Czarnobyl przestał być azylem. Wyjątkowe badanie pokazuje, jak zwierzęta reagują na wojnę
Wojna w Ukrainie brutalnie przerwała spokój w Czarnobylu. Międzynarodowy zespół naukowców, w tym badacze z PAN, opublikował w „Science” pierwsze tak kompleksowe badanie wpływu wojny na dzikie zwierzęta. Unikatowe nagrania z fotopułapek pokazują, jak dramatycznie zmieniły się zachowania niektórych gatunków.
Rosyjska inwazja na Ukrainę przyniosła nie tylko dramatyczne skutki dla ludzi, ale i gwałtowne i głębokie zmiany w ekosystemach. Doskonale widać to w Czarnobylskiej Strefie Wykluczenia, która z unikatowego sanktuarium przyrody stała się obszarem intensywnych działań wojennych. Nowe badanie opublikowane przez międzynarodowy zespół naukowców wskazuje, że wojna wymusiła na zamieszkujących te tereny ssakach znaczące zmiany w zachowaniu i aktywności dobowej. To pierwsza tak kompleksowa analiza wpływu wojny na bioróżnorodność, rzucająca nowe światło na to, jak dzikie zwierzęta adaptują się do nagłych i ekstremalnych zagrożeń. Przełomowe badanie wpływu wojny na zwierzęta Badanie zostało przeprowadzone przez międzynarodowy zespół, pod kierownictwem naukowców z Uniwersytetu Albrechta i Ludwika we Fryburgu w Niemczech, przy udziale prof. Nurii Selvy z Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Jego wyniki zaprezentowano właśnie na łamach prestiżowego „Science”. Metodologia badania opierała się na analizie danych z sieci fotopułapek, a sama możliwość ich zebrania była wynikiem niezwykłego zbiegu okoliczności. Jeszcze w styczniu 2021 roku, ponad rok przed wybuchem pełnoskalowej wojny, naukowcy rozpoczęli projekt monitoringu populacji rysia euroazjatyckiego w czarnobylskiej strefie. Dzięki temu, po wycofaniu się rosyjskich wojsk (które okupowały ten teren od 24 lutego do 1 kwietnia 2022 roku) i zabezpieczeniu obszaru przez ukraińskie siły zbrojne, badacze zyskali dostęp do danych z 31 urządzeń. To pozwoliło na porównanie aktywności 11 gatunków ssaków w trzech okresach: przed wojną, w trakcie rosyjskiej okupacji i po jej zakończeniu. – Oprócz naszego początkowego projektu badawczego mogliśmy dodatkowo sprawdzić coś, co wcześniej można było badać tylko na poligonach – powiedział jeden z autorów badania, Marco Heurich z uniwersytetu we Fryburgu, w rozmowie z PAP. Zachowania zwierząt na wojnie: aktywność w dzień, unikanie ludzi Wyniki analizy wykazały, że działania wojenne wywołały szybkie, choć niejednorodne zmiany w zachowaniu zwierząt. Mimo iż pierwotnie sądzono, że zwierzęta staną się bardziej aktywne nocą i czujne, rzeczywistość okazała się bardziej złożona. Lisy i jelenie paradoksalnie ograniczyły swoją aktywność nocną w porównaniu do lat ubiegłych. Sarny rzadziej pojawiały się w obiektywach fotopułapek w okresach największej intensywności walk, co potwierdza unikanie stref niebezpiecznych. Z kolei zające były częściej rejestrowane w miejscach występowania anomalii termicznych wywołanych pożarami lasów, co pokazuje ich dużą wrażliwość na zmiany środowiskowe. Kluczowym wnioskiem badaczy jest fakt, że zwierzęta zmieniły sposób postrzegania ludzi: z dotychczasowego źródła jedynie niepokoju, stali się oni śmiertelnym zagrożeniem, porównywalnym do drapieżników. Naukowcy podkreślają, że zaobserwowane zmiany zachowania zwierząt mogą mieć długotrwałe i dalekosiężne skutki, np. na strukturę populacji i sposób wykorzystania siedlisk. Czarnobyl jako wielki poligon doświadczalny biologii Czarnobylska strefa wykluczenia, od momentu awarii reaktora w 1986 roku, urosła do rangi jednej z największych i najważniejszych ostoi dzikiej przyrody w Europie. Od dekad służy jako bezcenne „naturalne laboratorium”, pozwalające badać procesy ekologiczne zachodzące bez presji ze strony człowieka. Minimalna obecność ludzi sprzyja nie tylko wzrostowi liczebności populacji łosi, saren, dzików czy wilków. Umożliwiła też powrót gatunków, które wcześniej zniknęły z tych terenów, takich jak niedźwiedź brunatny czy ryś euroazjatycki. – Od początku rosyjskiej inwazji Czarnobyl zmienił się. Z unikatowego przypadku okolic niemal pozbawionych ludzi, gdzie działają bierne mechanizmy odnowy dzikiej przyrody, w obszar intensywnych działań wojennych, gdzie możliwość prowadzenia badań jest mocno ograniczona. W obecnym kontekście geopolitycznym rośnie potrzeba większego finansowania badań i wsparcia dla naukowców pracujących w obszarach dotkniętych konfliktem – powiedziała PAP prof. Nuria Selva. Źródła: Nauka w Polsce, Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Rosyjski dron po raz kolejny uderzył w zoo w Charkowie. Na miejscu byli polscy wolontariusze. Mamy nagranie z miejsca zdarzenia
Wojna w Ukrainie to koszmar nie tylko dla ludzi, ale także dla zwierząt. Po raz kolejny przekonali się o tym podopieczni zoo w Charkowie. 15 czerwca dron agresora uderzył w ich wybiegi, około 100 metrów od polskich wolontariuszy z Fundacji Dobre Jutro. Naszym rodakom udało się nagrać moment ataku.
Charków to drugie co do wielkości miasto Ukrainy, które cały czas pozostaje celem rosyjskich ataków – uderzają w nie bomby szybujące, rakiety i drony. Dochodzi do niszczenia budynków mieszkalnych i infrastruktury, a w ostatnich seriach zmasowanych uderzeń celem były m.in. obiekty cywilne. Rosja stosuje taktykę podwójnych uderzeń, co skutkuje ofiarami wśród służb i osób próbujących ratować swoich bliskich dotkniętych pierwszym atakiem. Agresorzy nie szczędzą także zwierząt. Strącony rosyjski dron spadł w miniony poniedziałek na teren charkowskiego zoo, zabijając kilkanaście osobników i wywołując ogromny stres u dziesiątek innych. Nieopodal miejsca ataku znajdowali się polscy wolontariusze – Albert Pleśniak i Agnieszka Granis, którzy jechali z transportem leków i sprzętu medycznego z Polski do Donbasu. Dron spadł na zoo w Charkowie Wolontariusze chcieli dostać się do punktu stabilizacyjnego działającego przy 4. Oddzielnej Brygadzie Zmechanizowanej Sił Zbrojnych Ukrainy. Wyruszyli z myślą o Polakach, którzy tam służą. – W ciągu naszego kilkugodzinnego pobytu w Charkowie dwukrotnie ogłaszano alarm przeciwlotniczy. […] W czasie drugiego alarmu zauważyliśmy, że nawigacja w naszych telefonach przestała działać. Wiedzieliśmy, że może to oznaczać aktywne zagłuszanie sygnału, co zwykle świadczy o bardzo wysokim zagrożeniu – opisuje sytuację Albert Pleśniak. – Około godziny 17:16 czasu polskiego przejeżdżaliśmy przez historyczne centrum Charkowa, w pobliżu Parku Szewczenki i znajdującego się tam ZOO. Nagle usłyszeliśmy charakterystyczny dźwięk silnika drona Shahed. […] Bardzo szybko okazało się, że dron znajduje się praktycznie nad nami. Chwilę później został strącony, jednak spadł na teren zoo i eksplodował. Znajdowaliśmy się około 100 metrów od miejsca uderzenia. Wolontariuszom udało się nagrać całe zdarzenie. Uwaga – towarzyszyły im wielkie emocje, więc w relacji padają niecenzuralne słowa. View Ediplayer on the source website Dramatyczna historia zoo w Charkowie. Rosyjskie ataki nie ustają Zoo w Charkowie są właściwie dwa, ale żadne nie znajduje się w dogodnej sytuacji. Wybiegi miejskiego ogrodu zoologicznego od linii frontu dzieli zaledwie około 30 kilometrów, a większego, prywatnego Feldman EcoPark zaledwie 20. To drugie zostało niemal doszczętnie zniszczone w atakach rakietowych – 1 stycznia 2026 roku rosyjska lotnicza bomba kierowana uderzyła bezpośrednio w teren ekoparku. Atak doszczętnie zniszczył woliery dla ptaków oraz ciepłe wybiegi dla drapieżników. – Ptaki zginęły. Jeśli nie wszystkie, to większość. W wolierę uderzył pocisk. Wszystkie papugi, bażanty i rzadkie ptaki, które potrzebowały ciepłych warunków, znajdowały się w tym budynku – relacjonował Ołeksandr Feldman, założyciel zoo i ukraiński parlamentarzysta. Przerażone i ztraumatyzowane lwy i tygrysy kryły się w śniegu. W 2022 roku w wyniku rosyjskich ataków na park zginęło sześciu pracowników i wolontariuszy, a 100 zwierząt straciło życie. Jak poinformował park, po początkowej ewakuacji okazało się, że dwaj wolontariusze, którzy zostali, by zaopiekować się zwierzętami, zostali zastrzeleni przez rosyjskich żołnierzy i zamknięci w tylnym pomieszczeniu obiektu. Poznańskie zoo na ratunek Wiele zwierząt zostało już na początku wojny przewiezionych do zaprzyjaźnionych ośrodków – bardzo pomógł m.in. Ogród Zoologiczny w Poznaniu, który nie tylko przyjął wiele drapieżników, ale także działał jako główny punkt przerzutowy i azylowy. Łącznie w ramach kilkunastu transportu pomógł ocalić około 200 zwierząt z Ukrainy. Zwierzęta nie mogły być jednak przetrzymywane w zagranicznych zoo w nieskończoność i wiele wróciło w międzyczasie do Charkowa. „Dopiero później przychodzi świadomość, jak niewiele dzieliło nas od śmierci” Polscy wolontariusze musieli mieć w pamięci to, co wcześniej działo się na terenie charkowskiego zoo. Jak poradzić sobie w warunkach, w których zagrożenie czai się z każdej strony? – Towarzyszyły nam przede wszystkim strach i poczucie bezsilności. Człowiek słyszy ten dźwięk, rozumie, że zagrożenie jest bardzo blisko, ale jednocześnie musi zachować pełne skupienie – relacjonuje Albert Pleśniak. – Najbardziej poraża nas to, że takie sytuacje są dla mieszkańców Ukrainy codziennością – dodaje. Informuje nas, że w nocy z niedzieli na poniedziałek, tego samego dnia, Charków także był celem ataków. W wyniku wtórnego ostrzału podczas akcji ratunkowej w Muzeum Narodowym Sztuki zginęło 4 strażaków, a kilkunastu zostało rannych. Tej samej nocy uszkodzona została również Ławra Peczerska w Kijowie – miejsce będące symbolem historii i kultury Ukrainy od niemal tysiąca lat. – Po ponad czterech latach wojny wciąż trudno zrozumieć nam skalę cierpienia, które każdego dnia dotyka zwykłych ludzi. To nie są tylko liczby i komunikaty agencyjne. To konkretni ludzie, którzy próbują żyć, pracować i ratować innych pomimo ciągłego zagrożenia – kwituje przedstawiciel zweryfikowanej przez nas Fundacji Dobre Jutro. Źródło: National Geographic Polska, The Telegraph, Reuters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Atak Rosji na kluczowy zabytek Ukrainy. „Równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame”
W wyniku rosyjskich nalotów poważnemu zniszczeniu uległa Ławra Peczerska – prawosławny klasztor w Kijowie, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To jeden z najważniejszych zabytków Ukrainy.
Pełnoskalowa rosyjska inwazja na Ukrainę rozpoczęła się 24 lutego 2022 r. Spowodowała znaczne ofiary w ludziach i olbrzymie ruchy ludnościowe. W wyniku bombardowań giną nie tylko wojskowi, ale też cywile. Rosjanie systematycznie niszczą również dziedzictwo kulturowe. Przyświeca temu złowrogi cel: wymazanie historii i pamięci narodu ukraińskiego. Bombardowanie Kijowa Katastrofalny w skutkach był ostatni rosyjski atak z powietrza przeprowadzony w nocy z niedzieli na poniedziałek, którego celem stała się również stolica Ukrainy – Kijów. W wyniku tych nalotów zginęło co najmniej 11 osób. Rosjanie wzięli sobie za cel również dziedzictwo historyczne Ukrainy, co wpisuje się w skomplikowane relacje między tymi krajami. Ławra Peczerska uszkodzona Rosyjski dron uderzył w Ławrę Peczerską. Jest to kijowski zespół klasztorny, założony w XI w. przez św. Antoniego i Teodozjusza. Składa się z cerkwi oraz podziemnych jaskiń, w których spoczywają relikwie świętych. Od wieków stanowi ważne centrum pielgrzymkowe oraz ośrodek nauki i sztuki. Miejsce to można przyrównać do polskiej Jasnej Góry. Wiadomo, że zniszczenia są spore – na terenie Ławry spłonęło ok. 800 metrów kwadratowych dachu Soboru Uspienskiego. Dyrekcja klasztoru przekazała, że ikony i inne cenne zabytki są jednak bezpieczne. Echa ataku na Ławrę Peczerską Świat jest zbulwersowany atakiem na tak ważny zabytek Ukrainy. Szef MSZ Francji Jean-Noel Barrot stwierdził, że dla jego kraju zbombardowanie takie miejsca jest równoznaczne ze zbombardowaniem katedry Notre-Dame. „W kontekście eskalacji wojny w Ukrainie po inwazji Federacji Rosyjskiej, UNESCO potępia odnotowany atak z 15 czerwca, który uderzył w Ławrę Kijowsko-Peczerską, znajdującą się w obrębie obiektu światowego dziedzictwa »Kijów: Sobór Świętej Sofii i powiązane z nim budynki klasztorne, Ławra Kijowsko-Peczerska«, jedno z najważniejszych duchowych i kulturowych miejsc w Ukrainie” – czytamy na stronie ONZ. UNESCO zadeklarowało gotowość do wsparcia w ocenie szkód Ławra Peczerska – historia zniszczeń Na przestrzeni tysiącletniej historii Ławra Peczerska była wielokrotnie celem ataków. W 1240 roku doszło do najazdu mongolskiego, w wyniku którego rozgrabiono kosztowności i zniszczono budowle. W 1482 roku Wojska Chanatu Krymskiego spowodowały ponowne spustoszenie. W 1918 roku artyleria bolszewicka trafiła w zabudowania klasztorne i poważnie je uszkodziła. Również w czasie II wojny światowej Ławra Peczerska uległa częściowemu zniszczeniu. Jeśli chodzi o obecną wojnę, to już w styczniu 2026 roku zabudowania klasztorne częściowo ucierpiały w wyniku bombardowań rosyjskich. Dlaczego Rosja atakuję Ławrę Peczerską? – Atak na Ławrę Peczerską to bezpośrednia próba zniszczenia ukraińskiej tożsamości narodowej i religijnej – wyjaśnia Anastasiya Byesyedina, ekspertka zajmująca się stosunkami międzynarodowymi na Uniwersytecie w Sydney na łamach portalu „The Conversation”. W jej ocenie Rosja uderza w to miejsce, gdyż symbolizuje ono ciągłość Ukrainy od czasów Rusi Kijowskiej, co podważa rosyjskie roszczenia historyczne. Agresja ma silne podłoże religijne: rosyjska Cerkiew nazywa inwazję „świętą wojną”, a ataki na świątynie mają wymazać odrębną tożsamość wiernych po uniezależnieniu się ukraińskiego Kościoła od Moskwy. Zdaniem Byesyediny, destrukcja zabytków wynika też z rosnącej desperacji Rosji wobec braku sukcesów militarnych. Celem najeźdźcy jest złamanie ducha cywilów. „Mówi się, że w tym miejscu pochowany jest Jerzy Dołgoruki, książę Rusi Kijowskiej i założyciel Moskwy. Jednak nawet to nie powstrzymało Rosji przed zaatakowaniem tego miejsca” – konkluduje ekspertka. Źródła: UNESCO, The Conversation Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Budowali drogę i znaleźli skarb. Zabytkowy dzwon z cerkwi przeleżał w ziemi ponad stulecie
Podczas budowy drogi w Hostynnem ziemia odsłoniła niezwykły przedmiot. Mosiężny dzwon, ukryty prawdopodobnie przed wojenną konfiskatą, zachował się w doskonałym stanie. Odnaleziony artefakt z dawnej cerkwi to nie tylko cenny zabytek, ale i symbol burzliwej historii pogranicza. Poznajcie historię przedmiotu, który przetrwał dwie wojny światowe i wysiedlenia ludności.
Dzieje Hostynnego (woj. lubelskie) sięgają XIV wieku, kiedy to w 1394 roku wieś została wspomniana jako część parafii łacińskiej w Grabowcu. Jednak religijny krajobraz miejscowości przez stulecia definiowała obecność cerkwi – pierwsza z nich wzmiankowana była już w 1472 roku. Przez wieki świątynie w tym miejscu ulegały zniszczeniom, m.in. podczas najazdów tatarskich, ale zawsze je odbudowywano. Kluczowym momentem dla historii odnalezionego niedawno zabytku były lata 1889–1890, kiedy to wzniesiono murowaną świątynię prawosławną. To prawdopodobnie wtedy odlano dzwony, z których jeden przeleżał w ziemi ponad wiek. A o jego odkryciu poinformował w mediach społecznościowych Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków. Przypadkowe spotkanie z historią Do odkrycia doszło 22 maja 2026 roku, podczas prac ziemnych przy budowie drogi gminnej. Operatorzy maszyn, wykonując wykop pod kabel oświetlenia ulicznego w poboczu drogi, natrafili na metalowy obiekt. Znalezisko zlokalizowane było około 230 metrów od dzisiejszego kościoła, który niegdyś pełnił funkcję cerkwi. Choć lokalni mieszkańcy od dawna przypuszczali, że w okolicy mogą znajdować się ukryte przedmioty liturgiczne, wcześniejsze poszukiwania nie przynosiły rezultatów. Aż do teraz. Anatomia artefaktu Odnaleziony dzwon wykonano z mosiądzu, a jego serce z żelaza. Mimo upływu lat w ziemi, zachował się w całości i w bardzo dobrym stanie, bez pęknięć. Jest to przedmiot o znacznych gabarytach: całkowita wysokość wynosi 41 cm; średnica u dołu (tzw. gardło) to 43 cm; obwód dolnej krawędzi sięga 135 cm. Solidna konstrukcja „głowy” dzwonu, zwieńczona 15-centymetrową koroną służącą do zawieszenia, świadczy o kunszcie dawnych ludwisarzy. „Dzwon jest nadal sprawny i wydaje jednolity dźwięk, co prawda nieco stłumiony, ze względu na ułożenie go na ziemi” – podał Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków. Co wiemy o dzwonie? Zabytek posiada bogate zdobienia, które mogą pomóc w jego dokładniejszym datowaniu. Górna część dzwonu ozdobiona jest szerokim pasem z motywem roślinnym. Z kolei dolna partia, zwana wieńcem, posiada dwa wypukłe pierścienie oraz pasmo słabo czytelnego ornamentu, również ukazujące rośliny. Obecnie detale te są pokryte nalotem rdzy, jednak konserwatorzy podejrzewają, że pod warstwą osadu może kryć się data odlania dzwonu lub inne inskrypcje. Wnętrze dzwonu na ten moment wydaje się gładkie, choć nie wyklucza się istnienia ukrytych znaków ludwisarza pod plamami zabrudzeń. Dlaczego dzwon został ukryty? Ukrycie dzwonu w ziemi było z pewnością wynikiem burzliwych procesów historycznych pierwszej połowy XX wieku. Najbardziej prawdopodobny scenariusz zakłada rok 1915 i działania w ramach I wojny światowej, kiedy to lokalna ludność schowała go w obawie przed wycofującymi się Rosjanami lub wkraczającymi Austriakami, którzy rekwirowali wszelkie przedmioty z brązu i mosiądzu na cele wojenne. Inne hipotezy wskazują na lata 1923–1938, okres akcji likwidacji cerkwi lub czas II wojny światowej. Hostynne do 1945 roku było ukraińską wsią, a po deportacjach ludności w 1946 roku wiedza o dokładnym miejscu ukrycia skarbu została niemal całkowicie utracona. Przyszłość dźwięcznego zabytku Obecnie zabytek znajduje się pod opieką Urzędu Gminy w Werbkowicach. Lokalna społeczność wyraziła silne pragnienie, aby dzwon pozostał w pobliżu miejsca odnalezienia. Planowana jest profesjonalna konserwacja obiektu, po której dzwon zostanie wyeksponowany na specjalnej, zadaszonej konstrukcji na terenie Gminnego Centrum Zarządzania Kryzysowego w pobliskich Hostynne Werbkowicach. Źródło: LWKZ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Besarabia znajdowała się pod wpływami Rzymu, caratu i ZSRR. Krainę tę do dziś cechuje kulturowa złożoność
Besarabia była krainą, która przez wieki pełniła rolę kluczowego pomostu między Europą Wschodnią, Bałkanami a rozległymi stepami czarnomorskimi. Położona w strategicznym międzyrzeczu Prutu i Dniestru, stanowiła arenę starć wielkich imperiów – osmańskiego i rosyjskiego – co trwale ukształtowało jej unikatowy, wieloetniczny charakter. Współcześnie region ten, podzielony między Republikę Mołdawii a Ukrainę, pozostaje obszarem o niezwykłej złożoności kulturowej.
Spis treści: Kraina między Prutem a Dniestrem Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Panowanie caratu i wielka kolonizacja Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Besarabia podczas II wojny światowej Słoneczna stepowa kraina jest dziś poprzecinana politycznymi granicami. Należy jednak podkreślić, że Besarabia zdołała zachować spójność kulturową, opartą na wspólnym dziedzictwie historycznym i silnych więzach lokalnych. Kraina między Prutem a Dniestrem Besarabia zajmuje terytorium o powierzchni około 45 630 kilometrów kwadratowych, co czyni ją regionem o znaczącej skali w kontekście Europy Wschodniej. Jej obszar jest naturalnie ograniczony przez systemy rzeczne. Historycznie to właśnie ten czynnik determinował izolację lub otwartość regionu na wpływy zewnętrzne. Na zachodzie granicę wyznacza rzeka Prut, oddzielająca Besarabię od Mołdawii Zachodniej (części dzisiejszej Rumunii). Z kolei na północy i wschodzie naturalną barierę stanowi Dniestr, oddzielający krainę od Podola i Jedysanu. Południowy kraniec regionu opiera się o Dunaj i wybrzeże Morza Czarnego, obejmując specyficzny obszar stepowy znany jako Budziak. Krajobraz Besarabii Teren Besarabii pokrywają przede wszystkim pagórkowate równiny i płaskie stepy, które w południowej części przechodzą w nizinny krajobraz nadmorski. Średnia wysokość terenu wynosi około 150 m n.p.m., przy czym najwyższym punktem historycznej krainy jest wzniesienie Dealul Bălănești, osiągające 430 m n.p.m. W południowej części Besarabii, zwłaszcza w regionie Budziaku, krajobraz staje się bardziej surowy, przechodząc w otwarte stepy, które przez wieki były domem dla koczowniczych plemion. To tam rzeki Dniestr i Dunaj tworzą system limanów i delt. Granice polityczne Współczesna Besarabia jest podzielona między Mołdawię a Ukrainę. Centralna część historycznego terytorium stanowi trzon niepodległej Mołdawii. To właśnie tam koncentruje się mołdawskie rolnictwo i winiarstwo. Po stronie ukraińskiej znajdują się północne i południowe krańce historycznej krainy. Wyżynny region Chocimia przynależy do obwodu czerniowieckiego. Z kolei południowa Besarabia – Budziak – znajduje się w granicach obwodu odeskiego. Historia Besarabii od antyku do średniowiecza Zanim pojawiły się nowożytne państwa narodowe, historię Besarabii kształtowały migrujące ludy. Już między VI a III tysiącleciem p.n.e., na terenach tych rozkwitała kultura Cucuteni-Trypole, znana z budowy jednych z największych ówczesnych osad w Europie. W starożytności, region zamieszkiwały plemiona Traków, Kimmerów, Scytów i Sarmatów, a wybrzeże Morza Czarnego stało się miejscem greckiej kolonizacji. W VI wieku p.n.e. osadnicy z Miletu założyli miasto Tyras u ujścia Dniestru, które zyskało status kluczowego punktu wymiany handlowej między światem śródziemnomorskim a barbarzyńskim zapleczem północy. W I wieku p.n.e. tereny te weszły w skład potężnego państwa Daków pod wodzą Burebisty, a później króla Decebala. Po zwycięstwie cesarza Trajana w 106 roku n.e., południowa część krainy została włączona do rzymskiej prowincji Mezja Dolna. Należy podkreślić, że rzymska kontrola bezpieczeństwa nie objęła całego międzyrzecza, jednak proces romanizacji lokalnej ludności trwale wpłynął na język i kulturę przyszłej Mołdawii. Pamiątką po obecności Rzymian są tzw. Wały Trajana – system ziemnych fortyfikacji obronnych, mających chronić granice cywilizacji przed najazdami koczowników ze wschodu. Po upadku Rzymu Upadek Rzymu i wielka wędrówka ludów otworzyły region na kolejne fale najeźdźców. Między III a XI wiekiem przez tamtejsze stepy przetaczały się hordy Gotów, Hunów, Awarów, Bułgarów, Madziarów, Pieczyngów i Połowców. Ci pierwsi przybyli z rejonu dolnego Dniepru, zalewając Budziak w IV wieku, zanim zostali wyparci przez Hunów około 370 roku. W IX stuleciu zaczęły pojawiać się tam plemiona słowiańskie, w tym Ulicze i Tywerycy, które zaczęły zakładać obronne grody. Powstanie tożsamości regionu Kluczowym momentem dla krystalizacji państwowości Besarabii był XIV wiek i powstanie Hospodarstwa Mołdawskiego. Państwo założone przez Bogdana I szybko rozszerzyło swoje panowanie na całe terytorium międzyrzecza Prutu i Dniestru, stając się bastionem chrześcijaństwa w walce z napierającym Imperium Osmańskim. To właśnie z tego okresu pochodzi nazwa „Besarabia”, którą tradycja wiąże z dynastią Basarabów – hospodarów wołoskich, którzy czasowo kontrolowali południowe obszary regionu nad Dunajem i Morzem Czarnym pod koniec XIV wieku. Panowanie caratu i wielka kolonizacja Za przełomowe wydarzenie w nowożytnej historii regionu należy uznać rok 1812. Traktat bukareszteński zakończył wojnę rosyjsko-turecką. Na mocy jego postanowień Imperium Osmańskie, działając jako suzeren Mołdawii, scedowało wschodnią część tego księstwa na rzecz Rosji. Po utworzeniu guberni besarabskiej ze stolicą w Kiszyniowie rozpoczął się trwający ponad 100 lat okres intensywnej rusyfikacji i zmian demograficznych, które miały na celu trwałe związanie krainy z Petersburgiem. Administracja carska dążyła do szybkiego zagospodarowania słabo zaludnionych i często nękanych przez wojny stepów południa. W tym celu zainicjowano wielką akcję kolonizacyjną, zapraszając osadników z różnych części Europy i imperium. Między 1812 a 1846 rokiem do Besarabii przybyli między innymi Niemcy, a także uciekający przed uciskiem tureckim prawosławni Bułgarzy i Gagauzi. Ci ostatni, będący unikatowym przykładem turkijskiego ludu wyznającego prawosławie, osiedlili się w południowej części regionu, na terenach opuszczonych przez plemiona nogajskie, tworząc specyficzną enklawę kulturową. W następstwie procesów kolonizacyjnych, powstała niezwykła mozaika etniczna. Na początku XIX wieku 86% populacji stanowiła ludność deklarująca się jako Mołdawianie. Jednak pod koniec stulecia jej udział spadł do poniżej połowy ogółu mieszkańców, dokładnie do 47,6%. Pozostałą część ogółu stanowili: Ukraińcy (19,6%), Żydzi (11,8%), Rosjanie (8%), Bułgarzy (5,3%), Niemcy (3,1%), Gagauzi (2,9%). Analiza danych spisowych wskazuje, że największy wzrost liczebny odnotowały dwie grupy osadnicze – Ukraińcy i Rosjanie, którzy zasiedlali głównie miasta oraz nowo powstałe wsie rolnicze na południu. Szczególnie dynamicznie rozwijała się też społeczność żydowska, która w ośrodkach takich jak Kiszyniów stanowiła istotną część mieszkańców, odgrywając kluczową rolę w handlu i rzemiośle. Niestety, okres ten naznaczony był również napięciami społecznymi, które podsycała carska polityka dzielenia mniejszości, co doprowadziło do tragicznych pogromów w Kiszyniowie w 1903 roku. Między Rumunią a Związkiem Radzieckim Po upadku Imperium Rosyjskiego w Besarabii rozpoczął się krótki okres samodzielności. Po rewolucji lutowej w Kiszyniowie ukonstytuowała się Rada Kraju. Ogłoszono wówczas autonomię, a następnie – pełną niepodległość jako Mołdawska Republika Demokratyczna. W obliczu narastającego chaosu i zagrożenia ze strony bolszewików, w marcu 1918 roku parlament besarabski zadecydował o zjednoczeniu z Królestwem Rumunii. Besarabia została przyłączona do macierzy, jednak społeczność międzynarodowa, zwłaszcza rodzący się Związek Radziecki, nigdy w pełni nie uznała tego zjednoczenia. W momencie przyłączenia do Rumunii Besarabia była jej najuboższym regionem – silnie zacofanym pod względem technologicznym i społecznym. Mimo żyznych gleb produkcja rolna borykała się z dużymi problemami z wydajnością. Jedyną gałęzią, która odnotowała wzrost, było winiarstwo. Besarabia podczas II wojny światowej W czerwcu 1940 roku, pod groźbą użycia siły, ZSRR zmusiło Rumunię do opuszczenia tych terenów. Armia Czerwona zajęła międzyrzecze, co doprowadziło do powstania Mołdawskiej SRR i włączenia północnych i południowych krańców krainy do Ukraińskiej SRR. Ten arbitralny podział terytorialny do dziś definiuje granice państwowe w tym regionie. Po ataku państw Osi na Związek Radziecki w 1941 roku region powrócił pod administrację rumuńską. Okres ten stał się czasem bezwzględnych prześladowań ludności żydowskiej. Szacuje się, że w wyniku pogromów i deportacji do obozów w Naddniestrzu zginęło od 60 do 100 tysięcy besarabskich Żydów. Powrót władzy radzieckiej w 1944 roku nie oznaczał końca represji. Stalinowska polityka „czystek” doprowadziła do deportacji dziesiątek tysięcy osób na Syberię i do Kazachstanu, a przymusowa kolektywizacja, w połączeniu z suszą, wywołała w latach 1946–1947 katastrofalną klęskę głodu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wojny robotów. Po raz pierwszy w historii bezzałogowe pojazdy naziemne zdobyły pozycję wroga
Roboty lądowe, znane również jako bezzałogowe pojazdy naziemne, po raz pierwszy w historii odparły wrogie wojska i zajęły ich pozycję – poinformował niedawno prezydent Ukrainy Wołodymyr Ołeksandrowycz Zełenski. Szerokie wykorzystywanie dronów w trakcie wojny w Ukrainie stawia pytania o przyszłość wojska i robotyki. W końcu nikt nie chce realizacji scenariusza „Terminatora”.
Od początku agresji Rosji na Ukrainę widać, jak skuteczne w obronie mogą być pojazdy bezzałogowe. Zarówno te latające, jak i lądowe. To pokazuje, jak rośnie znaczenie robotyki w wojskowości. Roboty w mundurach – Wojskowa robotyka lądowa szybko zmienia zadania na polu walki. Jednak w dającej się przewidzieć przyszłości jej największy wpływ będzie polegał na rolach wspierających, a nie na bezpośrednim zastępowaniu piechoty. Dlatego choć zdobycie pozycji wroga przez roboty jest momentem przełomowym, nie należy go nadinterpretować – twierdzi w artykule opublikowanym na łamach opiniotwórczego magazynu „The Conversation” Jacob Parakilas. Parakilas jest liderem grupy ds. obrony, bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości działającej w ramach think tanku RAND Europe. Ta niezależna organizacja badawcza zajmuje się analizami i doradztwem w takich obszarach, jak obronność i bezpieczeństwo, polityka publiczna, technologie i innowacje oraz edukacja i zdrowie. Badacz podkreśla, że użycie robotów w walkach naziemnych ma wiele ograniczeń. Głównym jest sam teren działania. Bo chociaż na licznych filmach widujemy roboty poruszające się w najeżonym przeszkodami terenie, to działanie w środowisku kontrolowanym to jedno, a przemieszczanie się pod ostrzałem po pełnym pułapek terenie – drugie. Robot nie zrobi wszystkiego – Większość robotów lądowych nadal opiera się na kołach lub gąsienicach z wielu dobrych powodów: prostoty mechanicznej, dostępności części zamiennych i kosztów. Mają one jednak wyraźne ograniczenia w zakresie rodzaju terenu, po którym mogą się poruszać, a nie wszystkie umocnienia przeciwnika znajdują się na końcu utwardzonej drogi – wyjaśnia ekspert. W sytuacji walki na lądzie człowiek jest lepszy, ponieważ może wykonywać wiele zadań i dostosowywać je do potrzeb. Człowiek może się czołgać, wspinać, przeskakiwać przeszkody, poruszać się w okopach. W porównaniu z robotem jest biologiczną maszyną wielozadaniową. I nawet ogromny rozwój robotyki, jakiego jesteśmy świadkami, wciąż nie jest w stanie doprowadzić do sytuacji, w której robot dorówna człowiekowi. – Drugą główną przeszkodą jest środowisko elektromagnetyczne. Choć termin „robot” często używany jest do opisu bezzałogowych pojazdów lądowych, w większości są one nadal sterowane zdalnie, co oznacza, że operator musi utrzymywać stałe połączenie kontrolne z pojazdem. Można to robić za pomocą łącza radiowego. Jednak takie połączenia mogą być zakłócane przez wrogie zagłuszanie lub przez niekorzystne warunki pogodowe i terenowe. Operator może także sterować robotem za pomocą kabla światłowodowego, którego nie da się zagłuszyć, ale to ogranicza zasięg robota. Kabel może też zostać przerwany przez wybuch, odłamki lub trudny teren – wylicza Jacob Parakilas. Nieautonomiczna autonomia Teoretycznie odpowiedzią powinna być rozbudowana autonomia urządzeń. Wówczas byłyby zdolne samodzielnie ustalać trasę, odnajdywać przeszkody i dobierać odpowiedni sposób działania do potrzeb chwili. Jednak uzyskanie pożądanej autonomii nie jest takie proste. W tej chwili roboty wykonują autonomicznie konkretne, przypisane im zadania, jak wskazywanie zidentyfikowanych pozycji wroga. Daleko im do samodzielności. Poruszanie się po polu walki w złożonym środowisku trójwymiarowym jest skomplikowane i wymaga ogromnej mocy obliczeniowej. Jeśli zostanie ona umieszczona bezpośrednio w robocie, znacząco zwiększy jego koszt i złożoność. Współczesne roboty lądowe sprawdzają się jednak w wielu innych kluczowych zadaniach wspierających. Są na przykład szeroko wykorzystywane przez Ukrainę do ewakuacji rannych z pola walki, zaopatrywania linii frontu, prac inżynieryjnych, stawiania i usuwania min. – W takich przypadkach ich mniejsze rozmiary, niższy koszt, wszechstronność oraz niższy profil w porównaniu z tradycyjnymi pojazdami załogowymi dają korzyści, które zdecydowanie przewyższają wady. A choć są zdalnie sterowane i nie zmniejszają drastycznie zapotrzebowania na personel, to w razie zniszczenia robota operator pozostaje bezpieczny – podkreśla ekspert. Na polu walki, gdzie przeciwnik może dostrzec i trafić niemal wszystko, co się porusza w promieniu 20 kilometrów od linii frontu, zastępowanie ludzi tanimi robotami jest warunkiem koniecznym. Pozwala walczyć wystarczająco długo, aby wygrać. Eksperci twierdzą, że w najbliższej przyszłości roboty będą raczej wspierać tę walkę, niż ją prowadzić. Nie zmienia to faktu, że wojna przeszła ogromne techniczne przeobrażenie. Jedno pozostało niezmienne – śmierć i cierpienie niewinnych, zniszczenia i poczucie kryzysu ludzkości. Bo wojnom lepiej zapobiegać niż je prowadzić. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowe badania ujawniają pochodzenie Ukraińców. Naukowcy przeanalizowali DNA ich przodków
Nowe badania kopalnego DNA rzucają światło na pochodzenie mieszkańców dzisiejszej Ukrainy. Region ten od tysięcy lat był miejscem intensywnych migracji i wymiany kulturowej. Mimo tej zmienności naukowcy odkryli trwały komponent genetyczny obecny w populacji od epoki brązu.
Spis treści: Badania mimo wojny Co kopalne DNA mówi o przodkach Ukraińców? Europejska unia genetyczna Ostatnie dekady przyniosły rewolucję w poznaniu ludzkiego genomu. Postęp w tej gałęzi nauki przyczynił się również do coraz to szerszych analiz kopalnego DNA. W ten sposób określa się badanie materiału genetycznego pochodzącego od osób, które zmarły dawno temu, m.in. w pradziejach. Często takie badania powodują wiele emocji. Tak też było z próbą określenia pochodzenia Słowian na podstawie badań DNA. Tymczasem międzynarodowy zespół naukowców z Ukrainy, Estonii i Wielkiej Brytanii postanowił się przyjrzeć genomowi mieszkańców współczesnej Ukrainy na przestrzeni dziejów. Jakie uzyskano wyniki? Badania mimo wojny Wyniki analiz opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Z uwagi na duży zakres badania w projekt zaangażowanych było kilkadziesiąt osób. Badaniami kierowała dr Lehti Saag z Instytutu Genomiki Uniwersytetu w Tartu wraz z profesorem Markiem Thomasem z University College London i Pontusem Skoglundem z Instytutu Francisa Cricka. Badanie nie byłoby możliwe bez ukraińskich badaczy, m.in. drugiej autorki artykułu Olgi Utevskiej, która jest obecnie stypendystką MSCA4Ukraine na Uniwersytecie w Tartu oraz licznych archeologów nadal aktywnie prowadzących wykopaliska w Ukrainie – pomimo wojny i obrony przed rosyjskim najeźdźcą. Co kopalne DNA mówi o przodkach Ukraińców? Na potrzeby badań naukowcy przebadali próbki z zębów i kości 91 zmarłych odkrytych na stanowiskach archeologicznych w całej Ukrainie, chociaż najwięcej we wschodniej części kraju. Były to osoby, które żyły od około 9000 roku p.n.e. do 1800 roku naszej ery. Wyniki potwierdziły przypuszczenia badaczy. Materiał DNA był bardzo heterogeniczny, czyli urozmaicony, w tym regionie w ciągu ostatnich 3500 lat do około 500 lat temu. – Krótko mówiąc, nasze badanie ujawnia zróżnicowany zakres pochodzenia przodków w regionie Ukrainy w czasie w wyniku częstych ruchów, asymilacji i kontaktów międzyludzkich – konkludują naukowcy. Region północnego Pontu, który obejmuje dzisiejszą Ukrainę, był przez wieki skrzyżowaniem ludów migrujących z wielu kierunków. Łączył rozległy step euroazjatycki z Europą Środkową. Na przykład dwa tysiące lat temu nad Morzem Czarnym znajdowały się greckie kolonie. Europejska unia genetyczna Na podstawie analiz badacze zauważyli, że pod koniec epoki brązu mieszkańcy obecnego terytorium Ukrainy byli podobni pod względem genetycznym do ówczesnych ludzi mieszkających w pozostałej części Europy. Była to mieszanka europejskich, rdzennych łowców i zbieraczy, wczesnych rolników przybyłych w VI tysiącleci z Anatolii i ludów stepowych trudniących się pasterstwem. I te składniki DNA są obecne w regionie Ukrainy od tego czasu do dziś. Kolejna zmiana w genomie ludzi mieszkających w regionie pontyjskim nastąpiła od wczesnej epoki żelaza do średniowiecza. Wówczas ze wschodu przybyli nomadzi, w tym Scytowie, Hunowie czy Goci, którzy w różnym zakresie krzyżowali się z lokalną ludnością. Naukowcy przyznają, że pobierali próbki DNA głównie ze zmarłych, którzy mogli być imigrantami w strefie pontyjskiej. Niemniej jednak profil genetyczny, który jest podobny do współczesnych Ukraińców, utrzymywał się w regionie na przestrzeni kilku tysiącleci. „Pomimo wyraźnych oznak wysokiej aktywności migracyjnej, w tym z Azji Wschodniej, a także istotnej domieszki [w DNA – przyp. red.], zauważamy główny autochtoniczny komponent ukraińskiego pochodzenia, przynajmniej od epoki brązu” – podsumowują badacze. Źródło: Science Advances
Runął mur twierdzy w Chocimiu. Symbol chwały polskiego oręża zagrożony
Smutne wieści napłynęły z Ukrainy. Słynna twierdza w Chocimiu, będąca symbolem potęgi dawnej Rzeczypospolitej, uległa poważnemu uszkodzeniu. Doszło do nagłego osunięcia się części potężnych murów obronnych.
Twierdza w Chocimiu, położona na skalistym brzegu Dniestru w obwodzie czerniowieckim, ma niezwykle bogatą historię. Od 1387 roku Mołdawia, do której należał Chocim, była lennem Rzeczypospolitej. Zamek wielokrotnie zmieniał jednak właścicieli na przestrzeni wieków. Należał do Turków, Rosjan, Rumunów oraz Ukraińskiej SRR. Od 1991 roku znajduje się na terytorium niepodległej Ukrainy. Jest to jedna z najważniejszych budowli obronnych na dawnych Kresach. Chocim ściśle związany z polską historią Twierdza chocimska i jej otoczenie były miejscem dwóch kluczowych triumfów wojsk polskich. Odniosły one zwycięstwa w bitwach pod Chocimiem z wojskami tureckimi. Sukcesy te są uznawane za kluczowe triumfy Korony nad siłami Imperium Osmańskiego. W 1621 roku polskimi oddziałami dowodził hetman Jan Karol Chodkiewicz. W 1673 roku zwycięstwo odniósł tu przyszły król, hetman Jan Sobieski. Sukcesy te były związane z talentami wodzów oraz ogromny znaczeniem siły militarnej zamku. Choć twierdza w Chocimiu na przestrzeni wieków znajdowała się pod panowaniem różnych państw, takich jak Rosja czy Rumunia, to właśnie starcia z Turkami przyniosły jej największą sławę militarną. Głośny huk nad Dniestrem Niestety, historyczna konstrukcja nie wytrzymała próby czasu. Znaczna część wielkiego muru twierdzy nagle się osunęła. Nie jest to jednak efekt inwazji Rosjan, chociaż wiele innych zabytków Ukrainy zostało zniszczonych przez najeźdźców. Na szczęście w momencie zdarzenia nikt nie znajdował się w pobliżu. O zdarzeniu poinformował mer Chocimia, Andrij Dranczuk. Informacje przekazał za pośrednictwem mediów społecznościowych. Osunięcie określane jest przez lokalne władze jako bardzo znaczące. W sieci pojawiły się zdjęcia i nagrania dokumentujące skalę zniszczeń. Mur, który przetrwał wieki wojen, uległ siłom natury – obserwatorzy zwracają uwagę na to, że od lat był on nasiąknięty wodą. Szybka reakcja służb Władze miasta i pracownicy Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego „Forteca Chocimska” zareagowali natychmiastowo. Na miejscu zdarzenia pojawili się funkcjonariusze ukraińskich służb ratunkowych (DSNS). Teren wokół uszkodzonego fragmentu został ogrodzony. Wprowadzono ograniczenia dla grup turystycznych – dostęp do strefy zagrożonej jest obecnie niemożliwy. Sytuacja jest stale monitorowana, aby zapobiec dalszym osunięciom. Służby techniczne oceniają teraz stabilność pozostałych fragmentów murów obronnych. Dokumentacja i zabezpieczenie Specjaliści rozpoczęli już proces dokumentacji rozmiaru zniszczeń. O katastrofie oficjalnie poinformowano Ministerstwo Kultury Ukrainy oraz administrację obwodową. Ekspertyzy mają wyjaśnić dokładną przyczynę zawalenia się muru. Dokumentacja jest kluczowa dla uruchomienia procedur ratunkowych. W sprawę zaangażowani są wybitni historycy oraz inżynierowie budownictwa. Każdy element gruzowiska zostanie dokładnie skatalogowany przed podjęciem jakichkolwiek prac Apel o pomoc i przyszłość twierdzy Mer Chocimia zapowiedział determinację w walce o odbudowę zabytku. Obecnie trwają intensywne poszukiwania środków na sfinansowanie prac restauracyjnych. Potrzeby są ogromne ze względu na skalę uszkodzeń. Władze liczą na wsparcie ze strony rządu oraz organizacji międzynarodowych. Mer Chocimia Andrij Dranczuk wyraził jednak optymizm co do przyszłości fortecy. – Ze wszystkim sobie poradzimy – zadeklarował w swoim oświadczeniu. Źródła: Instytut Polski, Mer Chocimia Andrij Dranczuk Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Łemkowie przetrwali brutalne próby wymazania tożsamości. Ich kultura wciąż żyje
Łemkowie, grupa etniczna, która dziś jest rozpowszechniona na całym świecie, wciąż nosi w sobie geny karpackich pasterzy, upór białochorwackich rolników i traumę historii, która w XX wieku brutalnie przemodelowała ich mapę życia. Jak przetrwać, gdy państwo odbiera dom, rozdziela rodziny i rozrzuca je po różnych zakątkach świata? Wielu wydaje się to niemożliwe, ale Łemkowie po prostu nie mieli innego wyjścia.
Spis treści: Skąd się wzięli Łemkowie? „Lem”, czyli jak narodziła się nazwa? Kraina cerkwi i chyż Wielka wojna i trauma Thalerhofu Od republiki do schizmy Koniec świata Łemków Gdzie dziś żyją Łemkowie? Historia Łemków udowadnia, że dom to nie tylko cztery ściany i dach. To także język, pieśń i pamięć o przodkach. Komunistyczne władze chciały zniszczyć ich jako grupę, ale, paradoksalnie, skazując Łemków na wygnanie wzmocniły w nich poczucie odrębności i własnej tożsamości. Tym samym Rusinie udowodnili, że kultura może przetrwać nawet najbrutalniejsze próby jej wymazania. Skąd się wzięli Łemkowie? Na pytanie o pochodzenie Łemków nawet historycy i etnografowie nie są w stanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Na obszarze Karpat przez wieki mieszały się różne ludy. Najlepiej udokumentowana jest teoria kolonizacji wołoskiej. Zakłada ona, że od XII stulecia, wzdłuż grzbietu Karpat, z terenów Siedmiogrodu wędrowali pasterze wołoscy. Twardy lud, przyzwyczajony do życia w trudnych, górskich warunkach, niósł ze sobą unikatowy model gospodarki pasterskiej i prawo wołoskie, które zapewniało osadnikom dużą autonomię. Po drodze, na terenach dzisiejszej Ukrainy, mieszali się z ludnością ruską, co scementowała wspólna religia wschodnia. Na przełomie XIII i XIV. Wieku dotarli na obszar Beskidów, gdzie dalej mieszali się z ludnością polską i słowacką. Zdaniem sławnego badacza Romana Reinfussa, Łemkowie są grupą, która kształtowała się w długim procesie historycznym, wchłaniając i asymilując różne elementy etniczne. Należy jednak podkreślić, że istnieją inne teorie na ten temat. Niektórzy badacze są zdania, że Łemkowie wywodzą się od Białochorwatów, czyli słowiańskiego plemienia, które miało zamieszkiwać te tereny już w VII wieku. Ta koncepcja zakłada, że byli potomkami rdzennej ludności, która przetrwała w górach mimo naporu innych nacji. Jeszcze inne głosy mówią o trackich plemionach z czasów rzymskich, które miałyby być genetycznym fundamentem tej grupy. Co ciekawe, badania genetyczne współczesnych populacji karpackich potwierdzają tę niezwykłą mozaikę – w żyłach Łemków płynie krew dawnych pasterzy, słowiańskich rolników i być może antycznych mieszkańców Bałkanów. „Lem”, czyli jak narodziła się nazwa? Zanim ukuła się nazwa „Łemkowie”, sami nazywali siebie Rusinami lub Rusnakami. Słowo „Łemko” było niczym innym jak przydomkiem nadanym im przez sąsiadów. Wywodzi się od partykuły „lem”, która w dialekcie łemkowskim oznacza „tylko”. Ludy z północy i wschodu, które używali innych słów na określenie „tylko” (np. „lysz”), zaczęli nazywać mieszkańców Beskidu Niskiego „Łemkami”. W literaturze naukowej termin ten pojawił się dopiero w XIX stuleciu. Początkowo miał charakter nieco prześmiewczy, jednak z biegiem lat, gdy w Łemkach zaczęła budzić się świadomość narodowa, sami zaakceptowali tę nazwę i uznali ją za wyznacznik swojej odrębności od Ukraińców i Polaków. Kraina cerkwi i chyż Swoją ojczyznę nazywali Łemkowszczyzną. To pas ziemi o szerokości około 20–30 kilometrów, ciągnący się wzdłuż Karpat – od Popradu na zachodzie, po dolinę Osławy na wschodzie. To właśnie tam, w Beskidzie Niskim i Sądeckim, Łemkowie stworzyli unikatowy krajobraz kulturowy. Ich domy, zwane chyżami, cechowały się niezwykłą funkcjonalnością. W jednym długim budynku, pod wspólnym dachem mieszkała rodzina i zwierzęta gospodarskie, głównie krowy i owce. Przechowywano tam także zapasy siana i zboża, więc jeden budynek pełnił funkcję domu, obory i stodoły. Miało to swoje uzasadnienie. Zimą ciepło wydzielane przez ciała zwierząt pomagało ogrzać pomieszczenie mieszkalne. Największym skarbem Łemkowszczyzny były cerkwie. Nad drewnianymi budowlami wybijały się trzy wieże. Najwyższa zawsze znajdowała się nad wejściem. To właśnie ta cecha odróżniała je od cerkwi wschodnich. Gospodarka Gospodarka Łemków opierała się przede wszystkim na rolnictwie i pasterstwie. Uprawiali głównie owies, jęczmień i ziemniaki, które potrafiły przetrwać w surowym klimacie Beskidów. Słynęli także z produkcji mazi i dziegciu. Tzw. maziarze z Łosia docierali ze swoimi towarami nawet do odległych zakątków Cesarstwa Austriackiego i Rosji. Wielka wojna i trauma Thalerhofu Spokojne życie Łemków skończyło się w 1914 roku. Kiedy wybuchła I wojna światowa, znaleźli się w kleszczach dwóch mocarstw – Austro-Węgier i Rosji. Dla Austriaków każdy, kto mówił po rusku i wyznawał prawosławie, był potencjalnym szpiegiem cara. Rozpoczęły się masowe prześladowania łemkowskiej inteligencji i duchowieństwa. Tysiące ludzi trafiło wówczas do obozu w Thalerhofie koło Grazu, często wymienianym jako pierwszy obóz koncentracyjny w Europie. Ludzie żyli tam w tragicznych warunkach, często pod gołym niebem, co doprowadziło do wybuchu epidemii tyfusu. Zmarło prawie 1800 osób. Thalerhof stał się dla Łemków symbolem męczeństwa i na zawsze zmienił ich stosunek do władzy centralnej, budząc potrzebę samostanowienia. Od republiki do schizmy Stare imperia upadły po 1918 roku. Wówczas Łemkowie postanowili wziąć sprawy w swoje ręce. W samym sercu Beskidów powstały dwie niewielkie republiki. Pierwsza, w Komańczy, miała charakter proukraiński. Druga, tzw. Republika Floryncka (Ruska Ludowa Republika Łemków), dowodzona przez prawnika Jarosława Kaczmarczyka, dążyła do pełnej autonomii lub przyłączenia do Czechosłowacji. Choć istniały krótko i zostały zlikwidowane przez odradzającą się Polskę, pokazały, jak silna była u Łemków potrzeba własnej tożsamości. W okresie międzywojennym nastąpiły też spore zmiany religijne. Choć większość Łemków była grekokatolikami, to pod wpływem napięć politycznych i prób ukrainizacji cerkwi przez duchownych przybyłych z Galicji Wschodniej, doszło do masowych powrotów do prawosławia. To wydarzenie, znane jako schizma tylawska, objęło kilkadziesiąt wiosek i około 20 tysięcy ludzi. Stanowiło wyraz buntu przeciwko próbom narzucenia obcej tożsamości i wysokim opłatom kościelnym. Łemkowie chcieli cerkwi bliskiej ludowi i tradycji przodków. Koniec świata Łemków Najczarniejsza godzina w całej historii Łemków wybiła w 1947 roku. Choć II wojna światowa formalnie dobiegła końca, w Beskidach i Bieszczadach wciąż toczyły się walki z Ukraińską Powstańczą Armią. Po śmierci generała Karola Świerczewskiego komunistyczne władze zadecydowały o wdrożeniu operacji, której celem była ostateczna dekonstrukcja mniejszości ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w granicach państwa polskiego, choć pozornie miała służyć wyłącznie walce z partyzantką. Za czyny garstki zastosowano absurdalną zasadę odpowiedzialności zbiorowej całej ludności. Akcja „Wisła” rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku. O świcie wojsko otoczyło wsie i dało mieszkańcom dwie godziny na spakowanie dorobku. Mogli zabrać tylko to, co byli w stanie udźwignąć i zapakować na wóz. Ludzi pędzono do punktów zbornych, a potem ładowano do bydlęcych wagonów. Transporty ruszyły na północ i zachód Polski – na tzw. Ziemie Odzyskane. To nie było zwykłe przesiedlenie. Ta operacja miała na celu wynarodowienie. Łemków osiedlano w rozproszeniu, tak aby w jednej wsi mieszkało tylko kilka rodzin. Chodziło o to, by jak najszybciej „stali się Polakami”. Ich chyże popadały w ruinę, cerkwie zmieniano w magazyny nawozów, a nazwy wiosek zniknęły z map. Z Beskidu Niskiego wysiedlono w tym czasie od 30 do 50 tysięcy Łemków. Powrót na zgliszcza Po śmierci Stalina nastała odwilż polityczna. Polska zaczęła odwracać się od brutalnego systemu na rzecz nieco łagodniejszej formy rządów komunistycznych. Dla Łemków pojawił się wówczas cień nadziei. Niektórzy, mimo zakazów i inwigilacji przez bezpiekę, zaczęli starać się o powrót w rodzinne strony. Nie spodziewali się jednak tego, co zastali na miejscu. Ich domy często były już zajęte przez polskich osadników, lasy przejęło państwo, a pola zarosły. Mimo to około 5 tysięcy osób zdecydowało się na ten krok. Żeby móc osiedlić się na swojej ziemi, musieli odkupić gospodarstwa od państwa lub nowych właścicieli. Należy jednak podkreślić, że to właśnie ci powracający uratowali resztki łemkowskiej kultury w Beskidzie Niskim. Do dziś takie wsie jak Bartne czy Gładyszów są żywymi ośrodkami łemkowskości, gdzie wciąż można usłyszeć specyficzny, śpiewny dialekt. Gdzie dziś żyją Łemkowie? Współczesne rozmieszczenie Łemków na mapie Polski jest rezultatem tragicznych wydarzeń z 1947 roku. Społeczność ta żyje w kilku głównych skupiskach. Są nimi: Dolny Śląsk, Lubelszczyzna i Pomorze – te trzy krainy są domem dla większości Łemków. Największe skupiska tej mniejszości etnicznej to okolice Legnicy, Lubina i Przemkowa (woj. dolnośląskie) oraz Gorzowa Wielkopolskiego i Strzelec Krajeńskich (woj. lubuskie); Beskid Niski i Sądecki – to tradycyjna ojczyzna Łemków. Niestety, obecnie stanowią tam mniejszość, jednak ich obecność na tych ziemiach ma niezwykle silne znaczenie symboliczne. Główne ośrodki to Krynica-Zdrój, Gorlice oraz wsie w gminach Uście Gorlickie i Sękowa; duże miasta – jak Warszawa, Wrocław czy Kraków. To właśnie tam działa łemkowska inteligencja, artyści i organizacje społeczne, które walczą o zachowanie tożsamości, języka i tradycji w nowoczesnej rzeczywistości. Łemkowie w świetle prawa Współcześnie, Polska uznaje Łemków za jedną z czterech mniejszości etnicznych, obok Karaimów, Romów i Tatarów. Co to oznacza w praktyce? Na mocy aktu prawnego z 2005 roku, mniejszość etniczna jest grupą nieposiadającą własnego państwa poza granicami Polski. Ten status daje Łemkom prawo do: <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jezyk-lemkowski-przez-lata-byl-uznawany-za-dialekt-ukrainski-fot-damian280671-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7a9a14a.jpg" width="780" height="400" alt="Język łemkowski przez lata był uznawany za dialekt ukraiński (fot. Damian280671, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Język łemkowski przez lata był uznawany za dialekt ukraiński (fot. Damian280671, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> używania swojego języka jako pomocniczego w urzędach (w gminach, gdzie stanowią ponad 20% mieszkańców), nauki języka łemkowskiego w szkołach publicznych, dotacji na kultywowanie kultury, wydawanie książek i organizację festiwali, pisowni imion i nazwisk zgodnie z zasadami swojego języka. Język łemkowski, choć przez wielu językoznawców uważany za dialekt ukraiński, w Polsce ma status odrębnego języka mniejszościowego. To kluczowe dla przetrwania grupy, bo jak mówią sami Łemkowie: „póki jest język, póty jesteśmy my”. Tradycja we współczesnym wydaniu Należy podkreślić, że kultura łemkowska to nie tylko tradycyjne stroje i skanseny. Ta społeczność niezwykle sprawnie odnalazła się w XXI wieku. Najlepszym przykładem jest Łemkowska Watra w Zdyni. To gigantyczny festiwal, który co roku w lipcu przyciąga tysiące ludzi z całego świata. Nazwa nawiązuje do ogniska pasterskiego (watry), wokół którego dawniej gromadzili się pasterze. Dziś przy tej watrze spotykają się pokolenia, by słuchać rocka łemkowskiego, oglądać wystawy i dyskutować o przyszłości. Innym przykładem adaptacji do współczesności są media. Radio Lem.fm nadaje z Gorlic naziemnie i przez internet. Można tam usłyszeć m.in. wiadomości w języku łemkowskim, muzykę – od folku po jazz – audycje publicystyczne i ciekawe reportaże historyczne. Działa też kanał Lemko TV na platformie YouTube, który dokumentuje najważniejsze wydarzenia z życia mniejszości. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Akcja „Wisła” była zaplanowaną operacją wynarodowienia. Pozory walki z podziemiem skrywały plan czystki
Akcja „Wisła” nie była jedynie wymierzonym w zbrojne podziemie taktycznym manewrem, a precyzyjnie zaplanowanym działaniem, którego celem była ostateczna dekonstrukcja mniejszości ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej w granicach państwa polskiego. W ciągu zaledwie kilku miesięcy wymazano z mapy setki wsi, a blisko 140 tysięcy ludzi skazano na wygnanie.
Spis treści: Droga do nieuchronnego Pretekst i rzeczywistość Machina wojenna przeciwko cywilom Życie na wygnaniu Przez dekady prawda o akcji „Wisła” była fałszowana. Dopiero po 1989 roku możliwe stało się rzetelne zbadanie wydarzeń sprzed lat. Przełomem była uchwała Senatu RP z 3 sierpnia 1990 roku, która potępiła akcję stwierdzając, że zastosowano w niej „właściwą dla systemów totalitarnych zasadę odpowiedzialności zbiorowej”. W sensie militarnym działania komunistycznych władz zakończyły się sukcesem. UPA została odcięta od zaplecza i rozbita. Jednak w sensie moralnym były wielką klęską. Droga do nieuchronnego Akcja „Wisła” była kulminacją procesów, które narastały przez dziesięciolecia. Ich katalizatorem stała się II wojna światowa. Dziedzictwo nienawiści Grunt pod przyszłą tragedię stworzyły dwa podstawowe czynniki. Po pierwsze, II Rzeczpospolita nie zdołała wypracować skutecznego modelu współistnienia z liczną mniejszością ukraińską. Po drugie, reprezentowany przez OUN radykalny nacjonalizm ukraiński rósł w siłę. Jednak to II wojna światowa zerwała wszelkie hamulce moralne. Rzeź wołyńska i czystki etniczne w Galicji Wschodniej pozostawiły w polskiej świadomości zbiorowej głęboką traumę. Obraz płonących wsi i bestialsko mordowanych cywilów stał się pożywką dla nienawiści, która po 1944 roku domagała się odwetu. Nowe, instalowane w Polsce przez Stalina władze doskonale wyczuwały te nastroje. Komuniści, szukając legitymizacji społecznej, chętnie grali kartą narodową, czyniąc z siebie obrońców polskości przed tzw. ukraińskim faszyzmem. Przesunięcie granic i repatriacje Koniec wojny przyniósł drastyczną zmianę granic. Polska straciła Kresy Wschodnie. W nowej doktrynie geopolitycznej Stalina, nasz kraj miał stać się państwem jednolitym narodowo. Rozpoczął się proces wielkich przesiedleń. W latach 1944–1946, na mocy układów między PKWN a USRR, przeprowadzono akcję wysiedleń ludności ukraińskiej z Polski do Związku Radzieckiego. Oficjalnie „dobrowolne” działania szybko przybrały formę przymusu. W tym okresie deportowano na wschód około 480 tys. osób. Mimo ogromnej skali przesiedleń, tysiące Ukraińców, Łemków i Bojków uniknęło wywózki. Ukrywali się w lasach, fałszowali dokumenty, a nawet zmieniali wyznanie, by udowodnić swoją polskość. Co więcej, brutalność polskich sił bezpieczeństwa i wojska podczas wysiedleń napędzała poparcie dla Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), która w Bieszczadach i na Lubelszczyźnie wciąż stanowiła realną siłę militarną. Władze w Warszawie zdały sobie sprawę, że proste metody wysiedleńcze na wschód wyczerpały swoje możliwości. Potrzebne było rozwiązanie totalne. Pretekst i rzeczywistość W oficjalnej narracji historycznej Polski Ludowej akcja „Wisła” była przedstawiana jako reakcja spontaniczna i konieczna. Dziś jednak wiadomo, że kryła się za tym wyłącznie chłodna kalkulacja. Śmierć generała Świerczewskiego była jedynie pretekstem 28 marca 1947 roku pod Jabłonkami zginął w zasadzce generał Karol Świerczewski. Jego śmierć wstrząsnęła ówczesną opinią publiczną. Komunistyczna propaganda natychmiast wykreowała go na męczennika sprawy narodowej, a winą za zamach obarczyła sotnie UPA. Władze PRL przez dekady utrzymywały, że to właśnie ten akt terroru zmusił je do podjęcia radykalnych kroków w celu ochrony ludności cywilnej i likwidacji zbrojnego podziemia. Jednak współczesne badania historyczne bezlitośnie obalają tę tezę. Śmierć Świerczewskiego nie była przyczyną, a wygodnym pretekstem. Raport Mossora Kluczowym dowodem na to, że wysiedlenia były planowane wcześniej, jest raport generała dywizji Stefana Mossora. Dokument ten, opracowany dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstał jeszcze przed śmiercią Świerczewskiego. Raport precyzował zamiar wysiedlenia ludności ukraińskiej na ziemie odzyskane i określał termin operacji na wiosnę 1947 roku. Co istotne, wprost definiował cel akcji, którym była „szybka asymilacja”. W praktyce oznacza to, że komunistyczne władze nie szukały jedynie sposobu na pokonanie UPA. Ich celem było także ostateczne rozwiązanie problemu mniejszości narodowej poprzez jej rozproszenie i wynarodowienie. Posiedzenie Biura Politycznego KC PPR Biuro Polityczne KC PPR zebrało się zaledwie dzień po śmierci generała. W spotkaniu uczestniczyli Bolesław Bierut, Władysław Gomułka, Jakub Berman i Stanisław Radkiewicz. To w tym wąskim gronie zapadła formalna decyzja, która uruchomiła lawinę. W drodze uchwały zadecydowano o szybkim przesiedleniu Ukraińców i rodzin mieszanych, bez tworzenia zwartych grup i na odległość przynajmniej 100 km od granicy. Nie chodziło o przeniesienie wsi A do punktu B, a o rozerwanie więzi sąsiedzkich i rodzinnych. Machina wojenna przeciwko cywilom Wiosną 1947 roku południowo-wschodnia Polska zamieniła się w strefę zmilitaryzowaną. Komuniści zgromadzili ogromne siły. Struktura Grupy Operacyjnej „Wisła” Do przeprowadzenia operacji powołano specjalną Grupę Operacyjną „Wisła”. Początkowo zakładano, że działania będą prowadzone głównie przez jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, jednak szybko uznano, że są one niewystarczające. Trzon sił stanowiły jednostki Wojska Polskiego. W skład grupy weszły dwie z sześciu dywizji piechoty, jedna brygada i trzy bataliony KBW, a także oddziały Wojsk Ochrony Pogranicza i Milicji Obywatelskiej. Dowództwo objął gen. Stefan Mossor. Kategoryzacja ludności Operacja oficjalnie rozpoczęła się 28 kwietnia 1947 roku. Wojsko zastosowało taktykę okrążania całych rejonów i systematycznego „czyszczenia” wsi. Aby ułatwić selekcję i późniejsze represje, ludność podzielono na trzy kategorie: A – osoby podejrzane o czynną współpracę z UPA, członkowie OUN, a także inteligencja ukraińska. Byli oni przeznaczeni do natychmiastowego aresztowania i osadzenia w obozie w Jaworznie; B – rodziny osób z kategorii A i ci, co do których istniały podejrzenia o sprzyjanie partyzantom; C – pozostała ludność ukraińska, łemkowska i bojkowska i rodziny mieszane. Przebieg wysiedlenia Wsie były otaczane kordonem wojska. Do domów wchodzili uzbrojeni żołnierze, dając mieszkańcom kilka godzin na spakowanie dobytku. Limit bagażu wynosił oficjalnie 25 kilogramów na osobę. Po wyjściu mieszkańców wojsko w wielu przypadkach podpalało zabudowania, by uniemożliwić powrót i pozbawić UPA zaplecza. Kolumny wysiedleńców pędzono do punktów zbornych, zlokalizowanych przy stacjach kolejowych. Tam, w fatalnych warunkach sanitarnych, ludzie koczowali często przez wiele dni, czekając na transport. Piekło Jaworzna Osoby z kategorią A trafiały do COP Jaworzno, obozu przymusowej pracy utworzonego na miejscu Neu-Dachs, filii obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Nie dotyczyło to wyłącznie partyzantów złapanych z bronią w ręku, ale także zwykłych ludzi i duchownych. Ci trafili tam bez procesu. Warunki w obozie były eksterminacyjne. Głód, epidemie tyfusu, tortury podczas przesłuchań i mordercza praca w kopalniach zbierały śmiertelne żniwo. Według oficjalnych danych, w Jaworznie zmarło 162 Ukraińców, choć liczba ta może być zaniżona. Życie na wygnaniu Tymczasem setki tysięcy wysiedleńców docierały do miejsca swojego przeznaczenia – na ziemie zachodnie i północne. Trafiali do województw: olsztyńskiego, koszalińskiego, szczecińskiego, wrocławskiego i gdańskiego. Polityka władz była bezwzględna: Ukraińcy mieli zniknąć jako grupa narodowa. Wysiedleńcy nie mogli stanowić więcej niż 10% ludności w jednej miejscowości. Rodziny z jednej wsi celowo rozdzielano, wysyłając je do różnych powiatów. Stygmatyzacja społeczna Przesiedleńcom przydzielano zrujnowane gospodarstwa, często bez okien, drzwi i pieców, które musieli remontować własnymi siłami. Jednak gorsza od warunków materialnych była atmosfera społeczna. Lokalna administracja i mieszkańcy, w wielu przypadkach sami przesiedleni z Kresów, którzy pamiętali terror na Wołyniu, byli wrogo nastawieni wobec swoich nowych sąsiadów. Propaganda komunistyczna skutecznie utrwaliła stereotyp Ukraińca jako „banderowca”. Wysiedleńcy żyli pod stałym nadzorem UB. Zakaz religii i kultury Każda próba organizacji życia kulturalnego czy religijnego była traktowana jako działalność wywrotowa. Cerkiew greckokatolicka została w Polsce de facto zdelegalizowana. Jej majątek przejęło państwo lub Kościół rzymskokatolicki. Wysiedleńcy nie mieli gdzie się modlić. Często zmuszano ich do udziału w nabożeństwach łacińskich, co miało przyspieszyć polonizację. Chrzty i śluby odbywały się w obrządku rzymskokatolickim, a dzieciom w szkołach zakazywano mówić po ukraińsku. Dopiero po „odwilży” 1956 roku restrykcje te nieco zelżały. Jednak pełna wolność wyznania i kultywowania tradycji nie wróciła aż do upadku komunizmu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Eksponaty prosto z frontu trafiły do Berlina. Wyjątkowe muzeum opowiada o losach wojny w Ukrainie
W czwartą rocznicę początku pełnoskalowej inwazji wojsk rosyjskich na tereny Ukrainy w Berlinie została otwarta muzealna wystawa opowiadająca o losach wojny za naszą wschodnią granicą. Ekspozycja nie tylko tłumaczy przebieg całego konfliktu, ale również prezentuje sylwetki „zwykłych” obywateli, których życie wraz z początkiem walk wywróciło się „do góry nogami”. Główne przesłanie kuratorów brzmi: nie można być obojętnym wobec okrucieństwa.
Kuratorzy nowo otwartej wystawy, Wieland Giebel i Enno Lenze, zasłynęli już ze swoich inicjatyw mających na celu ukazanie okrucieństwa rosyjsko-ukraińskiej wojny. W 2023 roku przekonali władze Berlina, by przed samym wejściem do tamtejszej ambasady Federacji Rosyjskiej ustawić wrak rosyjskiego czołgu, który został odholowany z frontu w okolicach Kijowa. Tym razem aktywiści wykorzystali powojenne dziedzictwo stolicy Niemiec. W jednym z przeciwlotniczych bunkrów zaprezentowali wstrząsającą wystawę o losach wschodniego konfliktu. „Fizyczna rzeczywistość konfliktu” Wieland Giebel, pytany przez magazyn „The Guardian” o główny cel wystawy, odpowiada, że ma ona zaprezentować odwiedzającym „fizyczną rzeczywistość konfliktu”. I rzeczywiście, od samego początku na własnej skórze można poczuć realia rosyjsko-ukraińskiego konfliktu. Zanim wejdzie się do środka starego bunkru, w którym mieści się ekspozycja, odwiedzający namierzany jest przez rosyjskiego drona – tak samo, jak ma to miejsce na froncie. Na ekranie można dostrzec własną sylwetkę z perspektywy śmiercionośnej maszyny. Całość wystawy skupia się wokół dwóch zagadnień: opisu wojny, która obecnie ma miejsce za naszą wschodnią granicą oraz jej historycznych korzeni wraz z opowieściami o życiu ludzi, których konflikt nieodwracalnie zmienił. Aby wstrząsnąć odwiedzającymi, kuratorzy sięgnęli po wiele obiektów wziętych bezpośrednio z terenów walk. W centralnym miejscu ekspozycji znajduje się srebrnoszary Fiat Scudo z rozbitą przednią szybą, dużą dziurą w dachu i siedzeniami splamionymi krwią. Samochód, który w kwietniu 2025 roku został trafiony przez rosyjskiego drona, używany był jako tzw. społeczna taksówka (ang. social taxi), którą z ukraińskiego Chersonia wywożono osoby starsze i dzieci. W ataku zginął 28-letni Ołeh Salnyk, który na froncie pełnił funkcję pracownika pomocy humanitarnej. Militarne eksponaty W kolejnych salach muzeum dostrzec można inne przedmioty zawierające w sobie historie o wojnie. W jednym z pomieszczeń z sufitu zwisa 20 rosyjskich dronów, które zostały zabrane z frontu. Wśród nich znajduje się m.in. model Mołnia – najtańsza śmiercionośna maszyna, przy budowie której wykorzystuje się np. taśmę klejącą, metalowe pręty i jednorazowy aparat fotograficzny. W innej sali odwiedzający zobaczą największy pocisk manewrujący, który został odtworzony przy użyciu druku 3D. Technika ta została wykorzystana, gdyż kuratorom nie udało się sprowadzić z Ukrainy oryginalnego eksponatu. Aktywiści stojący za wystawą podkreślają, że ekspozycja ma charakter dynamiczny. Wraz z rozwojem wojny i kolejnymi okrucieństwami dziejącymi się w Ukrainie, do muzeum trafiać będą kolejne wojenne eksponaty. Kuratorzy regularnie jeżdżą do kraju ze stolicą w Kijowie, aby nieść pomoc tamtejszym cywilom, przy okazji zabierając z frontu materialne świadectwa konfliktu. Giebel bez ogródek mówi, że dynamiczna wystawa ma otrząsnąć ludzi ze zmęczenia tematem wojny, która od 4 lat rozgrywa się na terenach Ukrainy. Muzealny bunkier – gdzie znajduje się muzeum? Berlin Story Bunker to przestrzeń wystawiennicza otwarta w 2014 roku przez Giebla i Lenzego. Ogromny bunkier przeciwlotniczy, wybudowany przez nazistowskie władze w 1942 roku został przearanżowany na muzeum opowiadające o okrucieństwach różnych konfliktów. Jedną z głośniejszych wystaw, które można zobaczyć w muzealnym bunkrze, jest ekspozycja zatytułowana „Hitler – jak to się mogło stać?”. Przybliża ona sylwetkę nazistowskiego dyktatora oraz ideologię, która w czasach III Rzeszy zyskała miliony wyznawców. Kuratorzy – za sprawą obszernej ekspozycji – starają się zrozumieć okrucieństwo II wojny światowej: losy poległych, skalę zniszczeń oraz destrukcyjną ideę podboju. Praktyczne informacje Muzeum Ukrainy w Berlin Story Bunker znajduje się przy Schöneberger Str. 23A, we wschodniej części stolicy Niemiec. Wejście na ekspozycję jest możliwe w godzinach 10:00–19:00, z tym że ostatni goście mogą rozpocząć zwiedzanie o 17:30. Ceny biletów kształtują się następująco: normalny – 18 EUR; ulgowy – 12 EUR. Bilet wstępu pozwala na zobaczenie wszystkich wystaw, które mają miejsce w muzeum. Czas trwania wystawy jest nieokreślony – kuratorzy zaznaczają, że ekspozycja będzie trwać, dopóki wojna w Ukrainie się nie zakończy. Źródła: The Guardian, Berlin Story Bunker Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Na wschodnich rubieżach dawnej Rzeczypospolitej rodziła się wielokulturowość. Jej ślady widać do dziś
Podole to kraina, której niezwykłość wynika ze specyficznego związku geologii z historią. Charakterystyczne ukształtowanie terenu uczyniło ten historyczny region „tarczą”, chroniącą przed ekspansją Imperium Osmańskiego i najazdami tatarskimi. To właśnie tam, przez stulecia, ścierały się ze sobą cywilizacje wschodu, zachodu i południa. Jaka jest historia Podola? Jakie ślady po sobie zostawiła? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ziemia pocięta jarami Granice Podola Od książąt, przez ejalet, po zabory Dziedzictwo Podola Podole to obszar, gdzie sielski krajobraz lessowych wąwozów i winnic zderza się z brutalną architekturą militarną. To właśnie tam, w dolinach Dniestru, Zbrucza i Smotrycza, ukształtował się unikatowy system obronny, podyktowany nie tylko wolą polityczną Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim specyficzną geologią terenu. Ziemia pocięta jarami Podole zajmuje południowo-zachodnią część Wyżyny Podolskiej. Obszar ten wznosi się średnio na wysokość 300–400 m n.p.m. i łagodnie opada z północy na południe. Kluczowym elementem tamtejszego krajobrazu, który w dawnych czasach determinował osadnictwo i obronność, są głębokie jary, wyżłobione w miękkim podłożu lessowym i wapiennym przez lewobrzeżne dopływy Dniestru. Rzeki takie jak Zbrucz, Smotrycz, Żwan, Studzienica, Uszyca, Murafa czy Boh nie płyną szerokimi dolinami, a meandrują w kanionach o pionowych ścianach, sięgających niekiedy kilkudziesięciu metrów wysokości. To właśnie to specyficzne ukształtowanie terenu sprawiło, że cieki wodne pełniły tam funkcję naturalnych fos. Granice Podola Historyczne Podole to obszar, którego granice ewoluowały na przestrzeni wieków, będąc przedmiotem sporów między Polską, Litwą, Turcją i Rosją. Granicę południową, najtrwalszą ze wszystkich, wyznaczał Dniestr, oddzielająca Podole od Mołdawii (historycznej Bukowiny i Besarabii). Granicę zachodnią stanowił Zbrucz, rzeka będąca symbolem podziału, zwłaszcza w latach 1921–1939, kiedy stanowiła granicę państwową między II Rzecząpospolitą a Związkiem Sowieckim. Granicę północną wyznaczała linia wododziału między dorzeczami Dniestru i Bohu, oddzielająca Podole od Wołynia. Wschodnia, najbardziej „płynna”, sięgała stepów Ukrainy. Współczesne terytorium historycznego Podola administracyjnie wchodzi w skład trzech obwodów Ukrainy: chmielnickiego – to serce Podola z historyczną stolicą w Kamieńcu Podolskim oraz miastami takimi jak Płoskirów (obecnie Chmielnicki – stolica obwodu), Satanów, Gródek Podolski; winnickiego – obejmuje wschodnią część krainy, tzw. Podole Wschodnie lub Bracławszczyznę. Główne ośrodki to Winnica, Bar, Bracław i Tulczyn; tarnopolskiego – to zachodnie rubieże dawnego województwa podolskiego, z miastami takimi jak Zaleszczyki, Czortków, Husiatyn, Buczacz. Od książąt, przez ejalet, po zabory Osadnictwo na terenach Podola sięga czasów kultury trypolskiej. W X wieku obszar między Bohem a Dniestrem zamieszkiwały słowiańskie plemiona Uliczów i Tywerców. W XII stuleciu część wschodnia była podległa księstwu kijowskiemu. Następnie cały obszar Podola znalazł się pod wpływami halicko-włodzimierskimi. Krystalizacja polityczna tego regionu nastąpiła w XIV wieku. Era Koriatowiczów Po upadku wpływów mongolskich (Złota Orda), próżnię geopolityczną wypełniło Wielkie Księstwo Litewskie. Kluczową rolę odegrali bracia Koriatowicze – Jerzy, Aleksander, Konstanty i Fiodor, synowie Koriata Giedyminowicza. To im przypisuje się zorganizowanie systemu obronnego regionu. W drugiej połowie XIV wieku wznieśli szereg zamków murowanych, które zastąpiły dawne grody drewniano-ziemne. Prowadzili również aktywną politykę gospodarczą, nadając przywileje lokacyjne miastom i sprowadzając osadników. Szczególnie istotne było osadnictwo ormiańskie. Tarcza Rzeczypospolitej W 1434 roku utworzone zostało województwo podolskie, a Podole zostało wcielone do Korony Królestwa Polskiego. Region stał się wówczas pierwszą linią obrony, chroniącą państwo przed najazdami tatarskimi i tureckimi. Wówczas wykształcił się tam specyficzny typ kultury szlacheckiej i militarnej. Magnackie rody – Potoccy, Sieniawscy, Zamoyscy i Lanckorońscy – budowały tam swoje fortuny i rezydencje, które jednocześnie były potężnymi twierdzami. Przykładem niech będzie rezydencja hetman Mikołaja Sieniawskiego w Międzybóżu. Rozbudowana w stylu gotyckiego renesansu, stała się wzorcem dla innych warowni. Osmańskie Podole W 1672 roku upadła twierdza w Kamieńcu Podolskim, czego konsekwencją była utrata całego Podola na rzecz Imperium Osmańskiego. Na mocy traktatu w Buczaczu, ziemie te stały się bezpośrednią prowincją Turcji – Ejaletem Kamienieckim. Turcy przystąpili do reorganizacji administracyjnej i religijnej. Kościoły zamieniono na meczety (słynne zaminaretowanie katedry w Kamieńcu), a fortyfikacje modernizowano według szkoły tureckiej. Mimo że panowanie osmańskie trwało zaledwie 27 lat, pozostawiło trwałe ślady na tych ziemiach. Konfederacja barska W 1699 roku, na mocy pokoju w Karłowicach, Polska odzyskała Podole. Rozpoczął się wówczas okres „sarmackiego baroku”, fundacji nowych kościołów i pałaców. Spokój nie trwał jednak długo. W 1768 roku w mieście Bar zawiązano zbrojny związek szlachty polskiej przeciwko kurateli rosyjskiej i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. Bar stał się symbolicznym centrum oporu. Obrona miasta przed wojskami rosyjskimi (czerwiec 1768) i późniejszy upadek Konfederacji były preludium do I rozbioru Polski. W tym samym czasie Podole stało się areną innego, duchowego przewrotu – narodzin chasydyzmu, ruchu, który zrewolucjonizował judaizm w Europie Wschodniej. Podole pod zaborami i w XX wieku Po II rozbiorze Polski, Podole znalazło się w granicach Rosji. Wiek XIX to czas rozwoju rolnictwa, ale także represji po powstaniach. Po I wojnie światowej i wojnie polsko-bolszewickiej, region został podzielony. Zachodnie skrawki (Zaleszczyki, Borszczów) znalazły się w II RP, stając się modnym regionem turystycznym. Wschodnia, większa część, weszła w skład ZSRR, doświadczając kolektywizacji, Wielkiego Głodu i stalinowskiego terroru. II wojna światowa przyniosła zagładę Żydów podolskich. Masowe egzekucje (jak likwidacja getta w Barze w 1942 roku, gdzie zamordowano ok. 2500–5000 osób ) na zawsze zmieniły demografię regionu. Po 1945 roku wysiedlona została większość Polaków, a region uległ ostatecznej sowietyzacji, by w 1991 roku stać się częścią niepodległej Ukrainy. Dziedzictwo Podola Długa historia Podola jest widoczna w wielkich twierdzach i wspaniałych rezydencjach, które przez stulecia definiowały charakter regionu. Kamieniec Podolski Kamieniec Podolski to perła w koronie Podola. Układ urbanistyczny miasta jest unikatowy na skalę światową. Stare Miasto leży na skalistym meandrze, który opływa rzeka Smotrycz w głębokim kanionie. Najważniejsze obiekty: Stary Zamek – strzegł Mostu Tureckiego, jedynego wjazdu na Stare Miasto. Jego baszty (Papieska, Różanka, Kołpak, Tęczyńska) to podręcznikowy przykład ewolucji fortyfikacji, od średniowiecza do XVII wieku; katedra świętych Apostołów Piotra i Pawła – świątynia, przed którą stoi minaret z figurą Matki Boskiej na szczycie – pamiątka po czasach tureckich, kiedy kościół pełnił funkcję głównego meczetu ejaletu; dzielnica ormiańska – znajdująca się w południowo-wschodniej części miasta, niegdyś była tętniącym życiem centrum handlu z własnym ratuszem i sądownictwem. Międzybóż W Międzybóżu znajduje się druga pod względem wielkości forteca Podola. Zamek rozbudowany w XVI wieku przez Mikołaja Sieniawskiego reprezentuje styl renesansowy. Jego mury mierzą 130 metrów długości. Charakterystycznym elementem jest pałac z attyką i ozdobnymi wazami na dachu, które niegdyś pełniły funkcję lamp oliwnych, iluminujących rezydencję podczas uroczystości. Należy wspomnieć, że miasto stanowi centrum chasydyzmu. To właśnie tam żył i nauczał Baal Szem Tow, twórca tego mistycznego nurtu w judaizmie. Jego grób na starym cmentarzu żydowskim jest do dziś celem pielgrzymek. Bar Miasto założyła królowa Bona Sforza (w 1540 roku). Nazwała je na pamiątkę swojego rodzinnego księstwa-miasta Bari. Znajdujący się w parku miejskim, nad rzeką Rów zamek ma kluczowe znaczenie dla polskiej pamięci historycznej jako kolebka konfederacji barskiej. W Barze znajduje się też kościół św. Anny, jeden z najważniejszych ośrodków katolicyzmu na wschodnim Podolu. Do dziś znajdują się tam ślady żydowskie w postaci miejsc pamięci ofiar Holokaustu i zagłady getta. Utracony raj Podole to nie tylko surowa architektura militarna i obiekty sakralne. To także malownicze zakątki, które w XX wieku cieszyły się ogromną popularnością. Zaleszczyki, zlokalizowane w głębokim zakolu Dniestru, otoczone wysokimi brzegami, cechowały się mikroklimatem zbliżonym do śródziemnomorskiego. Latem panowały tam wysokie i stabilne temperatury sięgające 25–30, a w słońcu – nawet 50 stopni Celsjusza. W latach 30. XX wieku Zaleszczyki były modnym kurortem. Podolska Atlantyda Bakota to miejsce, którego nie ma już na mapie administracyjnej, a które przyciąga tysiące turystów. Historycznie, w czasach Rusi, była to stolica Ponizia. W 1981 roku, w związku z budową Dniestrzańskiej Elektrowni Wodnej, dolina została zalana wodami sztucznego zbiornika. Pod wodą znalazła się wieś Bakota i kilkadziesiąt innych osad. Dziś Bakota to przede wszystkim zapierający dech widok na szerokie rozlewisko Dniestru i Skalny Monastyr. Wykuty w wapiennych skałach Białej Góry zespół cel mnichów i nisz ołtarzowych pochodzi z XII–XIV wieku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te tradycje świąteczne łamią schematy. Tak wygląda Boże Narodzenie na świecie
Zbliżają się Święta Bożego Narodzenia, a wraz z nimi tak dobrze znane nam tradycje, jak dwanaście wigilijnych potraw, dzielenie się opłatkiem, prezenty pod choinką czy spotkania z bliskimi. Choć dla wielu z nas to stały element grudniowych celebracji, w niektórych miejscach na świecie obchody wyglądają zupełnie inaczej. W wielu krajach Boże Narodzenie zaskakuje nieoczywistymi zwyczajami, które potrafią zdumiewać, wzruszać, a czasem nawet bawić.
Spis treści: Islandia Australia Finlandia Ukraina Dania Wenezuela Japonia Choć często narzekamy, że współczesne święta zdominowały pośpiech, konsumpcja i listy zakupów, spojrzenie na to, jak celebrują je inne kultury, potrafi przywrócić perspektywę. Świąteczne tradycje – ukształtowane przez historię, klimat, lokalne wierzenia i rodzinne wspólnoty – bywają zaskakująco różnorodne. W wielu miejscach świata Boże Narodzenie wciąż zachowuje charakter głęboko symboliczny, a nacisk kładzie się nie tyle na prezenty, ile na wspólnotę, rytuał i tradycje przekazywane z pokolenia na pokolenie. To właśnie ta różnorodność pokazuje, że święta mogą przybierać wiele form, a ich istota pozostaje uniwersalna i obejmuje budowanie więzi, pamięć o bliskich oraz poszukiwanie chwili wytchnienia w rytmie codzienności. Islandia – świąteczna tradycja czytania w ramach jólabókaflóð Islandia od dekad pielęgnuje wyjątkowy zwyczaj, który nie ma odpowiednika w innych częściach świata – jólabókaflóð, czyli „świąteczny zalew książek”. To tradycja głęboko osadzona w historii kraju: narodziła się w czasach II wojny światowej, kiedy przywożenie większości dóbr było ściśle ograniczone, a papier nie podlegał reglamentacji. Książki stały się więc najpraktyczniejszym, a zarazem najbardziej symbolicznym podarunkiem. Dziś rytuał ten wspiera lokalny rynek wydawniczy, a także dbałość o język islandzki, który – mimo silnych instytucjonalnych starań – uznawany jest za jeden z najbardziej zagrożonych zanikiem w Europie w perspektywie długoterminowej. W Wigilię, tuż po uroczystej kolacji, rodziny obdarowują się książkami i spędzają wieczór na lekturze – często przy świetle świec, z gorącą czekoladą lub tradycyjnymi słodyczami w zasięgu ręki. To rytuał na tyle uniwersalny, że można go odtworzyć w każdym zakątku świata. W kraju, w którym zimowa noc trwa niemal bez końca, a literatura od pokoleń buduje poczucie wspólnoty, Boże Narodzenie staje się zatem chwilą wyciszenia – czasem, w którym słowo pisane ponownie zbliża ludzi i nadaje świętom spokojny rytm. Australia – Boże Narodzenie w słońcu i rodzinny mecz krykieta Gdy Europa pogrążona jest w zimie, mieszkańcy Australii świętują Boże Narodzenie w pełnym letnim słońcu. To nadaje grudniowym tradycjom zupełnie inny charakter – spotkania rodzinne odbywają się na dworze, a stoły zastępują pikniki, grille i wspólne aktywności. Jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów jest świąteczny mecz krykieta rozgrywany w ogrodach, parkach i na plażach. W przeciwieństwie do oficjalnych reguł tej dyscypliny, to wydarzenie nie ma charakteru rywalizacji. Liczy się przede wszystkim wspólna zabawa i udział wszystkich – niezależnie od wieku czy umiejętności. Atmosfera jest swobodna, dzieci grają na równi z dorosłymi, zasady bywają ustalane na bieżąco i wynik schodzi na dalszy plan. W wielu rodzinach funkcjonują własne warianty gry, przekazywane z roku na rok, co dodatkowo wzmacnia jej nieformalny charakter. Finlandia – Wigilia jako czas pamięci o zmarłych W Finlandii jednym z najważniejszych elementów świąt Bożego Narodzenia jest odwiedzanie grobów bliskich. To zwyczaj wyjątkowy na tle europejskich tradycji, w którym duchowe przygotowanie do świąt łączy się z refleksją i ciszą. Według danych rządowych nawet trzy czwarte fińskich gospodarstw domowych bierze udział w tym rytuale. W wigilijny wieczór cmentarze rozświetlają się tysiącami świec, tworząc krajobraz, który wielu Finów uznaje za najbardziej poruszający symbol świąt – spokojny, pełen godności i skupienia. Dla wielu rodzin wizyta na cmentarzu staje się także wstępem do kolejnego ważnego zwyczaju – wspólnej sauny. To moment oczyszczenia i przejścia, głęboko zakorzeniony w fińskiej kulturze, łączący pokolenia i wzmacniający poczucie wspólnoty. W Finlandii święta mają więc nie tylko wymiar rodzinny, lecz także introspektywny, ponieważ przypominają o ciągłości więzi i obecności przodków w codziennym życiu. W kulturze, która szczególnie ceni spokój, naturę i uważność, Wigilia staje się więc chwilą wyciszenia, zanim rozpocznie się radosna część świątecznej celebracji. Ukraina – pajęczyna na choince jako znak szczęścia W zachodniej Ukrainie jedną z najbardziej niezwykłych bożonarodzeniowych tradycji jest dekorowanie choinki stylizowaną pajęczyną. Zwyczaj ten wywodzi się z lokalnej legendy o ubogiej wdowie, której wigilijne drzewko zostało nocą magicznie ozdobione przez pająka. Rankiem pajęczyny zamieniły się w lśniące, srebrzyste nici, a od tego dnia rodzinie miało już nigdy niczego nie zabraknąć. To opowieść o nadziei, wdzięczności i cichej obietnicy odmiany losu – wartościach silnie obecnych w ukraińskim folklorze. Współczesne ozdoby powstają z papieru, drutu i drobnych dekoracyjnych elementów. Motyw pajęczyny stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli ukraińskich świąt. Co więcej, znalezienie prawdziwej pajęczyny na choince uchodzi za znak szczęścia, dlatego w okresie świątecznym tradycyjnie się ich nie usuwa. Ten zwyczaj pokazuje, jak silnie ukraińskie święta zakorzenione są w symbolice natury i jak dawne opowieści wciąż przenikają współczesne formy celebracji. Dania – klippe klistre, czyli święta tworzone własnymi rękami Duńska tradycja klippe klistre, dosłownie oznaczająca „ciąć i kleić”, należy do najbardziej charakterystycznych świątecznych rytuałów Skandynawii. Na kilka tygodni przed Bożym Narodzeniem w domach, szkołach i miejscach pracy organizowane są wspólne warsztaty rękodzielnicze, podczas których powstają papierowe ozdoby: plecione serca, girlandy, gwiazdki i dekoracje nawiązujące do prostoty nordyckiego wzornictwa. Spotkaniom towarzyszy atmosfera hygge – poczucie ciepła, bliskości i niespiesznego bycia razem. Na stołach pojawiają się tradycyjne przekąski, takie jak æbleskiver, oraz aromatyczny gløgg, czyli duńskie grzane wino. Dla wielu rodzin to równie istotny element świąt jak sama Wigilia, a własnoręcznie wykonane dekoracje przechowywane są przez lata. Duńczycy pokazują w ten sposób, że świąteczna magia może tkwić w prostych czynnościach i wspólnym tworzeniu, a nie w rozbudowanych dekoracjach czy kosztownych ozdobach. Wenezuela – na poranną mszę… na rolkach W Wenezueli świąteczny czas ma radosny, dynamiczny charakter, pełen muzyki i wspólnego ruchu. Najbardziej rozpoznawalnym zwyczajem jest sposób, w jaki wierni docierają na poranne msze Misa de Aguinaldo, odprawiane między 16 a 24 grudnia – na rolkach. W wielu miastach ulice bywają czasowo zamykane, aby umożliwić bezpieczny przejazd, a charakterystyczny dźwięk rolek sunących po asfalcie stał się jednym z symboli grudniowych poranków. Dzieci kładą się spać wcześniej, by zdążyć na nabożeństwo o świcie, dorośli nierzadko jeżdżą przez całą noc, a wspólna droga do kościoła zamienia się w spontaniczne spotkania sąsiadów i rodzin. Same msze mają radosny, muzyczny charakter, a poczucie wspólnoty jest wyjątkowo silne. Nawet jeśli nie wszyscy poruszają się na rolkach, sens tej tradycji pozostaje uniwersalny i polega na wspólnym świętowaniu, które nie zamyka się w czterech ścianach, lecz przenosi się na ulice i place miast. Japonia – Boże Narodzenie jako święto bliskości W Japonii Boże Narodzenie przybrało formę całkowicie odmienną od europejskiej tradycji. W kraju o niewielkich chrześcijańskich korzeniach Wigilia stała się przede wszystkim świętem par, bardziej przypominającym Walentynki niż rodzinne spotkanie przy stole. W grudniu miasta rozświetlają się widowiskowymi iluminacjami, restauracje przygotowują specjalne menu na ten wieczór, a rezerwacje w luksusowych hotelach z widokiem na panoramę Tokio czy Osaki często dokonywane są z dużym wyprzedzeniem. Także świąteczne menu ma tu wyjątkowy charakter. Najpopularniejszym deserem jest kurisumasu keki – lekki biszkopt z bitą śmietaną i truskawkami, który stał się symbolem japońskich świąt. Dla wielu par Wigilia jest okazją do zatrzymania się w intensywnym rytmie codzienności i spędzenia czasu wyłącznie we dwoje. To święto ukształtowane przez nowoczesność i miejską estetykę, w którym najważniejsze są bliskość, uważność i celebracja prostych gestów. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Co jadali Bałtowie i Słowianie? Naukowcy wykryli część ich diety w kamieniu nazębnym
Ten składnik średniowiecznej diety Rusi Kijowskiej umykał naukowcom. Udało się go zidentyfikować dzięki… kamieniowi nazębnemu. A różnica w diecie zmarłych udowodniła, że część z nich nie była Słowianami. Skąd przybyli?
Archeolodzy i badacze przeszłości mają ograniczony wgląd w kulinaria przodków. Czasami zachowują się pozostałości pokonsumpcyjne w postaci obgryzionych kości lub przepalone ziarna. Najlepszym źródłem wiedzy są jednak ludzie. Od kilku lat święci triumfy metoda izotopowa – z zębów zmarłych pobierane są próbki kolagenu. Dzięki temu można z pewnym prawdopodobieństwem rekonstruować dietę. Jednak nie zawsze ta metoda daje radę. Nie wszystkie produkty da się w ten sposób wykryć. Niewidzialne proso na Rusi Kijowskiej Międzynarodowy zespół badaczy postanowił zrekonstruować dietę ludzi żyjącej na Rusi Kijowskiej w XI wieku. Ciekawiło ich spożycie prosa. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Tradycyjne metody badania diety z przeszłości, takie jak analiza stabilnych izotopów z kolagenu kości, mają dużą wadę. Mogą wykryć spożycie prosa tylko wtedy, gdy stanowiło ono więcej niż 20% białka w diecie człowieka. Oznacza to, że jeśli ktoś jadł proso rzadko lub w małych ilościach, ta informacja była dla naukowców ukryta. Izotopy po prostu jej nie „widziały”. Aby ominąć ten problem, badacze skupili się na czymś, co jest biologicznie trwalsze: kamieniu nazębnym. Kamień nazębny to materiał często znajdowany na zębach, który wchłania molekuły z jedzenia. Przyczynia się też do rozwoju próchnicy, a ta choroba znana jest bardzo odległych czasów. Cierpieli na nią już wikingowie. Kamień nazębny to cenne źródło dla archeologów Międzynarodowy zespół badaczy wykonał analizy ludzkich szczątków z średniowiecznego cmentarza Ostriv położonego 100 km na południe od Kijowa. Istniał w czasach Rusi Kijowskiej. Zmarli mieli na zębach duże ilości kamienia nazębnego, co było idealne do analizy. W kamieniu nazębnym szukano miliacyny. Miliacyna to wyjątkowy biomarker, czyli specyficzna cząsteczka chemiczna. Występuje w dużych ilościach tylko w prosie zwyczajnym i jest odporna na rozkład. Próbki pobrano od 31 zmarłych. Dodatkowo od tych samych osób pobrano próbki zębiny w celu przeprowadzenia analizy stabilnych izotopów, aby porównać dietę w dzieciństwie z dietą w dorosłym życiu. Odpowiedź nie taka oczywista Zastosowanie nowej metody przyniosło ciekawe rezultaty. Naukowcy dostrzegli w diecie ślady jedzenia, które były niewidoczne dla starych technik. Po raz pierwszy w historii naukowcy wykryli w ludzkim kamieniu nazębnym miliacynę – unikatowy biomarker chemiczny, który w dużych ilościach występuje tylko w prosie zwyczajnym. Wykryto ją u 8 z 31 badanych osób z cmentarza Ostriv, co bezpośrednio potwierdza spożycie prosa. U niektórych osób obecność miliacyny w kamieniu nazębnym (odzwierciedlającym dietę dorosłego) wykryto mimo, że izotopy w zębinie (odzwierciedlające dietę z dzieciństwa) sugerowały, że prawie nie jadły prosa. Dowody na migracje Co to oznacza? Według naukowców na cmentarzysku w Ostriv spoczęła prawie tysiąc lat temu zróżnicowana społeczność, obejmującą prawdopodobnie zarówno miejscowych Słowian, jak i migrantów – Bałtów. Proso było w tym czasie mniej powszechne w północnej Europie. Dlatego zmiana diety w dorosłości, widoczna w kamieniu nazębnym, mogła być związana z migracją i dostosowaniem się do lokalnej żywności na terenie Rusi Kijowskiej. Co kryje się pod słowem „Bałtowie”? Były to społeczności określane przez nas jako Prusowie, Kurowie i Jaćwingowie – to ich wyroby znalezione na nekropolii. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zaleszczyki były nazywane polską riwierą. Wojna położyła kres świetności miasta
Zaleszczyki należą do najpiękniej położonych miast na Podolu. Pod względem topografii i walorów klimatycznych, nie może się z nimi równać żadne inne miejsce w tej części Europy. Nic dziwnego, że w poprzednim stuleciu były jednym z najpopularniejszych wakacyjnych kurortów w Polsce. Jaka jest historia Zaleszczyków? Co uczyniło je miejscem absolutnie wyjątkowym? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Złoty wiek XX Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Wojna położyła kres istnieniu kurortu Ślady historii w Zaleszczykach W otoczeniu wielokulturowych Kresów Wschodnich, wśród pięknej natury, wieki temu powstało niezwykłe miasto, które w okresie międzywojennym zyskało miano „polskiej riwiery”. Ten niezwykły przydomek nie został nadany Zaleszczykom na wyrost. Gdy nadbałtyckie plaże pustoszały, w tym pięknym mieście dopiero rozpoczynał się sezon wakacyjny. Malowniczo położone miasto o wyjątkowych walorach Fenomen Zaleszczyków wynika z ich niezwykłej lokalizacji. Dziś miasto rozpościera się na terenie Ukrainy, w rejonie czortkowskim, w obwodzie tarnopolskim. Historycznie należy lokalizować je na Podolu, w pobliżu granicy z Rusią Czerwoną. Miasto powstało na swoistym cyplu, w miejscu gdzie Dniestr tworzy 180-stopniowy meander. Od zachodu, południa i wschodu otaczają je wody rzeki, płynące w głębokim na kilkaset metrów jarze. Przeciwległy brzeg wznosi się na wysokość około 300 metrów nad poziomem rzeki, tworząc naturalne mury kanionu. To właśnie tej osobliwej formacji miasto zawdzięcza wszystkie swoje walory. Wysokie ściany jaru tworzą coś w rodzaju „naturalnej tarczy”, osłaniającej Zaleszczyki przed wiejącym z północy i wschodu wiatrem. W połączeniu z nachyleniem terenu w kierunku południowym, tworzy to wyjątkowy mikroklimat, który bardziej przypomina warunki panujące na wybrzeżu Morza Śródziemnego niż na pozostałym obszarze Podola. Polski biegun ciepła O wyjątkowości tego miejsca świadczą historyczne dane meteorologiczne. W XX wieku średnie letnie temperatury w Zaleszczykach zamykały się w przedziale od 25 do 30 stopni Celsjusza, a w słońcu termometry wskazywały nawet 58 stopni Celsjusza. Mało tego, w letnie południa woda w Dniestrze osiągała temperaturę przekraczającą 30 stopni. To pięknie zlokalizowane miasto było bezsprzecznie najcieplejszym zakątkiem II Rzeczypospolitej, prawdziwym polskim biegunem ciepła. Wyjątkowy ekosystem Unikatowy mikroklimat sprzyjał rozwojowi niezwykłej flory i fauny. W Zaleszczykach pojawiały się gatunki typowe dla południowej Europy. Warunki pogodowe sprzyjały uprawie winorośli i owoców południowych, jak choćby moreli, brzoskwiń i arbuzów. Dziko rosnące chabry wschodnie nie były rzadkim widokiem. W okolicy można było spotkać węża eskulapa i jaszczurkę szmaragdową. Złoty wiek XX Najznakomitszy czas w historii miasta przypada na okres międzywojenny. Ze spokojnego kresowego miasteczka, Zaleszczyki przekształciły się wówczas w tętniący życiem kurort, w którym gościła elita II Rzeczypospolitej. Już w latach 20. XX wieku miasto zaczęło zyskiwać niemałą popularność, ale prawdziwy „boom” nastąpił w 1928 roku, gdy Zaleszczyki zyskały status uzdrowiska o charakterze użyteczności publicznej. To stawiało je na równi z takimi ikonami na turystycznej mapie Polski, jak Krynica czy Zakopane. Nagle miasto stało się synonimem luksusu i towarzyskiej elegancji, a bywanie tam zaczęło być „w dobrym tonie”. Kurort działał jak magnes na towarzyską śmietankę II Rzeczypospolitej. Wypoczywali tam politycy, artyści i intelektualiści. Z dobrodziejstw tamtejszego klimatu korzystali między innymi Józef Piłsudski, Jan Kasprowicz, Maria Dąbrowska i Maria Pawlikowska-Jasnorzewska. Atmosfera luksusu Wizyty znamienitych gości tworzyły elitarną atmosferę, a to sprzyjało rozwojowi Zaleszczyków. Jak grzyby po deszczu zaczęły tam wyrastać luksusowe wille, hotele i pensjonaty. Dojazd ułatwiała najdłuższa w Polsce bezpośrednia linia kolejowa, biegnąca z Gdyni na odległość 1314 km. Zamożniejsi turyści mogli skorzystać z luksusowego pociągu motorowego, zwanego Lukstorpedą, który pokonywał trasę z Tarnopola w zaledwie dwie i pół godziny. Centrum życia towarzyskiego Życie towarzyskie w mieście koncentrowało się na dwóch słynnych plażach, oferujących całkowicie odmienne formy wypoczynku. Pierwsza, Plaża Słoneczna, była zlokalizowana na nasłonecznionym, skalistym brzegu. Gęsto usiana leżakami, koszami i innymi udogodnieniami, zapewniała iście elitarną atmosferę. Działała tam wytworna restauracja, a orkiestra przygrywała na żywo. Druga, Plaża Cienista, znajdowała się po przeciwległej stronie miasta. Oferowała wytchnienie w cieniu gęsto zadrzewionych alei i łagodny, piaszczysty brzeg. Stanowiła raj dla pływaków i rodzin z dziećmi, tętniąc gwarem od samego rana. Wzdłuż promenady rozlokowane były liczne kawiarnie i restauracje. Miejsce to ożywało po zachodzie słońca, gdy zaczynała rozbrzmiewać muzyka, a na ogrodowych parkietach rozpoczynały się dancingi. Stolica polskiego wina Dzięki wyjątkowemu klimatowi, miasto stało się centrum polskiego winiarstwa. Jeszcze przed wybuchem wojny w regionie znajdowało się około 150 ha winnic. Od 1935 roku organizowano tam coroczne święto winobrania. Zanim Zaleszczyki stały się luksusowym kurortem Blichtr międzywojennej riwiery nie powstał w próżni. Jej polska historia rozpoczęła się w 1376 roku, gdy w zakolu Dniestru powstała niewielka wieś, która do 1766 roku pozostawała w granicach Królestwa Polskiego, a później – Rzeczypospolitej, w obszarze województwa podolskiego. W połowie XVIII wieku Zaleszczyki przeszły na własność Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i ojca ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta. Zanim stały się modnym kurortem, Zaleszczyki były podolskim miasteczkiem handlowym, w którym splatały się ze sobą różne narodowości i kultury. Na przełomie XIX i XX wieku najliczniejszą grupę stanowiła społeczność żydowska. Polacy i Ukraińcy byli mniejszością. Ta wielokulturowa mozaika, w której przenikały się wpływy polskie, ruskie i żydowskie, tworzyła prawdziwie unikatową atmosferę. Wojna położyła kres istnieniu kurortu Złote lata Zaleszczyków zakończyły się gwałtownie we wrześniu 1939 roku. Miasto stało się wówczas symbolem tragicznego położenia Polski – ostatnim skrawkiem polskiej ziemi dla tysięcy uciekinierów, którzy szukali drogi do Rumunii. Na początku wojny Zaleszczyki były punktem ewakuacyjnym dla wielu dyplomatów, oddziałów wojskowych i cywili. W tym miejscu wypada jednak rozprawić się z mitem, według którego przez most w Zaleszczykach ewakuowały się władze II RP. W rzeczywistości Ignacy Mościcki, Felicjan Sławoj Składkowski i Edward Rydz-Śmigły przekroczyli przez most na rzece Czeremosz w Kutach, kilkadziesiąt kilometrów na północny zachód. Miasto pod okupacją Już w pierwszym roku wojny miasto znalazło się pod sowiecką okupacją. Od 1941 do 1944 roku Zaleszczyki okupowała III Rzesza. Wówczas rozpoczął się prawdziwy dramat społeczności żydowskiej. W wyniku masowych egzekucji, deportacji do getta w Tłustem i obozu zagłady w Bełżcu, tamtejsi Żydzi zostali niemal całkowicie unicestwieni. W granicach ZSRR Rosjanie rozpoczęli proces niszczenia miasta już w trakcie okupacji, a dzieła dopełnili po wojnie, gdy polskie województwo tarnopolskie i rumuński rejon Czerniowiec wcielono do Związku Radzieckiego. Dla władz cała infrastruktura kurortu była ideologicznie obca, a co za tym idzie – zbędna. Pensjonaty, hotele, wille, ogrody i plaże zostały zniszczone. Wycięto plantacje winorośli i melonów, które stanowiły o wyjątkowości regionu. W akcie ostatecznego symbolicznego triumfu, zburzono barokowy ratusz w centrum miasta, aby na jego miejscu postawić pomnik Lenina. Równie brutalnie potraktowano obiekty sakralne. Kościół św. Stanisława został zamknięty i zdewastowany, służąc jako magazyn nawozów i soli, stajnia, a nawet publiczna toaleta. Synagogę przerobiono na kotłownię. Ostateczny cios dla miasta Po dekadach radzieckiej dewastacji miasto nigdy nie zyskało szansy na odtworzenie turystycznego potencjału. Ostateczny cios zadała Zaleszczykom najnowsza historia. W 1986 roku, po katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu, radioaktywna chmura została uwięziona w głębokim jarze Dniestru, doprowadzając do znacznego skażenia terenu. Ślady historii w Zaleszczykach Mimo sowieckiej dewastacji, w mieście do dziś zachowało się kilka zabytków, będących świadectwem jego wspaniałej historii. Wśród najważniejszych należy wymienić obiekty takie jak: kościół pw. św. Stanisława (rekonstruowany przez księży michalitów), XVIII-wieczny pałac (wybudowany przez Poniatowskich, później przebudowany przez Brunickich), willa Józefa Piłsudskiego z XX wieku, dworek Kasprowicza, cmentarz katolicki z XIX wieku, synagoga z XIX wieku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dniepropietrowsk powstał z imperialnej fantazji. Jedno z największych miast Ukrainy to fascynujący kolos
Dniepropietrowsk, a właściwie Dniepr, powstawał na fundamentach imperialnej fantazji o trzeciej stolicy i sowieckiego przemysłu ciężkiego. Dziś jest jednym z najludniejszych miast Ukrainy – wielkim, nowoczesnym ośrodkiem kulturalno-naukowo-przemysłowym. Jaka jest historia miasta? Jak wyglądało kiedyś, a jak wygląda dziś? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Nazwę miasta zmieniano wielokrotnie Od imperialnej wizji, przez zamknięte miasto, do przemysłowego kolosa Architektoniczne i kulturowe skarby miasta Zlokalizowany w środkowo-wschodniej części Ukrainy Dniepr, stolica obwodu dniepropietrowskiego, jest czwartym najludniejszym miastem w kraju. Rozpościera się w obszarze środkowego biegu Dniepru, na obu brzegach rzeki. O ile sam krajobraz miasta stanowi swoistą mieszankę imperializmu, socrealizmu i nowoczesności, to poza granicami aglomeracji widok maluje szeroka, nizinna dolina rzeczna z charakterystycznymi rozlewiskami, malowniczymi łąkami i rozległymi polami uprawnymi. Nazwę miasta zmieniano wielokrotnie Na wstępie wypada rozprawić się z etymologią nazwy miasta. W XVIII wieku, dzisiejszy Dniepr był znany jako Jekaterynosław. Miasto nazwano tak na cześć jego fundatorki, carycy Katarzyny II. Na przełomie XVIII i XIX stulecia, gdy Paweł I zasiadł na carskim tronie, postanowił zerwać z nazwą nawiązującą do potęgi swojej matki. Przemianował miasto na Noworosyjsk, ale 6 lat później Aleksander I, jego brat i następca, przywrócił pierwotną nazwę. W 1918 roku działacze Ukraińskiej Republiki Ludowej zaproponowali nazwę Siczesław, którą 8 lat później zmieniono na Dniepropietrowsk. Pierwszy człon nawiązywał do Dniepru – geograficznego „kręgosłupa” miasta. Z kolei drugi – do Hryhorija Petrowskiego, ówczesnego przewodniczącego CKW USRR. 19 maja 2016 roku, na podstawie uchwalonej rok wcześniej ustawy dekomunizacyjnej, Rada Najwyższa Ukrainy wydała rozporządzenie, na mocy którego nazwa miasta kolejny raz została zmieniona. W świetle prawa, nawiązanie do komunistycznego działacza, który jest uznawany za jednego ze współwinnych Wielkiego Głodu (Hołodomoru) w latach 1932–1933, było nielegalne. Padło wówczas wiele propozycji. Niektórzy opowiadali się za powrotem do nazw historycznych, inni – za stworzeniem nowej: Siczesław (na cześć Siczy Zaporoskiej), Dniprosław czy Dniepropol. Ostatecznie Rada Najwyższa Ukrainy przegłosowała rozwiązanie najprostsze i najbardziej neutralne. Miasto otrzymało nazwę Dnipro, czyli Dniepr. Od imperialnej wizji, przez zamknięte miasto, do przemysłowego kolosa Miasto Jekaterynosław zostało założone w 1776 roku po likwidacji Siczy Zaporoskiej. Powstało na błotnistych terenach, przy ujściu rzeczki Kilcień do Samary. Ta decyzja okazała się niemałym błędem. Wśród mieszkańców szerzyły się choroby. Stało się jasne, że miasto trzeba przenieść. 22 stycznia 1784 roku, na mocy ukazu Katarzyny II, powołano drugi Jekaterynosław, tym razem na rzece Dniepr. Oficjalne założenie miasta jest datowane 9 maja 1787 roku. Właśnie wtedy caryca ułożyła pierwszy kamień przy budowie soboru Przemienienia Pańskiego. Zgodnie z wizją władczyni, nad Dnieprem miały powstać „nowe Ateny” – wspaniałe miasto z monumentalną architekturą, które mogłoby się stać trzecią po Moskwie i Petersburgu stolicą Imperium Rosyjskiego. Kres tym planom położyła śmierć Katarzyny II. Syn carycy, Paweł I, w geście zerwania z dziedzictwem matki w 1796 roku zmienił nazwę miasta na Noworosyjsk. Jednak już w 1802 roku jego następca, Aleksander I, przywrócił imperialną nazwę Jekaterynosław. Miasto schowane za żelazną kurtyną Przełom w rozwoju miasta nastąpił dopiero w 1884 roku, wraz z otwarciem mostu kolejowego przez Dniepr. Linia kolejowa połączyła dwa strategiczne zagłębia przemysłowe: bogaty w rudę żelaza Kriwbas i węglowy Donbas, czyniąc z Jekaterynosławiu potężne centrum metalurgiczne i przemysłowe. Napływ zagranicznego kapitału i tysięcy robotników spowodował gwałtowny wzrost populacji i dynamiczny rozwój miasta. W 1926 roku, po ugruntowaniu władzy sowieckiej, miasto ponownie zmieniło nazwę, tym razem na Dniepropietrowsk. W epoce ZSRR stało się jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu ciężkiego, z dominującą rolą metalurgii i przemysłu maszynowego. Faktyczne strategiczne znaczenie Dniepropietrowska pozostawało ściśle strzeżoną tajemnicą. Mieściły się tam zakłady Piwdenmasz, czyli największe przedsiębiorstwo przemysłu rakietowo-kosmicznego w Związku Radzieckim. W 1944 roku rozpoczęła się tam produkcja potężnych międzykontynentalnych pocisków balistycznych, mogących przenosić głowice jądrowe. Produkowano także rakiety nośne, które wyniosły na orbitę radzieckie satelity i statki kosmiczne. W Dniepropietrowsku prowadzona była produkcja, która pozostawała kluczowa dla zimnowojennej rywalizacji. W związku z tym ustanowiono tam status miasta zamkniętego, który obowiązywał przez dekady. Cudzoziemcy nie mieli wstępu do miasta, a życie mieszkańców podlegało ścisłej kontroli. Nowa tożsamość miasta Paradoksalnie, profil prowadzonej w Dniepropietrowsku produkcji i status miasta zamkniętego miały też pozytywne konsekwencje. Oczywiście izolacja od świata zahamowała rozwój kontaktów kulturalnych i turystyki, ale sprowokowała też napływ najlepszych inżynierów, naukowców i ogromnych zasobów z całego Związku Radzieckiego. W ten sposób w mieście powstał wyjątkowy kapitał, ludzki i technologiczny. To właśnie to dziedzictwo intelektualne stało się fundamentem, na którym współczesny Dniepr buduje swoją gospodarkę, starając się przekształcić potencjał militarny w cywilne innowacje. Miasto jest jednym z głównych ośrodków przemysłowych i kulturalno-naukowych w Ukrainie. Dominującą gałęzią tamtejszego przemysłu jest metalurgia. Sprawnie funkcjonuje także przemysł maszynowy, elektromaszynowy, chemiczny i spożywczy. Architektoniczne i kulturowe skarby miasta Długa historia miasta, w której nakładają się na siebie warstwy imperialne i socjalistyczne, pozostawiła po sobie wyraźny ślad w postaci trwałego dziedzictwa. Świątynie trzech wyznań Dowodem tego są choćby świątynie, reprezentujące różne religie. Najważniejszą jest bez wątpienia sobór Przemienienia Pańskiego. Historia prawosławnego kościoła jest ściśle związana z początkami miasta. W 1787 roku kamień węgielny pod jego budowę położyła sama caryca Katarzyna II. Należy jednak podkreślić, że pierwotny projekt nigdy nie został zrealizowany. Klasycystyczny gmach, nadal imponujący, choć znacznie skromniejszy, został ukończony w 1835 roku. W czasach sowieckich, od 1930 do 1988 roku, sobór pozostawał zamknięty dla wiernych. Mieściło się tam wówczas muzeum. Dopiero w 1992 roku został oficjalnie zwrócony Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. Kolejnym ważnym obiektem na religijnej mapie miasta jest XIX-wieczna Synagoga Chóralna, zwana Złotą Różą. Podobnie jak wiele innych obiektów sakralnych, w okresie sowieckim została zamknięta i zdewastowana. Jej odrodzenie nastąpiło w 2000 roku, kiedy po gruntownej renowacji została ponownie otwarta. Dziś jest nie tylko czynną bożnicą, ale także centralnym punktem monumentalnego kompleksu Centrum Menora. Cerkiew św. Mikołaja na Wyspie Klasztornej nie jest obiektem zabytkowym. Powstała w 1999 roku, jednak jej lokalizacja ma głębokie znaczenie historyczne. Świątynia została wybudowana na otoczonej wodami Dniepru wyspie, gdzie w 870 roku założono klasztor, który pełnił funkcję miejsca przystanku i modlitwy dla ruskich wojowników, płynących szlakiem „od Waregów do Greków”. Kulturalna strona miasta Największą skarbnicą dziejów miasta i regionu pozostaje Narodowe Muzeum Historyczne im. Dmytra Jawornickiego. Zbiory funkcjonującej od 1849 roku placówki liczą ponad 280 tys. eksponatów, narzędzi z epoki paleolitu po artefakty z czasów II wojny światowej. To właśnie tam znajduje się jedna z najbogatszych na świecie kolekcji poświęconych Kozakom Zaporoskim. Mówiąc o atrakcjach Dniepru, nie sposób nie wspomnieć o Teatrze Opery i Baletu. Budynek oddany do użytku w 1974 roku jest klasycznym przykładem późnej architektury socrealistycznej. Sam teatr oferuje bogaty i zróżnicowany repertuar, obejmujący zarówno arcydzieła światowej opery i baletu, jak i kompozycje ukraińskich twórców. Inne atrakcje Miasto położone nad jedną z najdłuższych europejskich rzek musi obfitować w tereny rekreacyjne i tak jest w istocie. Wspomniana wcześniej Wyspa Klasztorna, zlokalizowana w samym centrum miasta, to zielona oaza spokoju, ale także rozrywki. Mieści się tam niewielki ogród zoologiczny, lunapark i miejska plaża. Warto wspomnieć, że wzdłuż Dniepru wybudowana została najdłuższa w Europie nadbrzeżna promenada. Ciągnący się kilometrami bulwar stał się centrum życia towarzyskiego i rekreacyjnego. Wypełniony jest licznymi kawiarniami, restauracjami i strefami relaksu, przyciągając zarówno mieszkańców, jak i turystów o każdej porze dnia i nocy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bucza stała się symbolem tragedii, ale także walki o sprawiedliwość. Agresorów czeka kara
Do marca 2022 roku Bucza była spokojnym, zielonym miastem w obwodzie kijowskim, cenionym za czyste powietrze i komfortowe warunki życia. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę stała się sceną niewyobrażalnego dramatu. W kwietniu świat obieg tragiczny obraz leżących na ulicach ciał, masowych grobów i zniszczonego sprzętu wojskowego. Obraz, który na zawsze wrył się w globalną świadomość. 33-dniowa okupacja zmieniła Buczę w trwały symbol brutalności imperialnej agresji.
Spis treści: Narodziny letniska 33 dni koszmaru Dowody obaliły rosyjską propagandę Kręta droga do sprawiedliwości Bucza znajduje się w obwodzie kijowskim, w odległości około 34 km na północny zachód od stolicy Ukrainy. Rozpościera się nad niewielkimi rzekami, Buczą i Rokaczem – dopływami Irpienia. Jej strategiczne znaczenie podkreśla przebiegająca przez miasto międzynarodowa droga M07, łącząca Kijów z granicą polską w Jagodzinie. Przed inwazją, na powierzchni 26,57 kilometra kwadratowego mieszkało około 36 tys. osób. Narodziny letniska Na miejscu dzisiejszej Buczy istniała wieś Jabłuńka. Najstarsze wzmianki na jej temat są datowane na 1630 rok. Początek nowoczesnej Buczy jest nierozerwalnie związany z postępem technologicznym końca XIX wieku. Momentem zwrotnym była budowa linii kolejowej Kijów-Kowel w 1898 roku. Wokół nowo powstałej stacji kolejowej, nazwanej od pobliskiej rzeki Buczą, zaczęli osiedlać się pracownicy kolei. Szybko docenili malownicze krajobrazy i doskonałą jakość powietrza, co przyciągnęło uwagę kijowskiej burżuazji i urzędników. Bucza przekształciła się w popularny kurort i osadę dacz, gdzie elita stolicy wznosiła swoje domy letniskowe. Wiek transformacji Niewielka osada zaczęła się rozwijać w XX stuleciu. W 1938 roku Bucza otrzymała status osiedla typu miejskiego. Prawdziwy przełom nastąpił jednak już w niepodległej Ukrainie. 9 lutego 2006 roku otrzymała prawa miejskie, które weszły w życie 1 stycznia 2007 roku, co przypieczętowało jej status jako dynamicznie rozwijającego się, nowoczesnego ośrodka podkijowskiego. 33 dni koszmaru Gdy 24 lutego 2022 roku rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja Rosji, Bucza znalazła się na jednej z głównych osi natarcia na Kijów. Już 27 lutego w mieście rozgorzały ciężkie walki, podczas których siły ukraińskie zniszczyły dużą kolumnę rosyjskiego sprzętu. Mimo zaciekłego oporu, do 5 marca siły rosyjskie przejęły pełną kontrolę nad miastem. Okupację prowadziły jednostki należące m.in. do 35. i 36. Armii Wschodniego Okręgu Wojskowego i elitarne dywizje powietrznodesantowe. Rozpoczął się okres terroru, który mer miasta, Anatolij Fedoruk, określił później jako „koszmar”. Najeźdźcy dopuścili się niewyobrażalnych czynów 31 marca, po wyzwoleniu miasta, światło dzienne ujrzały dowody systematycznych zbrodni, które zostały drobiazgowo udokumentowane przez międzynarodowe organizacje praw człowieka, śledczych i dziennikarzy. Najbardziej wstrząsającym i najcharakterystyczniejszym obrazem z Buczy stały się ciała cywilów ze związanymi z tyłu rękami, uśmierconych strzałem w tył głowy z bliskiej odległości. Human Rights Watch udokumentowało między innymi przypadek egzekucji grupy mężczyzn schwytanych 4 marca. Mieszkańcy ginęli bez żadnego powodu, wielu podczas wykonywania codziennych czynności. Raporty potwierdzają również wykorzystywanie cywilów jako żywych tarcz. Świadkowie i ocaleni opisywali systematyczne tortury, których dopuszczali się rosyjscy żołnierze. Okupacji towarzyszyły masowe grabieże domów i mieszkań. Rosyjscy żołnierze kradli wszystko, od biżuterii i telewizorów po sprzęt AGD, często dewastując przy tym nieruchomości. Ten niewyobrażalny akt przemocy nie był wynikiem chaosu czy załamania dyscypliny. Wiele dowodów wskazuje na systematyczny charakter rosyjskich działań. Relacje świadków opisują, jak żołnierze chodzili od drzwi do drzwi, sprawdzali dokumenty i telefony, poszukując byłych wojskowych, aktywistów lub osób z patriotycznymi tatuażami. Ukierunkowana eliminacja członków lokalnej obrony terytorialnej sugeruje, że była to celowa strategia „filtracji” – brutalna metoda pacyfikacji, znana z innych konfliktów prowadzonych przez Rosję, mająca na celu sterroryzowanie ludności i zdławienie wszelkiego potencjalnego oporu w zarodku. Epicentrum wydarzeń Symbolicznym epicentrum dramatycznych wydarzeń stała się ulica Jabłońska, przez media określana mianem „ulicy śmierci”. To właśnie tam, po wyzwoleniu, znaleziono najwięcej ciał. W toku dziennikarskich śledztw, wykorzystujących nagrania z monitoringu i dronów, zrekonstruowano przebieg wydarzeń, pokazując, jak rosyjscy żołnierze prowadzili cywilów na śmierć. Jednym z najlepiej udokumentowanych przypadków jest egzekucja członków samoobrony terytorialnej przy budynku biurowym na ulicy Jabłońskiej 144. Z ustaleń dziennikarzy „The New York Times” wynika, że po doprowadzeniu na dziedziniec biurowca, mężczyźni zostali zmuszeni do położenia się na ziemi. Rosjanie przeszukali zatrzymanych (z relacji świadków wynika, że szukali tatuaży wskazujących na wojskową przynależność), następnie zaprowadzili ich za budynek. Wówczas rozległy się strzały. Dowody obaliły rosyjską propagandę Dzięki zebranym dowodom, w tym porzuconym dokumentom wojskowym i analizie OSINT (wywiadu z otwartych źródeł), udało się zidentyfikować konkretne jednostki odpowiedzialne za zbrodnie. Najczęściej wymieniane są 64. Samodzielna Brygada Strzelców Zmotoryzowanych i 234. Gwardyjski Pułk Desantowo-Szturmowy z Pskowa. Kluczowe okazały się również dowody kryminalistyczne. Śledczy Amnesty International znaleźli na miejscach zbrodni łuski i pociski przeciwpancerne 7N12 kalibru 9x39 mm. Jest to amunicja specjalistyczna, używana w karabinach AS Wał i WSS Wintoriez, które znajdują się na wyposażeniu elitarnych rosyjskich jednostek, takich jak WDW i Specnaz, a których nie używa armia ukraińska. Skrupulatna praca analityków, dziennikarzy śledczych i ekspertów kryminalistycznych odegrała kluczową rolę w walce z dezinformacją. Natychmiast po ujawnieniu zbrodni, Rosja rozpoczęła kampanię propagandową, twierdząc, że wydarzenia z Buczy były „mistyfikacją” lub „inscenizacją”, przygotowaną przez Ukrainę. Jednak twarde, weryfikowalne dowody – zdjęcia satelitarne potwierdzające obecność ciał na ulicach w czasie, gdy miasto kontrolowali Rosjanie, i specjalistyczna amunicja – stworzyły niepodważalny zapis faktów, budując solidny fundament pod przyszłe procesy sądowe i ustanawiając nowy standard dla dokumentowania zbrodni wojennych w XXI wieku. Tragedia okupacji Ocaleni mieszkańcy opowiadali o ciągłym strachu, życiu w piwnicach bez prądu, wody i jedzenia. Posiadanie telefonu komórkowego, zwłaszcza ze zdjęciem zniszczonego rosyjskiego sprzętu, mogło być wyrokiem śmierci. W obliczu głodu, ludzie zmuszeni byli jeść karmę dla psów. Wstrząsające relacje mówią o konieczności grzebania sąsiadów i bliskich w prowizorycznych, płytkich grobach na własnych podwórkach, ponieważ stały ostrzał uniemożliwiał godny pochówek. Kręta droga do sprawiedliwości Odpowiedzialność za zbrodnie w Buczy jest ścigana dwutorowo. Z jednej strony, mamy powolny, za to fundamentalny proces międzynarodowy, prowadzony przez Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze, który koncentruje się na odpowiedzialności dowódców i najwyższych urzędników. Z drugiej, ukraiński wymiar sprawiedliwości prowadzi setki własnych dochodzeń, identyfikując i skazując, często zaocznie, poszczególnych rosyjskich żołnierzy. Ta dwutorowa strategia, wspierana przez międzynarodowe zespoły śledcze, zwiększa szansę na pociągnięcie winnych do odpowiedzialności na wszystkich szczeblach. W debacie publicznej i politycznej natychmiast pojawiło się pytanie: czy wydarzenia w Buczy noszą znamiona ludobójstwa? Parlamenty Ukrainy, Polski, Kanady i kilku innych państw oficjalnie uznały, że działania Rosji noszą znamiona takiego czynu. Jednak z perspektywy prawa międzynarodowego, udowodnienie tego jest niezwykle trudne. Proces ten wymaga nie tylko potwierdzenia masowych zbrodni, ale również szczególnego zamiaru zniszczenia, w całości lub w części, grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej. Choć rosyjskie działania w Buczy bez wątpienia kwalifikują się jako zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości, ostateczne rozstrzygnięcie najważniejszych kwestii będzie należeć do międzynarodowych trybunałów. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaporoże to serce kozackiej Ukrainy. Tu historia spotyka się z industrializacją
Zaporoże to miasto o dwóch obliczach, gdzie historyczne dziedzictwo Kozaków zaporoskich kontrastuje z monumentalnym symbolem radzieckiej industrializacji. To właśnie ten dualizm – duch Siczy i potęga Dnieprogesu – tworzy unikalny, niepowtarzalny charakter tego miejsca. Gdzie znajduje się Zaporoże? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Na obu brzegach Dniepru Historia Zaporoża Skarby Zaporoża W Zaporożu, wspomnienie po Siczy Zaporoskiej, opartej na wolności i oporze wobec scentralizowanej władzy, spotyka się z dziedzictwem narzuconej, tytanicznej modernizacji, która dosłownie i w przenośni zatopiła stary świat. Dniepr, najdłuższa rzeka Ukrainy i centralna oś miasta, był zarówno świadkiem kozackich wypraw, jak i ofiarą inżynieryjnego geniuszu, który na zawsze zmienił jego bieg. Spacer po Zaporożu to podróż przez epoki i idee, od zrekonstruowanych fortyfikacji kozackich na wyspie Chortyca, przez surowe, geometryczne piękno konstruktywistycznej architektury, aż po ukryte perełki techniki i przyrody. Na obu brzegach Dniepru Zaporoże, stolica obwodu zaporoskiego i jedno z najważniejszych centrów administracyjnych, przemysłowych i kulturalnych regionu, znajduje się w południowo-wschodniej części Ukrainy. Miasto majestatycznie rozciąga się po obu stronach Dniepru. To właśnie strategiczne położenie od wieków definiowało jego znaczenie. Nazwa miasta jest nawiązaniem do jego geografii i historii. „Zaporoże” oznacza dosłownie „za progami”, co odnosi się do dziewięciu skalnych progów, które niegdyś przegradzały bieg rzeki, czyniąc żeglugę trudną i niebezpieczną. Te naturalne bariery, które przez wieki wpisywały się w krajobraz regionu, zniknęły w latach 30. XX wieku, zalane wodami zbiornika utworzonego przez tamę Dnieproges. Dziś jedynym wspomnieniem po nich jest nazwa miasta. Dosłowna i metaforyczna oś miasta Dniepr w Zaporożu jest czymś więcej niż tylko rzeką. Najpierw, przez swoje naturalne ukształtowanie, stworzył unikalną kulturę kozaczyzny, której tożsamość była nierozerwalnie związana z wyspami i bogactwem rzeki. W XX stuleciu, ujarzmiona przez człowieka rzeka stała się narzędziem, które zniszczyło ten pierwotny krajobraz, aby stworzyć nową, przemysłową tożsamość miasta. Historia Zaporoża Na historię miasta składa się kilka epok: okres wolności, podboju, rewolucji i transformacji. Każda z nich pozostawiła na tej ziemi trwały ślad, tworząc unikatową tożsamość współczesnego Zaporoża. Kolebka wolności Od XVI do XVIII wieku historyczna kraina Zaporoża była ojczyzną Kozaków – niejednolitej etnicznie grupy, która na słabo zaludnionych terenach stworzyła zorganizowaną, częściowo niezależną społeczność o charakterze militarnym. Sercem i głównym ośrodkiem tej quasi-republiki była Sicz Zaporoska – warowny obóz wojskowy, który wielokrotnie zmieniał swoje położenie. Kozacy stworzyli własną organizację, na czele której stał hetman, stając się znaczącą siłą polityczną i militarną na rubieżach Rzeczypospolitej, Imperium Osmańskiego i Carstwa Rosyjskiego. Narodziny Aleksandrowska W 1770 roku, w ramach budowy tzw. Linii Dnieprzańskiej, Cesarstwo Rosyjskie założyło Twierdzę Aleksandrowską. Jej głównym celem była ochrona południowych granic imperium przed najazdami Tatarów krymskich oraz, co równie istotne, ostateczne podporządkowanie niepokornych Kozaków zaporoskich carskiej władzy. Po likwidacji Siczy (w 1775 roku) i aneksji Krymu, twierdza straciła swoje militarne znaczenie. Osada, która wokół niej wyrosła, w 1806 roku otrzymała prawa miejskie i nową nazwę – Aleksandrowsk. Rozwój miasta rozpoczął się w drugiej połowie XIX wieku. Właśnie wtedy rozpoczęła się budowa kolei łączącej centralną Rosję z Krymem, a miasto przekształciło się w ważny węzeł komunikacyjny i port rzeczny, gdzie zaczął rozkwitać handel i przemysł. Przemysłowa rewolucja XX wiek całkowicie odmienił oblicze miasta. Już w 1921 roku, w symbolicznym geście powrotu do historycznych korzeni, władze radzieckie zmieniły nazwę z Aleksandrowska na Zaporoże. Jednak nie chodziło o przywołanie kozackiej przeszłości, a o budowę nowej, industrialnej przyszłości. Polityka industrializacji, którą prowadził Józef Stalin, przewidywała realizację jednego z najambitniejszych projektów gospodarczych w historii ZSRR. Mowa o budowie Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej, znanej jako Dnieproges. Ta gigantyczna zapora, w momencie ukończenia jedna z największych na świecie, nie tylko dostarczyła energii dla nowo powstających hut i fabryk, ale na zawsze zmieniła geografię regionu, zatapiając historyczne progi dnieprzańskie. Zaporoże stało się jednym z kluczowych ośrodków przemysłowych Związku Radzieckiego. Projekt był realizowany od 1927 do 1932 roku. Przez 24 lata ten kolos dzierżył tytuł największej elektrowni wodnej, zarówno w ZSRR, jak i w całej Europie. Wybudowana zapora mierzyła 760 m długości i 60 m wysokości. Utworzony dzięki niej zbiornik wodny, Zbiornik Dnieprzański, osiągnął powierzchnię 420 kilometrów kwadratowych. Droga ku niepodległości W sierpniu 1941 roku, w obliczu nacierających wojsk niemieckich, tama została celowo wysadzona przez wycofujące się oddziały Armii Czerwonej. Potężna fala powodziowa, która spłynęła w dół rzeki, pochłonęła dziesiątki tysięcy ofiar. Zginęli zarówno żołnierze, jak i cywile. Zniszczona ponownie przez Niemców podczas ich odwrotu w 1943 roku, tama została odbudowana po wojnie i stała się symbolem powojennej rekonstrukcji. W kolejnych dekadach przemysłowy rozwój regionu był kontynuowany. Zwieńczeniem tego procesu była budowa Zaporoskiej Elektrowni Jądrowej, która do dziś pozostaje największym tego typu obiektem w Europie. Po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości w 1991 roku miasto, podobnie jak cały kraj, stanęło przed wyzwaniami transformacji gospodarczej. Rozpoczął się również proces dekomunizacji, w ramach którego zmieniono nazwy dziesiątek ulic. Skarby Zaporoża Może się wydawać, że we współczesnym Zaporożu dominuje typowo industrialny krajobraz. To w dużej mierze prawda, jednak należy podkreślić, że rozległa Dolina Dniepru znacząco łagodzi jego surowe oblicze, urozmaicając go stepowymi terenami i wychodniami skalnymi. Duch kozaczyzny Największą atrakcją miasta bez cienia wątpliwości jest Chortyca – największa, bo osiągająca długość 12,5 i szerokość 2,5 km, wyspa na Dnieprze. Ze względu na nieprzeciętną wartość dziejową, 18 września 1965 roku, decyzją Rady Ministrów Ukraińskiej SRR, utworzono tam rezerwat historyczno-kulturalny. Jego zasięg obejmuje także inne wyspy rzeczne (Bajda, Dubowyj, Rostiobyn i Try Stohy), a także skałę Błyzniuky i uroczysko Wyrwa. W Północnej części wyspy znajduje się jedno z największych atrakcji miasta. Mowa o Kompleksie Historyczno-Kulturalnym „Sicz Zaporoska” – zrekonstruowanym obozie kozackim. Nie jest to dokładna replika żadnej z historycznych Siczy, a uogólniony, zbiorowy obraz kozackiej stolicy z XVI–XVIII wieku. Całość otoczona jest potężnymi fortyfikacjami – wałem ziemnym, fosą i drewnianym ostrokołem z wieżami strażniczymi. Wewnątrz można podziwiać tradycyjne kurenie, kuźnię, warsztat garncarski, karczmę i majdan z cerkwią Opieki Matki Bożej, która była duchowym centrum każdej Siczy. Obok zrekonstruowanego obozu znajduje się nowoczesny budynek Muzeum Historii Kozaków Zaporoskich, otwarty w 1983 roku. Jego zbiory liczą ponad 32 tysiące eksponatów, które przedstawiają historię tych ziem, od czasów starożytnych, aż po współczesność. Żeby w pełni poczuć ducha dawnych wojowników, warto odwiedzić południową część wyspy. Odbywają się tam pokazy woltyżerki, władania szablą i tradycyjnych kozackich sztuk walki, znanych jako spas. To dynamiczne widowisko ożywia historię i pozwala docenić niezwykłe umiejętności, z których słynęli Kozacy. Betonowy tytan Dominująca nad panoramą miasta Dnieprzańska Elektrownia Wodna jest czymś więcej niż tylko obiektem przemysłowym. To monumentalny pomnik epoki, symbol triumfu człowieka nad naturą i klucz do zrozumienia industrialnej tożsamości Zaporoża. Zaprojektowana przez wybitnych architektów konstruktywizmu, tama jest arcydziełem inżynierii i designu tamtej epoki. Jej łukowata konstrukcja z betonu zbrojonego ma około 60 metrów wysokości, a jej długość, w zależności od sposobu pomiaru, podawana jest w zakresie od 760 do 1300 metrów. Zanim Ukraina padła ofiarą rosyjskiej inwazji, turyści mogli zwiedzić centrum kontroli, częściowo turbinownię i muzeum znajdujące się w budynku administracyjnym. Dostępny był też punkt widokowy z fantastyczną panoramą tamy i elektrowni. Prospekt Soborny Główna arteria Zaporoża, prospekt Soborny, to znacznie więcej niż tylko ulica. To długa na niemal 11 km oś czasu, wzdłuż której zapisana jest historia miasta, od czasów carskich, aż po współczesność. Aleja rozciąga się między dworcem kolejowym Zaporoże-1 na południu a placem przy zaporze na północy, przecinając cztery dzielnice miasta. Do 2016 roku nosiła nazwę Prospekt Lenina, a jej północny kraniec wieńczył monumentalny pomnik wodza rewolucji. Zarówno pomnik, jak i nazwa zostały usunięte w ramach ogólnokrajowej dekomunizacji, co symbolicznie zamknęło radziecki rozdział w historii miasta. Aleja prowadzi do wielu ciekawych miejsc, w tym do fabryki samochodów ZAZ i na tereny dawnej Twierdzy Aleksandrowskiej. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To ukraińskie miasto słynie z soli, ropy naftowej i wielokulturowości. Ślady historii są tam obecne do dziś
Drohobycz to bez wątpienia jedno z najzwyklejszych miast, nie tylko w Ukrainie, ale także w całej Europie. Jego z jednej strony fascynującą, a z drugiej – tragiczną historię ukształtowały znajdujące się pod tamtejszą ziemią bogactwa naturalne oraz niewyobrażalna tragedia Holokaustu. Ślady wspaniałej i dramatycznej przeszłości są tam obecne do dziś. Co czyni Drohobycz miejscem niezwykłym? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Drugie pod względem wielkości miasto obwodu lwowskiego Od białego złota, przez gorączkę ropy naftowej, aż po zagładę drohobyckich Żydów Drohobycz widziany oczami artystów Współczesny Drohobycz Architektura Drohobycza w dużej mierze przetrwała pożogę II wojny światowej. To rzadkość na tych terenach. Kamienice wciąż stoją, świątynie wznoszą ku niebu swoje wieże, a rynek nadal tętni życiem. Jednak to, co stanowiło o jego unikatowym charakterze – wielokulturowy gwar, splatające się języki i tradycje Polaków, Ukraińców i Żydów – zostało bezpowrotnie zniszczone. Pozostały tylko ślady dawnych dziejów miasta. Drugie pod względem wielkości miasto obwodu lwowskiego Drohobycz znajduje się w zachodniej Ukrainie. To drugie pod względem wielkości miasto w obwodzie lwowskim (zaraz po Lwowie). Centrum rejonu drohobyckiego znajduje się na Przedkarpaciu, u podnóża Karpat, w Beskidach Brzeżnych. Od Lwowa jest oddalone o około 90 km, a od granicy z Polską – o około 100 km. Od białego złota, przez gorączkę ropy naftowej, aż po zagładę drohobyckich Żydów Miasto wyrosło przy tak zwanym szlaku solnym. Najstarsze wzmianki o ufortyfikowanej osadzie, która zaopatrywała w ten strategiczny surowiec księstwa ruskie, pochodzą z XI wieku, z czasów Rusi Kijowskiej. To właśnie na „białym złocie” zbudowano potęgę tego miejsca. Wieki później miasto przeszło gruntowną transformację. Gdy w pobliżu odkryto pokłady ropy naftowej, Drohobycz stał się wielokulturowym tyglem, w którym aż do drugiej wojny światowej obok siebie żyli Ukraińcy, Polacy i Żydzi. Imperium soli Gdy w XIV stuleciu Kazimierz Wielki przyłączył Ruś czerwoną do Królestwa Polskiego, drohobyckie żupy solne stały się monopolem królewskim, stanowiąc jedno z najważniejszych źródeł dochodu dla skarbu państwa. Technologia pozyskiwania soli w Drohobyczu była unikatowa. Gdy w Wieliczce wydobywano lite bloki skalne, w Drohobyczu sól pozyskiwano z płytko zalegających solanek, czyli słonych podziemnych jezior. Gęsta ciecz była odparowywania w specjalnych dzbanach. W następstwie tego procesu powstawały charakterystyczne bryłki o stożkowatym kształcie, tak zwane topki solne. Stały się one na tyle rozpoznawalnym symbolem miasta, że król nadał Drohobyczowi przywilej handlu solą w tej właśnie formie, a dziewięć topek trafiło do herbu miasta. Drohobycka żupa solna działa do dziś. Jest uznawana za najstarszą w Europie. Prawdopodobnie jest też najdłużej funkcjonującym przedsiębiorstwem w Ukrainie. Drohobycz salonem Galicyjskiej Kalifornii Nowy, dynamiczny etap w historii miasta rozpoczął się w XIX wieku, gdy w pobliskim Borysławiu odkryto ogromne złoża ropy naftowej. Odkrycie zbiegło się w czasie z wynalezieniem lampy naftowej przez Ignacego Łukasiewicza i zapoczątkowało prawdziwą gorączkę „czarnego złota”. W jednej chwili Borysław, nazywany „Galicyjską Kalifornią”, stał się prężnym ośrodkiem przemysłowym, w którym wyrosło tysiące szybów naftowych. Transformacja nie ominęła także Drohobycza, ale nadała mu zupełnie inną rolę. Dzięki stabilnej pozycji, zbudowanej na wielu wiekach handlu solą, centrum rejonu nagle stało się „eleganckim salonem” naftowego imperium. Podczas gdy w Borysławiu ciężko pracowano w trudnych warunkach, w oddalonym o około 10 km Drohobyczu potentaci naftowi budowali swoje wspaniałe wille i kamienice. To właśnie tam mieściły się siedziby firm i banków, a życie kulturalne kwitło, przyciągając nawet wiedeńską operetkę. Ukształtowało się wówczas swoiste trójmiasto: w Borysławiu pracowano, w Drohobyczu – mieszkano, a w pobliskim Truskawcu – odpoczywało. Półtora miasta, czyli swoista mieszanka trzech kultur W pierwszej dekadzie XX wieku zagłębie borysławsko-drohobyckie zajmowało trzecie miejsce na świecie pod względem wydobycia ropy. W Drohobyczu powstały potężne rafinerie. Należy podkreślić, że w pionierskim okresie rozwoju przemysłu naftowego kluczową rolę odegrali żydowscy przedsiębiorcy i robotnicy. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej Drohobycz liczył około 42 tys. mieszkańców, którzy dzielili się na trzy niemal równe grupy etniczne – Polaków, Ukraińców i Żydów. Tę unikatową demografię najtrafniej opisał poeta Marian Hemar, który określił Drohobycz jako „półtora miasta” – pół polskie, pół ukraińskie, pół żydowskie. Mimo kulturowych różnic, mieszkańcy Drohobycza żyli ze sobą w zgodzie. W gimnazjum do jednej klasy uczęszczały dzieci wszystkich trzech narodowości, a sąsiedzi odwiedzali się podczas świąt. Oczywiście także tam wybrzmiewały antysemickie hasła, ale nie miały one tak głośnego wydźwięku, jak choćby w pobliskim Lwowie. Zagłada drohobyckich Żydów Kres wielokulturowego Drohobycza nadszedł gwałtownie i brutalnie. Po krótkim okresie sowieckiej okupacji, latem 1941 roku do miasta wkroczyły wojska niemieckie. Niemal natychmiast rozpoczęły się pogromy, w których zginęły setki Żydów. 1 października 1942 roku Niemcy utworzyli getto, w którym umieścili około 10 tys. osób pochodzenia żydowskiego. Rozpoczęła się systematyczna eksterminacja. Z Drohobycza ruszyły transporty do niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu. Tysiące ludzi zamordowano na miejscu, podczas masowych egzekucji w pobliskim Lesie Bronickim. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w czerwcu 1943 roku. Wydarzenie to stało się symbolicznym i fizycznym końcem żydowskiego Drohobycza. Drohobycz widziany oczami artystów Drohobycz to nie tylko miasto o bogatej i często burzliwej historii, ale także kolebka wybitnych postaci, których twórczość na zawsze wpisała się w kanony literatury. Uniwersum Brunona Schulza Dla Brunona Schulza miasto nie było jedynie miejscem zamieszkania, a niewyczerpalnym źródłem inspiracji. Nauczyciel rysunku w lokalnym gimnazjum, który przy okazji był jednym z najwybitniejszych XX-wiecznych stylistów języka polskiego, w swojej prozie nie odtwarzał rzeczywistości miasta, w którym żył i mieszkał. Zamiast tego, poddał je procesowi głębokiej mitologizacji. W ten sposób przekształcił prowincjonalne miasto w uniwersalną, mityczną przestrzeń. Fundamentalnym narzędziem, które stosował w tym zabiegu, była perspektywa dziecka. Realizm Iwona Franki Zupełnie inaczej miasto postrzegał Iwan Franko. Jeden z najwybitniejszych twórców literatury ukraińskiej widział w nim coś w rodzaju laboratorium obserwacji społecznej. W swoich dziełach, takich jak „Borysław się śmieje”, jako pierwszy opisał ciężkie życie i walkę o prawa robotników naftowych z Borysławia, obnażając w ten sposób społeczne koszty gwałtownej industrializacji. Jego twórczość była zaangażowana, zwrócona ku sprawom narodu i sprawiedliwości społecznej. Współczesny Drohobycz Mimo burzliwej historii, której ostatni rozdział nie został jeszcze napisany, Drohobycz wciąż tętni życiem i z dumą prezentuje swoje dziedzictwo. Spacerując jego ulicami można odnaleźć materialne świadectwa dawnych epok, od średniowiecznych fundamentów, przez architektoniczne perły wielokulturowej przeszłości, aż poślady naftowego imperium. Rynek i ratusz Rynek w Drohobyczu zachował swój nieregularny, średniowieczny układ. Centralne miejsce zajmuje tam monumentalny ratusz. Jego obecna forma pochodzi z lat 20. XX wieku i jest dziełem Mariana Nikodemowicza. Lwowski architekt nadał budynkowi styl zmodernizowanego klasycyzmu. Budowlę wieńczy charakterystyczna, smukła, ośmiokątna wieża z tarasem widokowym, z którego roztacza się wspaniała panorama miasta i jego okolic. Świątynie trzech wyznań Architektura sakralna Drohobycza jest najbardziej wymownym świadectwem wielokulturowej przeszłości miasta. Najstarszym i najcenniejszym zabytkiem murowanym jest kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii, Krzyża Świętego i św. Bartłomieja, który ufundował król Władysław II Jagiełło w 1392 roku. Dla miasta, którego nie chroniły mury obronne, otoczona wałami ziemnymi potężna budowla była czymś w rodzaju twierdzy. Do dziś na strychu zachowały się otwory strzelnicze, a wolnostojąca dzwonnica z 1551 roku ma wyraźnie obronny charakter. Prawdziwymi perłami drohobyckiej architektury są dwie cerkwie. Pierwsza, cerkiew św. Jura pochodzi z przełomu XV i XVI wieku. Jej wnętrze kryje bezcenne skarby – XVII-wieczny ikonostas i polichromie, pokrywające ściany i kopułę, dzieło mistrza Stefana Medyckiego. Obiekt ten został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Równie cenna jest druga drewniana świątynia – Cerkiew Podwyższenia Krzyża Świętego z XVI wieku. Symbolem najnowszej historii miasta jest Wielka Synagoga. Wzniesiona w latach 1842–1865, była jedną z największych i najwspanialszych w Galicji. Jej losy odzwierciedlają tragedię drohobyckich Żydów. W czasie II wojny światowej Niemcy zdewastowali budowlę i zorganizowali tam magazyn soli. W czasach sowieckich, w budynku mieścił się sklep meblowy, a świątynia popadała w ruinę. Jednak po latach zapomnienia, synagoga została pieczołowicie odbudowana i ponownie otwarta. Wille i kamienice Najbardziej charakterystyczną cechą Drohobycza jest architektura z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Na ulicy Tarasa Szewczenki, niegdyś jednej z najbardziej reprezentacyjnych w mieście, wciąż można podziwiać eleganckie kamienice. Szczególnie Wyróżnia się wśród nich willa Jarosza, dawna rezydencja burmistrza Drohobycza i właściciela uzdrowiska w Truskawcu, Rajmunda Jarosza. Warto także odnaleźć budynek dawnego gimnazjum, w którym uczyli się Franko i Schulz, oraz tablicę pamiątkową na domu, w którym mieszkał autor „Sklepów Cynamonowych”. Na uwagę zasługuje także willa Bianki na przedwojennej ulicy Mickiewicza, czyli dom lekarza Zeemana. W budynku, w którym obecnie mieści się Muzeum Ziemi Drohobyckiej, zgromadzono wspaniałe dzieła sztuki. Są wśród nich zachowane freski Brunona Schulza, obrazy hrabiów lanckorońskich oraz niezwrócone Polsce obrazy malarzy europejskich. W przeszłości willa była siedzibą strzelców-legionistów i „Sokoła”, czyli pionierskiej organizacji wychowania fizycznego i sportu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niepokorny Sewastopol – serce Krymu i najważniejszy port nad Morzem Czarnym
Sewastopol to miasto o wyjątkowym znaczeniu – zarówno historycznym, jak i strategicznym. Poznaj kluczowe fakty dotyczące powstania Sewastopola, statusu prawnego oraz wpływu na relacje międzynarodowe, szczególnie w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.
Spis treści: Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Miasto Sewastopol, usytuowane na południowym wybrzeżu Półwyspu Krymskiego, od lat pozostaje jednym z najbardziej strategicznych punktów na mapie Europy Wschodniej. Znane z burzliwej historii i kluczowej roli wojskowej, jest nie tylko symbolem dawnych konfliktów, lecz także współczesnym przedmiotem rosyjskiej agresji na Ukrainę. Historia Sewastopola – powstanie, wojny i znaczenie militarne miasta Początki i rozwój Sewastopola od XVIII wieku Sewastopol powstał w 1783 roku, krótko po aneksji Krymu przez Imperium Rosyjskie. Miasto zostało założone jako główny port wojenny oraz baza strategiczna dla nowo utworzonej Floty Czarnomorskiej. Lokalizacja na skalistym wybrzeżu południowego Krymu zapewniała Sewastopolowi wyjątkowe warunki do rozwoju infrastruktury wojskowej i morskiej. W krótkim czasie miasto stało się symbolem rosyjskiej polityki imperialnej nad Morzem Czarnym. Wraz z rozwojem miasta osiedlała się tu liczna ludność rosyjska, ukraińska i tatarska, co nadawało mu wielokulturowy charakter. Z czasem Sewastopol, obok Odessy, stał się jednym z najważniejszych portów czarnomorskich w imperium rosyjskim, przyciągając inwestycje i wpływając na rozwój infrastruktury Krymu. Wojna krymska i II wojna światowa – kluczowe momenty w historii miasta W połowie XIX wieku Sewastopol zyskał międzynarodowy rozgłos za sprawą wojny krymskiej (1853–1856), kiedy to miasto przez 349 dni było oblegane przez koalicję wojsk brytyjskich, francuskich, osmańskich i piemonckich. Obronę Sewastopola uznano za jeden z symboli wojny, a jej dramatyczne okoliczności odcisnęły trwałe piętno na lokalnej pamięci historycznej. Upadek miasta oznaczał początek przemian geopolitycznych w regionie Morza Czarnego. Podczas II wojny światowej Sewastopol był jednym z głównych punktów oporu Armii Czerwonej podczas niemieckiej ofensywy na Krym. Miasto przez 250 dni stawiało opór, zanim zostało zdobyte przez wojska niemieckie w 1942 roku. Po wyzwoleniu przez Armię Czerwoną w 1944 roku Sewastopol został uhonorowany tytułem „Miasta Bohatera” za niezwykłą wytrwałość obrońców. W XX wieku miasto, będące siedzibą radzieckiej Floty Czarnomorskiej, pozostawało zamknięte dla obcokrajowców aż do upadku ZSRR. Po 1991 roku, w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego, Sewastopol wraz z Krymem stał się częścią niepodległej Ukrainy. Status prawny Sewastopola w świetle prawa międzynarodowego Aneksja Krymu i referendum z 2014 roku Przełomowym momentem w najnowszej historii Sewastopola stała się aneksja Krymu przez Federację Rosyjską w marcu 2014 roku. Po obaleniu prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza i rozpoczęciu protestów na Ukrainie, rosyjskie wojska zajęły kluczowe obiekty na półwyspie, a następnie przeprowadzono nieuznawane przez społeczność międzynarodową referendum. Zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za przyłączeniem Krymu (wraz z Sewastopolem) do Rosji, co 18 marca 2014 roku ogłoszono jako fakt dokonany przez Kreml. W świetle prawa międzynarodowego działania te uznano za nielegalne i sprzeczne z zasadą integralności terytorialnej Ukrainy. ONZ, Unia Europejska oraz większość państw świata nie uznają suwerenności Rosji nad Krymem i Sewastopolem. W licznych rezolucjach potępiono przemoc oraz naruszenie granic Ukrainy. Stanowisko Ukrainy i społeczności międzynarodowej wobec Sewastopola Ukraina, powołując się na postanowienia Konstytucji oraz liczne umowy międzynarodowe (w tym Memorandum Budapeszteńskie z 1994 roku), uznaje Krym i Sewastopol za część swojego terytorium. Polityka państwa opiera się na dążeniu do pokojowego odzyskania tych ziem oraz potępieniu wszelkich prób naruszenia jej suwerenności. Stanowisko społeczności międzynarodowej jest jednoznaczne – aneksja Sewastopola została określona mianem rażącego naruszenia prawa międzynarodowego, a wobec Rosji wprowadzono sankcje polityczne i gospodarcze. Mimo tych działań, w praktyce Federacja Rosyjska sprawuje pełną kontrolę nad Krymem i Sewastopolem, utrzymując tam rozbudowaną infrastrukturę wojskową oraz administracyjną. Znaczenie geopolityczne Sewastopola dla regionu Morza Czarnego Baza Floty Czarnomorskiej i rola militarna miasta Jednym z najważniejszych elementów decydujących o pozycji Sewastopola jest obecność Floty Czarnomorskiej. Miasto od ponad dwóch wieków stanowi centrum operacji morskich Rosji (wcześniej Związku Radzieckiego) na Morzu Czarnym, pełniąc funkcję największej bazy wojennej w regionie. Dzięki portom, stoczniom oraz zapleczu logistycznemu Sewastopol ma być kluczowym punktem projekcji siły militarnej Rosji, pozwalającym na szybkie reagowanie na wydarzenia w rejonie Morza Czarnego, Kaukazu i Bliskiego Wschodu. W praktyce obecność Floty Czarnomorskiej stanowi także czynnik wzmacniający kontrolę nad żeglugą, bezpieczeństwem energetycznym oraz wpływami politycznymi w regionie. W ocenie badaczy Uniwersytetu Warszawskiego – miasto pozostaje ważnym narzędziem nacisku w relacjach z państwami ościennymi i NATO. Wpływ Sewastopola na stosunki ukraińsko-rosyjskie i bezpieczeństwo Europy Status Sewastopola ma kluczowe znaczenie dla relacji ukraińsko-rosyjskich. Jeszcze przed 2014 rokiem stacjonowanie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej budziło różne emocje zarówno wśród Ukraińców, jak i Rosjan. Dla Moskwy obecność floty była kwestią prestiżu oraz gwarancją bezpieczeństwa południowych granic kraju. Dla Ukrainy – źródłem niepokoju i konfliktów dotyczących podziału majątku, dostępu do portów czy warunków dzierżawy baz. Po aneksji Krymu relacje uległy gwałtownemu pogorszeniu. Międzynarodowe instytucje (ONZ, OBWE, UE) oraz wiele państw Zachodu ostrzega przed możliwością eskalacji konfliktu i destabilizacji regionu. Sewastopol i Krym stały się areną rywalizacji o wpływy i kontrolę, a spór o ich przynależność przekłada się na napięcia geopolityczne w skali globalnej. W kontekście bezpieczeństwa Europy Sewastopol odgrywa rolę punktu strategicznego umożliwiającego Rosji szybki dostęp do Morza Śródziemnego, a tym samym wpływanie na szlaki handlowe, energetyczne i militarne całego kontynentu. To właśnie dlatego miasto pozostaje jednym z najważniejszych punktów zapalnych współczesnej polityki międzynarodowej. Źródła: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kulturowa i krajobrazowa mozaika. Oto Półwysep Krymski
Półwysep Krymski to miejsce, gdzie na przestrzeni wieków spotykało się wiele kultur. To właśnie ta różnorodność, w połączeniu z niezwykłymi walorami naturalnymi, ukształtowała charakterystyczny krajobraz tego niezwykłego miejsca. Poznajmy nieco bliżej malowniczy Krym.
Spis treści: Półwysep oddzielający dwa morza Ziemia wielu kultur Półwysep Krymski zachwyca różnorodnością krajobrazu Na przestrzeni wielu lat Półwysep Krymski inspirował poetów, prozaików, malarzy i artystów wielu innych dziedzin. Swoje utwory poświęcili temu miejscu między innymi Adam Mickiewicz, Aleksander Puszkin czy Maria Konopnicka. Romantyczne, orientalne krajobrazy Krymu uwiecznili na płótnie Iwan Ajwazowski i Konstanty Korowin. Co takiego ma w sobie to miejsce, że twórcy utrwalili je w opowieściach, wierszach i pieśniach? Magia Półwyspu Krymskiego kryje się w jego historii i surowych, ale niezwykle malowniczych krajobrazach. Półwysep oddzielający dwa morza Półwysep Krymski „wyrasta” z północnego wybrzeża Morza Czarnego. Ze stałym lądem łączy go jedynie Przesmyk Perekopski. Gdyby nie długi na około 30 km i szeroki na około 9 km pas, Krym byłby wyspą. Od południa oblewa go Morze Czarne. Od zachodu półwysep otaczają wody Zatoki Eupatoryjskiej i Zatoki Karkinickiej. U wschodnich wybrzeży rozlewa się Morze Azowskie, które z Morzem Czarnym łączy się wąską Cieśniną Kerczeńską. Ziemia wielu kultur Na strategicznie położonym półwyspie przez wieki spotykało się wiele kultur i cywilizacji. Pierwszymi znanymi mieszkańcami Krymu byli Taurowie. W VII stuleciu p.n.e. obszar ten zaludnili Scytowie. W następnym wieku zaczęły pojawiać się tam kolonie greckie, a około 480 roku p.n.e., we wschodniej części Krymu, powstało Królestwo Bosporańskie. W XIII wieku Krym opanowali Tatarzy mongolscy i włączyli go do Złotej Ordy. Po rozpadzie państwa powstał Chanat Krymski. Niebawem chanowie zbudowali wielką potęgę, która realnie zagrażała wielu okolicznym państwom, w tym także Polsce. Największe natężenie najazdów na ziemie polskie przypadło na lata 1474–1534. Gdy Turcja przegrała wojnę z Rosją, na mocy traktatu Küczük Kajnardży w 1774 roku chan przyjął zwierzchnictwo Katarzyny II. 9 lat półwysep został włączony w granice Imperium Rosyjskiego. Rozpoczął się wówczas masowy napływ ludności rosyjskiej, co doprowadziło do znaczących zmian demograficznych. W czasach Związku Radzieckiego, po masowej deportacji Tatarów krymskich, Stalin osiedlił na ich miejsce ludność rosyjską. W 1954 roku Krym został formalnie przekazany Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej w ramach ZSRR. Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 roku, Krym stał się autonomiczną republiką w granicach niepodległej Ukrainy. Półwysep Krymski zachwyca różnorodnością krajobrazu Półwysep Krymski to nie tylko mozaika wielu kultur, ale także zbiór niesamowitych krajobrazów. Wyróżnia się trzy główne części tego malowniczego obszaru: południową, czyli Krym Górski, północną, czyli Krym Stepowy, i wschodnią, czyli Półwysep Kerczeński. Krym Górski Obszar Krymu Górskiego znajduje się na południu półwyspu i bezpośrednio graniczy z Morzem Czarnym. To właśnie tam wznoszą się Góry Krymskie, jedyny masyw górski na południowym pograniczu Ukrainy. Rozciągają się z południowego zachodu na północny wschód, na odcinku 180 km, od przylądka Fiolent, do Przylądka Eliasza. W najszerszej części, pasmo mierzy 60 km, a w najwęższej – zaledwie 4 km. Najwyższym szczytem jest Gór Krymskich jest Roman-Kosz (1545 m n.p.m.). W tej części Krymu klimat ma cechy północnej części strefy podzwrotnikowej. W najchłodniejszych miesiącach temperatura waha się w przedziale od minus 3,8 (w górach) do 4 stopni Celsjusza (na południowym wybrzeżu). W najcieplejszym miesiącu średnia dla gór wynosi 15,6 stopnia Celsjusza, a dla wybrzeża – 24 stopnie Celsjusza. Krym Stepowy Ta część Krymu to niemal całkowicie płaska powierzchnia Niziny Północnej, która rozciąga się stopniowo na południe, od Niziny Czarnomorskiej, aż do Gór Krymskich. Nizina pokrywa niemal 60% powierzchni półwyspu. Nic dziwnego, że w „Stepach Akermańskich” Adam Mickiewicz pisał o „fali łąk szumiących i kwiatów powodzi”. Rozległa nizina stwarza wrażenie bezkresnego morza traw. Panuje tam suchy, umiarkowany klimat kontynentalny. Zimy w tej części Krymu są mroźne i często bywają śnieżne. Średnia temperatura dobowa przeważnie spada poniżej zera. Z kolei lata są gorące i suche. Opady są wtedy rzadkością, a temperatura przeważnie przekracza 25 stopni Celsjusza. Półwysep Kerczeński Inaczej wygląda krajobraz Półwyspu Kerczeńskiego, „wyrastającego” ze wschodniej części Krymu. Jego dwie części, południowo-zachodnią i północno-wschodnią, oddziela zbudowana z wapieni Grzęda Parpacka, będąca przedłużeniem Grzędy Zewnętrznej Gór Krymskich. Na południowym zachodzie rozciąga się równina zbudowana z glin oligoceńskich, zmiętych w fałdy rozciągające się z północnego wschodu na południowy zachód. Płaskie rozległe obniżenia są tam przedzielone nieznacznymi kulminacjami, których wysokość dochodzi do 120 m n.p.m. Z kolei obszar północno-wschodni ma charakterystykę pagórkowato-grzędową, która jest rezultatem erozji starszych struktur fałdowych. W tej części półwyspu wysokości sięgają 190 m n.p.m. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rzeź wołyńska była jedną z największych zbrodni w historii. Ukraińscy nacjonaliści nie mieli litości
Rzeź wołyńska – haniebne ludobójstwo dokonane na Polakach – do dziś jest otwartą, jątrzącą się raną na tkance polsko-ukraińskich relacji. W 1943 roku ukraińscy nacjonaliści obrali sobie za cel wyniszczyć polską ludność na ziemiach, które uważali za swoje. Ich ofiarami padli niewinni cywile – mężczyźni, kobiety, a nawet dzieci, w tym niemowlęta. Do dziś nie udało się określić liczby ofiar. Według różnych szacunków, w serii masowych mordów życie straciło od 80 do 100 tys. mieszkańców Wołynia i Galicji Wschodniej.
Spis treści: Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Ludobójstwo dokonane na Polakach Wielu ukraińskich historyków nadal nie przyznaje, że rzeź wołyńska była niczym innym niż jednoznacznym aktem ludobójstwa. W ich narracji tragiczne wydarzenia, do których doszło w latach 1943–1945, nie były zaplanowanymi czystkami etnicznymi, a spontanicznymi, samowolnymi aktami niewielkiej grupy ekstremistów. Sam Stepan Bandera przez niektórych nadal jest postrzegany jako symbol walki o niepodległość Ukrainy. Bez względu na argumentację, fakty są inne. Ludobójstwo pozostaje ludobójstwem. Rzeź wołyńska była planowanym działaniem, następstwem rozkazów, a Bandera to nie bohater, a zbrodniarz. Przeszłość pełna dobrych i złych momentów Relacje polsko-ukraińskie rozpoczęły się na długo przed powstaniem Ukrainy. W połowie XIII wieku najazd Mongołów doprowadził do upadku Rusi Kijowskiej. W następstwie tego, 100 lat później Wołyń i okoliczne ziemie znalazły się pod panowaniem Kazimierza Wielkiego. Dwa stulecia później, na mocy unii lubelskiej część ukraińskich ziem została włączona do Korony Polskiej. Na przestrzeni wieków, Polacy i Ukraińcy żyli obok siebie jak jeden naród i stali ramię w ramię w wielu ważnych chwilach. Oczywiście, bywały między nami spory, nie tylko mniejsze, o charakterze lokalnym. Przykładem niech będzie powstanie kozactwa i ukraińskiego chłopstwa pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana Chmielnickiego. Jednak mimo wielu konfliktów, nasze stosunki przez wiele stuleci można było określać jako co najmniej poprawne, mimo że idea Rzeczypospolitej Trojga Narodów, która miała być odpowiedzią na powstanie Chmielnickiego, nie doczekała się realizacji. Niespełniony projekt polityczny jasno jednak dowodził, że zjednoczenie narodów polskiego i ukraińskiego na zasadach równości było żywą i jakże ważną ideą. Co więc zmieniło się w naszych relacjach, że kilkaset lat później doszło do krwawego pogromu polskiej ludności? Wzrost nacjonalistycznych nastrojów Ukraińscy nacjonaliści zaczęli dochodzić do głosu już po upadku powstania styczniowego. Zwolennicy powołania odrębnego państwa głośno manifestowali swoje żądania, jednak ich plany nie spotkały się z poparciem chłopów, którzy byli skupieni przede wszystkim na sprawach lokalnych. To, do jakiego narodu byli zaliczani, nie miało dla nich większego znaczenia, nie widzieli więc potrzeby powoływania odrębnego państwa. Przynajmniej na początku, bo zwolennicy idei narodów sięgnęli w końcu po argument, który już u zarania cywilizacji dzielił ludzi – religię. Większość Polaków wyznawała katolicyzm, z kolei Ukraińcy – prawosławie lub grekokatolicyzm. Stwierdzenie, że różnice religijne zaczęły odznaczać się dopiero w XIX wieku byłoby nieprawdą, bo problem zrozumienia religijnego między przedstawicielami różnych wyznań istniał już w XIV wieku i nasilił się po unii brzeskiej. Jednak dla większości kwestie wyznaniowe nie były dużym problemem, czego dowodzą mieszane małżeństwa, które w tamtym czasie nie były niczym niezwykłym. Dopiero pod wpływem działania nacjonalistów religia stała się powszechnie uznawanym wyznacznikiem narodowości. Kolejnym czynnikiem, mającym poróżnić Polaków i Ukraińców, była pozycja społeczna mieszkańców Galicji Wschodniej, gdzie większość stanowili Ukraińcy. Polacy uzyskali autonomię i mogli powołać organ władzy ustawodawczej, Sejm Krajowy, a większość ziem znajdowała się w polskich rękach. Ukraińcy też chcieli decydować o sobie, jednak habsburski władca nie dał im takiej możliwości. Ich gniew nie skupiał się jednak na zaborcy, a na Polakach. Sytuacja po I wojnie światowej Jeden z najkrwawszych konfliktów w dziejach, który rozpętał się w 1914 roku, całkowicie zmienił układ sił w Europie. Klęska państw zaborczych dała możliwość sięgnięcia po niepodległość, zarówno Polakom, jak i Ukraińcom. Oba narody przedstawiały jednak roszczenia wobec tych samych terenów. Po wojnie powstały dwa państwa ukraińskie – na ziemiach zaboru rosyjskiego Ukraińska Republika Ludowa (w 1917 roku) i na ziemiach austriackich Zachodnioukraińska Republika Ludowa (w 1918 roku). O ile z pierwszym z wymienionych krajów nasze stosunki były poprawne (w 1920 roku wspólnie stanęliśmy do walki przeciwko bolszewikom), to z ZURL II Rzeczpospolita starła się już w 1918 roku. Przedmiotem konfliktu była Galicja Wschodnia. Konsekwencje traktatu ryskiego W 1921 roku doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Przeciwko II RP opowiadały się już obie Ukrainy. Przyczyną był podpisany w Rydze traktat pokojowy, kończący wojnę polsko-bolszewicką, na mocy którego uregulowane zostały wschodnie granice Polski. Nie ulega wątpliwości, że pokój był potrzebny państwu, które dopiero odzyskało niepodległość. Ukraińcy widzieli jednak w tym działaniu zdradę i nic dziwnego. Wyczerpana wojną Polska nie mogła prowadzić dalszych walk o niepodległość Ukrainy. Przedstawiciele prawicowych stronnictw, z których w większości składała się delegacja, wycofali uznanie dla URL, mimo podpisanej rok wcześniej umowy sojuszniczej. Endecja opowiedziała się za włączeniem dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów do odradzającego się państwa. W rezultacie ukraińskie tereny zostały podzielone między Polskę i bolszewicką Rosję. W naszych granicach znalazło się ok. 5 milionów Ukraińców. Postawa Polaków i Ukraińców w okresie międzywojennym Choć konstytucja gwarantowała równość wszystkim obywatelom, należy przyznać, że polska polityka wobec mniejszości ukraińskiej w okresie międzywojennym balansowała gdzieś na granicy asymilacji, pojednania i represji. Ukraińcy mieli zagwarantowaną autonomię religijną i polityczną. Mimo to nie jest tajemnicą, że w tamtym czasie żaden przedstawiciel mniejszości nie zajmował w administracji wysokiego stanowiska. Liczba ukraińskich szkół była systematycznie ograniczana. Nie wydano zgody na powołanie ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie, jednak nie można powiedzieć, że Polska zmierzała do wynarodowienia Ukraińców. Zrobiono wiele w imię dobrych relacji, a przykładem niech będzie działalność Henryka Józewskiego. Wojewoda wołyński podkreślał potrzebę tworzenia polskich szkół z obowiązkową nauką języka ukraińskiego. Był orędownikiem pojednania przez edukację, a urzędników, którzy byli przychylni mniejszości, było więcej. Do pojednania dążyło także wielu Ukraińców. Przykładem takich działań jest wymierzona w ZSRR współpraca środowiska skupionego wokół Symona Petlury z polskim wywiadem. Nie brakowało jednak także tych, którzy nie widzieli szans na pokojowe współistnienie. Terror drogą do niepodległości Zwolennicy oderwania Galicji Wschodniej od Polski skupiali się wokół Ukraińskiej Organizacji Wojskowej (UWO) – paramilitarnego tworu, którego celem było prowadzenie akcji sabotażowych i dokonywanie zamachów. To właśnie oni odpowiadali za nieudaną próbę likwidacji Józefa Piłsudskiego. Z większym powodzeniem przeprowadzali akcje podkładania bomb pod polskie posterunki policji i stacje kolejowe. Podpalali gospodarstwa i... likwidowali swoich rodaków, którzy opowiadali się za zgodą. Łącznie przeprowadzili ponad 300 akcji, sfinansowanych przez niemiecki wywiad. Powstanie radykalnej organizacji nacjonalistycznej W tamtym czasie wyrastało już nowe pokolenie ukraińskich narodowców. To oni w 1929 roku powołali do życia skrajnie prawicową Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednocząc UWO z mniejszymi organizacjami. Radykalny OUN całkowicie wykluczał polsko-ukraińskie pojednanie. Organizacja za cel postawiła sobie walkę z Polską i to założenie realizowała nie przebierając w środkach. W ramach swoich działań, członkowie OUN przeprowadzili udany zamach na Tadeusza Hołówkę, posła, który głośno mówił o konieczności pokojowego współistnienia narodów ukraińskiego i polskiego. 29 sierpnia 1931 roku trafiło go sześć pocisków, wystrzelonych przez dwóch sprawców. Cztery trafiły go w głowę, dwa w okolicę obojczyka. Aresztowanie Stepana Bandery W 1933 roku kierownictwo Egzekutywy Krajowej OUN objął Stepan Bandera, absolutny przeciwnik nawiązywania jakichkolwiek stosunków z Polską. Pod jego przywództwem akty przemocy przybrały na sile i intensywności. Polskim władzom zależało na uspokojeniu nastrojów, ale nie kosztem otwartej walki z nacjonalistami. To się udało. Polscy żołnierze dokonywali aresztowań, ale działania te nie pociągały za sobą ofiar. W ręce funkcjonariuszy trafiło ok. 800 członków OUN. Na liście aresztowanych znalazł się także Stepan Bandera. Za zorganizowanie zamachu na ministra Bronisława Pierackiego został skazany na śmierć, jednak wyrok ten został zamieniony na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Seria aresztowań na jakiś czas powstrzymała działania OUN, jednak sama organizacja istniała nadal. Mało tego, uznany za więźnia politycznego Bandera zyskał nowych zwolenników, gotowych walczyć za swojego przywódcę i Ukrainę. Okazję ku temu zyskali już w 1939 roku. Marionetki w rękach Niemców i Rosjan Po ataku Niemiec na Polskę, w obliczu pogarszającej się sytuacji na froncie i bombardowań więzień, wielu skazańców odzyskało wolność, w tym także Stepan Bandera. Ukraińscy nacjonaliści już wcześniej utrzymywali kontakt z III Rzeszą. Gdy hitlerowcy podeszli pod Lwów, bojówki OUN uaktywniły się z pełną mocą. Za przyzwoleniem Niemców, Ukraińcy stopniowo zaczęli opanowywać Wołyń. Wojsko Polskie natychmiast ruszyło na pomoc Polakom. Wówczas nie było już mowy o bezkrwawych rozwiązaniach. Gdy 17 września agresję na Polskę przypuściło ZSRR, żołnierze musieli jednak skupić się na obronie kraju przed innym wrogiem. Rosjanie nie omieszkali wykorzystać ukraińskich nacjonalistów do swoich celów. Radzieccy agenci przekonali narodowców, by ci wzięli na cel także polskie elity. Rozpoczęły się ataki na dworki. Ginęli ziemianie, a także ludzie, którzy na wschodzie szukali schronienia. Płonęła wieś za wsią. W tamtym czasie na Wołyniu i w Galicji zginęło ok. 3 tys. Polaków, a to był jedynie wstęp do rzezi, która miała odbyć się niebawem. Walka w imię III Rzeszy Bezwzględni nacjonaliści byli wyjątkowo pożyteczni dla okupanta, więc Niemcy umiejętnie podsycali wzajemną niechęć Polaków i Ukraińców. Na okupowanych terenach przyznali tym drugim liczne przywileje, pozyskując w ten sposób ich lojalność. Stwarzali też Ukraińcom liczne okazje do zemsty na naszym narodzie. Jeszcze w 1930 roku powołana została Ukraińska Policja Pomocnicza – kolaboracyjna formacja, całkowicie podległa okupantowi. W 1940 roku doszło do rozłamu w strukturach Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. OUN podzielił się na dwa odłamy: OUN-B pod przywództwem Stepana Bandery i OUN-M pod przywództwem Andrija Melnyka. Po ataku Niemiec na związek Radziecki, Banderowcy zaangażowali się w walkę z Rosjanami i mordowanie Żydów. Nie znaczy to jednak, że nie zagrażali już Polakom. Mamieni wizją niepodległego państwa, Ukraińcy wiernie służyli zaborcy, jednak dość szybko przekonali się, ile warte są niemieckie obietnice. Niemcy podzielili zajęte tereny między III Rzeszę a Rumunię. Stepan Bandera i premier Jarosław Stećko trafili do obozu koncentracyjnego, podobnie jak wielu innych członków OUN. Na Ukrainie zapanowały rządy terroru, a mimo to OUN nadal dążył do porozumienia z Niemcami. Żeby odbudować „przyjaźń” z okupantem, banderowcy wznowili akcje wymierzone przeciwko Polakom. UPA zbrojnym ramieniem OUN Do tamtej pory OUN unikał tworzenia własnych oddziałów partyzanckich, w obawie, że przez Niemców zostanie to odebrane za prowokację. Po masowych aresztowaniach zmienili jednak podejście do tej kwestii. W drugiej połowie 1942 roku powstały struktury partyzanckie – Wojskowe Oddziały OUN-SD – które później przyjęły nazwę Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), od zbrojnych oddziałów Tarasa Borowcia. Preludium rzezi 9 lutego 1943 roku banderowcy pod dowództwem Hryhorija Perehijniaka wyruszyli do Parośli I. Tam podali się za sowieckich partyzantów. Zażądali od mieszkańców strawy, a gdy napełnili żołądki, wyjawili, że planują atak na pobliską trasę kolejową. Był to sprytny podstęp. Stwierdzili, że jeżeli Polacy nie pozwolą się związać, okupant pomyśli, że to oni stali za akcją. Gdy mieszkańcy osady przystali na to, rozpoczęła się istna rzeź. W sąsiedniej wsi zginęli kolejni niewinni cywile. Ludobójstwo dokonane na Polakach Co zadecydowało o rozpoczęciu eksterminacji polskiej ludności cywilnej? Niektórzy są zdania, że szalę przeważyła zainicjowana przez Niemców interwencja Batalionu 202 z Krakowa, który miał rozprawić się z ukraińskimi buntownikami. To nieprawda. Podległe Niemcom polskie oddziały rozpoczęły pacyfikację w czasie, gdy pogrom cywili już trwał. Bez względu na przyczynę, faktem jest, że kierownictwo OUN zdecydowało, że korzystniej będzie zabić Polaków niż ich przesiedlić. Rozkaz czystki etnicznej wydali Dmytro Klaczkiwski „Kłym Sawur”, Wasyl Iwachow i Iwan Łytwynczuk. Pogrom Polaków na wielką skalę rozpoczął się w marcu 1943 roku. W nocy z 26 na 27 marca banderowcy zaatakowali Lipniki. Zginęło wówczas 179 Polaków. W kolejnych dniach nacjonaliści docierali do kolejnych osad. W każdym ataku ginęło przynajmniej kilkunastu cywili. Najgorsze miało jednak dopiero nadejść. Krwawa niedziela Klaczkiwski zaplanował zmasowane uderzenie na polskie osady, które miało nastąpić w dniach od 10 do 12 lipca. Kluczową datą była niedziela 11 lipca. Ukraińcy postanowili zaatakować Polaków modlących się w kościołach, by w jak najkrótszym czasie zabić możliwie najwięcej ludzi. Banderowcy ostrzeliwali domy modlitwy z broni maszynowej i wrzucali granaty do środka. Tych, którzy przeżyli, dobijali. W ciągu niespełna trzech dni zaatakowali około 100 polskich miejscowości. Ofiary liczono w dziesiątkach tysięcy. Okrucieństwo Ukraińców wykraczało poza wszelką skalę Krwawa niedziela nie zakończyła pogromu. Morderstwa trwały nadal. W tym miejscu należy wspomnieć, że tylko nieliczni ginęli od pocisków. Większość nie miała tyle szczęścia. Metody Ukraińców były niezwykle brutalne, wręcz bestialskie. Byli okrutni do tego stopnia, że większość stosowanych przez nich metod uśmiercania Polaków po prostu nie nadaje do przytoczenia. Wystarczająco wymowny jest fakt, że niektórzy szukali ratunku u okupanta. Woleli trafić do niewoli lub dać się rozstrzelać niż zginąć w sposób, w jaki nikt nie powinien umierać. Polski odwet W odpowiedzi na działania banderowców, Armia Krajowa już w 1943 roku podjęła akcję odwetową. W ukraińskiej narracji często mówi się o tych wydarzeniach w kontekście ludobójstwa. To nieprawda. Działania AK, mimo że bezwzględne, nie zmierzały do likwidacji całej grupy etnicznej. Nie były wymierzone w kobiety i dzieci, a ich bilans nie był aż tak krwawy. Do 1945 roku z rąk polskich żołnierzy zginęło ok. 15 tys. Ukraińców. Nic nie usprawiedliwia rzezi Nie wszystko jest czarne lub białe. Nie ma wątpliwości, że wielu mieszkających w granicach Polski Ukraińców nie przedstawiało radykalnych poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to niech będzie fakt, że gdy w 1939 roku rozpoczęła się II wojna światowa, ponad 100 tys. Ukraińców walczyło ramię w ramię z polskimi żołnierzami. Około 7 tys. poległo na froncie. Wcześniej i później wielu opowiadało się za pojednaniem. Nie brakowało sprawiedliwych, którzy ostrzegali Polaków lub dawali im schronienie. Część z nich zapłaciła życiem za swoją postawę. Polacy nigdy nie byli kryształowi w stosunkach z Ukrainą. Zresztą to samo można powiedzieć o drugiej stronie. Nic jednak nie usprawiedliwia takiej zbrodni. Na Wołyniu i w Galicji ginęli cywile – mężczyźni, starcy, kobiety i dzieci. Umierali w niewyobrażalnych mękach, a ci, którzy przeżyli, do końca będą nosili piętno tamtych wydarzeń. Zabójstwa Polaków trwały do maja 1945 roku. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Warzywa i owoce z Czarnobyla? Taki scenariusz wkrótce może się ziścić
Według nowych badań tysiące hektarów gruntów rolnych w okolicach Czarnobyla są już wystarczająco bezpieczne, by powrócić pod uprawy. Pola na terenie Poleskiego Państwowego Rezerwatu Radiacyjno-Ekologicznego przebadali naukowcy z Ukrainy i Wielkiej Brytanii.
Spis treści Historia Strefy Wykluczenia wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej Jak badano, czy grunt wokół Czarnobyla jest bezpieczny? Strefa wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej cieszy się ponurą sławą. Ściągają do niej wielbiciele tzw. „dark tourism”, w poszukiwaniu mocnych wrażeń. Ten postapokaliptyczny krajobraz nie jest jednak aż tak niebezpieczny, jak się powszechnie sądzi. Nowe badania naukowców z Ukrainy i Wielkiej Brytanii dowodzą, że ogromny teren mógłby już być z powrotem wykorzystywany jako pola uprawne. Historia Strefy Wykluczenia wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej Strefa wykluczenia wokół Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej w Ukrainie to obszar o promieniu około 30 km wokół miejsca katastrofy nuklearnej z 26 kwietnia 1986 roku, w reaktorze nr 4. Po wybuchu reaktora doszło do uwolnienia ogromnych ilości promieniotwórczych izotopów, w tym cezu-137, jodu-131 i strontu-90. Ówczesne władze radzieckie ewakuowały ludność z pobliskich terenów – najpierw z miasta Prypeć, a potem z niemal setki okolicznych wsi. W ciągu kilku dni ewakuowano ok. 116 tys. osób. Z czasem liczba przesiedlonych wzrosła do około 350 tys. Niektórzy z nich nielegalnie wrócili i zostali tzw. samosiołami. Wkrótce wokół Czarnobyla ustanowiono strefę wykluczenia – teren uznany za zbyt skażony do zamieszkania. Objęła ona teren w promieniu 30 km wokół elektrowni, ale obszar ten był później modyfikowany w zależności od poziomu skażenia. Strefa szybko stała się siedliskiem dzikiej przyrody – zaobserwowano wzrost liczebności wielu gatunków, w tym wilków, żubrów i rysi. W ciągu kolejnych lat była przedmiotem badań naukowych z zakresu radiobiologii, ekologii i ochrony środowiska. Prowadzili je naukowcy z Ukrainy i wielu innych krajów. Dziś strefa wykluczenia jest zarządzana przez ukraińskie władze jako obszar chroniony. Utworzono tam rezerwat przyrody: Poleski Państwowy Rezerwat Radiacyjno-Ekologiczny. Jak badano, czy grunt wokół Czarnobyla jest bezpieczny? Nowe badania przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Portsmouth oraz Ukraińskiego Instytutu Radiologii Rolniczej wskazują, że znaczne obszary ziemi w Strefie Wykluczenia mogą być ponownie bezpiecznie uprawiane. Zespół naukowców opracował prosty i skuteczny protokół oceny skażenia promieniotwórczego. Pozwala on obliczyć absorpcję promieniotwórczych pierwiastków przez popularne gatunki uprawne, takie jak ziemniaki, zboża, kukurydza i słoneczniki. Testy przeprowadzone na 100-hektarowym polu wykazały, że dawki promieniowania, na jakie narażeni byliby rolnicy i rośliny mieszczą się w krajowych normach bezpieczeństwa. Mało tego, są nawet niższe niż naturalne promieniowanie w wielu regionach świata. Profesor Jim Smith z Uniwersytetu w Portsmouth podkreśla, że wyniki te mogą pomóc w walce z dezinformacją na temat ryzyka promieniowania w regionie Czarnobyla. Mogą też pomóc w rewitalizacji tych terenów poprawić bezpieczeństwo żywnościowe Ukrainy. Zespół badawczy szacuje, że możliwe jest bezpieczne uprawianie 20 tysięcy hektarów ziemi w Strefie. Źródło: Journal of Environmental Radioactivity Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wyrafinowana pirotechnika epoki lodowcowej. Naukowcy mają dowody z Ukrainy
Paleniska używane do ogrzewania i pieczenia w czasie epoki lodowcowej składały się nie tylko z drewna. Do ich podtrzymywania używano również kości i tłuszczu zwierzęcego.
Spis treści: Ukraińskie tropy dotyczące kontroli ognia Nie tylko drewno. Co palono w czasie epoki lodowcowej? Jedną z kluczowych umiejętności jeśli chodzi o przetrwanie człowieka w epoce lodowcowej, było rozpalanie i kontrola ognia. Trwają dyskusje, kiedy to się stało. Są pośrednie dowody na to nawet sprzed ponad miliona lat. Ukraińskie tropy dotyczące kontroli ognia Międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem ekspertów Uniwersytetu Algarve i Uniwersytetu Wiedeńskiego opublikował na łamach „Geoarchaeology” wyniki analiz kilku palenisk odkrytych na terenie Ukrainy. Pochodzą z okresu ostatniego maksimum zlodowacenia, które miało miejsce ok. 23–21 tysięcy lat temu. Są to unikatowe znaleziska, bo z tych czasów archeolodzy znajdują zaskakująco niewiele pozostałości po paleniskach. A to dość zaskakujące zważywszy na to, że był to najzimniejszy okres epoki lodowcowej w Europie. – Wiemy, że ogień był szeroko rozpowszechniony przed i po tym okresie, ale niewiele jest dowodów z okresu największego zlodowacenia – mówi William Murphree, główny autor badania i geoarcheolog z Uniwersytetu Algarve. Co było tego powodem? Nie tylko drewno. Co palono w czasie epoki lodowcowej? Analiza trzech palenisk na pradziejowym stanowisku archeologicznym Korman 9 w Ukrainie pokazuje, że ludzie z ostatniej epoki lodowcowej budowali różne rodzaje palenisk. Co prawda do podsycania ognia używali głównie drewna, ale prawdopodobnie także tłuszczu i odchodów zwierzęcych. Być może dlatego niewiele palenisk nie zachowało się do naszych czasów. Badacze natknęli się też na kości. – Niektóre z kości zwierzęcych znalezionych na stanowisku zostały spalone w ogniu o temperaturze ponad 650 stopni Celsjusza. Obecnie badamy, czy zostały one użyte jako paliwo, czy po prostu przypadkowo spalone – opowiada Marjolein D. Bosch, jedna z autorek i zooarcheolog z Uniwersytetu Wiedeńskiego i Austriackiej Akademii Nauk i Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu. Jednym z interesujących ustaleń było to, że ogniska te osiągały temperaturę ponad 600 st. C, co dowodzi wyrafinowanego opanowania pirotechniki, nawet w obliczu ekstremalnych warunków środowiskowych. Archeolodzy ustalili też, że paleniska budowano na różne sposoby, dostosowując ich konstrukcje do pór roku. Do analizy palenisk zastosowano spektrum metod geoarcheologicznych: mikrostratygraficzną, mikromorfologię i analizę kolorymetryczną. Badania archeologiczne pokazują, że Homo sapiens w Europie w okresie górnego paleolitu, czyli między 45 000 a 10 000 lat temu, wykorzystywał ogień na różne sposoby. – Ogień nie służył tylko do utrzymywania ciepła. Był również niezbędny do gotowania, wytwarzania narzędzi i spotkań towarzyskich – tłumaczy Philip R. Nigst, jeden z głównych autorów publikacji i archeolog z Uniwersytetu Wiedeńskiego. Źródło: Geoarcheology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ukraińscy żołnierze podczas budowania umocnień odnaleźli cmentarzysko. Pochodzi sprzed 2500 lat
Żołnierze ze 123. Brygady Obrony Terytorialnej odkryli starożytne cmentarzysko z VI–V wieku p.n.e. Na terenie nekropolii odnaleziono artefakty z czasów greckich.
Spis treści: Ukraińscy żołnierze odnaleźli starożytne cmentarzysko Greckie wpływy w Ukrainie Dramat dziedzictwa kulturowego Ukrainy Do odkrycia doszło w Mikołajowie. To miasto w południowej Ukrainie, ważny port i ośrodek przemysłu stoczniowego, które położone jest nad rzeką Boh, niedaleko jego ujścia do Morza Czarnego. Podczas budowy fortyfikacji wojskowych ukraińscy żołnierze, którzy do wykopów używali koparek natknęli się na szkielety, wśród których zidentyfikowano starożytne artefakty. Ukraińscy żołnierze odnaleźli starożytne cmentarzysko Jak podaje portal Ukraińska Pravda, żołnierz ze 123. Brygady Obrony Terytorialnej imieniem Mykola odnalazł niewielką amforę. O znalezisku poinformował swojego kolegę Jewhena, pasjonata historii i archeologa amatora. Przedmiot został od razu przekazany do muzeum w Mikołajowie. Po analizie naukowców okazało się, że amfora pochodziła ze starożytnej Grecji. Był to przedmiot wykorzystywany w celach rytualnych, podczas ceremonii pogrzebowych. Dalsze wykopaliska wykazały, że żołnierze natrafili na cmentarzysko z VI–V wieku p.n.e. Podczas badań odkryli również oinochoe. To naczynie typowe dla ceramiki starogreckiej, które służyło do czerpania i nalewania wina lub rzadziej wody. Był to dzban o brzuścu owalnym, z oddzieloną szyjką zakończoną charakterystycznym wylewem o trójlistnym kształcie. Wykorzystywano go podczas sympozjonów. Greckie wpływy w Ukrainie Była to część greckiej zabawy, w której brali udział przede wszystkim mężczyźni. Odbywały się zaraz po głównym posiłku. Sympozjon obchodziło się od VI wieku p.n.e. i prawdopodobnie pomysł ten wywodzi się z kultury fenickiej. Tego rodzaju uczty organizowały najczęściej pojedyncze osoby. Przeważnie odbywały się spontanicznie, ale zdarzało się, że planowano je z wyprzedzeniem. – Przedmioty rytualne odnalezione na cmentarzysku w Mikołajewie wykonano specjalnie na potrzeby pochówków i przywieziono z Grecji. Fakt, że naczynia są nienaruszone i nieuszkodzone sugeruje, że pochowane osoby miały wysoki status społeczny – wyjaśnił Oleksandr, były archeolog i wykładowca na Uniwersytecie Narodowym im. Wasyla Suchomlynskiego w Mikołajowie, a obecnie wojskowy (ukraińskie służby celowo nie podają nazwisk żołnierzy dla ich bezpieczeństwa). Do muzeum przekazano także szczątki z nekropolii, które będą teraz analizowane. Naukowcy chcą dowiedzieć się, kto dokładnie został pochowany na tym cmentarzysku, aby rzucić światło na starożytną historię Ukrainy. – Odkrycie to stanowi ważny krok nie tylko w archeologii, ale także w zrozumieniu zwyczajów i codziennego życia ludzi, którzy mieszkali tu tysiące lat temu – przekazali badacze z muzeum w Mikołajewie. Dramat dziedzictwa kulturowego Ukrainy Pomimo trwającej wojny, w Ukrainie wciąż prowadzone są wykopaliska archeologiczne. Naukowcom zależy na tym, aby badania trwały nieprzerwanie pomimo bombardowań, ponieważ każde kolejne odkrycie stanowi potwierdzenie wielowiekowej historii i dziedzictwa tego kraju. W ubiegłym roku archeolodzy m.in. prowadzili wykopaliska na XI-wiecznym cmentarzu we wsi na południe od Kijowa. Odnaleźli tam szczątki mężczyzn pochowane ze średniowieczną bronią, a także specyficzne pochówki kobiet, które miały szyje owinięte sznurami z brązu. Z kolei we wsi Kryłos w zachodniej Ukrainie badacze odnaleźli gliniane figurki przedstawiające byki. Analiza wykazała, że artefakty z gliny powstały ok. 2500 lat temu. Badania naukowe i konserwacja zabytków w Ukrainie są również ważne dlatego, że dziedzictwo tego kraju jest niszczone w tempie niespotykanym od II wojny światowej. Wykazała to praca naukowców z 2023 roku, która ukazała się na łamach prestiżowego czasopisma „Antiquity”. W trakcie pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę na masową skalę, w tempie niespotykanym od 1945 roku, niszczone są zabytki i stanowiska archeologiczne. Źródło: Ukraińska Pravda Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.