami. Powoli przyzwyczajam się do ich mowy, ale część artykułowanych przez nich dźwięków wydaje mi się zupełnie nieprawdopodobna. Na przykład popularne mongolskie potwierdzenie, coś w rodzaju naszego „no” albo „taaa”, brzmi jak „thhh”, i to na wdechu! Do Rosji Mongołowie podróżują koleją, głównie w celach handlowych. Upychają gdzie się da wielkie toboły i wciskają je na półki mniej obładowanych podróżnych. Dostaję jakieś paczki z ubraniami i lekarstwami. Początkowo niechętny, po męczących namowach z rezygnacją przystaję na schowanie nad moim łóżkiem kilku pakunków. Zresztą wiem, że sprzeciw nie ma tu racji bytu. Działa jedynie do najbliższej drzemki, po której toboły same wędrują na półkę. Współpraca jednak okazuje się owocna, handlarze w rewanżu pomagają mi przekroczyć granicę w możliwie najtańszy sposób: samochodem do przejścia w Kiachcie, a stamtąd busem do Suche Bator – pierwszego mongolskiego miasta. Potem znowu kupuję bilet kolejowy. Nocny pociąg do Ułan Bator różni się od transsibu ceną i nasileniem wrażeń. Jest tani, kosztuje jedynie kilka tysięcy tugrików (3–5 dolarów), ludzi tu więcej niż miejsc, a tobołów więcej niż ludzi. Ułan Bator wita mnie przyjemnym, rześkim powietrzem z pobliskich gór. Pierwsze zetknięcie z mongolskimi taksówkarzami to test na umiejętność targowania się bez znajomości języka. Tu lingua franca staje się rosyjski. Taksówki na szczęście są tanie. Koszt przejazdu w obrębie miasta zazwyczaj nie przekracza 3–4 dolarów. Ląduję z towarzyszami w guesthousie blisko centrum, w podłej dzielnicy otoczonej jurtowymi slumsami. Po śniadaniu i krótkim odpoczynku, nie tracąc czasu, biegnę do pobliskiego Gandanu, największego w Mongolii buddyjskiego kompleksu klasztornego z początków XIX w., aby wysłuchać choć końcówki porannych modlitw. Przy wejściu ciągną się sklepiki z buddyjskimi dewocjonaliami i pamiątkami. Przez chwilę przeglądam modlitewniki w języku tybetańskim, po czym wkraczam między mnichów, w świat ich modlitwy i medytacji. Kiedyś Gandan był mongolskim centrum nauczania buddyzmu, lecz w latach 30. XX w. podzielił los innych świątyń tego wyznania. Komunistyczny rząd zakazał praktyk religijnych, bezwzględnie rozprawiając się z mnichami. Niemal wszyscy zostali albo zamordowani, albo zamknięci w więzieniach, albo wywiezieni na Sybir. Nielicznych, których ominęły represje, rozproszono po Mongolii. Choć z czasem w klasztorze przywrócono odprawianie nabożeństw, buddyzm (i działalność Gandanu) odrodził się dopiero po 1990 r. wraz z upadkiem komunizmu. Teraz atmosfera skupienia miesza się tu ze śmiechem chłopców z klasztornej szkoły. Porannemu czytaniu świętych ksiąg towarzyszy bicie w gongi i dźwięki trąb. Mnisi rytmicznie recytują kolejne wersety i popijają herbatę. Dym kadzideł i rytm głosów nadają temu miejscu atmosferę zjawiskową. Nowoczesność wkracza jednak do świątyni przez małe szczeliny codzienności: obserwuję, jak nagle młody mnich w trakcie modlitwy wyciąga telefon komórkowy i szybko coś przezeń ustala. W drodze do największej atrakcji Gandanu – wysokiego na ponad 26 m posągu Avalokiteśvary – mijam pielgrzymów, którzy krążą wokół budynków świątyni, obracając modlitewne młynki i bijąc pokłony. Ze świątyni kieruję się na Ench Tajwany gudamdż (Aleję Pokoju), główną ulicę miasta. Od placu Suche Batora z dumnym, konnym pomnikiem guru mongolskiej rewolucji dzieli mnie niespełna półgodzinny spacer między sklepami, bankami, restauracjami i ambasadami. W oczy rzuca się ta należąca do Federacji Rosyjskiej – największa i ciągle mająca ogromny wpływ na mongolską politykę. Wystawy sklepowe nie zachwycają, więc mam czas, by przyjrzeć się mieszkańcom tej niezbyt urodziwej stolicy. Z upodobaniem wypatruję Mongołów i Mongołki w tradycyjnych zdobionymi haftem strojach zwanych deelami. Niewprawiony w opisywaniu odzieży mężczyzna może je określić jako połączenie płaszcza i szlafroka, zwykle przewiązanego w pasie szeroką taśmą w kontrastowym kolorze. Na głowy Mongołowie zwyczajowo zakładają czapeczki ze sterczącym ku górze czubkiem. Dopełnieniem stroju powinny być buty ze zdobionymi cholewami i podkręconymi ku górze noskami, by ten, kto w nich chodzi, nie ranił Matki Ziemi. Niestety, w mieście tradycyjna garderoba ustępuje miejsca nowoczesnej. Mieszkańcy przeważnie noszą stroje na modłę europejską. Produkcji chińskiej, naturalnie. Wciśnięta między Rosję i Chiny Mongolia od wieków jest polem rywalizacji obu mocarstw. O ile bywało, że zwracała się w stronę Rosji, czerpiąc z niej wzory do modernizacji kraju, o tyle od swego chińskiego sąsiada zawsze starała się odizolować. Da się nawet odczuć, że Mongołowie definiują własną tożsamość i zwyczaje w opozycji do Chin. Bo kiedyś to właśnie ich kraj był potęgą. W końcu wnuk Czyngis-chana w XIII w. ogłosił się cesarzem, zakładając dynastię Juan, która nadała ton rozwojowi kraju. Wraz z upadkiem dynastii Juan w XVII w. Mongolia stopniowo traciła znaczenie na arenie międzynarodowej i stała się zależna od Chin. Sami zaś Mongołowie próbowali co jakiś czas sięgać po niepodległość. Udało im się to w pierwszej połowie XX w. dzięki rewolucyjnej zawierusze. Ustanowiono rządy komunistyczne, choć formalną głową państwa został zwierzchnik religii buddyjskiej Bogd-chan. Z upływem czasu rosły jednak wpływy i uzależnienie od sowieckiej Rosji. Część terenów zamieszkanych przez Mongołów pozostała w chińskim imperium, tworząc prowincję zwaną Mongolią Wewnętrzną. Bohaterów mongolskiej rewolucji komunistycznej, Suche Batora i Czojbalsamę, pochowano w Ułan Bator w mauzoleum na wzór moskiewskiego miejsca pochówku Lenina. Do niedawna był to najważniejszy budynek na placu Suche Batora, postawiony tuż przed fasadą okazałej siedziby parlamentu. Jednak w 2006 r., z okazji 800. rocznicy obchodów powstania państwa mongolskiego, mauzoleum zdominowała kolumnada ku czci Czyngis-chana. „Oceaniczny” chan (jego imperium rozciągało się aż po Ocean Spokojny) nie miał do tej pory żadnego pomnika, choć jego postać widnieje na banknotach, licznych reprodukcjach, a nawet na etykiecie popularnej wódki. Do dzisiaj również, mimo licznych badań, także z wykorzystaniem technik satelitarnych, nie odnaleziono grobu zdobywcy połowy świata, którego zabiły – jak podają jedni – zatrute paznokcie kochanki, lub – jak podają inni – nieszczęśliwy upadek z konia. Tajemnicze posągi ludów tureckich, paleolityczne rysunki na ścianach jaskiń, pełne wyposażenie wojowników Czyngis-chana oraz przedmioty i pamiątki z czasów rewolucji i komunistycznych można zobaczyć w Muzeum Historii Mongolii w Ułan Bator. Mile mnie tam zaskoczył widok pięknej wazy z napisem po polsku: Owocnych obrad uczestnikom światowego Kongresu Pokoju życzy załoga Huty Fajansów Włocławek. Historia Czyngis-chana to niejedyne wspomnienie potęgi panującej na tych ziemiach. Ponad 65 mln lat temu żyły tu wielkie dinozaury. W latach 20. XX w. odkrywca i awanturnik, Amerykanin Roy Chapman Andrews – jeden z pierwowzorów filmowej postaci Indiany Johnsa – odnalazł w Bajanzag na pustyni Gobi pięknie zachowane kości prehistorycznych gadów znanych szerokiej publiczności głównie z filmu Park Jurajski Stevena Spielberga. Teraz na mongolską pustynię przyjeżdżają ekspedycje paleontologów z całego świata. W Muzeum Historii Naturalnej w stolicy kraju wyeksponowano jedne z najcenniejszych na świecie znalezisk paleontologicznych. By odpocząć nieco od muzealnych wrażeń, szukam tradycyjnej mongolskiej knajpki. W menu dominują potrawy mięsne i nabiał – wszak jestem w kraju pasterzy. Królują tu gotowane na parze pierogi z mięsem zwane buuzami, chuszury – smażone placki nadziewane mięsem, gulasze i gęste zupy mięsne z dużą ilością makaronu domowej roboty. Wieprzowinę jada się o wiele rzadziej niż mięso z jaka, kozy czy wielbłąda. Główny przysmak to świeża i suszona baranina. Popularny jest kumys – napój ze sfermentowanego mleka kobylego oraz słona herbata z mlekiem. Wegetarianizm jest tu traktowany wyłącznie jako fanaberia. Niejedzenie mięsa z pewnością do niczego dobrego nie prowadzi. Nie należy o tym dziwactwie wspominać dzieciom, bo to po pierwsze nieprzyzwoite, a po drugie niezdrowe. Zainspirowany lekturą o mongolskich obyczajach, postanowiłem jeszcze odwiedzić cmentarze. W okolicach Ułan Bator znajdują się cztery nekropolie oraz cmentarze kazachski, chiński i żołnierzy japońskich. Mongołowie nie lubią mówić o śmierci czy rytuałach pogrzebowych. To tutaj temat tabu, którego zwykły śmiertelnik w ogóle nie porusza, a jeśli już musi, to nie wprost. Chodzenie na cmentarz tylko po to, by zobaczyć groby, jest dla tubylców czymś niezrozumiałym. Ale skoro już musiałem poddać się tej niepojętej dla nich ciekawości obejrzenia pochówków, polecili mi odwiedzić cmentarz-wizytówkę Altan Olgii na wschód od Ułan Bator. To miejsce spoczynku osób zasłużonych. Cmentarz ten bardzo różni się od cmentarzy „zwykłych ludzi”. Wiele grobów postawiono w stylu europejskim (np. kamienne pomniki lotników zdobią śmigła czy miniaturki samolotów). Kilka nagrobków odlano z betonu lub zwieńczono ziemnym kopcem. Przekonuję się jednak, że największą i najciekawszą nekropolią jest cmentarz Naran (co po mongolsku oznacza „słońce”). Leży w południowo-zachodniej części miasta. Aby do niego dojechać, musiałem zatłoczonym mikrobusem dotrzeć do podłej dzielnicy jurtowisk zwanej Ich Naran. Tu kończą się publiczne środki transportu. Nawet taksówkarz nie chciał dowieźć mnie do samego cmentarza. Zatrzymał się za ostatnimi domostwami, gdzie zaczyna się wysypisko śmieci. Za nim znajduje się „pusta” kilkukilometrowa strefa. W końcu docieram do Naran – nieregularnego skupiska grobów rozrzuconych na kilkunastu hektarach pofalowanej pagórkami ziemi. Już sam wybór miejsca na cmentarz może Europejczykowi wydać się szokujący. Kondukty żałobne wyruszające z miasta muszą przejechać (a zwyczaj nakazuje jechać bardzo powoli) drogą pośród stert śmieci (co dla żałobników nie jest niczym niestosownym). Mongołowie udają się na cmentarz tylko w razie niezbędnej konieczności: na pogrzeb oraz w 49. dniu po śmierci bliskiej osoby. Mongolski pochówek łączy stare buddyjsko-animistyczne zwyczaje ze wzorami współczesnymi. To, ogólnie rzecz biorąc, ceremonia wynoszenia zmarłego w odludne miejsce. Ciało układa się głową na północ, ściąga z niego ubranie, a nagie zwłoki naciera masłem i pozostawia na południowym stoku cmentarnego pagórka. Tłuszcz ma przyciągnąć dzikie zwierzęta. Wierzy się, że im szybciej ciało zostanie przez nie zjedzone, tym lepszym człowiekiem był w doczesnym życiu zmarły. Dusza musi znaleźć sobie nową powłokę, lecz zanim to nastąpi, przestaje odróżniać dobro od zła i krąży po świecie, czasem szkodząc żyjącym. To dlatego Mongołowie uciekają od opowieści o śmierci i od cmentarzy. A kiedy muszą się tam pojawić, przy wyjściu powinni się rytualnie oczyścić: przejść przez dym, wytrzeć ręce (najlepiej spirytusem i mlekiem) albo choćby zapalić zapałkę i poczekać, aż cała spłonie. Stare obyczaje w miastach zanikają, ale na prowincji wciąż się je kultywuje. Zdarza się, że pasterze zamieszkujący peryferie lub bliskie okolice miasta przeganiają przezeń swoje stada. Widziałem krowy, które grzebały rogami w świeżych kopczykach mogił. Nie wzbudzało to specjalnie zainteresowania ani osób pilnujących cmentarza, ani samych pasterzy. Czas ruszyć w step szeroki. Wsiadamy ze znajomymi do najpopularniejszego tu środka transportu po bezdrożach, niezbyt wygodnego, ale niezniszczalnego rosyjskiego UAZ-a. Na granicach miasta stoją rogatki ze szlabanami (podróżni muszą okazać dokumenty, tutaj też pobierana jest opłata za wjazd do miasta). Wyznaczają koniec zabudowań – jurt i niesolidnie skleconych domków – i początek świata dzikiej lub ledwo okiełznanej przyrody. Stada koni, owiec, kóz i włochatych jaków stają się miłym oku elementem kraj-obrazu. Kilka godzin za miastem przy wyjeżdżonych przez auta ścieżkach zwanych szumnie drogami zaczynają się pojawiać orły, orłosępy i myszołowy. Siedzą na poboczach dróg, nie zwracając zupełnie uwagi na mijające ich w odległości kilku metrów metalowe pudła, próbują łapać wystraszone przez nas gryzonie. Podróżujący w tym samym kierunku zbijają się w dwu-, trzysamochodowe grupy, co ułatwia przetrwanie w trudnych warunkach. Od pierwszego dnia w trasie zdarzają się przypadki wzajemnego wyciągania z błota i naprawiania samochodów. O ile mogę jeszcze wyobrazić sobie umiejętność zdobycia lub wykonania brakującej części do samochodu, np. wycinanie jej z puszki po konserwach, o tyle orientacja kierowców w terenie jest dla przeciętnego Europejczyka wiedzą tajemną. Trudno powiedzieć, jak odnajdują drogę w plątaninie ścieżek, ogromnej przestrzeni pod nieobecność drogowskazów oraz wyraźnych punktów orientacyjnych. A gdy nawet kierowcom brakowało przekonania, którędy jechać, zawsze mogli liczyć na mieszkańców jurt, białych wysepek co jakiś czas pojawiających się na horyzoncie. Po całym dniu jazdy przez zielony step szczęśliwi i głodni trafiamy do guanzu – jurty przerobionej na przydrożną gospodę. Nie przeszkadza nam nieskomplikowane menu i dość kontrowersyjna czystość otoczenia. Wszystkich zaciekawia toaleta – dziura w ziemi osłonięta z trzech stron lekko powiewającym brezentem zawieszonym na palikach. Z czwartej strony otwarte wejście pozostawia cudowny widok na niedalekie pasmo górskie. Jak się później okazało, to „coś”, co przypominało toaletę, było absolutnym luksusem, szczególnie w płaskim, pozbawionym drzew terenie. Kilkadziesiąt kilometrów dalej, w innej jurcie, mamy nocleg. Zanim wpuszczono mnie do środka, wysłuchałem wykładu podstawowych zasad poruszania się po pomieszczeniu. Nie wolno mi nadepnąć na próg, zaś w środku należy zająć odpowiednią strefę: męską, żeńską lub przeznaczoną dla gości. Po pomieszczeniu można się poruszać tylko zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Zostałem też pouczony, by nie wyciągać nóg w stronę ognia i nie wrzucać do niego śmieci, ponieważ jest to odbierane jako wielka obraza gospodarzy. Dowiedziałem się też, że jurty tradycyjnie ustawia się drzwiami „do przodu”, czyli na południe. (Dla Mongoła „iść do przodu” oznacza po prostu „iść na południe”). Zmęczeni natłokiem wrażeń rozkładamy się ze śpiworami na drewnianej podłodze. Rano gospodarze szykują dla nas konie z tradycyjnymi, wysokimi drewnianymi siodłami. Jazda na takiej konstrukcji jest dla początkujących dużym przeżyciem, niekoniecznie przyjemnym, objawiającym się siniakami na udach. Dopiero próby galopu w pozycji stojącej pozwalają docenić urok konnej jazdy. Mija kolejny dzień podróży, krajobraz zmienia się ze stepowego w półpustynny i w pustynię. Coraz rzadziej spotykamy białe plamy jurt. Dostrzegam za to wielkie gobijskie półdzikie wielbłądy. Docieramy w końcu do Jolyn am, wąwozu na pustyni, który swoją nazwę i specyficzny mikroklimat (nawet latem zalega tam gruba warstwa lodu) zawdzięcza długiemu, wąskiemu kształtowi: po mongolsku jolyn am oznacza „dziób sępa”. Niedaleko stąd znajduje się największa pustynna atrakcja Gobi: wysokie na 300 m wydmy Chongoryn els. Następnego dnia udajemy się do Bayandzag. Po krótkim spacerze docieramy do miejsca, w którym z różowopomarańczowych piasków wyłaniają się wielkie kości dinozaurów. Wrażenie jest niezwykłe. Stąd kierujemy się na północ, ku zielonym przestrzeniom. Mijamy majestatyczne, dzikie góry i w końcu docieramy do malowniczej doliny rzeki Orchon, nad którą narodziła się cywilizacja mongolska. Biegnąca tędy droga prowadzi do Karakorum, Charchorin, dawnej stolicy imperium Czyngis-chana. Po kilkunastu godzinach podróży przekonuję się, że po pełnym ongiś przepychu i potęgi Karakorum zostało niewiele. Na kopii starej ryciny na mongolskim banknocie widnieje stojąca niegdyś na środku miasta fontanna, z której spływały mongolska wódka archi, wino czy kumys. Dziś w miejscach dawnych bram wjazdowych do miasta stoją jedynie wielkie, kamienne żółwie, symbole wieczności. Najciekawszą pozostałością po Karakorum jest klasztor Erdenedzuu chija zbudowany z gruzów miasta. Kolejnym naszym celem jest położone wśród wulkanicznych szczytów Białe Jezioro, Terchijn Cagaan nuur. W drodze do niego mijamy spore miasto Cecerleg (dobry punkt do uzupełnienia zapasów i wymiany pieniędzy). Niestety, nasze samochody grzęzną w błocie. Ulewne deszcze zmuszają nas do postoju, więc decydujemy się na awaryjny nocleg na zapleczu przydrożnego sklepu. Rano ruszamy dalej. Najpierw docieramy do Horgo – krateru wygasłego wulkanu, na który wytrwale się wdrapujemy. Podziwiamy z góry dziwne kształty, które powstały z zastygłej lawy. Po niecałej godzinie osiągamy kres wędrówki na zachód: z położonej na wzniesieniu drogi widać piękny brzeg jeziora Terchijn Cagaan nuur. W jego wodach pływają wielkie ryby, które udaje nam się kupić na obiad. Miłe urozmaicenie monotonnej diety. Okolice jeziora to najchłodniejsze miejsce naszej wyprawy. Mimo dogrzewania się przy palenisku w jurcie budzę się skostniały z zimna. Z ciężkim sercem zaczynamy ponaddwudniowy powrót do Ułan Bator. Nad jeziorem Ögij nuur chcemy zrobić kulinarną przyjemność naszym kierowcom – od kilku dni narzekają, że „od chleba bolą ich brzuchy”, a na nasze puszki rybne patrzą z odrazą. Gospodarzem pięknej, przestronnej jurty, u którego kupiliśmy mięso na ucztę, jest dumny właściciel strzelby do polowań na świstaki. Zanim dobijemy targu, żąda od nas sfotografowania siebie ze strzelbą i dziećmi w tle, uważnie sprawdzając, czy ujęcie jest takie, jak należy. Mięsem okazuje się biegająca w stadzie owca. Kierowcy biorą sprawy w swoje ręce. Mongolski sposób zabijania owcy Europejczykom wyda się drastyczny. Zwierzę kładzie się na plecach, rozcina brzuch na szerokość ręki, wkłada dłoń do środka i zaciska aortę. Zwierzę umiera w kilka sekund. Kawałki mięsa zostają zamknięte w metalowej bańce z dodatkiem rozgrzanych kamieni. Całość wędruje do ogniska z wysuszonego nawozu (w którym wcześniej rozgrzewały się kamienie). Po dwóch godzinach posiłek jest gotowy, a kierowcy szczęśliwi. My wracamy do konserw rybnych. Aby nie urazić ucztujących, częstujemy się kilkoma kawałkami – mięso okazuje się całkiem niezłe! Zanim dotrzemy do Ułan Bator, odwiedzamy jeszcze rezerwat dzikich koni Przewalskiego, przez miejscowych nazywanych tahi. Gdy wreszcie wjeżdżamy do stolicy, zaczynam rozumieć szok kulturowy, jaki przeżywają mieszkańcy prowincji, którzy odwiedzają to miasto. Ułan Bator jest wyspą cywilizacji w oceanie dzikiej mongolskiej przyrody. Czas wracać do domu. Mongolskie zwyczaje ■ W Mongolii nie określa się płci kilkuletnich dzieci. Zgodnie z dawnymi wierzeniami jeszcze nie mają one duszy i znajdują się w etapie przejściowym, narażonym na atak złych mocy. Kilkuletni chłopcy noszą długie, czasem spięte w kucyki włosy, biegają ubrani tak samo jak dziewczynki. Unikanie nazywania płci, a nawet wypowiadania imienia dziecka pozwala chronić je przed złymi duchami. Ten niebezpieczny stan kończy się postrzyżynami, gdy maluch ma trzy–pięć lat. Wówczas odbywa się również inicjacja jeździecka i wręczenie pierwszego tradycyjnego stroju deel. Dziecku zostaje także przydzielone jego męskie lub żeńskie miejsce w jurcie. Kolejną przemianę przechodzą 9-latki. Dziecko otrzymuje talizman, z którym nie rozstanie się do końca życia. Małżeństwa zawierają już 16–17-latki. Zgodnie z tradycją po zaślubinach dziewczyna opuszcza swoją rodzinę i przeprowadza się do domu rodzinnego swojego mężczyzny. ■ Podczas święta Cagaan sar każdy Mongoł staje się starszy o rok. Święto jest jednocześnie rytualnym zakończeniem mroźnego okresu zimy oraz rozpoczęciem nowego roku. W Cagaan sar z rana Mongołowie wróżą ze specjalnych kawałków owczej kości. To jednocześnie gra, w której wyrzucane kostki symbolizują konia, owcę wielbłąda lub kozę. Według noworocznego zwyczaju najlepiej jest wyrzucić cztery kostki oznaczające to samo zwierzę; wtedy następny rok będzie udany. Zaś przychylność duchów opiekuńczych w rozpoczynającym się roku zapewnia się, ofiarowując im wódkę (gospodarz skrapia trunkiem jurtę). W święto Cagaan sar rodzina i znajomi przychodzą do siebie w odwiedziny. Wierzą, że im więcej ugoszczą ludzi, tym lepszy będą mieli nadchodzący rok. Odwiedzający przekazują sobie hadak, szarfę dobrych życzeń. Mężczyźni uroczyście częstują się wzajemnie tabaką. ■ Mongołowie słyną z gościnności. Do jurt innych rodzin wchodzą bez skrępowania. Obcy przybysze traktowani są z pobłażliwością, jednak powinni szanować obowiązujące wśród gospodarzy zwyczaje (m.in. sposób poruszania się po jurcie czy szacunek dla ognia). Dowodem hojności Mongołów jest poczęstunek ich największymi przysmakami – mięsem upolowanego świstaka (tarbagana) czy jedną z najtłustszych porcji mięsa znajdującą się u nasady ogona owcy. Do picia zacnemu gościowi serwuje się soloną zieloną herbatę z tłustym mlekiem. Naadam – ostra rywalizacja ■ Święto narodowe Naadam co roku w lipcu przyciąga do Ułan Bator tłumy ze wszystkich zakątków Mongolii. Jego pełna nazwa, erijn gurwan naadam, oznacza trzy ulubione gry mężczyzny: zapasy, wyścigi konne i łucznictwo (teraz jednak do rywalizacji łuczniczej stają też kobiety). Kiedyś zawody te były wyrazem radości po zwycięskiej bitwie, obecnie są sportową rywalizacją i świętem narodowym. W strojach i zachowaniu uczestników jest wiele elementów rytualnych i symbolicznych. ■ Główną atrakcją Naadamu są tradycyjne zapasy. Zawodnicy walczą bez podziału na kategorie wagowe, więc drobny chłopiec może siłować się z postawnym mężczyzną. Zmagania trwają tylko jedną rundę. Przegrywa ten, kto pierwszy się podeprze albo przewróci na ziemię. Zwycięzcy walczą ze sobą aż do wyłonienia najlepszego, który otrzymuje tytuł Arslan („Lwa”). ■ W wyścigach przez step na dystansach nawet ponad 30 km udział biorą setki koni prowadzonych zwykle przez dzieci (by dżokej był jak najlżejszy). Właściciele koni przed gonitwą wypowiadają nad głowami zwierząt zaklęcia. ■ Łucznicy strzelają z łuku tradycyjnie wykonanego z rogów zwierząt lub z drewna; cięciwa jest zrobiona z nici jedwabnej lub ścięgien zwierząt. Nie strzelają do zwykłej tarczy, lecz do ustawionych na sobie koszyczków. Strzał oceniają sędziowie. Gdy jest udany, wyśpiewują słowo zaklęcia uuchaj (tzn. „oko byka”), które ma odstraszać złe duchy.
W Mongolii brak dróg, kolei, miast. Ma za to bezkresny step i nomadyczną tradycję.
Któż z nas nie marzy, by porzucić cały ten cywilizacyjny zgiełk, wsiąść na konia i galopować przez bezkresny zielony step, wdychać krystalicznie czyste powietrze, a nocą przy ognisku wpatrywać się godzinami w rozgwieżdżone niebo. I spotykać tam tylko ludzi dobrych, prostych, gościnnych i zżytych z naturą, a nie jakichś zepsutych telewizją, telefonami i komputerami popaprańców. Czy są jeszcze na świecie takie miejsca? Niestety, coraz mniej. Ale wciąż jeszcze możemy dziękować Bogu za Mongolię. Mongolia chyba wszystkim kojarzy się ze stepem, jurtami i Czyngis-chanem, którego wojownicy – znani u nas jako Tatarzy – dotarli do ziem polskich w XIII wieku. W tym roku mija zresztą 800. rocznica stworzenia zjednoczonego państwa mongolskiego przez Temudżyna, obwołanego Wielkim Chanem, czyli Czyngis-chanem. Jego wojownicy podbili Chiny, Azję Środkową, Persję, Indie, Rosję oraz Europę Wschodnią i choć to jedno z największych imperiów w dziejach ludzkości szybko upadło, a Mongolia stała się potem częścią cesarstwa chińskiego, to życie w stepie jeszcze dziś toczy się prawie tak jak za czasów Czyngis-chana. W mongolskiej stolicy Ułan Bator jest już, oczywiście, sporo nowoczesności. Rosną nowe budynki, otwierają się nowe hotele, restauracje, dyskoteki i banki, po ulicach jeździ mnóstwo japońskich i koreańskich samochodów. Młode pokolenie Mongołów, wyrośniętych i modnie ubranych, potrafi już rozmawiać z cudzoziemcami po angielsku. Ale tym, co najbardziej rzuca się w oczy – i to nie tylko w Ułan Bator – jest jednoczesny powrót starego, czyli ogromny wysiłek Mongołów na rzecz odbudowy tożsamości narodowej i tradycji. Tu zaś kluczowe znaczenie ma kult Czyngis-chana. Kiedy byłem po raz pierwszy w Mongolii ćwierć wieku temu, o Czyngis-chanie najlepiej było nie mówić wcale, a jeżeli już, to tylko źle. Ówczesne komunistyczne władze porównywały go do Hitlera, wcześniej zaś za jakąkolwiek wzmiankę o Czyngis-chanie lądowało się w więzieniu. Takie było polecenie władz sowieckich, które traktowały Mongolię jak swoją kolonię. Szczególną nienawiścią do wodza Mongołów pałał Stalin. W drugiej połowie lat 30. XX w. na jego rozkaz unicestwiono niemal totalnie mongolską kulturę, która przez stulecia opierała się na kulcie Czyngis-chana i kombinacji szamanizmu z buddyzmem. Zrównano z ziemią ponad 700 klasztorów, zostawiając tylko kilka. Wymordowano niemal wszystkich mnichów i intelektualistów, spalono miliony ksiąg i obrazów, zniszczono lub przetopiono prawie wszystkie posągi i figury. Nawet tradycyjny mongolski alfabet Stalin kazał zastąpić cyrylicą. W rezultacie Mongolia stała się kulturalną pustynią i dopiero teraz desperacko usiłuje powrócić do korzeni. O tym, jak potwornej zbrodni dokonali Sowieci na mongolskiej kulturze, trzeba wiedzieć i pamiętać, zwiedzając kilka zrekonstruowanych i bardzo ubogich, jak na Azję, klasztorów czy muzeów – by nie wysnuć błędnego wniosku, iż Mongołowie nie potrafili stworzyć nic pięknego i wartościowego. Odbudowa kultu Czyngis-chana i powrót do szamanizmu, którego był on wyznawcą, jest dziś w Mongolii narodowym priorytetem. Portrety Czyngis-chana królują już na banknotach, wiszą w urzędach i domach. Niestety, największa narodowa relikwia, czyli Biały Sztandar, zaginęła w czasie stalinowskiego kataklizmu i dotąd nie wiadomo, czy Sowieci ją zniszczyli, czy też jest gdzieś ukryta. Sztandar przechowywano w zrekonstruowanym już klasztorze Erdene Zuu w Karakorum, pierwszej stolicy mongolskiego imperium, po której zostały tylko skromne ruiny. Według legendy po śmierci Czyngis-chana jedna z jego dusz odleciała w zaświaty na skrzydłach jastrzębia i stała się duchem opiekuńczym jego rodu. Druga zaś – bo w szamańskich wierzeniach człowiek ma dwie dusze – wcieliła się właśnie w Biały Sztandar i stała się opiekuńczym duchem całego narodu mongolskiego. O ile jednak wiadomo coś o duszach Czyngis-chana, o tyle nadal tajemnicą pozostaje miejsce jego pochówku i dziś poszukiwanie tego miejsca jest dla Mongołów świętym nakazem. Choć, gwoli ścisłości, należy wspomnieć, że istnieją już trzy „groby” wielkiego wodza, które są spuścizną po sowiecko-chińskiej rywalizacji o dominację nad Mongolią. Chińczycy, żeby udowodnić, iż cała Mongolia powinna do nich należeć, w latach 50. ogłosili Czyngis-chana „wielkim synem narodu chińskiego” i wznieśli mu mauzoleum u siebie, czyli w pobliżu miejscowości Dongsheng w prowincji Mongolia Wewnętrzna. W odpowiedzi na to władze sowieckie najpierw ogłosiły, że Czyngis-chan został pochowany w pobliżu Czity, na terenie Buriacji w ZSRR, a potem – gdy nawet dzieci nie chciały wierzyć w taką bzdurę – zafundowały mu drugi symboliczny „grób”, w mongolskim powiecie Dadal, blisko sowieckiej granicy. Prawdy nikt nie zna. Czy zwłoki zmarłego w 1227 r. w czasie powrotu z wojny z królestwem Xi Xia (dziś teren chińskiej prowincji Ningxia) wodza rzeczywiście sprowadzono do Mongolii i grób doskonale zakamuflowano, czy też grobu nigdy nie było, bo jak twierdzą niektórzy naukowcy, zgodnie z szamanistycznym zwyczajem zwłoki mogły być pozostawione w stepie sępom na pożarcie? Poszukiwanie grobu Czyngis-chana to doskonały pretekst, by wreszcie wyruszyć w step. Najlepiej do położonej na północny wschód od Ułan Bator prowincji Henti, gdzie z pewnością Czyngis-chan się urodził i gdzie być może został pochowany. Wielu Mongołów wierzy, że szczątki Czyngis-chana ukryte zostały gdzieś na obszarze „Wielkiego Tabu”, czyli górzystego terenu przeciętego doliną rzeki Onon. Inni utrzymują, że Czyngis-chana pochowano dalej na wschód, w pobliżu osady Binder. Od Ułan Bator dzieli ją odległość 400 km, co w europejskich warunkach oznaczałoby kilkugodzinną jazdę samochodem. Ale po stepie? Kiedy kilka lat temu sam wyruszyłem do Binder jeepem, nie zdawałem sobie sprawy, że zajmie to aż dwie doby. Bo w stepie nie ma dróg, drogowskazów, stacji benzynowych. Ludzkie osady, gdzie można zasięgnąć języka, rozrzucone są co kilkadziesiąt kilometrów. Step, na pozór równy jak stół, usiany jest kamieniami, kałużami i norami świstaków, posiekany szczelinami strumyków, naszpikowany uskokami. Jazda po nim może doprowadzić do wyplucia wnętrzności, nawet jeśli podąża się koleinami po ciężarówkach, które co jakiś czas odbierają z jurtowych osad mleko, skóry i barany na rzeź. Ale wszystko to nic, bo żyjący w stepie Mongołowie są niezwykle gościnni i serdeczni – o trudach eskapady zapomina się w mig. W jurcie przyjmą cię jak najbliższą rodzinę, ugoszczą, nakarmią i przenocują bez względu na porę dnia czy roku. Tu cywilizacja jeszcze nie zdążyła nikogo zepsuć i oto sam szybko sobie uprzytomnisz, że życie jest naprawdę możliwe bez prądu, telewizora, telefonu, samochodu, komputera. Tu jesteś częścią przyrody. Jak za Czyngis-chana. Do jedzenia jest mięso, do picia kumys i woda, skóry i wełna pójdą na odzież lub pokrycie jurty. Jeśli jesteś mężczyzną, wypasasz bydło i polujesz na świstaki lub lisy. Jeśli kobietą – gotujesz, szyjesz, pierzesz, doisz, no i wychowujesz dzieci. jurcie obowiązuje sztywna etykieta. Na powitanie, jeszcze przed wejściem, należy się wymienić tabakierami, bo każdy Mongoł nosi swoją w woreczku u pasa. Tabakierę gospodarza wypada z podziwem obejrzeć, a po zażyciu tabaki oddać i wręczyć mu swoją. Wchodząc do jurty, wypada zaś zamieszać chochlą w wiszącym u wejścia bukłaku z kumysem, by lepiej fermentował. Wskazane jest usiąść tam, gdzie gospodarz wskaże, i spróbować wszystkiego, czym nas poczęstuje, zostawiając konwersację na potem. Miski z potrawami bierze się tylko ręką prawą. Lewa ma podtrzymywać prawy łokieć. Przed wypiciem alkoholu wypada najpierw umoczyć w nim prawy serdeczny palec i pokropić wódką na trzy strony – w górę ku niebu, w bok ku wiatrowi i w dół ku ziemi, żeby opiekuńcze duchy też się pokrzepiły. Notabene, warto wiedzieć, że dość powszechna skłonność Mongołów do nadużywania alkoholu (12 litrów rocznie na głowę) nie jest bynajmniej mongolską tradycją, lecz kolejną spuścizną po sowieckiej kolonizacji. Od czasów Czyngis-chana do całkiem współczesnych picie alkoholu w Mongolii było wręcz tępione. Prawo do wypicia – tak, tak!!! – mieli tylko mężczyźni powyżej 36. roku życia, a i tak był to słabiutki, ledwie 15-proc. destylat z mleka. Dramat zaczął się całkiem niedawno, bo pierwszą gorzelnię wzniesiono w Mongolii dopiero w roku 1959. Aby zupełnie zdegenerować i otumanić mongolską nację, sowieccy mocodawcy kazali mongolskim komunistom propagować picie wódki jako „wskazane dla zdrowia”. Po kraju rozjechały się ekipy agitacyjne zachęcające do picia alkoholu, szczególnie młodzież. Tymczasem Mongołowie genetycznie mają we krwi deficyt enzymu rozkładającego alkohol i stąd upijają się bardzo szybko, a aż 80 proc. przestępstw popełnianych jest pod wpływem alko-holu. Dlatego pijąc w jurcie, lepiej nie prowokować sytuacji typu „kto ma mocniejszą głowę”. Po okrągłej jurcie wypada poruszać się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, wokół stojącego pośrodku paleniska i dwóch centralnych żerdzi podpierających szkielet namiotu. Nie wolno opierać się ani o żerdzie ani o wojłokowe ściany, a ponieważ ogień jest święty, absolutnie nie wolno wdepnąć w palenisko czy wrzucać do ognia śmieci. Nie wypada też rozlać mleka, stanąć na drodze starszemu, odwrócić się plecami do domowego ołtarzyka czy też wnosić do jurty broni. Gospodarze nigdy nie zażądają od gości zapłaty, stąd wypada zawsze odwdzięczyć się za gościnę jakimś symbolicznym nawet upominkiem, choćby cukierkami dla dzieciaków. Przemierzając stepy, nie sposób nie natknąć się na „owo”, czyli stos kamieni, czasem obramowany deskami. W kamienie zatknięte są zazwyczaj tyczki z jedwabnymi, błękitnymi szarfami. Owo, które też wracają do mongolskiego krajobrazu po latach komunistycznych represji, są miejscami szamanistycznego kultu, składania hołdu i ofiar opiekuńczym duchom. Stos wypada obejść trzykrotnie, też zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Trzeba dorzucić kamień, można zawiązać nową szarfę. Za ofiarę wystarczy moneta, owoc, cukierek, parę kropli wódki. A wtedy żywioły i dobre duchy na pewno nie pozwolą, żeby przytrafiło Ci się w stepie coś złego. I kto wie – może strzegł Cię będzie nawet duch samego Czyngis-chana? No to w drogę - Mongolia • Samolotem – z Polski z przesiadką w Moskwie do Ułan Bator (Aerofłot), ok. 2600 zł w dwie strony lub bezpośrednio z Berlina liniami mongolskimi MIAT za ok. 3500 zł. n Pociągiem – z Moskwy, 4,5 doby, do wyboru pociąg rosyjski (polecamy), mongolski (przemyt) i chiński (problemy z komunikacją werbalną), bilet w jedną stronę w I klasie ok. 1200 zł, w II klasie ok. 850 zł. • Wizy – pobytowa do 30 dni: 47 dol. (jednokrotna), 57 dol. (dwukrotna), można je uzyskać w ciągu 3 dni od złożenia formularza i paszportu w Ambasadzie Mongolii w Warszawie, ul. Rejtana 15/16, tel. 022/8499391; podróżującym lądem potrzebna będzie też wiza tranzytowa rosyjska, otrzymuje się ją na podstawie wizy docelowej (mongolskiej) i biletów zakupionych na trasie Moskwa–Ułan Bator. PO KRAJU • Samolotem – z Ułan Bator do Ałtaju – ok. 115 dol.; koleją tylko jedna linia z północy na południe, można dotrzeć do wschodniej części Pustyni Gobi; tylko 1000 km dróg asfaltowych w całym kraju, podróż autobusem to przygodowy rajd po wertepach. Najlepiej jednak wynająć terenowego UAZ-a z kierowcą – 0,60–1,20 zł za kilometr. • Wyprawa konna – 15–30 zł za wynajem konia + 30 zł przewodnik (za dzień); u nomadów można wynająć wielbłądy – ok. 20 zł za zwierzę i tyle samo za przewodnika. • Tramping Syberia + Mongolia, przejazd tam Koleją Transsyberyjską, powrót samolotem, 28 dni, około 6500 zł. • Kara Korum – mongolskie biuro podróży (właścicielka mówi po polsku!), P.O. Box 157, Baga Toiruu – 10, Mongolian Youth Federation, Building Room 402, Ulaanbaatar 44, Mongolia, tel. (976) 99113185: e-mail: karakorum@magicnet.mn. www.mktramping.pl http://ubpost.mongolnews.mn www.visitmongolia.com www.travelmongolia.com