18 maja warto spojrzeć w niebo. Ziemię czeka bliskie spotkanie z nowo odkrytą planetoidą
To będzie gratka nie tylko dla zawodowych astronomów, ale i obserwatorów amatorów. Nowo odkryta planetoida 2026 JH2 przeleci zaledwie 90 000 kilometrów od powierzchni Ziemi. Będzie widoczna nawet przez prosty teleskop.
Odkryta zaledwie kilka dni temu planetoida wkrótce będzie widoczna na niebie, osiągając jasność 11,5 magnitudo podczas swojego bardzo bliskiego przelotu obok Ziemi. Znajdzie się tak blisko, że powinna być widoczna dla obserwatorów przy użyciu stosunkowo skromnego sprzętu. Jak odkryto 2026 JH2? Astronomowie na całym świecie, a także zautomatyzowane systemy stale skanujące niebo, nieustannie wypatrują obiektów potencjalnie niebezpiecznych dla Ziemi, przemieszczających się przez nasz Układ Słoneczny. Celem jest przewidzenie wszelkich możliwych zagrożeń, ale często trafiają się obiekty nie stanowiące żadnego niebezpieczeństwa, za to niezwykle interesujące. Kilka dni temu astronomowie z kilku obserwatoriów, m.in. Mount Lemmon Survey i Farpoint Observatory w Eskridge, zaobserwowali nowy obiekt. Wstępne obliczenia jego orbity pokazują, że przeleci bardzo blisko orbity Ziemi, co czyni go obiektem bliskim Ziemi (Near Earth Object, NEO), klasy Apollo. To grupa planetoid które krążą wokół Słońca po orbitach dłuższych od orbity Ziemi, ale w pewnym miejscu przecinających trajektorię naszej planety. Kiedy i jak blisko przeleci 2026 JH2? W miarę dalszych badań 2026 JH2 na pewno poznamy jej rozmiar, ale już teraz wiadomo, że jej przelot przewidywany jest na poniedziałek, 18 maja 2026 roku. Jak blisko przeleci i czy jest powód do niepokoju? Jak zwykle w takich przypadkach – nie. Choć w kategoriach kosmicznych obiekt zbliża się niewiarygodnie blisko, nic nie wskazuje, by miał uderzyć w Ziemię. Zbliży się na odległość 0,00064-0,00058 jednostki astronomicznej (j.a.) do Ziemi (j.a. to średnia odległość Ziemi od Słońca). Wcześniej przeleci też w odległości około 0.00284 j.a od Księżyca. Gdy przeliczymy to na kilometry, przelot wygląda znacznie mniej niepokojąco. W momencie największego zbliżenia 2026 JH2 będzie znajdowała się około 90 000 kilometrów od powierzchni Ziemi. To ok. 24 procent średniej odległości między Ziemią a Księżycem. Krótko mówiąc: 2026 JH2 minie naszą planetę, a my będziemy mieć dobrą okazję, by ją obserwować. Według danych sieci obserwacyjnej Virtual Telescope Project, osiągnie ona jasność 11,5 magnitudo, czyli będzie widoczna przez amatorski teleskop. Virtual Telescope Project przeprowadzi transmisję na żywo z przelotu 2026 JH2. Źródła: IFL Science, Virtual Telescope Project Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
W lodzie Antarktydy uwięziony jest gwiezdny pył. Właśnie ujawnił historię naszej podróży przez kosmos
Głęboko pod powierzchnią lądolodu Antarktydy naukowcy natrafili na ślady materii pochodzącej z potężnych wybuchów supernowych. Analiza rzadkiego izotopu żelaza-60 uwięzionego w rdzeniach lodowych pozwoliła zrekonstruować trasę Układu Słonecznego przez międzygwiezdne obłoki pyłu. Okazuje się, że nasza kosmiczna podróż trwa już od co najmniej 80 tysięcy lat, a my właśnie wchodzimy w jej najbardziej „zakurzony” etap.
Ziemia – a wraz z nią cały Układ Słoneczny – nie spoczywa w bezruchu. Wręcz przeciwnie! Uczestniczymy w gigantycznym, powolnym walcu wokół jądra Drogi Mlecznej, przecinając po drodze regiony o różnej gęstości materii. Choć przestrzeń międzygwiazdowa wydaje nam się pustką, jest ona wypełniona gazem i pyłem – pozostałościami po gwiazdach, które dawno przestały istnieć. Do niedawna odtworzenie przebytej przez nas drogi wydawało się niemożliwe, jednak zespół fizyków jądrowych pod kierownictwem dr. Dominika Kolla z Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf (HZDR) odnalazł brakujące ogniwa w najmniej spodziewanym miejscu: w zamarzniętym archiwum Antarktydy. Autograf gwiazd zamknięty pod lodem Lądolód antarktyczny to pionowa kapsuła czasu, która od 35 milionów lat warstwa po warstwie rejestruje skład ziemskiej atmosfery. W 2019 roku zespół Kolla dokonał sensacyjnego odkrycia w świeżym śniegu, odnajdując śladowe ilości izotopu żelaza 60Fe. Teraz, dzięki próbkom pobranym w ramach projektu EPICA (European Project for Ice Coring in Antarctica), naukowcy cofnęli się w czasie, badając lód sprzed 40 do 81 tysięcy lat. Czym jest żelazo-60? Izotop 60Fe jest wyjątkowy z kilku powodów. Kluczowe jest jego kosmiczne pochodzenie – powstaje niemal wyłącznie podczas eksplozji supernowych. Na Ziemi nie istnieją naturalne procesy zdolne do wytworzenia go w znaczących ilościach. Kolejną cechą jest czas jego połowicznego rozpadu. To prawdziwy zegar radiometryczny, bo wynosi on około 2,6 mln lat. Co to oznacza? Jakiekolwiek żelazo-60, które mogło znajdować się na Ziemi w momencie jej powstania 4,5 miliarda lat temu, dawno już zniknęło. Cała reszta jest przybyszami z kosmosu. Każdy atom 60Fe znaleziony w lodzie musi pochodzić z zewnątrz – jest dosłownym pyłem z innych gwiazd, który spadł na naszą planetę. Podróżujemy przez Lokalny Obłok Międzygwiazdowy Układ Słoneczny dryfuje obecnie przez obejmujący około 30 lat świetlnych region nazywany Lokalnym Obłokiem Międzygwiazdowym (LIC). Jest to rzadka struktura złożona z gazu i pyłu, która prawdopodobnie została uformowana i nasączona radioaktywnymi izotopami przez pobliskie supernowe. Badania 295 kilogramów lodu wykazały, że stężenie gwiezdnego pyłu nie jest stałe. Analiza wykazała fascynującą zależność: koncentracja 60Fe w lodzie sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat jest znacznie niższa niż w śniegu z ostatnich dekad. Sugeruje to, że nasza podróż przez LIC nie jest jednorodna. Około 80 tysięcy lat temu Układ Słoneczny wszedł w rzadszy obszar obłoku, by z czasem przemieścić się w jego gęstsze rejony, przez które nawigujemy dzisiaj. Rdzenie lodowe są więc niczym znana z samolotów czarna skrzynka lotu naszej planety przez galaktykę. To nie bombardowanie, a ślad podróży. Historia zapisana w atomach Aby mieć pewność, że żelazo-60 nie jest efektem bombardowania Ziemi przez promieniowanie kosmiczne, naukowcy porównali jego ilość z innym izotopem – manganem-53 (53Mn). Wyniki jednoznacznie potwierdziły: nadmiar żelaza pochodzi z pyłu międzygwiazdowego, a nie z lokalnych interakcji atmosferycznych. Antarktyda po raz kolejny udowodniła, że jest nie tylko kluczem do zrozumienia zmian zachodzących na samej Ziemi, ale także potężnym detektorem astrofizycznym. Co jeszcze się na niej kryje? Póki co wiemy, że pędzimy przez prawdziwe archiwum pozostałości po supernowych. Źródło: Physical Review Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten obiekt z Układu Słonecznego ma atmosferę, choć nie powinien. Astronomowie zaskoczeni
Obiekt transneptunowy 2002 XV93 otacza cienka atmosfera. Odkrył to zespół zawodowych i amatorskich astronomów z Japonii. To sensacja, bo obiekt ma zaledwie ok. 500 km średnicy.
Atmosfera to coś, co kojarzy nam się głównie z planetami. Warstwa gazów może otaczać także mniejsze ciała niebieskie, takie jak księżyce czy obiekty transneptunowe (TNO). Te ostatnie to odłamki skalne krążące poza orbitą Neptuna – w obszarze, gdzie panują niskie temperatury. Najbardziej znanym z nich jest Pluton, niegdyś uznawany za planetę, a potem pozbawiony tego miana (choć Amerykanie ostatnio znów próbują przywrócić mu status planety). To, że Pluton o średnicy 2377 km ma atmosferę, nikogo nie dziwi. Szokiem było jednak odkrycie jej wokół kilkukrotnie mniejszego TNO. Naturalny eksperyment ujawnił subtelny ślad 10 stycznia 2024 roku w Japonii dało się obserwować rzadkie zjawisko. Niewielki obiekt transneptunowy (612533) 2002 XV93 przesunął się na tle odległej gwiazdy. Zespół zawodowych i amatorskich astronomów, pracujący w wielu lokalizacjach w kraju, zarejestrował przebieg zjawiska, zwanego okultacją. Uzyskane w ten sposób dane sugerują, że obiekt ten ma cienką atmosferę. A nie powinien, bo przy średnicy około 500 km jego grawitacja jest bardzo słaba. Okultacje w astronomii pozwalają wydobyć detale, których nie widać podczas zwykłej obserwacji. Gdy ciało Układu Słonecznego przechodzi przed gwiazdą, można śledzić, jak zmienia się jasność punktu świetlnego. Jeśli obiekt ma tylko twardą powierzchnię, blask zazwyczaj zanika gwałtownie. Jeżeli jednak otacza go choćby bardzo rozrzedzona warstwa gazów, gwiazda może przygasać bardziej stopniowo, bo światło jest tłumione w trakcie przejścia przez atmosferę. W przypadku 2002 XV93 właśnie taki scenariusz okazał się zgodny z zebranymi danymi. Mały świat, który nie pasuje do reguł Obliczenia wskazują, że atmosfera wokół 2002 XV93 powinna przetrwać mniej niż 1000 lat, o ile nie jest uzupełniana. W skali kosmicznej to mgnienie oka, co sugeruje, że jeśli rzeczywiście mamy do czynienia z atmosferą, musiała ona powstać niedawno albo być świeżo „podtrzymywana”. To prowadzi do kolejnego problemu: jakie było źródło takiej powłoki gazowej w zimnych peryferiach Układu Słonecznego? W przypadku wielu obiektów zewnętrznych rezerwuar stanowią zamarznięte gazy, które mogą sublimować, czyli przechodzić bezpośrednio ze stanu stałego w gazowy. Jednak obserwacje Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba nie pokazują oznak takich zamarzniętych gazów na powierzchni 2002 XV93, które mogłyby łatwo zasilać atmosferę. Właśnie ta zagadka sprawia, że atmosfera 2002 XV93 staje się tak ważna. Jeżeli faktycznie istnieje, to znaczy, że nawet niewielkie światy za Neptunem mogą przechodzić epizody aktywności lub przemian, które wymykają się prostemu obrazowi „martwych, lodowych brył” na obrzeżach systemu. Dwie hipotezy Badacze rozważają dwa główne scenariusze, które mogłyby wyjaśnić obecność tej atmosfery. Pierwszy zakłada zdarzenie, które wyniosło na powierzchnię gazy z wnętrza obiektu, w stanie zamarzniętym lub ciekłym. Taki impuls mógłby na pewien czas zapewnić „paliwo” dla atmosfery, nawet jeśli wcześniej powierzchnia nie zdradzała jego obecności. Druga możliwość jest bardziej gwałtowna: zderzenie z kometą, które uwolniło z niej gaz i wytworzyło tymczasową otoczkę. Oba wyjaśnienia pozostają hipotezami, a ich rozróżnienie wymaga kolejnych pomiarów i lepszego scharakteryzowania samej atmosfery. Źródło: Nature Astronomy
W 2014 roku obiekt spoza Układu Słonecznego spłonął nad Ziemią. Odtajniono archiwalne dane
Dowództwo Kosmiczne USA ujawniło, że w 2014 roku nad Papuą-Nową Gwineą zaobserwowano obiekt pozasłoneczny. Meteoryt miał pół metra średnicy i trafił do ziemskiej atmosfery z nieznanego układu.
W tym artykule: Co jest pierwszym odkrytym obiektem pozasłonecznym? Co pojawiło się w 2014 r. na niebie nad Papuą-Nową Gwineą? Czy da się odnaleźć szczątki pozasłonecznego obiektu? Do niedawna sądziliśmy, że pierwszym obiektem pozasłonecznym – czyli pochodzącym spoza Układu Słonecznego – jest słynna ‘Oumuamua. To niewielka kometa, którą odkryto w 2017 r. ‘Oumuamua sławę zawdzięcza dwóm cechom. Pierwszą jest jej ogromna prędkość, większa niż wynikałaby z działania sił grawitacyjnych. Obserwacje wykazały, że kometa porusza się z szybkością 93 tys. km/godz. i cały czas przyspiesza. Przyspieszanie uważa się za skutek stałego wyrzucania z niej gazu i pyłu. Drugą dziwną cechą, jaką ma ten obiekt spoza Układu Słonecznego, jest jego nietypowy kształt. Przypomina wydłużone i spłaszczone cygaro. Czy to przypadek? Prof. Abraham Loeb, astrofizyk z Harvardu, spekulował publicznie, że ‘Oumuamua może być wrakiem statku kosmicznego zbudowanego przez pozaziemskie cywilizacje. Kometą zainteresował się nawet instytut SETI. Jednak obserwacje nie wykazały niczego, co sugerowałoby, że mogłaby być tworem sztucznym. Co jest pierwszym odkrytym obiektem pozasłonecznym? ‘Oumuamua to nazwa wywodząca się z języka hawajskiego. Można ją przetłumaczyć jako „pierwszy posłaniec”. Podkreśla to, że jest to pierwszy obiekt pozasłoneczny kiedykolwiek odkryty przez człowieka. Gigantyczna kometa zmierza w kierunku Słońca. Co wiemy o komecie Bernardinelli-Bernstein? Ogromna kometa, o średnicy od 100 do 200 km odwiedza właśnie Układ Słoneczny po raz pierwszy od 3 mln lat. Jednak by zobaczyć kometę Bernardinelliego-Bernsteina wciąż konieczny będzie tel... Jak się jednak właśnie okazało – nie jest to do końca prawda. Już wcześniej bowiem na Ziemię zawitał meteoryt, który pochodzi spoza naszego Układu Słonecznego. Odkrycie wiąże się bezpośrednio z ‘Oumuamuą. Po tym, jak o tamtej komecie zrobiło się głośno, prof. Loeb polecił swojemu studentowi Amirowi Sirajowi przekopanie się przez bazę danych NASA, rejestrującą meteoryty i meteory, jakie pojawiły się na Ziemi i nad Ziemią. Po przejrzeniu tysiąca rekordów w CNEOS Amir Siraj nagle natknął się na coś nietypowego. Co pojawiło się w 2014 r. na niebie nad Papuą-Nową Gwineą? Był to zapis o meteorycie, który 8 stycznia 2014 r. został zaobserwowany nad wyspą Manus. Siraj spostrzegł, że miał on nadzwyczaj dużą prędkość. Oszacowano ją na ok. 209 tys. km/godz. – To było naprawdę dużo! Pomyślałem: o Boże, to musi być obiekt pozasłoneczny! – wspomina Siraj w portalu Vice.com. Dlaczego jeszcze tu nie przylecieli? A może jesteśmy zupełnie sami? Poszukiwania życia w kosmosie Na całym świecie fani z wypiekami śledzą losy dwójki agentów badających teorie o kosmitach i spiskach w serialu "Archiwum X". Kilka dekad temu rekordy popularności biły książki Ericha vo... Zwraca uwagę, że odkrycie dosłownie czekało na widoku. Jednak przed ‘Oumuamuą nikomu nie przyszło do głowy, że w bazie rejestrującej meteoryty i meteory mogą być też takie, które pochodzą spoza Układu Słonecznego. W 2019 r. Siraj i Loeb napisali pracę naukową o obiekcie znad Papui Nowej-Gwinei. Zgłosili ją do czasopisma naukowego „The Astrophysical Journal Letters” oraz umieścili na serwerze arxiv.org, gdzie trafiają preprinty artykułów naukowych. Niespodziewanie okazało się jednak, że ich artykuł utknął w procesie recenzowania. Dlaczego? Ponieważ kluczowe dane – dotyczące prędkości odkrytego obiektu – zostały utajnione przez rząd amerykański. A konkretnie przez Dowództwo Kosmiczne Stanów Zjednoczonych (United States Space Command, USSC). Obawiało się ono, że opublikowanie ich ujawni technologie pozwalające Amerykanom rejestrować pojawiające się na niebie rozbłyski. Rozpoczęła się kilkuletnia walka biurokratyczna o odtajnienie danych. Jak mówi Siraj, „była to cała epopeja”. Ostatecznie jednak USSC oficjalnie przyznało, że w 2014 r. nad Ziemią spłonął półmetrowy meteoryt pozasłonecznego pochodzenia. Czy da się odnaleźć szczątki pozasłonecznego obiektu? To prowadzi do zaskakującego wniosku. W przeciwieństwie do ‘Oumuamuy, która ominęła Ziemię w odległości 30 mln km, szczątki meteorytu z 2014 r. spadły do oceanu. To oznacza, że można by je odszukać! Byłoby to jednak zadanie niezwykle trudne. Starożytne miasta, które mieli odwiedzić kosmici. Czy można odnaleźć ich ślady? Był rok 1954, kiedy Erich von Däniken, 19-latek z katolickim wykształceniem i pasjonat latających spodków, wspiął się na Wielką Piramidę w Gizie. Wówczas było to jeszcze dozwolone. Czte... Mimo to zdaniem Amira Siraja warto spróbować. – Perspektywa znalezienia obiektu pozasłonecznego jest wystarczająco ekscytująca, by się tym zająć – stwierdził astrofizyk. – Rozmawiałem już na ten temat z ekspertami od ekspedycji oceanograficznych – podkreśla. Jeśli udałoby mu się zebrać fundusze i zorganizować wyprawę naukową, mógłby to być dobry kandydat na naukową misję stulecia. Źródła: Vice.com, Science Alert, arxiv.org.
Zagadkowa kometa 3I/ATLAS prześwietlona. Sonda JUICE doskonale wykorzystała okazję
Wystrzelona trzy lata temu sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej JUICE leci w kierunku księżyców Jowisza. Trafi tam dopiero w roku 2031, lecz już teraz pokazała, co potrafią jej czułe instrumenty. Naukowcy misji wykorzystali sondę do zbadania międzygwiezdnej komety, która od ubiegłego roku elektryzuje środowisko naukowe.
„Ekstremalna, ale nie egzotyczna” – tak naukowcy misji JUICE podsumowują dane zebrane przez JUICE podczas obserwacji komety 3I/ATLAS. Co takiego zobaczyły oczy Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE)? Pięć zagadek 3I/ATLAS JUICE przemierza Układ Słoneczny wykorzystując asysty grawitacyjne, by dotrzeć do tzw. układu Jowisza zużywając jak najmniej paliwa potrzebnego do badań na miejscu. W listopadzie 2025 r. sonda znalazła się we właściwym miejscu we właściwym czasie, by obserwować międzygwiezdną kometę 3I/ATLAS tuż po jej największym zbliżeniu do Słońca. Zespoły operacyjne misji uruchomiły pięć instrumentów naukowych sondy, aby zebrać informacje o zachowaniu aktywnej komety. Po trzymiesięcznym oczekiwaniu na przesłanie danych na Ziemię, naukowcy spędzili kolejne tygodnie na ich analizie. Wyniki są nadal wstępne, prace trwają, ale już sporo się dowiedzieliśmy. Analizy podzielono na pięć kluczowych kwestii. Oto one: 1. Para wodna zapełniłaby 70 basenów olimpijskich 2 listopada 2025 r. spektrometr MAJIS wykrył, że kometa emitowała 2000 kg pary wodnej na sekundę – co odpowiada 70 basenom olimpijskim dziennie. Komety składają się głównie z lodu, który wraz ze zbliżaniem się obiektu do Słońca sublimuje, czyli przechodzi w gaz. Ilość pary wodnej nie jest tu wyjątkowa, ale znajduje się powyższej oczekiwanego zakresu dla komety blisko Słońca, w porównaniu z wcześniej badanymi, takimi jak 67P (300 kg/s) i Halley (20 000 kg/s). 2. Większość pary wodnej była uwalniana w kierunku Słońca Instrument SWI również wykrył parę wodną. Pokazał że była uwalniana głównie ze strony skierowanej ku Słońcu. Dane sugerują też, że znaczna część tej pary nie pochodzi bezpośrednio z jądra komety, lecz z lodowych ziaren pyłu unoszących się w otoczce gazowo-pyłowej, czyli tzw. komie. Zespół instrumentu SWI analizuje dane, aby określić proporcje „lekkiej” wody (H₂O) do „półciężkiej” (HDO), mierzonej przez teleskopy ALMA i Webb. Stosunek tych form wody jest ważnym wskaźnikiem – swoistym „odciskiem palca”, który opisuje gdzie i jak powstał dany obiekt. ALMA i Webb wykazały, że stosunek ten dla 3I/ATLAS jest niezwykle wysoki – prawdopodobnie dlatego, że powstała w bardzo zimnym i starym środowisku, z silnym promieniowaniem ultrafioletowym młodych gwiazd. Zespół SWI bada, czy dane z Juice potwierdzają te wyniki. 3. Ogon pyłowy ma co najmniej 5 milionów km. Spektrograf UVS obserwował światło emitowane przez atomy tlenu, wodoru i węgla w komecie i jej ogonie pyłowym. Każdy z tych pierwiastków emituje światło o określonych długościach fal, które UVS rejestruje. Wykryto wszystkie trzy pierwiastki, w obszarze sięgającym ponad 5 milionów km. od jądra komety. Ogony pyłowe są powszechne w aktywnych kometach i mogą osiągać długość nawet 10 milionów km. 4. Ta międzygwiezdna kometa wygląda… jak zwykła kometa! Kamera wysokiej rozdzielczości JANUS również zarejestrowała gaz i pył. Mimo odległości ponad 60 milionów km., JANUS dostrzegł wyraźną komę oraz dwa ogony. Rozciągają się one w kierunku przeciwnym do Słońca, wzdłuż toru ruchu komety. Widać też słabsze struktury wskazujące na interakcje z promieniowaniem, cząstkami i polem magnetycznym Słońca. Mimo międzygwiezdnego pochodzenia, 3I/ATLAS zachowuje się jak typowa kometa Układu Słonecznego. 5. 3I/ATLAS wspiera obronę planetarną Na podstawie obserwacji teleskopowych ustalono, że kometa pochodzi z dysku Drogi Mlecznej i powstała ponad 10 miliardów lat temu. Instrument NavCam uzyskał inny punkt widzenia niż teleskopy naziemne, także wtedy gdy kometa nie była widoczna z Ziemi. Zespół obrony planetarnej ESA mógł dokładniej określić jej pozycję i trajektorię. Dodatkowo, ponieważ trajektoria komety jest zmieniana przez emisję gazu i pyłu, dane z NavCam pomagają badać skład materii pozostawianej przez kometę. – 3I/ATLAS to rzadki i nieoczekiwany gość – pojawienie się tej komety było całkowitym zaskoczeniem – mówi dr Olivier Witasse, kierujący misją z ramienia ESA. – Gdy zdaliśmy sobie sprawę, że JUICE znajdzie się blisko komety, mieliśmy niepowtarzalną okazję do zebrania wyjątkowych danych. Obserwacje były trudne, bez gwarancji sukcesu, ale okazały się ogromnym bonusem dla misji – podsumowuje. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Pijany przybysz” spoza Układu Słonecznego. Naukowcy odkryli niezwykły skład międzygwiezdnego obiektu 3I/ATLAS
Obserwacje astronomów wykazały wyjątkowo wysokie stężenie metanolu w komecie 3I/ATLAS. Analiza związków chemicznych obecnych w gazach otaczających obiekt pozwoliła ustalić, że pokrywający go lód powstał w środowisku innym niż to, w którym formowała się większość komet w naszym Układzie Słonecznym. Naukowcy podkreślają, że 3I/ATLAS należy do najbardziej bogatych w metanol obiektów kometarnych, jakie kiedykolwiek zbadano.
Kometa 3I/ATLAS od dłuższego czasu znajduje się w kręgu zainteresowań astronomów, którzy stale prowadzą badania nad tym międzygwiezdnym obiektem. W grudniu 2025 roku naukowcy odkryli na powierzchni kosmicznego ciała występowanie kriowulkanów, czyli tzw. „lodowych wulkanów”, które pozwoliły na lepsze poznanie składu chemicznego komety. Teraz obserwacje przyniosły kolejne wnioski, znacznie poszerzające naszą wiedzę na temat tego obiektu powstałego wokół innej gwiazdy niż Słońce. „Pijany charakter” odkrycia świadczy o pochodzeniu międzygwiezdnego „przybysza”, który na swojej drodze trafił do naszego Układu Słonecznego. „Odciski palców” z innego układu słonecznego Do obserwacji 3I/ATLAS wykorzystano sieć radioteleskopów Atacama Large Millimeter Array (ALMA) znajdującą się w obserwatorium na pustyni Atakama w Chile. Astronomowie analizowali kometę, gdy ta zbliżała się do ogrzewającego ją Słońca. Światło słoneczne tak mocno ociepliło powierzchnię obiektu, że pokrywający ją lód zaczął zmieniać się bezpośrednio w gaz. W wyniku tego procesu wokół jądra komety powstała świecąca chmura nazywana komą. Analiza sygnałów emitowanych przez cząsteczki znajdujące się w tej otoczce pozwala zidentyfikować substancje obecne w komecie. Ta technika zdobywania wiedzy o obiekcie nazywana jest przez astronomów „pobieraniem chemicznych odcisków palców”. Nathan Roth, główny autor badań, w komunikacie prasowym podkreślał, że dzięki tym informacjom możliwe jest dokładniejsze poznanie składu i struktury komety. Pochodzenie „pijanej” komety Astronomowie w trakcie obserwacji koncentrowali się na pomiarze dwóch cząsteczek często spotykanych w gazach kometarnych. Były to prosty alkohol – metanol – oraz cyjanowodór, organiczny związek bogaty w azot. Pomiary wykonane podczas dwóch sesji badawczych wykazały niezwykle wysoki współczynnik występowania metanolu w komecie. Obserwacje wskazały odpowiednio 70 oraz 120 cząsteczek tego alkoholu na jedną cząsteczkę cyjanowodoru. Taki wynik sprawia, że 3I/ATLAS należy do najbardziej bogatych w metanol obiektów kometarnych, jakie do tej pory udało się naukowcom zbadać. Co wynika jednak z tak wysokiego poziomu alkoholu w obserwowanej komecie? Niezwykle wysoki stosunek sugeruje, że lód międzygwiezdnego obiektu powstał w warunkach chemicznych innych niż te, które ukształtowały większość komet w naszym Układzie Słonecznym. Naukowcy przypuszczają, że „pijany przybysz” powstał w znacznie zimniejszych warunkach, bogatych w cząsteczki zawierające węgiel i tlen. Co ciekawe, obecność metanolu zaobserwowano zarówno w jądrze komety, jak i w maleńkich lodowych ziarnach unoszących się w jej otoczce. Cyjanowodór wykryto natomiast jedynie w kometarnym rdzeniu, z którego uwalniane są gazy. „Mini-komety” pełne alkoholu 3I/ATLAS swoją wysoką zawartość metanolu zawdzięcza w dużej mierze tzw. „mini-kometom” – drobinom lodu unoszącym się w komecie, które po ogrzaniu przechodzą w gaz. Choć podobne struktury były już wcześniej obserwowane przez astronomów, po raz pierwszy udało się tak dokładnie prześledzić cały proces uwalniania gazów w obiekcie międzygwiezdnym. Obserwacje bogatej w alkohol komety wpisują się w szersze badania nad obiektami powstałymi wokół innych gwiazd niż Słońce, które przeleciały przez nasz Układ Słoneczny. 3I/ATLAS jest trzecim takim ciałem – po obiekcie ’Oumuamua, zauważonym w 2017 roku na Hawajach, oraz komecie 2I/Borisov, odkrytej w 2019 roku. Źródło: Discover Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Proto-Tytan, tajemniczy Chrysalis i wielkie zderzenie. Astronomowie mają nową teorię pochodzenia pierścieni Saturna
Gdy Galileusz obserwował Saturna przez zbudowaną przez siebie lunetę, uznał, że planeta przypomina garnek z uszami. Dziś wiemy, że te „uszy” to rozciągające się na 280 tysięcy kilometrów cienkie lodowe pierścienie. Ich pochodzenie jest wciąż zagadką. Przede wszystkim dlatego, że są znacznie młodsze od samego Saturna.
W przypadku Jowisza i Saturna, dwóch największych gazowych planet Układu Słonecznego, często używa się określenia „układ”. To dlatego, że planety te wraz z ogromną liczbą swoich naturalnych satelitów stworzyły system podobny do planetarnego. Układ Saturna jest pełen zagadek. Bo jak to możliwe, że pierścienie tej planety, wydają się o bagatela cztery miliardy lat młodsze, niż powinny? Cztery tajemnice Saturna Geneza pierścieni to tylko jedna z zagadek Saturna. Naukowcy próbują odpowiedzieć też na inne pytania: skąd się bierze charakterystyczne kołysanie się planety? Było wiązane m.in. z ruchem Neptuna. Kolejne to: dlaczego trzeci co do wielkości księżyc Saturna, Japet, ma dziwnie nachyloną orbitę? W końcu: dlaczego Tytan, największy z księżyców Saturna, ma zaskakująco mało kraterów oraz ekscentryczną (owalną) orbitę? Regularnie pojawiają się kolejne hipotezy dotyczące tych kwestii. Za jedną z nich stoi grupa badawcza kierowana przez dr. Matija Ćuka z SETI Institute w Kalifornii. Dr Ćuk specjalizuje się w dynamice orbitalnej i rotacyjnej ciał Układu Słonecznego. Czy w układzie Saturna doszło do gigantycznego zderzenia? Ekspert SETI przygląda się w swoich rozważaniach Tytanowi, zarówno jego odbiegającej od pozostałych satelitów orbicie, jak i niewielkiej liczbie kraterów uderzeniowych na powierzchni księżyca. Jego zdaniem rozwiązaniem szeregu zagadek układu Saturna może być zderzenie wczesnego proto-Tytana z mniejszym obiektem, do czego miało dojść około 400 milionów lat temu. Mogło to zapoczątkować całą serię zdarzeń, które doprowadziły do powstania charakterystycznych pierścieni Saturna oraz zmieniły zarówno kołysanie planety, jak i orbity jej księżyców. Księżyc Chrysalis: istniał czy nie? – To zunifikowana teoria obejmująca wszystkie główne problemy związane z Saturnem. Mieliśmy pewne wyobrażenie o każdym z nich osobno, ale łączą się w jedną historię, którą można przetestować – przekonuje naukowiec. W swoich analizach badacze uwzględnili hipotetyczny księżyc Saturna – Chrysalis – który po raz pierwszy pojawił się w teoriach astrofizycznych w 2022 roku. Tutaj musimy podkreślić: Chrysalis to modelowa hipoteza, nie obserwowany faktyczny obiekt. Dopóki hipoteza nie zostanie potwierdzona dodatkowymi danymi, księżyc ten pozostanie w sferze naukowych scenariuszy problemu powstania pierścieni i dynamiki układu Saturna. Dramatyczny żywot hipotetycznego Chrysalisa Istnienie takiego ciała niebieskiego, jak Chrysalis może wyjaśnić, dlaczego kołysanie Saturna nie jest, wbrew pierwotnym założeniom, powiązane z Neptunem. Według tej hipotezy Chrysalis został grawitacyjnie wyrzucony w stronę Saturna i rozpadł się, tworząc pierścienie, jednocześnie destabilizując kołysanie planety i orbitę trzeciego księżyca planety, Japeta. Jednak Ćuk i jego współpracownicy zauważyli, że w symulacjach najbardziej prawdopodobnym scenariuszem było zderzenie Chrysalis z Tytanem. Oznaczałoby to jednak, że pierścienie Saturna nie powstały z rozpadu Chrysalisa. – Nasz zespół obliczył, co by się stało, gdyby Chrysalis rzeczywiście uderzył w Tytana. Okazało się, że taka kolizja ok. 400 milionów lat temu zatarłaby kratery na Tytanie i zmieniła jego ówczesną kolistą orbitę w eliptyczną, a także wywołała deszcz odłamków. Mniejszy księżyc Hyperion mógłby być fragmentem tych szczątków, co tłumaczyłoby, dlaczego jest znacznie młodszy od pozostałych księżyców Saturna – wyjaśnia naukowiec. Księżyce obrócone w pył Na tym nie koniec. Zmieniająca się orbita Tytana doprowadziłaby do destabilizacji małych wewnętrznych księżyców Saturna i kolejnych kolizji. Skutek: dalsze rozdrobnienie materiału z satelitów. I właśnie te drobne cząstki miałyby utworzyć znane nam pierścienie Saturna. Na dowody mogące potwierdzić lub wykluczyć tę hipotezę będziemy musieli jednak poczekać. W 2028 roku powinna wystartować robotyczna misja Dragonfly, której celem jest zbadanie Tytana. „Ważka” zgodnie z planem trafi do układu Saturna w 2034 roku. Sonda może zebrać dane zdolne jednoznacznie określić pochodzenie pierścieni. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Przecenialiśmy Jowisza. „Podręczniki będą wymagały aktualizacji”
Gazowy olbrzym okazał się nieco mniejszy niż uważano. Jowisz nadal pozostaje największą planetą Układu Słonecznego, ale do tej pory źle szacowaliśmy jego wielkość. Myliliśmy się nieznacznie, ale wyraźnie. Skąd ten błąd?
Sonda Juno pozwoliła wykazać, że Jowisz jest o 24 kilometry mniejszy niż sądziliśmy. Dlaczego wcześniej zwiększyliśmy jego rozmiar i jak udało się odkryć tę „mistyfikację”? Chociaż różnica wydaje się niewielka, to dzięki temu odkryciu lepiej rozumiemy ewolucję gazowego giganta. Jak NASA odkryła nowy rozmiar Jowisza? Zaskakujące odkrycie zawdzięczamy sondzie Juno, która od 2016 roku znajduje się na orbicie Jowisza. Pomiarów dokonano za pomocą analizy zakrzywienia sygnałów radiowych wysyłanych przez sondę, gdy przechodziła ona za Jowiszem z punktu widzenia Ziemi (czyli w momencie, w którym planeta znajdowała się pomiędzy Juno a Ziemią). – Kiedy sonda Juno przechodziła za Jowiszem z perspektywy Ziemi, jej sygnał radiowy przemieszczał się przez atmosferę planety, zanim dotarł do nas – tłumaczy planetolog Eli Galanti z Instytutu Weizmana w Izraelu, kierownik badań. To pozwoliło uzyskać szczegółowe mapy temperatury i gęstości atmosfery planety. Udało się dzięki temu uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz kształtu i rozmiaru Jowisza. O ile mniejszy jest Jowisz? Dane z Juno zaskakują Średnica równikowa Jowisza jest mniejsza o około 8 km, a średnica od bieguna do bieguna o 24 kilometry. Dotychczasowe dane pochodziły z lat 70. XX wieku i opierały się na misjach Pioneer i Voyager, które łącznie dostarczyły zaledwie 6 punktów pomiarowych. Juno wzbogaciła te informacje o 26 dodatkowych punktów. „Tych kilka kilometrów ma znaczenie” Choć zmniejszenie rozmiaru o kilka kilometrów może wydawać się pozornie nieistotne, dla naukowców ma to ogromne znaczenie. – Nawet niewielkie przesunięcie w promieniu planety pozwalają znacznie lepiej dopasować modele wnętrza Jowisza do dostępnych danych grawitacyjnych i atmosferycznych – wyjaśnia Eli Galanti. Lepsze zrozumienie rozmiaru planety umożliwia dokładniejsze modelowanie jej wewnętrznej struktury, a tym samym poznanie procesów zachodzących we wnętrzu gazowego olbrzyma. To przełomowe podejście może mieć wpływ na naszą wiedzę o innych planetach gazowych tego typu – nie tylko w Układzie Słonecznym, ale także wokół innych gwiazd. Jak wielki jest Jowisz? Ziemia to stosunkowo mała planeta – szczególnie w porównaniu z Jowiszem. Gazowy olbrzym jest tak ogromny, że zmieściłyby się w nim wszystkie inne planety, a sama Ziemia ponad 1300 razy (niegdyś Jowisz mógł być nawet większy i mieścić ich nawet 2000). Składa się głównie z wodoru i helu ze śladowymi ilościami innych gazów. Silne wiatry i burze owiewające piątą planetę od Słońca widzimy jako wyraźne przemieszczające się po niej pasy. Źródło: Reuters, Space.com, Nature Astronomy Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nastolatka z Katowic odkryła nowe ciało niebieskie – i nazwała je imieniem wybitnego polskiego astronoma
Polska uczennica, Maria Wicher, została uznana za współodkrywczynię nowej planetoidy. Nazwała ją „Wolszczan”, oddając hołd profesorowi, którego wykład ją zainspirował. Odkrycie nastolatki to efekt międzynarodowej współpracy badawczej i zaangażowania młodych ludzi w naukę.
Nauka to nie tylko dzieło ekspertów po wielu latach edukacji i pracy. Udowodniła to pewna nastolatka z Katowic. Zainteresowana astronomią licealistka zaangażowała się w projekt nauki obywatelskiej i dokonała ważnego odkrycia. Młoda Polka nie poprzestała jednak na własnym osiągnięciu - dzięki niej nowo odkryte ciało niebieskie dostało imię Aleksandra Wolszczana, jednego z najwybitniejszych astronomów. Obywatelka odkrywa planetoidę Maria Wicher, licealistka i członkini Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii oraz młodzieżowej sekcji AstroYouth działającej przy Polskim Towarzystwie Astrobiologicznym, brała udział w japońskim projekcie nauki obywatelskiej „Come on! Impacting ASteroids” (COIAS). Amatorzy mogą w nim analizować i interpretować dane naukowe pod okiem badaczy. Młoda astronomka analizowała archiwalne zdjęcia z teleskopu Subaru pracującego na Hawajach. Wypatrzyła na nich nieznaną planetoidę. Oficjalnie jej współodkrywcami są jeszcze naukowcy: Todd Fisher, Nao Ikeda i Jiashuo Zhang. Jak nazwać nieznany obiekt? Prawo nadawania nazw planetoidom przysługuje ich odkrywcom. W tym przypadku ten zaszczyt przypadł zatem Marii Wicher. Do tej pory obiekt pozostawał bezimienny – nosił tylko techniczny numer 805997. Oczywiście proponowane nazwy muszą spełniać kryteria ustalone przed Międzynarodową Unię Astronomiczną. Ta organizacja jako jedyna na świecie ma prawo nadawać obiektom astronomicznym oficjalne nazwy. Kosmiczne spotkanie i inspiracja W 2023 r. Maria Wicher uczestniczyła w wykładzie prof. Aleksandra Wolszczana na konferencji Europejskiego Towarzystwa Astronomicznego. Wówczas pojawiła się w jej głowie myśl: jeśli kiedykolwiek odkryję kosmiczny obiekt i będę miała prawo nadać mu nazwę, uhonoruję w ten sposób dokonania naukowe tego polskiego radioastronoma. To zobowiązane szybko znalazło pozytywny finał. W grudniowym biuletynie wydanym przez komitet ds. nazewnictwa małych ciał w Układzie Słonecznym przy Międzynarodowej Unii Astronomicznej ogłoszono nowe nazwy dla planetoid, w tym obiektu „Wolszczan”. Obiekt ten zlokalizowany jest w głównym pasie planetoid znajdującym się między Marsem a Jowiszem. Jego szacowana średnica wynosi ok. 1,2 km. Kim jest Aleksander Wolszczan? Prof. Aleksander Wolszczan jest wybitnym astronomem i astrofizykiem. Zasłynął w świecie jako odkrywca pierwszych planet pozasłonecznych krążących wokół pulsara PSR B1257+12 w gwiazdozbiorze Panny. Jego przełomowe odkrycie zapoczątkowało intensywny rozwój badań nad planetami pozasłonecznymi. Liczba znanych planet poza Układem Słonecznym przekroczyła już 6000. Kariera naukowa prof. Aleksandra Wolszczana rozpoczęła się na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od roku 1992 roku jest związany z Uniwersytetem Stanowym Pensylwanii, jednak utrzymuje stały związek z polskim i toruńskim środowiskiem naukowym. Na przykład od roku 2004 z inicjatywy i przy udziale prof. Wolszczana astronomowie z UMK prowadzą pensylwańsko-toruński projekt poszukiwania planet pozasłonecznych. Zaowocował odkryciem już ponad 30 planet przy innych gwiazdach oraz pięcioma doktoratami. Źródło: Portal UMK Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Największy księżyc Układu Słonecznego skrywa pod lodem ocean – co nas tam czeka?
Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, to obiekt, który zaskoczył nie tylko samego Galileusza, ale zaskakuje też współczesnych naukowców. Skrywa cechy, których wcześniej nie spodziewano się znaleźć na księżycach planet olbrzymów.
Spis treści: Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Największy księżyc w Układzie Słonecznym Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Jak jest zbudowany Ganimedes? Ziemskie misje na Ganimedesa Największy księżyc Jowisza, Ganimedes, został odkryty przez Galileusza już w XVII wieku. Mimo że upłynęło kilka stuleci, obiekt ten wciąż pozostaje zagadką dla naukowców. To właśnie ten księżyc jest największy nie tylko wokół Jowisza, ale też w całym Układzie Słonecznym – przewyższa rozmiarami nawet planetę Merkury. Badania prowadzone przez sondy kosmiczne pokazały, że Ganimedes ma cechy, które upodabniają go do planet skalistych. Jedną z takich cech jest posiadanie własnego pola magnetycznego – wyjątkowego wśród księżyców. Dodatkowo jego powierzchnia pokryta jest lodem wodnym, a pod nią może kryć się ocean ciekłej wody. Skąd wzięła się nazwa Ganimedes? Historia jednego z księżyców Jowisza Choć dziś Ganimedes to jedno z najbardziej rozpoznawalnych imion w Układzie Słonecznym, początkowo wcale nie odnosiło się do tego księżyca. Galileusz, który jako pierwszy zaobserwował cztery największe księżyce Jowisza w 1610 roku, nazwał je w sposób czysto techniczny – Ganimedes otrzymał oznaczenie Jowisz III. Ten schemat miał podkreślać kolejność odkrycia oraz ich relację z planetą macierzystą. Odkrycie satelitów Jowisza było przełomowe – udowadniało, że nie tylko Ziemia może mieć księżyce, co osłabiało geocentryczny model wszechświata. W połączeniu z teorią heliocentryczną Mikołaja Kopernika, obserwacje Galileusza przyczyniły się do rewolucji naukowej i zmiany naszego pojmowania kosmosu. Z czasem pojawiła się potrzeba nadania tym ciałom niebieskim bardziej rozpoznawalnych nazw. Z inicjatywą wystąpił Johannes Kepler, który zaproponował, by satelity Jowisza nazwać imionami kochanków Zeusa (grecka wersja imienia Jowisza). To właśnie dzięki jego sugestii księżyc Jowisz III zyskał nazwę Ganimedes. W mitologii greckiej Ganimedes był pięknym księciem trojańskim, którego Zeus – oczarowany jego urodą – porwał na Olimp. Tam młodzieniec został podczaszym bogów, a według wielu przekazów także kochankiem Zeusa. To symboliczne odniesienie do mitologii nie było przypadkowe – w epoce renesansu astronomowie często czerpali z kultury antycznej przy nazywaniu nowych odkryć. Dzięki temu naukowe klasyfikacje zyskały też głębszy wymiar kulturowy i filozoficzny. Ganimedes – największy i najbardziej złożony księżyc Jowisza Ganimedes to nie tylko największy spośród księżyców Jowisza, ale również największy naturalny satelita w całym Układzie Słonecznym. Znajduje się na siódmej pozycji pod względem odległości od planety i jest trzecim co do kolejności spośród czterech księżyców galileuszowych – tych, które w 1610 roku odkrył Galileusz. Orbita Ganimedesa przebiega w odległości około 1,2 miliona kilometrów od Jowisza, a jeden pełny obieg wokół planety zajmuje mu nieco ponad siedem ziemskich dni. Ten lodowo-skalisty księżyc ma ponad 4,5 miliarda lat, co oznacza, że jego wiek jest zbliżony do samego Jowisza oraz innych ciał Układu Słonecznego. Powstał w procesie akrecji – czyli łączenia się drobnych cząsteczek gazu i pyłu – z pozostałości materii, która pozostała po formowaniu się Jowisza. W porównaniu z innym dużym księżycem Jowisza, Kallisto, Ganimedes powstał bliżej planety, w obszarze, gdzie materia była bardziej zagęszczona. To miało istotny wpływ na jego ewolucję geologiczną. Dzięki większej gęstości i krótszemu czasowi formowania się, w jego wnętrzu zatrzymywało się więcej ciepła akrecyjnego – energii wydzielanej podczas formowania się obiektu. To z kolei umożliwiło topnienie lodu wewnątrz księżyca i doprowadziło do różnicowania struktury wewnętrznej – czyli oddzielenia się materiału skalistego od lodowego. W efekcie Ganimedes posiada warstwową budowę geologiczną, złożoną z jądra, płaszcza i zewnętrznej skorupy lodowej. Tak złożona struktura czyni go jednym z najbardziej fascynujących obiektów badawczych wśród księżyców gazowych olbrzymów. Największy księżyc w Układzie Słonecznym Ganimedes ma rozmiar dwóch trzecich Marsa. Jest największym satelitą w Układzie Słonecznym. Jest też większy od Merkurego i Plutona. Jest również ponad dwa razy masywniejszy od naszego Księżyca, co czyni go najbardziej masywnym ze wszystkich księżyców planetarnych w Układzie Słonecznym. Biorąc pod uwagę jego masę i średnicę ponad 5 tys. km, powinien być planetą. Ale ponieważ krąży wokół planety, a nie wokół Słońca, jest klasyfikowany jako księżyc. A chociaż Ganimedes jest większy od Merkurego, ma tylko połowę jego masy, co klasyfikuje go jako obiekt o niskiej gęstości. Ganimedes jest pływowo związany z Jowiszem. Oznacza to, że utrzymuje tę samą tarczę zwróconą w kierunku Jowisza podczas swojej wędrówki po orbicie. Porusza się po niej z prędkością 39 165 km/godz. Pełny obieg wokół gazowego olbrzyma zajmuje mu 7,1 dnia ziemskiego. Ganimedes wykonuje również jedno okrążenie w tym samym czasie, w którym Europa okrąża Jowisza dwa razy, a księżyc Io – cztery razy. Niedawno pisaliśmy o niezwykłym odkryciu. Spektakularna katastrofa wydarzyła się około 4 miliardy lat temu, gdy w Ganimedesa – księżyc Jowisza – uderzyła planetoida nawet dwudziestokrotnie większa od tej, która spowodowała zagładę dinozaurów na Ziemi. W wyniku zderzenia zmieniło się ułożenie Ganimedesa względem Jowisza. Magnetosfera i atmosfera Ganimedesa Co ciekawe, Ganimedes jest jedynym znanym satelitą Układu Słonecznego z własną magnetosferą. A chociaż jest ona bardzo słaba, uważa się, że została stworzona przez prądy konwekcyjne w żelaznym jądrze tego księżyca. Szczegółowe badania magnetosfery Ganimedesa są bardzo trudne. Dzieje się tak, ponieważ znaczna jej część jest zagłuszona przez znacznie silniejszą magnetosferę Jowisza. Magnetosfera wiąże się również z atmosferą. Ta otaczająca Ganimedesa jest niezwykle cienka. Chociaż zawiera tlen, to jego zawartość jest zbyt niska, aby podtrzymać życie w obecnym rozumieniu. Powłoka gazowa księżyca jest bardzo rozcieńczona i stale tracona lub niszczona, po czym ponownie powstaje przy powierzchni. Gęstość gazu jest tak niska, że cząsteczki prawie nigdy nie zderzają się ze sobą. Jak jest zbudowany Ganimedes? Największy księżyc Układu Słonecznego składa się ze skał i lodu wodnego, w mniej więcej równych proporcjach. Ma płynne, bogate w żelazo jądro i stosunkowo gruby płaszcz. Według analiz dokonanych m.in. dzięki danym z sondy Galileo oraz tym zebranym przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a, ma również głęboki ocean. Prawdopodobnie zawiera on więcej wody niż wszystkie oceany Ziemi razem wzięte. Ocean ten jest przykryty grubą lodową skorupą. Dzięki obserwacjom satelitarnym wiemy też, że Ganimedes ma polarne czapy lodowe, które prawdopodobnie składają się z lodu wodnego. Czapy polarne rozciągają się do 40 stopni szerokości geograficznej. Chociaż istnieje wiele teorii na temat ich pochodzenia, dane z sondy Voyager sugerują, że powstają w wyniku bombardowania plazmą pola magnetycznego księżyca. To zmusza cząsteczki wody do migracji na wyższe szerokości geograficzne, gdzie zamienia się w szron w chłodniejszych obszarach w regionach polarnych. Ziemskie misje na Ganimedesa Do tej pory Ganimedesa badało kilka statków kosmicznych. Pierwsza była sonda Pioneer 10, która przeleciała w jego pobliżu w 1973 roku. Rok później był to Pioneer 11. Ale najwięcej o Ganimedesie dowiedzieliśmy się dzięki sondzie Galileo. Przeleciała ona na wysokości 162 km nad powierzchnią księżyców galileuszowych i wykonała szczegółowe zdjęcia. Misja ESA JUICE przyjrzy się trzem księżycom (Ganimedesowi, Kallisto i Europie). Ganimedes będzie w centrum uwagi, ponieważ pokazuje, jak ewoluują lodowe światy i jak mogą nadawać się do zamieszkania. Naukowcy spróbują dowiedzieć się więcej o oceanie i lodowej skorupie, szczegółowo zmapować jego powierzchnię, poznać jego wnętrze, zbadać atmosferę i zbadać pole magnetyczne. Jednym z celów misji jest też sprawdzenie, czy Ganimedes może stać się w przyszłości bazą przesiadkową dla wypraw w odległy kosmos. Źródło: NASA, ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W pasie Kuipera odkryto tajemniczą strukturę. Co kryje ogromne skupisko gruzu po powstaniu Układu Słonecznego?
Pas Kuipera, rozciągające się daleko poza orbitą Neptuna zbiorowisko planetoid i dom dla przynajmniej kilku planet karłowatych, jest wciąż słabo zbadanym obszarem. Dzięki precyzyjnej analizie danych orbitalnych naukowcy z Uniwersytetu Princeton odkryli, że ten ogromny, rozciągający się na 20 jednostek astronomicznych obszar nie tylko ma jądro, ale także strukturę podobną do jądra wewnętrznego.
Spis treści: Gdy Pluton był dziewiątą planetą Sztuczna inteligencja bada Pas Kuipera Ślad po narodzinach Układu Słonecznego Znajdujący się za orbitą ostatniej planety Układu Słonecznego pas Kuipera przypomina główny pas planetoid. Czyli ten rozciągający się między orbitami Marsa i Jowisza. Oba stanowią skupiska skał, metali i lodu pozostałych po formowaniu się planet Układu Słonecznego. Jednak obiekty pasa Kuipera, ze względu na ogromną odległość od Słońca – pas rozciąga się w odległości 30 do nawet 50 jednostek astronomicznych (AU), a 20 AU to około 3 miliardy kilometrów – zawierają znacznie więcej lodów, w tym zestalonego amoniaku i metanu. W ocenie ekspertów masa obiektów pasa Kuipera może przewyższać masę głównego pasa planetoid nawet 200-krotnie. Gdy Pluton był dziewiątą planetą Obszar ten budzi ogromne zainteresowanie badaczy, ponieważ te pierwotne obiekty mogą zawierać informację o środowisku, w jakim doszło do wyłonienia się Słońca i dalej naszego układu planetarnego. Nie bez znaczenia jest też ogromne zainteresowanie społeczeństwa planetami karłowatymi. W tym przede wszystkim Plutonem, który był celem misji New Horizons. Gdy w 2006 toku sonda startowała w swą długą drogę do Plutona, był on uznawany za dziewiątą planetę Układu Słonecznego. Gdy do niego dotarła w 2015 roku, został już zdegradowany i włączony do grupy planet karłowatych. W tzw. międzyczasie, konkretnie w 2011 roku, naukowcy dostrzegli w pasie Kuipera specyficzne skupisko obiektów o podobnych orbitach, które nazwali „jądrem” pasa Kuipera. Odkrycia dokonał zespół prowadzony przez Jeana-Marca Petita, pracujący w ramach Canada-France Ecliptic Plane Survey. Naukowcy zauważyli, że w zimnej części klasycznego pasa Kuipera występuje „overdensity”, czyli nadgęstość obiektów w wąskim zakresie pół-osi głównych. Właśnie to zagęszczenie nazwano „kernel” – jądrem pasa Kuipera. Obecnie ocenia się, że w jądrze i jego bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się około 200 obiektów. Sztuczna inteligencja bada Pas Kuipera Odkrycie jest o tyle ciekawe, że łączy się z hipotezą o migracji Neptuna. Prawdopodobnie powstał on znacznie bliżej Słońca, lecz gwałtownie zmienił orbitę podczas wczesnej migracji olbrzymich planet gazowych. A teraz zespół z Uniwersytetu Princeton w stanie New Jersey dostrzegł jeszcze bardziej zwarte skupisko obiektów, które otrzymało nazwę „wewnętrznego jądra”. Amir Siraj wraz ze współpracownikami podjął się żmudnego zadania udoskonalenia danych orbitalnych dla 1650 obiektów pasa Kuipera i przetworzenia ich za pomocą algorytmu wyszukującego skupiska i struktury. Algorytm przeszkolono tak, by potrafił odnaleźć znane jądro, czyli to odkryte w 2011 roku, a następnie sprawdzono, czy jest w stanie odnaleźć również inne, analogiczne struktury. – Okazało się, że to pierwotne jądro nigdy nie występowało samodzielnie. Za każdym razem, gdy algorytm je odnajdywał, identyfikował również inne, podobne skupisko obiektów – powiedział główny autor badania. Nowo odkryte skupisko badacze nazwali „wewnętrznym jądrem”, ponieważ znajduje się ono bliżej, około 43 AU od Słońca. Wszystkie obiekty wewnętrznego jądra mają niezwykle kołowe orbity, niemal idealnie zgodne z płaszczyzną dysku Układu Słonecznego. Ślad po narodzinach Układu Słonecznego – Taka orbitalna stabilność to sygnał bardzo starej, niezakłóconej struktury. Takiej, która może dostarczyć wskazówek dotyczących ewolucji Układu Słonecznego, ruchów olbrzymich planet czy rodzajów środowisk międzygwiazdowych, przez które przechodził Układ Słoneczny. Może powiedzieć nam wiele o jego wczesnych dziejach – dodaje Siraj. Zdaniem Davida Nesvorný’ego z Southwest Research Institute w Kolorado, jednego z autorów odkrycia z 2011 roku, nowe analizy przedstawione przez specjalistów z Uniwersytetu Princeton mogą okazać się szczególnie pomocne przy badaniu wspomnianej już migracji Neptuna z wewnętrznych części Układu Słonecznego – gdzie, jak się uważa, powstał – aż do jego obecnej orbity. Według Nesvorný’ego możliwe jest, że podczas przesuwania się Neptuna na zewnątrz obiekty pasa Kuipera tworzące jądro i wewnętrzne jądro zostały tymczasowo uwięzione grawitacyjnie, co doprowadziło do powstania obserwowanych obecnie skupisk, a następnie uwolnione, gdy planeta kontynuowała swoją wędrówkę. Teraz pozostaje czekać na być może rozstrzygające dane, jakie powinny dostarczyć obserwacje prowadzone przez Obserwatorium Very C. Rubin w Chile. Jednym z zadań otwartego w tym roku obserwatorium jest właśnie badanie obiektów pasa Kuipera. – Im więcej dowiemy się o architekturze pasa Kuipera, tym lepiej zrozumiemy historię Układu Słonecznego – podsumowuje Siraj. Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Ziemia zawsze ma więcej księżyców, niż nam się wydaje”. Astronomowie odkryli tajemnicze skały
Quasi-księżyc PN7 został wykryty przez astronomów dopiero tego lata. To jedna z kilku tajemniczych skał, które przemierzają kosmiczną przestrzeń w pobliżu Ziemi, niepostrzeżenie towarzysząc jej w ruchu wokół Słońca.
Spis treści: Jak działają quasi-księżyce? Czym są quasi-księżyce i mini-księżyce? Skąd się biorą te obiekty? Czy można je nazwać księżycami? Przyszłość Ziemi z quasi-księżycami W Układzie Słonecznym pojawił się intrygujący gość. Tajemnicza kosmiczna skała, mniej więcej wielkości budynku, podąża obok Ziemi w jej podróży wokół Słońca. Astronomowie nie mieli o niej pojęcia aż do tego lata. Obiekt od dekad okrążał naszą planetę w takiej konfiguracji orbitalnej, że można go nazwać „quasi-księżycem”. Kiedy dr Ben Sharkey, astronom z University of Maryland, pierwszy raz usłyszał o obiekcie PN7, jak nazywają go teraz naukowcy, powiedział: „O, super, kolejny”. PN7 jest po prostu najnowszym odkryciem w niekończącym się korowodzie małych, księżycopodobnych obiektów kręcących się w pobliżu Ziemi. Jak działają quasi-księżyce? Nasza planeta ma też inne quasi-księżyce podobne do PN7. One również okrążają Słońce, ale ich pętle w przestrzeni – czasem wyprzedzające Ziemię, a czasem pozostające w tyle – sprawiają wrażenie, jakby tak naprawdę krążyły wokół naszej planety. Są też mini-księżyce, które faktycznie zostają schwytane przez ziemską grawitację. Tymczasowo orbitują wokół Ziemi, zanim zdołają się wyrwać. Żaden z nich nie może się równać z Księżycem – jedynym naturalnym satelitą Ziemi, perłą nocnego nieba. Inne obiekty widać tylko w potężnych teleskopach, zwłaszcza takich, które potrafią wychwycić słabiutki blask Słońca odbijający się od maleńkich, szybko poruszających się w mroku skał. Jednak każde nowe odkrycie przypomina o uroczej prawdzie: Ziemia zawsze ma więcej księżyców, niż nam się wydaje. – One naprawdę każą nam porzucić uporządkowaną, statyczną wizję Układu Słonecznego – mówi dr Sharkey. Czym są quasi-księżyce i mini-księżyce? W Układzie Słonecznym Ziemia nie jest jedyną planetą z „pasażerami na gapę”. Astronomowie wykryli pierwszy znany quasi-księżyc wokół Wenus w 2002 roku. Odkrycie PN7 podnosi liczbę znanych quasi-księżyców Ziemi do co najmniej siedmiu. Najprawdopodobniej jest ich więcej, tylko wciąż pozostają niewykryte. Te małe ciała mogą wskakiwać i wypadać ze wspólnej z Ziemią orbity czystym grawitacyjnym przypadkiem. Doświadczają też delikatnych grawitacyjnych szarpnięć ze strony naszej planety. Do tej pory odkryte quasi-księżyce mają rozmiary od mniej więcej 9 do ponad 300 metrów. PN7 jest obecnie uważany za jeden z najmniejszych w tej grupie. PN7, wykryty przez obserwatorium Pan-STARRS na Hawajach pod koniec sierpnia, zsynchronizował się z ruchem Ziemi mniej więcej w połowie lat 60., jeszcze zanim pierwsi ludzie stanęli na Księżycu. Naukowcy przewidują, że w 2083 roku PN7 zejdzie na inną orbitę wokół Słońca. Inny obiekt odkryty przez Pan-STARRS w 2016 roku, Kamoʻoalewa, ma status quasi-księżyca od około stu lat i utrzyma go jeszcze przez kolejne 300 lat. Skąd się biorą te obiekty? Mini-księżyce również pojawiają się z grawitacyjnego przypadku, z tą różnicą, że Ziemia naprawdę je zatrzymuje na swojej orbicie. Zwykle okrążają naszą planetę krócej niż rok. Ich orbity są bardzo niestabilne, więc łatwo mogą zostać wyrzucone z powrotem w przestrzeń. Astronomowie zaobserwowali jak dotąd tylko cztery mini-księżyce. Najnowszy, mniej więcej wielkości około 10-metrowego autobusu szkolnego, uciekł z orbity Ziemi w zeszłym roku po kilku miesiącach. Większość mini-księżyców jest dość mała, co sprawia, że trudno je wykryć – mówi Grigori Fedorets, astronom z Uniwersytetu w Turku w Finlandii. Na razie nie znamy żadnego mini-księżyca aktualnie uwięzionego na orbicie Ziemi. Analiza przeprowadzona przez Fedoretsa sugeruje jednak, że w każdej chwili Ziemia ma gdzieś w pobliżu mini-księżyc o średnicy kilku metrów. Inne badania wskazują, że takich obiektów może być nawet sześć. Czy można je nazwać księżycami? Może się wydawać przesadą nazywanie dużego głazu księżycem, nawet w wersji mini. Podobnie z niektórymi mniejszymi quasi-księżycami, takimi jak Kamoʻoalewa, który jest mniej więcej wielkości diabelskiego młyna. Astronomowie nie mają jednak oficjalnego zestawu reguł określających, jak klasyfikować obiekty udające księżyce. W 2018 roku zespół naukowców doniósł o odkryciu dwóch „widmowych księżyców” – rozmytych obłoków pyłu kosmicznego orbitujących razem z Księżycem. Jeżeli każdy z tych obłoków zawiera mnóstwo drobin materii, to, jak mówi Sharkey: – Czy powinniśmy nazywać to jednym widmowym księżycem, czy raczej stu tysiącami księżyców? Mimo wszystko te „być-może-księżyce” wnoszą do astronomii poczucie bliskości, którego brakuje odleglejszym cudom Kosmosu. Kat Volk, planetolożka z Planetary Science Institute w Arizonie, przyznaje, że czasem zazdrości kolegom badającym tę część Układu Słonecznego. Jej własne cele badawcze – małe ciała niebieskie za Neptunem – „nie okrążą Słońca choćby raz w ciągu mojego życia, bo ich okresy obiegu są tak długie”, mówi. Przyszłość Ziemi z quasi-księżycami Tymczasem wędrówki quasi-księżyców i mini-księżyców w wewnętrznej części Układu Słonecznego rozgrywają się w dużo krótszej skali czasu. Dają przez to, jak mówi badaczka, „bardzo fajny, realny przykład dynamiki orbitalnej”. Naukowcy wciąż próbują ustalić pochodzenie chwilowych gości Ziemi. Mogą to być planetoidy bliskie Ziemi, należące do populacji tysięcy kosmicznych skał, które kiedyś tworzyły część głównego pasa planetoid między Marsem a Jowiszem. Możliwe też, że są to fragmenty naszego Księżyca, wyrwane z jego powierzchni przez uderzenia innych skał. Kamoʻoalewa może być właśnie takim przypadkiem – jego skład chemiczny wydaje się bardziej księżycowy niż jakiejkolwiek innej obserwowanej planetoidy. Jeszcze inna teoria głosi, że są to ostatni ocaleni z pradawnej populacji planetoid. Sharkey sugeruje jednak, że nie ma powodu wybierać tylko jednego wyjaśnienia. Dodatkowe księżyce Ziemi – przeszłe, obecne i przyszłe – mogą łączyć wszystkie trzy scenariusze. Astronomowie podkreślają, że dopiero od niedawna teleskopy są wystarczająco czułe, by dostrzegać tak małe ciała jak PN7. Z niecierpliwością czekają, jakie jeszcze księżycopodobne obiekty odkryją potężne instrumenty, zwłaszcza nowe obserwatorium Very C. Rubin. Gdy naukowcy obserwują te obiekty, zajmują się niezwykle starym zagadnieniem – mechaniką nieba, która niegdyś całkowicie odmieniła nasze wyobrażenie o miejscu Ziemi we Wszechświecie. Choć kilka mini-księżyców nie wywoła rewolucji kopernikańskiej, przypominają, że kosmos jest w ciągłym ruchu. Jedna rzecz prawdopodobnie się nie zmieni. – Ziemia nie będzie w stanie trwale przechwycić drugiego prawdziwego księżyca – takiego, który nie ucieknie przy najmniejszym grawitacyjnym zakłóceniu – mówi Fedorets. Taki scenariusz wymagałby bardzo bliskiego spotkania z masywnym obiektem planetarnym, co w historii Układu Słonecznego nie jest już możliwe. Za to przyszłość niemal na pewno jest pełna towarzyszy podróży takich jak PN7 – małych odtrutek na kosmiczną samotność Ziemi, jedynej planety z zaledwie jednym satelitą. Źródło: National Geographic
Udało się odnaleźć zalążek Ziemi. Jego analiza wskazuje, że w kosmosie istnieją nieznane typy meteorów
Ziemia liczy sobie około 4,54 miliarda lat. Jednak zanim uformowała się do obecnej wielkości i kształtu, przez około 100 milionów lat była planetarnym dzieckiem. Naukowcom z Massachusetts Institute of Technology (MIT) udało się odnaleźć ślady tej pierwotnej „proto-Ziemi”, ukryte w najgłębszych i najstarszych warstwach naszej planety.
Nasza planeta uformowała się z obłoku gazu i pyłu zwanego dyskiem protoplanetarnym, który powstał po zapadnięciu się materii pozostałej po narodzinach Słońca. W analogiczny sposób uformowały się inne planety. Przez pierwsze kilkaset milionów lat Ziemia nie przypominała tego, co znamy dzisiaj. Była raczej półpłynną masą stopionej skały. Nieco jak planeta Mustafar z uniwersum „Gwiezdnych Wojen”. Narodziny planety W swoim okresie protoplanetarnym Ziemia rosła głównie w wyniku bombardowania przez duże obiekty – komety i meteoryty. Pierwotna masa Ziemi zwiększała się, a grawitacja ściągała cięższe pierwiastki, jak żelazo i nikiel, do środka, tworząc jądro. Lżejsze materiały unosiły się na powierzchnię, a wiatr słoneczny i wysoka temperatura eliminowały pozostałe gazy. Dopiero po zakończeniu okresu akrecji, czyli grawitacyjnego zbierania odłamków skalnych ze swojej trajektorii oraz po uformowaniu się jądra, można było nazwać Ziemię planetą. Właśnie temu pierwotnemu okresowi przyjrzała się dr Nicole Nie, geochemiczka z Massachusetts Institute of Technology (MIT). Uczona wraz ze swoją grupą badawczą po raz pierwszy odkryła ślady tej pierwotnej „proto-Ziemi”, ukryte w najgłębszych i najstarszych warstwach naszej planety. Swoje odkrycie przyrównują do odnalezienia w wiadrze piasku pojedynczego ziarenka. – To być może pierwszy bezpośredni dowód na zachowanie materiałów pochodzących z proto-Ziemi. Widzimy fragment bardzo dawnej Ziemi – sprzed kolizji, która uformowała Księżyc. To niezwykłe, bo spodziewaliśmy się, że tak wczesny ślad zostałby dawno zatarty przez miliardy lat ewolucji geologicznej – mówi dr Nicole Nie. Odnalezione ślady mogą dostarczyć informacji o warunkach panujących na Ziemi, gdy była jeszcze młodą planetą. Odkrycie może również pomóc lepiej zrozumieć, w jaki sposób powstają planety podobne do naszej. Kosmiczna katastrofa Dzieciństwo naszej planety trwało – jak na skalę kosmosu – wyjątkowo krótko. Proto-Ziemia utrzymała się przez około 100 milionów lat. Później doszło do gigantycznej katastrofy. W naszą planetę uderzył obiekt wielkości Marsa, nazwany przez naukowców Theia. Zderzenie było gwałtowne i poskutkowało oderwaniem się fragmentu naszej protoplanety, wymieszaniem się składowych obu planet i utworzeniem Księżyca. Chcąc zajrzeć jak najdalej w głąb historii naszej planety, zespół dr Nie poszukiwał deficytu izotopu potasu-40. Już wcześniej badania meteorytów wykazały, że różnice w składzie izotopowym potasu mogą ujawnić pochodzenie skał – zarówno ziemskich, jak i kosmicznych. Naukowcy poddali analizie próbki skał z Grenlandii, Kanady i Hawajów, czyli z miejsc, gdzie aktywność wulkaniczna wydobywa materiał z głębokiego płaszcza Ziemi. W zebranym materiale odnaleźli m.in. sygnaturę potasu, której nigdy wcześniej nie zaobserwowano. Naukowcy przekonują, że ten chemiczny „odcisk palca” nie pojawił się w żadnej innej sytuacji do tej pory zarejestrowanej. Nie odnaleziono go ani w śladach po znanych historycznych zdarzeniach, ani też we współczesnych nam procesach geologicznych. Zdaniem badaczy najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest pozostałość z czasów, gdy Ziemia dopiero się formowała. Symulacja proto-Ziemi Aby przetestować tę hipotezę, naukowcy wykonali serię symulacji komputerowych opartych na danych z meteorytów. Wyniki modelowania wskazały, że trop był właściwy – „chemiczny odcisk palca” jest materiałem pochodzącym z proto-Ziemi. Co ciekawe, badacze z MIT odnieśli niejako podwójny sukces. Nie dość, że znaleźli ślad zalążka Ziemi, to wykazali też, że w Układzie Słonecznym muszą istnieć nieznane jeszcze nauce typu meteorów. A to otwiera zupełnie nowe kierunki badań nad genezą naszej planety i całego Układu Słonecznego. – Naukowcy od dawna próbują odtworzyć pierwotny skład chemiczny Ziemi, łącząc dane z różnych grup meteorytów. Nasze wyniki pokazują jednak, że znany obecnie katalog meteorytów nie jest kompletny – a więc wciąż mamy wiele do odkrycia na temat pochodzenia naszej planety – podsumowuje dr Nicole Nie. Źródło: Nature Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Na Enceladusie, księżycu Saturna, odnaleziono złożone związki organiczne. Czy cegiełki kosmicznego życia są wszędzie?
Równo 26 lat po dotarciu sondy Cassini-Huygens w okolice Saturna i osiem lat po zakończeniu tej przełomowej misji, dane zebrane przez sondę wciąż zaskakują. Dzisiaj opublikowano informację, z której wynika, że na księżycu Saturna Enceladusie odnaleziono złożone cząstki organiczne. Czy oznacza to, że w oceanach Enceladusa może tlić się życie?
Spis treści: Gejzery Enceladusa Polowanie na świeży lód Cegiełki życia Lądowanie na Enceladusie Wiele misji kosmicznych ma jeden wspólny cel, którym jest poszukiwanie życia w kosmosie. Lata badań pokazały nam, jak często bazowaliśmy jedynie na naszych wyobrażeniach lub skąpych danych. Było tak na przykład z istnieniem wody w kosmosie. Jeszcze do połowy ubiegłego wieku panowało dość powszechne przekonanie, że woda jest czymś wyjątkowym i można ją znaleźć w naszym układzie planetarnym jedynie na Ziemi. Era sond kosmicznych udowodniła, że wody w kosmosie jest naprawdę dużo. Jest na planetach, księżycach, planetoidach. Jest również, co wykazała sonda Cassini-Huygens w 2005 roku, na księżycu Saturna – Enceladusie. Od tej chwili rozpoczęły się astrobiologiczne debaty dotyczące tego, czy woda ta pozwoliła na utworzenie się złożonych cząsteczek organicznych określanych jako cegiełki życia. Co więcej, część uczonych uważała, że związki te mogą być wystrzeliwane w kosmos przez aktywne gejzery tego księżyca. Pióropusze największych wznoszą się nawet 400 kilometrów od Enceladusa, czyli na wysokość, po jakiej porusza się nad Ziemią Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. Gejzery Enceladusa Teraz, dzięki nowej analizie danych zebranych przez misję Cassini wiemy więcej o tym, co znajduje się w pióropuszach gejzerów Enceladusa i na samym księżycu. Dzisiaj na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” ukazał się artykuł opisujący kwestię złożonej chemii organicznej na tym odległym księżycu. Jak już wspomnieliśmy, w 2005 roku Cassini po raz pierwszy wykryła dowody na istnienie oceanu ukrytego pod lodową skorupą Enceladusa. Z pęknięć w pobliżu południowego bieguna księżyca wyrzucane są strumienie wody, które unoszą w przestrzeń kosmiczną drobiny lodu. Część z nich opada z powrotem na powierzchnię księżyca, a część jest przyciągana przez grawitację Saturna. Tworzą pierścień wokół Saturna, odpowiadający orbicie Enceladusa. – Cassini przez cały okres przelotów przez pierścień E Saturna rejestrowała próbki z Enceladusa. Znaleźliśmy już wiele cząsteczek organicznych w tych ziarnach lodu, w tym prekursory aminokwasów – mówi główny autor badań, Nozair Khawaja. Polowanie na świeży lód Ponieważ znajdujące się w pierścieniu E drobiny lodu z Enceladusa mogą mieć setki, a nawet tysiące lat, nie oddają w pełni charakterystyki tego, co znajduje się na księżycu. Bez wątpienia zostały zmodyfikowane przez działanie promieniowania kosmicznego. Dlatego naukowcom zależało na zbadaniu świeżych cząstek, dopiero wyrzuconych z podskórnego oceanu. Z zaskoczeniem odkryli, że mają dane na ich temat. W 2008 roku Cassini przeleciała bezpośrednio przez strumień lodowych cząstek dopiero wyrzuconych z Enceladusa. Nieskazitelnie świeże drobiny uderzyły w instrument Cosmic Dust Analyzer (CDA) z prędkością ok. 18 km/s. Jest to dwukrotnie więcej niż wynosi prędkość orbitalna wokół Ziemi. Były to najświeższe i najszybsze ziarna lodu, jakie kiedykolwiek zarejestrowała sonda. Właśnie prędkość, z jaką zostały wystrzelone, okazała się wyjątkowo ważna. – Ziarna lodu zawierają nie tylko zamarzniętą wodę, lecz także inne cząsteczki, w tym organiczne. Przy niższych prędkościach uderzenia lód rozpada się tak, że sygnał od klastrów cząsteczek wody zasłania sygnały od cząsteczek organicznych. Przy większej prędkości woda nie tworzy klastrów i możemy dostrzec te wcześniej ukryte sygnały – wyjaśnia Nozair Khawaja. Cegiełki życia Jakie są wyniki nowej analizy? Po pierwsze, potwierdzono, że cząsteczki organiczne wcześniej znajdowane w pierścieniu E Saturna występują również w świeżych ziarnach lodu. To potwierdza ich powstawanie w oceanie Enceladusa. Poza tym odnaleziono też zupełnie nowe cząsteczki, nigdy wcześniej niezaobserwowane w otoczeniu Enceladusa. Należą do nich fragmenty alifatyczne, estry/alkeny, etery/etyl oraz związki zawierające azot i tlen. Na Ziemi tego typu związki biorą udział w reakcjach chemicznych prowadzących do powstania jeszcze bardziej złożonych cząsteczek, niezbędnych do życia. – Istnieje wiele możliwych dróg, które od tych wykrytych cząsteczek organicznych prowadzą do biologicznie istotnych związków. To zwiększa prawdopodobieństwo, że Enceladus może być środowiskiem nadającym się do zamieszkania – podkreśla Nozair. Lądowanie na Enceladusie Odkrycie jest również kolejnym sukcesem tej przełomowej misji i udowadnia, że coraz częściej prowadzone reinterpretacje danych z sond, które dawno zakończyły pracę, są naprawdę zasadne. Nowe możliwości techniczne, więcej danych porównawczych – to wszystko sprawia, że odrzucane niegdyś fragmenty danych rzucają nowe światło na procesy zachodzące w odległym kosmosie. – Wspaniale jest obserwować nowe odkrycia, które pojawiają się z danych Cassini prawie dwie dekady po ich zebraniu. To pokazuje długofalową wartość naszych misji. Z niecierpliwością czekam na możliwość porównania tych wyników z danymi z misji ESA JUICE lecącej do lodowych księżyców Jowisza – mówi Nicolas Altobelli, naukowiec projektu Cassini w Europejskiej Agencji Kosmicznej. Dodajmy, że ESA pracuje nad planem nowej misji do układu Saturna. Tym razem naukowcy i inżynierowie chcą wylądować w rejonie południowego bieguna Enceladusa i pobrać tam próbki. Liczymy na to, że nowa misja będzie równie przełomowa, co Cassini-Huygens. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rakiety z napędem jądrowym. Nowa jakość w podróżach po Układzie Słonecznym
Czy po ponad 60 latach od pierwszych koncepcji wreszcie doczekamy się statków kosmicznych o napędzie jądrowym? Wiele wskazuje na to, że to właśnie one mają szansę zrewolucjonizować podróże kosmiczne. A chociaż nie nastąpiło to 24 lata temu, to jednak scenariusz „2001. Odysei kosmicznej” z fantastyki powoli zmienia się w rzeczywistość.
Spis treści: Jak wytworzyć ciąg i wyrwać się ziemskiej grawitacji? Projekt NERVA Co zmienia ciekły uran? Wirujący uran Znaczne skrócenie podróży kosmicznych, możliwość łatwiejszego podboju Układu Słonecznego, a może nawet wysyłania sond do innych układów planetarnych. Jest to bardzo kusząca wizja stojąca za rozwojem kosmicznego napędu jądrowego. Jak to się zatem stało, że choć pierwsze pomysły rakiet i statków kosmicznych napędzanych silnikami atomowymi mają już przeszło 60 lat, wciąż nie doczekaliśmy się nawet testowej realizacji pomysłu? I czy rozwiązanie zaproponowane przez ekspertów z Uniwersytetu Stanowego w Ohio ma szansę to zmienić? Jak wytworzyć ciąg i wyrwać się ziemskiej grawitacji? Zacznijmy od tego, że pierwsze wyrzutnie kosmiczne napędzane były reakcją chemiczną paliwa z utleniaczem, np. nafty z ciekłym tlenem lub hydrazyny z tetratlenkiem diazotu. To wytwarzało gorące gazy, które rozprężały się, a wylatując przez dyszę, generowały ciąg. Rakiety wynoszące wahadłowce działały na paliwo stałe, czyli mieszankę proszków – głównie nadchloranu amonu. Pozwalało to na osiągniecie ponad 80 proc. ciągu w pierwszych dwóch minutach lotu. Wyższe stopnie rakiet działały już na paliwo ciekłe. Współczesne rakiety używają głównie napędu chemicznego bazującego na paliwie ciekłym. Najczęściej kombinacji ciekłego tlenu z ciekłym wodorem. Metoda jest wydajna, ale trudna w obsłudze, ponieważ paliwo musi być przechowywane w ekstremalnie niskich temperaturach. Istnieje też bardziej praktyczna kombinacja, używana m.in. w rakietach Falcon 9 – rafinowana kerozyna (nafta) z ciekłym tlenem. Gdy już wyrwiemy się z objęć ziemskiej grawitacji, statki kosmiczne nie wymagają tak potężnego napędu, a ich silniki wykorzystują zazwyczaj reakcje chemiczne lub napędy elektryczne. A co z atomem? Statki takie jak Voyager 1 i 2, New Horizons czy Cassini, a nawet łazik Perseverance – zasilane są dzięki RTG (radioizotopowym generatorem termoelektrycznym), ale używany jest on jako źródło prądu, a nie napęd. Może w takim razie atom jednak nie jest rozwiązaniem? Projekt NERVA Pojawiające się regularnie prace wskazują na to, że jednak jest. Kłopot w tym, że w okresie zimnej wojny panował tak ogromny strach przed atomem, że rozwój kosmicznego napędu jądrowego został wstrzymany. A szkoda, bo niektóre z projektów były już bardzo zaawansowane. Na przykład NERVA (ang. Nuclear Engine for Rocket Vehicle Application), amerykański program rozwoju napędu rakietowego opartego na energii jądrowej. Prowadziły go w latach 1955–1973 NASA i Komisja Energii Atomowej USA (AEC). Jego celem było opracowanie „nuclear thermal rocket” (NTR) – silnika jądrowo-termicznego, który mógłby zastąpić lub uzupełnić rakiety chemiczne w lotach międzyplanetarnych. Według założeń reaktor jądrowy miał rozszczepiać paliwo uranowe. Ciekły wodór przepływając przez rdzeń reaktora, podgrzewałby się do kilku tysięcy stopni Kelvina, a rozprężający się wodór wylatywałby przez dyszę, generując ciąg. Zbudowane w programie naziemne silniki testowe miały osiągi dwukrotnie większe niż najlepsze rakiety chemiczne. NASA rozważała użycie NERVY w górnych stopniach rakiety Saturn V, a także w planowanych misjach załogowych na Marsa. Jednak gwałtowny spadek zainteresowania lotami załogowymi, jaki nastąpił po zakończeniu programu Apollo, zniweczył wysiłki badaczy. Co zmienia ciekły uran? Jednak sam temat nie został zapomniany. Najnowszy projekt zakłada użycie energii z rozszczepienia jąder ciekłego uranu do podgrzewania paliwa statków kosmicznych. Zaproponowana przez badaczy z Uniwersytetu Ohio technologia nosi nazwę centrifugal nuclear thermal rocket (CNTR) – odśrodkowej rakiety jądrowej na ciekły uran. Jej wydajność mierzy się tzw. impulsem właściwym, czyli skutecznością przekształcania energii w ciąg. Teoretycznie CNTR może podwoić impuls właściwy w porównaniu z wcześniejszymi projektami rakiet jądrowych (badanymi od lat 50. XX w. i nadal rozwijanymi przez NASA oraz DARPA) oraz nawet czterokrotnie przewyższyć osiągi rakiet chemicznych. – Im dłużej człowiek przebywa w kosmosie, tym bardziej narażony jest na różne zagrożenia zdrowotne. Skrócenie czasu lotu byłoby ogromną korzyścią – mówi współautor badania Dean Wang. Czym jednak technologia CNTR różni się od innych analizowanych napędów jądrowych? Wirujący uran Przede wszystkim tradycyjne rakiety jądrowe wykorzystują stałe paliwo uranowe, które w reakcji rozszczepienia ogrzewa ciekły wodór. Ten rozpręża się przez dyszę i generuje ciąg. W CNTR uran jest ciekły i znajduje się w wirującym cylindrze, co zwiększa wydajność reakcji i całego silnika. Technologia CNTR mogłaby pozwolić na loty przy mniejszym zużyciu paliwa. Na przykład podróż w obie strony na Marsa mogłaby zająć około 420 dni zamiast 2,5–3 lat, jak przy rakietach chemicznych. Misje do dalszych obszarów Układu Słonecznego również byłyby krótsze. Dzięki większym prędkościom możliwe byłyby trajektorie, które dziś są poza zasięgiem napędów chemicznych. W dodatku wodór nie musiałby być jedynym materiałem pędnym – można byłoby również używać innych, pozyskiwanych np. z planetoid, komet czy obiektów Pasa Kuipera. Na razie CNTR istnieje jedynie w formie koncepcji, lecz zespół Wanga zakłada, że w ciągu pięciu lat proponowany przez grupę silnik osiągnie gotowość projektową. Jeżeli wszystko się powiedzie, już od połowy XXI wieku misje kosmiczne mogłyby być szybsze, bezpieczniejsze i mniej zależne od ryzykownych rakiet chemicznych. A choć jest to bardzo kusząca wizja, to pamiętajmy, że Wernher von Braun, twórca rakiet Saturn V, był przekonany, że sięgnie Marsa najpóźniej w latach 80. XX wieku. Źródło: www.sciencedirect.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Problem Merkurego” rozwiązany. Pierwsza planeta miała brata bliźniaka
Powstanie Merkurego od lat stanowiło zagadkę dla astronomów. Nowa symulacja zespołu badawczego dowodzi, że planeta uformowała się w wyniku zderzenia dwóch protoplanet o podobnej masie.
Merkury, planeta położona najbliżej Słońca, to sprawca jednej z największych zagadek planetologii. Cechą charakterystyczną tego ciała niebieskiego jest wyjątkowo duże jądro metaliczne, które stanowi około 70% jego masy, oraz stosunkowo cienki płaszcz skalny. Tak nieproporcjonalnie ciężkie jądro było dla astronomów niemożliwe do wytłumaczenia. „Problem Merkurego” był nierozwiązywalny. Aż do teraz. Dlaczego Merkury jest tak nietypowy? Przez wiele lat dominowała hipoteza, że nietypowa budowa Merkurego jest skutkiem katastrofalnego zderzenia z masywnym ciałem niebieskim. To tłumaczyłoby utratę większości skorupy i płaszcza. Problemem pozostawał jednak fakt, że kolizje obiektów o różnych masach są w Układzie Słonecznym czymś niezwykle rzadkim. Najnowsze badanie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Astronomy” przez zespół Patricka Franco (Obserwatorium Narodowe w Brazylii, Institut de Physique du Globe de Paris), proponuje nieco inne wyjaśnienie. Badacze wskazują, że powstanie Merkurego mogło być skutkiem częściowego zderzenia dwóch protoplanet o zbliżonych masach. Tego typu zdarzenia były wielokrotnie częstsze w młodym Układzie Słonecznym, kiedy planety dopiero się formowały. Okoliczności zderzenia protoplanet Według Franco w końcowych etapach formowania planet skalistych w wewnętrznych rejonach Układu Słonecznego znajdowało się wiele ciał o podobnych rozmiarach. Oddziaływały one ze sobą grawitacyjnie, zaburzając swoje orbity, co czasem doprowadzało do zderzeń. Do odtworzenia takiego scenariusza naukowcy wykorzystali metodę SPH (ang. smoothed particle hydrodynamics), szeroko stosowaną w astrofizyce i kosmologii. Technika ta pozwala symulować ruchy cząstek, analizując procesy takie jak deformacje, fragmentacje czy kolizje. Merkury mógł utracić aż 60% płaszcza Wyniki okazały się wyjątkowo jasne. Symulacje wykazały, że częściowe zderzenie mogło skutkować powstaniem planety o całkowitej masie i stosunku metali do krzemianów odpowiadającym współczesnemu Merkuremu, z błędem mniejszym niż 5%. Zakłada się, że pierwotnie Merkury miał skład chemiczny zbliżony do Ziemi czy Wenus. Jednak w wyniku kolizji mógł utracić nawet 60% płaszcza, co tłumaczy dominację jądra metalicznego i niewielką grubość warstwy skalnej. Model Franco rozwiązuje też problem obecny w starszych teoriach powstania Merkurego. Wcześniej sądzono, że materia rozproszona w wyniku kolizji powinna zostać ponownie przechwycona przez jego pole grawitacyjnie. Wtedy nie byłoby nieproporcjonalnego jądra. Nowy model jednak wskazuje, że część wyrzuconej materii mogła w ogóle nie wrócić, a nawet zostać przejęta przez inne planety w trakcie ich formowania się, na przykład przez Wenus. Przyszłość badań nad Merkurym Ten nowy scenariusz przyda się nie tylko do badania Merkurego. Może też tłumaczyć powstawanie innych planet skalistych oraz procesy utraty masy w młodym Układzie Słonecznym. Kolejnym etapem badań będzie porównanie wyników symulacji z danymi geochemicznymi z meteorytów oraz próbkami z misji kosmicznych. Szczególne znaczenie będą miały obserwacje z misji „BepiColombo” realizowanej przez ESA i JAXA. Jak podkreśla Franco, Merkury pozostaje najmniej poznaną planetą naszego systemu. Jednak nowa fala badań i misji pozwala sądzić, że w nadchodzących latach możemy spodziewać się przełomowych odkryć. Źródło: Nature Astronomy Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rusza przełomowa misja kosmiczna IMAP. Na pokładzie sondy NASA jest polski instrument badawczy
Już w środę z Kennedy Space Center na Florydzie wystartuje rakieta Falcon 9, na pokładzie której znajdują się trzy satelity. Wśród nich ważąca 900 kg sonda heliosferyczna NASA IMAP, na której zainstalowany jest pierwszy w historii całkowicie polski instrument badawczy przygotowany na misję NASA. Mowa o GLOWS, fotometrze, który będzie badał wpływ wiatru słonecznego na gaz wodorowy znajdujący się w heliosferze.
Zaprojektowany i zbudowany całkowicie w Polsce eksperyment i instrument badawczy GLOWS (GLObal solar Wind Structure) ma rejestrować heliosferyczną poświatę wodoru, która może wiele powiedzieć o samej heliosferze i wietrze słonecznym. A chociaż powyższy opis brzmi stosunkowo prosto, jest to wyjątkowo zaawansowane urządzenie, z którego dane mogą odpowiedzieć na szereg podstawowych pytań dotyczących Słońca i generowanego przez niego wiatru słonecznego. GLOWS zbada heliosferę GLOWS jest fotometrem, który będzie badał wpływ wiatru słonecznego na gaz wodorowy znajdujący się w heliosferze. Jest to rozciągająca się na miliardy kilometrów w przestrzeni kosmicznej bańka. Stanowi niewidzialną granicę wokół naszego Układu Słonecznego, którą tworzą oddziaływania pomiędzy nieustannym strumieniem energetycznych cząstek ze Słońca, a materią znajdującą się pomiędzy gwiazdami — ośrodkiem międzygwiazdowym. Do tej pory tylko dwa statki kosmiczne przekroczyły granicę heliosfery, czyli tzw. heliopauzę. Były to dwie najbardziej kultowe sondy kosmiczne w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu: Voyager 1 i Voyager 2. Pierwsza z sonda przekroczyła heliopauzę 25 sierpnia 2012 r., natomiast Voyager 2 uczynił to samo 5 listopada 2018 r. W tej chwili znajdują się w obszarze międzygwiezdnym. Voyager 1 jest w odległości około 168,49 AU (jednostek astronomicznych) od Słońca, a jego bliźniak z numerem 2 – około 140,45 AU od Słońca. Misja IMAP Jednak IMAP nie podąży śladem Voyagerów. Będzie badał całą olbrzymią heliosferę z jednego miejsca – oddalonego o 1,5 miliona kilometrów od Ziemi z tzw. punktu L1. Jest to jeden z tzw. punktów libracyjnych Lagrange’a, czyli miejsce w przestrzeni między Ziemią a Słońcem, gdzie siły grawitacyjne obu ciał oraz siła odśrodkowa równoważą się tak, że obiekt umieszczony w tym punkcie pozostaje w stałym położeniu względem Ziemi i Słońca. Jest to też miejsce, w którym pracują misje solarne SOHO i DSCOVR. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-heliosferyczna-nasa-imap-jest-gotowa-do-integracji-w-misji-biora-udzial-polacy-ryc-nasa-princeton-johns-hopkins-apl-josh-diaz-a3cc1e5.jpg" width="1024" height="522" alt="Sonda heliosferyczna NASA IMAP jest gotowa do integracji. W misji biorą udział Polacy (ryc. NASA/Princeton/Johns Hopkins APL/Josh Diaz)" title="Sonda heliosferyczna NASA IMAP jest gotowa do integracji. W misji biorą udział Polacy (ryc. NASA/Princeton/Johns Hopkins APL/Josh Diaz)" /> Dlaczego obserwacje prowadzone z jednego miejsca są w tym przypadku lepsze? Tę kwestię wyjaśnił nam sam prof. David John McComas z Uniwersytetu Princeton, kierownik misji IMAP. – Trudno wyobrazić sobie statek kosmiczny, który okrążałby cały wielki heliosferyczny bąbel. Gdybyśmy chcieli wysłać sondę śladami Voyagerów, zebrałaby dane tylko z jednego miejsca. Prowadząc badania z punktu L1 możemy badać całą heliosferę. A właśnie na tym nam najbardziej zależy – wyjaśnił badacz. Udział Polaków w misji Dodał również, że udział polskiego zespołu z Centrum Badań Kosmicznych PAN w misji jest wynikiem jego znakomitej pracy wcześniejszej misji heliosferycznej IBEX. – Wówczas, m.in. dzięki współpracy z zespołem z CBK PAN odkryliśmy tzw. wstęgę IBEX. Jest to pas zwiększonej emisji energetycznych neutralnych atomów (ENA – Energetic Neutral Atoms), który otacza całe niebo niczym łuk. W danych IBEX widać ten pas jako wąską strefę, w której dociera znacznie więcej cząstek niż w innych kierunkach – wyjaśnia ekspert. Dlatego gdy prof. McComas rozważał kolejną misję, zaprosił do niej polskich naukowców i inżynierów z CBK PAN. Polski instytut przygotował eksperyment, niezbędne do jego wykonania urządzenie, a następnie będzie analizował pochodzące z niego dane. Kierownikiem projektu GLOWS jest dr hab. Maciej Bzowski. Co ważne, całość została sfinansowana z budżetu państwa w dyspozycji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na podstawie umowy zlecenia zadania dla CBK PAN, po wcześniejszym zawarciu przez Ministra umowy z NASA. Ministerstwo wyłożyło na ten cel ponad 20 milionów złotych. Start misji IMAP zaplanowany jest na 24 września, o godz. 13:32 czasu polskiego z platformy 39A w Kennedy Space Center na Florydzie. Start można śledzić na oficjalnym kanale YT NASA: View oEmbed on the source website Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planetoida zdradza tajemnice pochodzenia oceanów na Ziemi. Zbadano kosmiczne próbki
Planetoidy mogły dostarczyć na powstającą Ziemię zdecydowanie więcej wody, niż do tej pory sądzono. Taki wniosek płynie z analiz skał przywiezionych z takiego obiektu z kosmosu przez japońskich naukowców. Dzięki planetoidom na Ziemi znajdują się oceany.
Kilka lat temu odbyła się japońska misja Hayabusa2 („Sokół wędrowny 2”). Jej celem było zbadanie planetoidy Ryugu oraz pobranie próbek materiału, z jakiego zbudowane jest to ciało niebieskie. Ryugu jest planetoidą węglistą. Powstała z lodu i pyłu w zewnętrznych rejonach Układu Słonecznego. To dzięki analizie takich obiektów naukowcy mogą zrekonstruować przebieg powstawania Układu Słonecznego i Ziemi. Teraz eksperci opublikowali nowy artykuł na łamach czasopisma „Nature”, w którym donoszą o ważnym ustaleniu. Obalono mit na temat asteroid Naukowcy mają dość dobrą wiedzę na temat powstawania Układu Słonecznego, ale oczywiście istnieje wiele luk. Jedną z nich jest to, w jaki sposób Ziemia uzyskała tak dużo wody. Większa część powierzchni naszej planety pokryta jest oceanami. Zespół naukowców, w tym z Uniwersytetu Tokijskiego, odkrył, że na asteroidzie Ryugu niegdyś płynęła woda w stanie ciekłym. Działo się to nawet ponad miliard lat po jej powstaniu. – Ustaliliśmy, że Ryugu zachowało nieskazitelny zapis aktywności wody, co dowodzi, że płyny przemieszczały się przez jego skały znacznie później, niż się spodziewaliśmy. To zmienia nasze spojrzenie na długoterminowy los wody w asteroidach. Woda utrzymywała się tam przez długi czas i nie wyczerpywała się tak szybko, jak sądzono – powiedział dr Tsuyoshi Iizuka z Wydziału Nauk o Ziemi i Planetach Uniwersytetu Tokijskiego, który jest współautorem publikacji. Taki wniosek możliwy był dzięki analizie skał odnalezionych przez sondę Hayabusa2, należącą do Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej (JAXA). Tym samym obalono jeden z „kosmicznych” mitów. Według niego aktywność wodna na asteroidach występowała jedynie w najwcześniejszych momentach historii Układu Słonecznego. Skomplikowane losy kosmicznej wody – Myśleliśmy, że zapis chemiczny Ryugu będzie przypominał niektóre meteoryty badane już na Ziemi. Ale wyniki były zupełnie inne – mówi dr Lizuka. Najnowsze badania sugerują następujący przebieg wydarzeń. Woda w asteroidzie Ryugu krótko po jej powstaniu najpierw była w stanie ciekłym, potem prawdopodobnie zamarzła na długi okres (do około miliarda lat), a następnie, w wyniku uderzenia w nią przez inny obiekt i fali ciepła, która się wytworzyła, roztopiła się. Skąd się wzięła woda na Ziemi? Jedną z najważniejszych implikacji jest to, że bogate w węgiel planetoidy mogły zawierać i dostarczać na Ziemię znacznie więcej wody, niż wcześniej sądzono. Oznacza to, że ​​podobne obiekty uderzające w młodą Ziemię mogły przenosić około dwa do trzech razy więcej wody w porównaniu do wniosków płynących ze standardowych modeli. A takie „bombardowanie” znacząco wpłynęło na wczesne oceany i atmosferę naszej planety. – Pomysł, że obiekty podobne do Ryugu utrzymywały lód przez tak długi czas, jest niezwykły. Sugeruje to, że budulec Ziemi był znacznie bardziej wilgotny, niż sobie wyobrażaliśmy. To zmusza nas do ponownego przemyślenia warunków początkowych systemu wodnego naszej planety – opisuje dr Lizuka. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy obcy już są w Układzie Słonecznym? Naukowcy znaleźli trop w cieniu Ziemi
Szukając pozaziemskich cywilizacji, przez dziesięciolecia skupiano się na nasłuchiwaniu radiowych i optycznych sygnałów z odległych gwiazd. Teraz astronomowie przyjrzeli się najbliższemu otoczeniu Ziemi, w nowatorski sposób wykorzystując jej cień.
Artykuł opublikowany w czasopiśmie „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” opisuje innowacyjną metodę polegającą na wykorzystaniu cienia Ziemi jako naturalnego filtra do poszukiwania nietypowych obiektów. Jak cień Ziemi pomaga w poszukiwaniach Obcych? Współczesne niebo, z punktu widzenia astronomów, jest silnie „zanieczyszczone”. Na ziemskiej orbicie krąży kilka tysięcy satelitów i miliony kosmicznych śmieci, które odbijają światło słoneczne i utrudniają odróżnienie naturalnych ciał niebieskich od potencjalnie sztucznych. Zespół kierowany przez Beatriz Villarroel ze Sztokholmu poszukiwał sposobu na wyeliminowanie tego „szumu informacyjnego”. Rozwiązaniem okazał się cień rzucany przez Ziemię w przestrzeń kosmiczną. To obszar ciemniej przestrzeni w kształcie stożka, do którego nie dociera bezpośrednie światło słoneczne. A co za tym idzie – nie może ono być odbite od krążących tam obiektów. Dlaczego ta metoda jest przełomowa? Obserwacje sztucznych satelitów – np. Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, widzianej jako świecący punkt na niebie – są możliwe właśnie dzięki odbitemu światłu Słońca. Nieoświetlona stacja byłyby dla obserwatora niewidoczna. Ale obiekt świecący własnym światłem – już tak. Strefa cienia Ziemi znacząco ułatwia rozróżnienie obiektów świecących światłem odbitym i własnym. Tworzy to wyjątkowe pole do obserwacji. Bardzo nieliczne satelity emitują własne światło, którego źródłem są np. lasery komunikacyjne czy silniki. Dlatego każdy jasny rozbłysk lub smuga zauważona w cieniu Ziemi może oznaczać coś niezwykłego, potencjalnie pozaziemskiego. Cień Ziemi to mały obszar na niebie – ma około 8–9 stopni kątowych na wysokości orbity geostacjonarnej (35 700 km). Teleskop wytypował kandydata na obiekt obcych W ramach badania przeanalizowano ponad 200 tys. zdjęć wykonanych przez teleskop Zwicky Transient Facility w Kalifornii. Rutynowo monitoruje on niebo w poszukiwaniu obiektów zmiennych, ale tym razem naukowcy skupili się wyłącznie na obrazach wykonanych w cieniu Ziemi. Do ich analizy wykorzystano system automatycznego wykrywania NEOrion, który zidentyfikował tysiące kandydatów na obiekty pozaziemskie: smugi, rozbłyski punktowe czy poruszające się artefakty. W większości przypadków okazały się one meteorami, samolotami lub znanymi asteroidami. Pojawił się jednak jeden szczególnie intrygujący przypadek: obiekt niezarejestrowany w żadnej bazie danych, poruszający się szybciej niż typowe asteroidy. Niestety, brak innych poza tą jedną obserwacją danych uniemożliwił jednoznaczną identyfikację. Pozostaje on więc zagadką. Przyszłość poszukiwań pozaziemskich cywilizacji Autorzy badania wskazują także na inne potencjalne techniki takich bliskich poszukiwań: analizę dawnych zdjęć astronomicznych sprzed ery satelitów (czyli sprzed 1957 roku), a także badanie widm kolorystycznych obiektów w poszukiwaniu materiałów zmienionych przez długotrwałą ekspozycję w kosmosie. Zespół Beatriz Villarroel rozwija nowy projekt: ExoProbe będzie siecią teleskopów zaprojektowanych specjalnie do takich obserwacji, zdolnych do jednoczesnego rejestrowania i określania odległości nieznanych obiektów. Astronomowie zaczynają traktować poszukiwania pozaziemskich sond nie jako fantazję, lecz jako poważny, naukowy kierunek badań, który może w przyszłości przynieść przełomowe odkrycia. Źródło: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tajemniczy „hełm” na Marsie. Co odkrył łazik Perseverance?
Masjański łazik NASA natknął się na intrygującą skałę, która do złudzenia przypomina zardzewiały średniowieczny hełm. To kolejna skała z kolekcji osobliwych form marsjańskich.
Perseverance odkrył tę przedziwną formację skalną 5 sierpnia 2025 r., za pomocą instrumentu Mastcam-Z. Skałę nazwano „Horneflya”. Ma charakterystyczną, chropowatą powierzchnię, która przykuła uwagę naukowców równie mocno co sam kształt. Dlaczego skała wygląda jak hełm? Za teksturę odpowiadają tzw. sferule – kuliste struktury mineralne, które mogą powstawać na wiele sposobów, m.in. w wyniku wietrzenia chemicznego, procesów wulkanicznych lub wytrącania się minerałów. Podobne skały łazik zauważył już wcześniej, m.in. w marcu 2025 r. Jak wyjaśnia David Agle z Jet Proppulsion Laboratory w NASA, nietypowy „kapeluszowy” kształt nie jest aż tak zaskakujący, ponieważ piramidalne formy często powstają na Marsie z powodu erozji wiatrowej. To, co czyni Horneflyę wyjątkową, to fakt, że jest niemal całkowicie złożona ze sferuli, co pozwala wyciągać wnioski o dawnych procesach geologicznych na planecie. Co jeszcze widział Perseverance? Mastcam-Z, czyli zestaw dwóch kamer z możliwością powiększania, umożliwia wykonywanie zdjęć stereo w wysokiej rozdzielczości i pozwala naukowcom dostrzegać obiekty z dużej odległości. Perseverance dzięki niemu ma na koncie już całą galerię skał o dziwnych kształtach, m.in. kamienie przypominające pączki czy awokado oraz niewyjaśnione „zielone plamy”. Pareidolia – jak mózg płata nam figle Tego typu odkrycia wiążą się z dobrze znanym zjawiskiem psychologicznym – pareidolią. To skłonność ludzkiego mózgu do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych formach, np. dostrzeżenia słynnej twarzy na Marsie czy powierzchni Księżyca. Dla naukowców skała-hełm to ważne źródło informacji o przeszłości Czerwonej Planety. Analiza takich struktur pomaga odtwarzać historię klimatu i środowiska Marsa, pokazując rolę wiatru, wody i procesów w skorupie marsjańskiej w kształtowaniu jego powierzchni przez miliardy lat. Obecnie Perseverance bada północną krawędź krateru Jezero, po udanej wspinaczce na grzbiet zwany „Lookout Hill”. Źródło: Science Alert
Orbitująca między Marsem a Jowiszem planeta karłowata Ceres mogła mieć warunki do podtrzymania życia
Największe ciało głównego pasa planetoid znajdującego się między orbitami Marsa i Jowisza odkrywa swoje tajemnice. Najnowsze badania dowodzą, że po około miliardzie lat ewolucji lodowa planeta karłowata Ceres mogła mieć odpowiednie warunki do podtrzymania życia. A to wskazuje, że Układ Słoneczny może być bardziej przyjazny dla życia, niż sądziliśmy.
Spis treści: Ceres, bogini urodzaju Czym nakarmić mikroorganizmy? Życie w kosmosie może być powszechne Chociaż Ceres wygląda na zimny i martwy kawałek kosmicznej skały, około miliard lat po powstaniu mogła mieć ciepłe wnętrze. Co sugeruje, iż mogła mieć również zdolność podtrzymywania życia – twierdzą naukowcy z Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA (JPL/NASA) i Arizona State University w artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Science Advances”. Ceres, bogini urodzaju Jednak, jak podkreśla Sam Courville z Arizona State University, nie oznacza to, że na Ceres pojawiło się życie. – Nasza praca skupia się na tym, że przeszłe środowisko tej planety karłowatej mogło umożliwić przetrwanie tego życia, co nie oznacza, że to życie tam było – przekonuje badacz. Przypomnijmy, że Ceres – największa planeta karłowata w pasie planetoid między Marsem a Jowiszem – ma średnicę ok. 939 km i masę 9,4×10²⁰ kg, czyli około 1/6350 masy Ziemi. Średnia temperatura na Ceres to minus 106 stopni C. Pełny obieg wokół Słońca zajmuje Ceres 4 lat i 219 dni. Ceres została po raz pierwszy zaobserwowana 1 stycznia 1801 roku przez włoskiego astronoma Giuseppe Piazziego w Palermo. Obiekt początkowo uznano za nową planetę, później za planetoidę, a od 2006 roku zaliczany jest do planet karłowatych. Zanim jednak dostrzeżono Ceres, jej istnienie zostało wyliczone. Już w XVIII w. na podstawie tzw. reguły Titiusa-Bodego przewidywano istnienie planety między orbitami Marsa i Jowisza. W poszukiwaniach tej „brakującej planety” uczestniczyli najważniejsi XVIII-wieczni astronomowie. Niespodziewanie odkrycia dokonał właśnie Piazzi, nadając obiektowi nazwę Ceres Ferdinandea – na cześć bogini urodzaju oraz króla Ferdynanda III. Czym nakarmić mikroorganizmy? Dotychczasowe badania wskazywały, że na Ceres może występować lód wodny i cząsteczki organiczne, co sugeruje możliwość istnienia życia. Jednak w opublikowanym właśnie badaniu naukowcy skupili się na tym, czym żywiłyby się te obce formy życia. Rozważali mikroorganizmy podobne do tych, które żyją w kominach hydrotermalnych w oceanach Ziemi i czerpią energię bezpośrednio z cząsteczek chemicznych, a nie z konsumpcji innych organizmów. Czy podobne mikroorganizmy mogły przetrwać w oceanach młodej Ceres? Aby to przenalizować, zespół stworzył komputerowy model przeszłości Ceres. Właśnie te symulacje pokazały, że młoda, licząca od pół miliarda do około dwóch miliardów lat planeta, miała gorące jądro, z którego mogły uwalniać się płyny. Gorące ciecze mieszały się z chłodniejszą wodą w oceanach. Proces ten mógł dostarczać ewentualnym mikroorganizmom niezbędnego, chemicznego „pożywienia”. Jest to spójne z tzw. hipotezą kominów hydrotermalnych, czyli jedną z prób rozwiązania zagadki pojawienia się życia na Ziemi. Życie w kosmosie może być powszechne – Jeśli chcemy znaleźć dowody na istnienie życia w przeszłości lub obecnie w naszym Układzie Słonecznym, musimy szukać światów takich jak Ceres, które mają – lub kiedyś miały – oceany – mówi Amanda Hendrix z Planetary Science Institute. Jak podkreślają badacze, rodzaj mikrobiologicznego wsparcia życia, który zidentyfikowano na Ceres, mógł występować również na innych obiektach lodowych wielkości Ceres. Może to oznaczać, że w pewnym momencie swojej ewolucji zdolność do podtrzymywania życia miało znacznie więcej planet, niż kiedykolwiek sądziliśmy. – Jeśli tak, jak sądzimy, Ceres była w przeszłości zdolna do podtrzymywania życia, to prawdopodobnie istnieją dziesiątki planetoid i księżyców, które również były zdolne do podtrzymywania życia w przeszłości. A jeśli uda się utrzymać ich wysoką temperaturę, być może nadal są do tego zdolne – mówi członek zespołu Joe O’Rourke, również z Arizona State University. – Zdolność podtrzymywania życia może być naturalną konsekwencją połączenia odpowiednich składników, które wydają się być powszechne w Układzie Słonecznym – mówi Courville. Oczywiście w tej chwili temat opiera się na modelowaniu komputerowym. Aby przetestować hipotezę badaczy, konieczna jest analiza chemiczna minerałów znajdujących się na powierzchni Ceres. Niestety, jak na razie nie ma planów wysłania misji w jej kierunku. Źródło: Science Advances Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Lodowy olbrzym Uran jest znacznie cieplejszy niż wynika z teorii. Co może to wywoływać?
Odległy od Słońca o ponad 19 jednostek astronomicznych (AU) lodowy olbrzym emituje więcej ciepła, niż otrzymuje od naszej dziennej gwiazdy. Badacze sądzą, że planeta wciąż traci ciepło pozostałe po wczesnym etapie jej tworzenia się.
Spis treści: Kometa, która była planetą 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca Misja w fazie koncepcyjnej Odległy Uran i jeszcze dalszy Neptun to ciała niebieskie tylko raz odwiedzone przez jakąkolwiek sondę kosmiczną. Mowa o Voyagerze 2, który przeleciał w pobliżu Urana w 1986 roku, a trzy lata później w pobliżu Neptuna. To właśnie instrumenty tego kosmicznego wędrowca oceniły na miejscu emisje ciepła. Badacze, którzy wówczas odebrali dane Voyagera 2 skonstatowali z zaskoczeniem, że Uran nie emituje nadmiaru ciepła, co stało w sprzeczności ze wszystkim, co było wiadomo o innych gigantycznych planetach Układu Słonecznego. Jednak obserwacje prowadzone przez teleskopy kosmiczne i te naziemne wykazały coś wręcz przeciwnego: że Uran rzeczywiście emituje więcej ciepła, niż otrzymuje od promieni słonecznych. Co więcej, wniosek ten wyciągnęły dwie niezależne grupy naukowców. Kometa, która była planetą Przypomnijmy, że Uran został oficjalnie odkryty przez Williama Herschela, urodzonego w Niemczech, lecz pracującego w Anglii astronoma, kompozytora i konstruktora teleskopów. Według zapisków Herschela do detekcji nowego obiektu doszło 13 marca 1781 roku podczas obserwacji prowadzonych poprzez zbudowany przez niego teleskop o ogniskowej 6,2 metra. Początkowo Herschel sądził, że odkrył kometę, jednak inni astronomowie ocenili, że orbita nowego ciała niebieskiego jest niemal kołowa, co sugeruje planetę. Astronom chciał nazwać obiekt „Gwiazdą Jerzego” – na cześć króla Jerzego III – ale nazwa ta nie przyjęła się na kontynencie. Wówczas niemiecki astronom Johann Elert Bode zaproponował nazwę Uran, na cześć greckiego boga nieba Uranosa, ojca Kronosa (Saturna) i dziadka Zeusa (Jowisza). Wiemy, że atmosfera planety składa się głównie z wodoru, helu i metanu, natomiast jej wnętrze tworzy mieszanina lodu wodnego, zamrożonych amoniaku i metanu. Uran jest najzimniejszą planetą w Układzie Słonecznym, z temperaturą około minus 224°C. Jego oś obrotu jest nachylona o 98°, co powoduje, że Uran leży niemal „na boku”. Prawdopodobnie zostało to spowodowane kolizją z planetoidą wielkości Ziemi. 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca Wróćmy do kwestii ciepła emitowanego przez tę zimną planetę. Zespół kierowany przez planetologa Xinyue Wanga, wcześniej pracującego na Uniwersytecie w Houston, a obecnie na Uniwersytecie Michigan w Ann Arbor, odkrył, że Uran emituje około 12,5% więcej ciepła niż otrzymuje od Słońca. Co więcej, okazało się to zgodne z wynikami badań nad Uranem przeprowadzonych przez zespół kierowany przez fizyka planetarnego Patricka Irwina z Uniwersytetu Oksfordzkiego w Wielkiej Brytanii, opublikowanymi na początku tego roku w czasopiśmie „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. – Oznacza to, że planeta nadal powoli traci ciepło pozostałe po swojej wczesnej historii, co jest kluczowym elementem układanki pomagającym nam zrozumieć jej pochodzenie i zmiany, jakim uległa na przestrzeni czasu – wyjaśnia Wang. Dodaje, że z naukowego punktu widzenia badania te pomagają nam lepiej zrozumieć Urana i inne planety olbrzymie. – Myślę, że wzmacnia to argumenty za wysłaniem misji robotycznej na Uran – podkreśla. Misja w fazie koncepcyjnej Faktycznie tego typu misja jest w fazie koncepcyjnej. Mowa o Uranus Orbiter and Probe NASA. Teoretycznie sonda miałaby wystartować w 2031 roku i wykorzystując odpowiednie ustawienie planet i tzw. asysty grawitacyjne, dotrzeć do Urana około 2044 roku. Jednak w związku z ogromnymi cięciami w budżecie NASA i skasowaniem wielu misji, nie wiadomo, czy projekt misji ku temu lodowemu światu przetrwa. Byłaby ona o tyle cenna, że mogłaby zweryfikować dane zebrane przez sondę Voyager 2. Szczególnie, że wcześniejsze badania wykazały już, iż przelot sondy Voyager 2 miał miejsce w czasie, gdy podwyższona aktywność słoneczna powodowała anomalne zachowanie Urana. Jednak wyniki badań zespołu Wanga nadal sugerują, że z planetą dzieje się coś dziwnego. Jowisz emituje o 113 procent, Saturn o 139 procent, a Neptun o 162 procent więcej ciepła niż otrzymują od Słońca. Ponieważ Neptun znajduje się dalej od Słońca niż Uran, odległość nie może być wyjaśnieniem niższej temperatury wewnętrznej Urana. Natomiast sugeruje to, że we wnętrzu giganta nadal dzieje się coś dziwnego – niezależnie od tego, czy chodzi o inną strukturę wewnętrzną, czy też o coś związanego z jego historią ewolucji. Zdaniem naukowców różnica ta podkreśla potrzebę zbadania pomijanych planet zewnętrznych naszego Układu Słonecznego. – Proponowana flagowa misja na Urana dostarczyłaby kluczowych obserwacji, które pozwoliłyby odpowiedzieć na więcej nierozwiązanych pytań dotyczących tej enigmatycznej lodowej planety – podkreślają w swojej pracy badacze. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Porosty zbudują osady na Marsie. Dokonają tego bez udziału człowieka
Jeśli chcemy zostać gatunkiem muliplanetarnym, musimy nauczyć się budować w kosmosie. I wykorzystywać do tego to, co tam zastaniemy. Naukowcy opracowują właśnie syntetyczny system porostów, który może produkować materiały budowlane bez udziału człowieka.
Spis treści: Między marzeniem a rzeczywistością Syntetyczne porosty Samodzielni jak bakterie z grzybami „Mars stanowi dla ludzkości poważny test. To, jak dobrze sobie z nim poradzimy, zadecyduje o tym, czy pozostaniemy gatunkiem ograniczonym do jednej planety, czy też staniemy się podróżnikami kosmicznymi, przed którymi otworzy się cały wszechświat” – powtarza w swoich publikacjach dr Robert Zubrin – inżynier, założyciel Mars Society i autor książki „The Case for Mars”, w której przedstawia Marsa nie jako science fiction, ale jako kolejny logiczny krok w dziejach cywilizacji. Dla niego Mars to wyzwanie, ale też obietnica – nowa granica, która może na nowo ożywić ducha innowacji i odwagi. Zainspirowany przez Roberta Zubrina Elon Musk przekonuje natomiast, że „zapasowa cywilizacja na Marsie jest niezbędna... na wypadek poważnej katastrofy – takiej jak coś szalonego, na przykład III wojna światowa”. Między marzeniem a rzeczywistością Ale w związku z tym, że Mars nie posiada globalnego pola magnetycznego, jak Ziemia, nie jest dobrze chroniony przed promieniowaniem kosmicznym i słonecznym. W dodatku jego atmosfera jest stopniowo wywiewana w przestrzeń przez wiatr słoneczny – co m.in. tłumaczy, dlaczego Mars ma dziś tak cienką atmosferę. Wszystko to, plus odległość od Ziemi, sprawiają, że kolonizacja Marsa nie jest łatwym zadaniem, a budowa trwałych siedlisk i bezpiecznych dla człowieka obiektów na powierzchni planety również stanowi wyzwanie. Mówiąc najprościej, wysyłanie rakiet z materiałami budowlanymi, zapasami i maszynami potrzebnymi do budowy ludzkiej bazy na Marsie nie jest ani opłacalne, ani praktyczne. Właśnie dlatego naukowcy od dekad badają metody wykorzystania zasobów marsjańskich do zaspokojenia potrzeb przyszłych kolonistów. Proces ten znany jest jako wykorzystanie zasobów in situ (ISRU). Analogiczne prace prowadzone są w odniesieniu do Księżyca. W najnowszym badaniu profesor Congrui Grace Jin z Texas A&M University i jej koledzy z University of Nebraska-Lincoln przedstawiają nowatorski pomysł, który może doprowadzić do powstania konstrukcji bioinżynieryjnych na Marsie. Proces, który zalecają, został szczegółowo opisany w artykule opublikowanym niedawno w czasopiśmie „Journal of Manufacturing Science and Engineering”. Syntetyczne porosty Profesor Jin i jej współpracownicy zajmują się bio-produkcją i materiałami biologicznymi, co doprowadziło do opracowania syntetycznego systemu porostów, który może produkować materiały budowlane bez udziału człowieka. W najnowszym badaniu, finansowanym przez program NASA Innovative Advanced Concepts, pokazują, jak te badania można połączyć z drukowaniem 3D, żeby budować konstrukcje z marsjańskiego regolitu, piasku i skał. – Możemy zbudować syntetyczną strukturę, naśladując naturalne porosty. Opracowaliśmy sposób tworzenia syntetycznych porostów w celu wytworzenia biomateriałów, które łączą cząsteczki regolitu marsjańskiego w struktury. Następnie, dzięki drukowaniu 3D, można wytwarzać szeroką gamę konstrukcji, takich jak budynki, domy i meble – napisała w komunikacie prasowym prof. Jin. Tego typu pomysły nie są nowością. Od pewnego czasu naukowcy rozważają kilka metod przekształcania cząstek regolitu marsjańskiego w materiały budowlane, w tym bombardowanie ich mikrofalami w celu wytworzenia plazmy (zwanego również spiekaniem) lub stosowanie spoiw na bazie magnezu, siarki lub geopolimerów. Problem w tym, że wspomniane metody są energochłonne lub wymagają nadzoru ludzkiego (lub obu tych rzeczy), co sprawia, że są one mniej praktyczne w przypadku długotrwałych misji na Marsa, gdzie zasoby i potencjał siły roboczej są ograniczone. Samodzielni jak bakterie z grzybami Różnorodne grupy badawcze opracowały również kilka alternatywnych metod opartych na technologii samowzrostu z wykorzystaniem mikroorganizmów. Mowa o użyciu bakterii do wiązania cząstek piasku, bakterii ureolitycznych do stymulowania produkcji węglanu wapnia do produkcji cegieł oraz badania NASA nad wykorzystaniem grzybni jako środka wiążącego. Niemniej jednak techniki te nie są autonomiczne, ponieważ pojedyncze szczepy lub gatunki bakterii wymagają ciągłego dostarczania składników odżywczych. Oznacza to, że personel musi być na miejscu, aby zapewnić bakteriom pożywienie niezbędne do wykonywania ich zadania. A przecież chcemy dokonać tego bez udziału ludzi, by nie narażać ich na dodatkowe niebezpieczeństwo. Profesor Jin i jej zespół stworzyli proces oparty na dwóch gatunkach (cyjanobakteriach diazotroficznych i grzybach strzępkowych), które do wzrostu potrzebują jedynie regolitu, powietrza, światła i nieorganicznego medium płynnego. Najpierw cyjanobakterie diazotroficzne wiążą dwutlenek węgla i azot z atmosfery i przekształcają je w tlen i organiczne składniki odżywcze. Pomagają one grzybom strzępkowym rosnąć i zwiększać stężenie jonów węglanowych poprzez fotosyntezę. W międzyczasie grzyby wiążą jony metali na ścianach komórkowych grzybów, umożliwiając produkcję biominerałów, jednocześnie dostarczając wodę, minerały i dwutlenek węgla dla sinic. Bakterie i porosty wydzielają biopolimery, które zwiększają ich przyczepność i wytrącanie cząstek tworzących niezbędne struktury. Ta symbiotyczna relacja zapewnia ciągłe działanie systemu bez nadzoru człowieka i pozwala wytwarzać struktury biomineralne, które lepiej niż inne szczepy bakterii radzą sobie w trudnych warunkach panujących na Marsie. To absolutnie rewolucyjna technologia umożliwiająca tworzenie struktur w najtrudniejszych warunkach, gdzie zasoby są ograniczone. Kolejnym krokiem, który już został podjęty, jest stworzenie „atramentu” z regolitu, aby ułatwić budowę przy użyciu metody Direct Ink Writing (DIW). Ta technika drukowania 3D, znana również jako robocasting, polega na drukowaniu materiału (lub „atramentu”) warstwa po warstwie za pomocą dyszy. Podobnie jak w przypadku innych metod drukowania 3D, technologia ta może mieć również zastosowanie na Ziemi, szczególnie w trudnych warunkach, gdzie materiały budowlane są rzadkością. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planetoida 2024 YR4 nie daje o sobie zapomnieć. Szanse, że uderzy znów się zwiększyły
Krążąca w naszym sąsiedztwie planetoida znów przyciąga uwagę naukowców. Najnowsze dane z Teleskopu Jamesa Webba wskazują, że szansa na jej zderzenie z Księżycem znowu wzrosła. Wynosi teraz 4,3%.
Spis treści 2024 YR4 miała zderzyć się z Ziemią Ziemia jest bezpieczna, ale Księżyc nie Czym są planetoidy? Planetoida 2024 YR4, odkryta stosunkowo niedawno, wzbudziła zainteresowanie naukowców ze względu na początkowo wysokie ryzyko zderzenia z Ziemią w grudniu 2032 roku. Według wstępnych obliczeń szansa kolizji wynosiła 3,1%, co jest niepokojące w kontekście jej rozmiaru. Ma od 53 do 67 metrów średnicy – to porównywalne z asteroidą, która spowodowała eksplozję w Tungusce na Syberii w 1908 roku. Taki obiekt mógłby zniszczyć całe miasto. 2024 YR4 miała zderzyć się z Ziemią Na szczęście dalsze obserwacje za pomocą Teleskopu Jamesa Webba pozwoliły wykluczyć zagrożenie dla Ziemi, redukując prawdopodobieństwo zderzenia niemal do zera. To nie było jednak „ostatnie słowo” 2024 YR4. W kwietniu okazało się że wprawdzie nie uderzy w Ziemię, ale może uderzyć w Księżyc. Jeden ze współautorów raportu z kwietniowych obserwacji za pomocą JWST, Andrew Rivkin, mówił wtedy że prawdopodobieństwo uderzenia 2024 YR4 w Księżyc wynosi 2%. Wkrótce okazało się, że nie 2, ale jednak 3,8%. Ziemia jest bezpieczna, ale Księżyc nie To jednak wciąż nie koniec tej historii. Obserwacje przez teleskop JWST wciąż trwają, a szanse na zderzenie planetoidy z Księżycem znów się zwiększyły. Najnowsze dane z maja podniosły tę wartość do 4,3%. Choć to nadal niewielkie ryzyko, jest ono wystarczająco duże, by wzbudzać zainteresowanie środowiska naukowego. Ewentualne zderzenie nie zagrozi orbicie Księżyca ani jego integralności, ale umożliwi obserwację powstawania dużego krateru w czasie rzeczywistym, co stanowiłoby unikatową okazję badawczą. Planetoida porusza się w taki sposób, że zbliża się do Ziemi co cztery lata, co daje naukowcom kolejną szansę na dokładniejsze obserwacje w grudniu 2028 roku. Wówczas możliwe będzie precyzyjniejsze określenie jej trajektorii i ocena ryzyka kolizji z Księżycem. Na razie obiekt oddalił się na tyle, że nie można prowadzić dalszych obserwacji. Pozostaje nam niepewność i cztery lata cierpliwego czekania. Czym są planetoidy? Planetoidy (lub asteroidy) to niewielkie skalne lub lodowe ciała niebieskie obiegające Słońce, a niebędące planetami ani ich księżycami. Nasz Układ Słoneczny jest ich pełen, szczególnie w pasie planetoid zlokalizowanym między orbitami Marsa i Jowisza. Amerykańska agencja kosmiczna prowadzi tzw. Projekt ATLAS, czyli system wczesnego ostrzegania przed ewentualnym uderzeniem planetoid w Ziemię. 2024 YR4 została odkryta przez astronoma Davida Rankina, na podstawie danych z teleskopu w Rio Hurtado w Chile. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Astronomowie alarmują: Wenus może skrywać niewidoczne kosmiczne zagrożenie
Wokół Wenus mogą krążyć liczne asteroidy koorbitalne, których orbity są niestabilne i trudne do wykrycia. To właśnie one mogą stanowić potencjalne zagrożenie dla Ziemi – ostrzegają naukowcy z Brazylii.
Spis treści: Czym są obiekty koorbitalne? Asteroidy koorbitalne Wenus mogą zagrażać Ziemi Dlaczego nie jesteśmy w stanie ich dostrzec? Według nowego badania astronomów z Brazylii Wenus skrywa nie brane dotąd pod uwagę zagrożenie dla Ziemi. Są to obiekty koorbitalne – asteroidy krążące po orbicie zbliżonej do tej, po jakiej porusza się Wenus. Mogą potencjalnie spaść na naszą planetę. Problem w tym, że są trudne do wykrycia. Czym są obiekty koorbitalne? Obiekt koorbitalny (inaczej: współorbitujący) to ciało niebieskie, które porusza się wokół Słońca po orbicie bardzo zbliżonej do orbity innego, większego obiektu – na przykład planety. Najczęściej są to tzw. planetoidy trojańskie, rzadziej quasi-księżyce. Najwięcej takich obiektów krąży wspólnie z Jowiszem – kilkanaście tysięcy. Ziemia ma dwie takie towarzyszki, planetoidy nazwane 2010 TK7 oraz 2020XL5. Asteroidy koorbitalne Wenus mogą zagrażać Ziemi Wenus ma jak dotychczas 20 znanych obiektów koorbitujących. Asteroidy te poruszają się po orbitach zbliżonych do orbity Wenus, dzieląc z nią podobną ścieżkę wokół Słońca. Jednak ich orbity są niestabilne i chaotyczne, co oznacza, że ich trajektorie mogą ulegać znacznym zmianom w stosunkowo krótkim czasie. Badania wykazały, że tzw. czas Lapunowa dla tych obiektów wynosi około 150 lat. Po tym okresie ich przyszłe położenie staje się trudne do przewidzenia. Jak piszą astronomowie z Brazylii, choć asteroidy koorbitujące z Wenus nie zbliżają się bezpośrednio do niej, ich niestabilne orbity mogą teoretycznie prowadzić do przecięcia się z orbitą Ziemi. Symulacje komputerowe przeprowadzone przez naukowców wykazały, że istnieje zakres orbit o tzw. niskiej ekscentryczności, które mogą prowadzić do bliskich spotkań z Ziemią. W astronomii ekscentryczność pokazuje, jak bardzo orbita odbiega od idealnego koła. Wśród znanych asteroid koorbitujących wokół Wenus jest (na razie) tylko jeden obiekt o niskiej ekscentryczności. Wśród nieodkrytych jeszcze potencjalnych asteroid najgroźniejsze będą te, które mają średnicę większą niż 150 metrów i krążą bliżej niż 0,05 jednostki astronomicznej od Ziemi. Jednostka astronomiczna (AU, z ang. astronomical unit) to jednostka długości używana w astronomii głównie do opisywania odległości w Układzie Słonecznym. Jest to średnia odległość Ziemi od Słońca i wynosi 149 597 870,7 kilometrów. Dlaczego nie jesteśmy w stanie ich dostrzec? Autorzy nowego badania sugerują jednak, że podobnych obiektów może być więcej, tylko pozostają nieodkryte. Takiemu stanowi rzeczy sprzyja położenie Wenus bliższe Słońcu niż Ziemia. To sprawia, że małe obiekty zwyczajnie optycznie giną w blasku naszej gwiazdy i są bardzo trudne do wykrycia. Budowane dopiero obiekty, np. Obserwatorium im. Very C. Rubin w Chile, mogą poprawić nasze możliwości dostrzegania tych obiektów, ale ich skuteczność będzie wciąż ograniczona. Wygląda więc na to, że trzeba będzie uaktualnić tzw. NASA Authorization Act, czyli program wykrywania asteroid groźnych dla Ziemi, zlecony przez Kongres USA w 2005 roku. Miał on na celu wykrycie 90% groźnych obiektów do 2020 roku. Niestety, nawet nie biorąc pod uwagę nowych informacji o towarzyszach Wenus, nie został on w pełni zrealizowany. Źródło: arXiv Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.