Niezwykły dowód na wczesne udomowienie gołębi. Wskazuje na to ich dieta zbliżona do ludzkiej
Gołębie mają długą historię współistnienia z ludźmi. Nie wyobrażamy sobie bez nich krajobrazu miast – są wszechobecne na przykład na krakowskim rynku. Kiedy doszło do ich udomowienia? Do tej pory informacja ta niknęła w mroku historii. Z nowych badań wynika, że doszło do tego zdecydowanie wcześniej, niż przypuszczano.
Gołębie nie kojarzą się nam jako wyszukane danie, ale wygląda na to, że spożywali je neandertalczycy. Świadczą o tym ślady kości tych ptaków odnalezione w jaskiniach na Gibraltarze. Ta uczta miała miejsce 67 tys. lat temu. Współcześnie gołębie spożywa się na przykład w Egipcie, gdzie traktowane są jako smakołyk. Wielofunkcyjny gołąb Gołębie były cenione jako źródło nawozu (guano), szczególnie w rolnictwie na obszarach suchych, co potwierdzają znaleziska z bizantyjskich osad pustynnych. Czasem trzymano je jako zwierzęta domowe. Są też kojarzone z różnymi wierzeniami religijnymi. Jednak początki ich udomowienia nigdy nie zostały szczegółowo zbadane. Kiedy udomowiono gołębia? Aby rozwiązać ten problem, naukowcy zbadali kości gołębi z miasta portowego Hala Sultan Tekke na Cyprze, które istniało w latach 1650–1150 p.n.e. W tym celu wykorzystali metody archeozoologiczne do identyfikacji ptaków oraz analizę izotopową, w celu zbadania ich diety. Wnioski opublikowano w „Antiquity”. – Wiedzieliśmy, że gołębie musiały zostać udomowione gdzieś na Bliskim Wschodzie lub we wschodniej części Morza Śródziemnego, opierając się głównie na zapisach z Egiptu, ale nie mieliśmy pojęcia kiedy ani jak – mówi główny autor badania, Anderson Carter z Uniwersytetu w Groningen. Wczesne udomowienie gołębi na Cyprze Badanie kości gołębi z późnej epoki brązu w Hala Sultan Tekke na Cyprze wskazuje, że były one częściowo udomowione już ok. 1400 r. p.n.e. Ten wynik jest sensacyjny, bo cofa bezpośrednie dowody na udomowienie gołębi o prawie 1000 lat. Analiza izotopowa wykazała, że ​​gołębie w Hala Sultan Tekke odżywiały się niemal identycznie jak ludzie, co sugeruje, że albo żywiły się pokarmem dostarczanym przez ludzi, albo żyły w ich bliskim sąsiedztwie. – Tak czy inaczej, bardzo prawdopodobne jest, że zostały udomowione lub były na drodze do udomowienia – mówi prof. Canan Çakırlar z Uniwersytetu w Groningen. Najwcześniejsze bezpośrednie dowody na istnienie udomowionych gołębi pochodzą ze stanowiska archeologicznego w hellenistycznej Grecji, datowanego na ok. 323–265 r. p.n.e. Dlatego też odkrycia te przesuwają początki udomowienia gołębi o prawie tysiąc lat wstecz. Uczty rytualne z udziałem gołębi Odkryte w Hala Sultan Tekke kości gołębi były spalone i pochowane wraz ze szczątkami innych zwierząt w miejscach kultu, co sugeruje, że mogły być spożywane podczas uczt rytualnych. W sanktuarium odkryto centralną kamienną strukturę, która mogła służyć jako stół ofiarny oraz boczną kamienną platformę pełniącą rolę ołtarza. Kości gołębi znaleziono pod otynkowaną podłogą w specjalnych warstwach określanych jako „depozyty biesiadne”. Ranga gołębia. Ptak niedoceniony? Naukowcy mają nadzieję, że te odkrycia zmienią nasz sposób myślenia o gołębiach i zachęcą nas do docenienia naszej wspólnej historii. Według nich gołębie nie były zwykłymi miejskimi szkodnikami, ale odegrały kluczową rolę w naszym rozwoju jako gatunku. W epoce brązu na Cyprze były znaczącym i stałym elementem codziennego życia. – Jednym z najbardziej ekscytujących aspektów było obserwowanie reakcji ludzi na [nasze – przyp. red.] badania. Ludzie, którzy wcześniej ignorowali gołębie na ulicy, nagle zdali sobie sprawę, że ten ptak ma naprawdę ciekawą historię – podsumowuje pierwszy autor badania Anderson Carter z Uniwersytetu w Groningen. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Relacja ludzi z końmi jest dłuższa, niż sądzono. Te zwierzęta dojono już 5500 lat temu
Nowe badania, łączące archeologię, genetykę i ślady na kościach dawnych ludzi, pokazują, że konie były dosiadane, dojone i hodowane znacznie wcześniej, niż wskazuje sama analiza DNA. Wczesne próby oswajania podejmowano niezależnie w różnych regionach już około 3500–3000 lat p.n.e.
Przez lata naukowcy uznawali, że pełne udomowienie konia nastąpiło około 2200–2100 lat p.n.e., co wiązano z pojawieniem się konkretnych mutacji genetycznych, poprawiających wytrzymałość i łagodzących temperament tych zwierząt. Nowe badania interdyscyplinarne, łączące genetykę, archeologię i antropologię fizyczną, sugerują jednak, że historia ta jest znacznie starsza i bardziej złożona. Swoje trzy grosze w tej kwestii dorzucili właśnie badacze związani z Uniwersytetem w Helsinkach. Wnioski opublikowali na łamach „Science Advances”. Wczesne udomowienie konia W interdyscyplinarnym badaniu naukowcy wykazali, że jazda konna, dojenie klaczy i zorganizowana hodowla rozpoczęły się już w IV tysiącleciu p.n.e., czyli setki lat wcześniej, niż dotąd sądzono. Analizy DNA ujawniły istnienie trzech odrębnych populacji koni (nazwanych DOM1, DOM2 i DOM3), które występowały od zachodniej Syberii po Europę Środkową. Wczesne próby oswajania podejmowano niezależnie w różnych regionach już około 3500–3000 lat p.n.e. Kluczowe stało się ustalenie roli linii DOM2, która wywodzi się ze stepów pontyjsko-kaspijskich. To ona stała się przodkiem wszystkich współczesnych koni. Już około 3500–3400 r. p.n.e. w populacji DOM2 zaczęła działać selekcja naturalna i sztuczna, wpływająca na cechy związane z lękiem i wytrzymałością grzbietu, co bezpośrednio wiąże się z jazdą konną. To sugeruje, że proces zmian w relacji człowiek-koń zaczął się w czwartym, a być może nawet piątym tysiącleciu p.n.e. Geny nie mówią wszystkiego Badacze kwestionują pogląd, że udomowienie definiują wyłącznie zmiany genetyczne widoczne po 2200 r. p.n.e. Inne dowody wskazują, że konie z różnych były dojone, dosiadane i hodowane znacznie wcześniej. Oto cztery kluczowe dowody niegenetyczne, które potwierdzają, że ludzie udomowili i wykorzystywali konie (w tym do jazdy) znacznie wcześniej, niż sugerowałyby to same zmiany w DNA: „Syndrom jeźdźca”. W ten sposób określa się to zestaw śladów w ludzkich szczątkach, obejmujący m.in. zmiany w obrębie miednicy, kości udowych oraz kręgosłupa (wynikające z powtarzalnych uderzeń pionowych). Badania wykazały te cechy u około 20% analizowanych zmarłych z kultury grobów jamowych (ok. 3000 r. p.n.e.), a nawet w przypadju starszych szczątków z okresu pre-jamnowego (ok. 4400–4200 r. p.n.e.); Analiza proteomiczna (białka mleka kobylego). W kamieniu nazębnym osób z kultury grobów jamowych zidentyfikowano specyficzne peptydy pochodzące z końskiego mleka. Dowodzi to, że konie były dojone w III tysiącleciu p.n.e.; z kolei w populacji DOM1 w Kazachstanie znaleziono dowody sugerujące, że konie były dojone już w połowie IV tysiąclecia p.n.e. Ślady zużycia zębów koni (wędzidła). Na drugich przedtrzonowcach koni z kultury Botai (ok. 3500–3100 r. p.n.e.) odkryto charakterystyczne ślady starcia. Są one identyczne ze śladami powstającymi podczas używania wędzideł wykonanych z materiałów organicznych, takich jak sznury konopne czy rzemienie, co bezpośrednio wskazuje na ujeżdżanie tych zwierząt; Zmiany rozmiarów koni. Od około 3500 r. p.n.e. w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej obserwuje się nagły wzrost rozmiarów koni oraz ich większą zmienność morfologiczną, co jest uznawane za sygnał celowej selekcji i ingerencji człowieka. Rewolucja w mobilności Zastosowanie koni jako zwierząt transportowych i wierzchowych zrewolucjonizowało pradziejowe społeczeństwa. Dzięki nim dystanse, których pokonanie wozem zaprzężonym w woły zajmowało dni, jeździec mógł przebyć w kilka godzin. Ta nowa faza mobilnoścfi jest obecnie łączona z gwałtownym rozprzestrzenianiem się ludów stepowych i ich genetycznego dziedzictwa w Europie i Azji. Koń nie tylko przenosił ludzi. Badacze wiążą ten moment z ekspansją języków protoindoeuropejskich, które dały początek większości dzisiejszych języków Europy i Azji. Dziedzictwo ukryte w historii Obecnie prawdziwie dzikie konie już nie istnieją – nawet koń Przewalskiego okazał się potomkiem wczesnych populacji udomowionych. Wynik badania pokazuje, że unikalne partnerstwo z końmi wyłaniało się stopniowo, a jego skutki dla historii świata są trudne do przecenienia. – Dziś konie są dla wielu ludzi źródłem fascynacji, a także towarzyszami i przyjaciółmi. Dlatego tak ważne jest, abyśmy poznali najwcześniejsze etapy relacji człowiek-koń i dowiedzieli się, jak narodziła się ta wyjątkowa więź – podsumowuje współautor nowej analizy, prof. Volker Heyd z Uniwersytetu w Helsinkach. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
5000 lat temu mózgi psów drastycznie zmalały. To my za to odpowiadamy
Nowe badania dowodzą, że mniej więcej 5000 lat temu mózgi psów zmniejszyły się o połowę. Naukowcy łączą ten proces z przejściem ludzi na osiadły, rolniczy tryb życia i selekcją najlepszych psów stróżujących.
Badania opublikowane w czasopiśmie „Royal Society Open Science”, przeprowadzone pod kierownictwem zooarcheologa Thomasa Cucchiego z francuskiego Narodowego Muzeum Historii Naturalnej, rzucają nowe światło na proces ewolucji psów i jego ścisłe związki z udomowieniem przez człowieka. Choć naukowcy od dawna wiedzieli, że udomowione czworonogi mają znacznie mniejsze mózgi niż ich wilczy przodkowie, najnowsze badanie odpowiedziało od kiedy. Drastyczna redukcja objętości mózgu psów była już faktem około 5000 lat temu. A to zbiega się w czasie z przełomowym momentem w historii ludzkości: przejściem do osiadłego, rolniczego trybu życia. Dzięki zastosowaniu tomografii badacze udowodnili, że zmiana ta była wynikiem długofalowej adaptacji do specyficznych potrzeb człowieka. Od protopsa do osadnika: jakie psy preferowali łowcy, a jakie rolnicy? Naukowcy poddali szczegółowej analizie szczątki 22 prehistorycznych psów i wilków, głównie z terenów dzisiejszej Belgii i Francji, oraz zestawili je z danymi pochodzącymi od 163 współczesnych osobników. Wyjątkowo istotnym elementem badania było uwzględnienie tzw. protopsów – jednego pochodzącego z Belgii sprzed około 35 000 lat, a drugiego z Francji sprzed 15 000 lat. Analiza wykazała, że ich względna wielkość mózgu, mierzona jako stosunek objętości jamy czaszki do długości czaszki, pozostawała na poziomie charakterystycznym dla plejstoceńskich i neolitycznych wilków. Oznacza to, że we wczesnej fazie udomowienia psów, trwającej dziesiątki tysięcy lat przed upowszechnieniem się rolnictwa, ich mózgi nie uległy istotnemu zmniejszeniu. Psy te, choć genetycznie oddzielone od wilków, wciąż pełniły funkcje wymagające wysokiej sprawności poznawczej, prawdopodobnie towarzysząc koczowniczym grupom łowców-zbieraczy w ich codziennych wyzwaniach. Jak rewolucja neolityczna zmieniła psy? Sytuacja uległa wyraźnej zmianie około 5000 lat temu, w okresie późnego neolitu. Badania dowiodły, że psy z tego czasu posiadały mózgi o niemal połowę mniejsze niż wilki żyjące w tej samej epoce. Ta spektakularna różnica sugeruje, że przejście człowieka na osiadły tryb życia wymusiło na psach zupełnie nowe przystosowania. Co ciekawe, względna wielkość mózgu neolitycznych psów była już wtedy uderzająco podobna do tej, którą obserwujemy u współczesnych psów ozdobnych i małych ras, takich jak mopsy, chihuahua czy pekińczyki. Autorzy badania sugerują, że mogło to być efektem selekcji behawioralnej prowadzonej przez pierwszych rolników. Ludzie zaczęli promować cechy ułatwiające współżycie w gęsto zaludnionych osadach, co w efekcie doprowadziło do przebudowania tkanki mózgowej. Zmienione mózgi udomowionych psów Choć tkanka mózgowa nie zachowuje się w materiale kopalnym, naukowcy spekulują na temat zmian w strukturze mózgu neolitycznych psów. Proponują teorię o alokacji tkanek: mniejszy mózg prawdopodobnie posiadał proporcjonalnie mniej kory mózgowej, odpowiedzialnej za myślenie i uwagę, na rzecz tkanek podkorowych, sterujących podstawowymi funkcjami, takimi jak emocje czy ruch. Taka reorientacja mogła być ściśle powiązana z temperamentem psów, czyniąc je bardziej lękliwymi i czujnymi. W nowo powstających osadach rolniczych cecha ta była niezwykle pożądana, gdyż psy były stróżami, ostrzegającymi przed drapieżnikami lub intruzami. Mimo że mniejszy mózg nie musi oznaczać niższej inteligencji, odkrycia te pokazują, jak głęboko ludzka kultura przekształciła biologię naszych najbliższych towarzyszy. Źródło: Royal Society Open Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Przełomowe badanie genetyczne: wiemy, kiedy pies stał się najlepszym przyjacielem człowieka
Koniec największego badania genetyki psów w Europie. Międzynarodowy zespół naukowców odkrył, że psy zostały udomowione ponad 14 000 lat temu. Co więcej, czworonogi żyjące w przedrolniczej Europie miały ogromny wpływ na pulę genetyczną zwierząt żyjących później – zarówno w neolicie, jak i w czasach współczesnych. To największa analiza genetyczna szczątków psowatych, jaką kiedykolwiek przeprowadzono.
Spis treści: Rewolucyjne badanie historii psów Jak odróżniono psy od wilków? Europejskie psy są starsze niż sądziliśmy Czy rolnictwo zmieniło psy? Psy wywodzą się od wilka szarego, a proces ich udomowienia zachodził pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. Są tym samym pierwszymi zwierzętami, które zamieszkały z ludźmi – jeszcze przed narodzinami rolnictwa. Do tej pory najstarsze potwierdzone dowody genetyczne datowano na około 10 900 lat temu. Analiza DNA starszych szczątków była niezwykle trudna, a badanie samej morfologii kości często nie pozwalało odróżnić psa od wilka. Dzięki nowym technologiom to się zmieniło. Rewolucyjne badanie historii psów W publikacji na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, zespół badaczy z Instytutu Francisa Cricka, Uniwersytetu Wschodniej Anglii oraz Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka, przedstawił wyniki analizy ogromnego zbioru szczątków. Wykorzystano zaawansowaną technikę hybridisation capture, która pozwala „wyłowić” DNA psowatych nawet z próbek silnie zanieczyszczonych bakteriami. Przeanalizowano DNA z 216 kości, w tym 181 próbek pochodzących sprzed neolitu (przed ok. 10 000 lat temu). Próbki te pochodziły ze stanowisk w całej Europie i jej bliskich okolicach. M.in.: ze Szwajcarii, Niemiec, Francji, Belgii, Holandii, Turcji, Szwecji, Danii i Szkocji. Dzięki temu odkryto psa sprzed 14 200 lat. To jeden z najstarszych potwierdzonych genetycznie osobników. Dołącza on do psa sprzed 15 800 lat z Turcji, zidentyfikowanego w powiązanym badaniu, również opublikowanym właśnie „Nature”. Jak odróżniono psy od wilków? Naukowcy sprawdzili, na ile każda próbka jest podobna do współczesnego psa domowego. Identyfikacja powiodła się w przypadku aż 141 z 216 okazów. Nie zabrakło niespodzianek: szczątki z Belgii sprzed 13 700 lat, wcześniej uznawane za psie ze względu na niewielki rozmiar, okazały się genetycznie wilkiem. Potwierdza to, że tylko analiza DNA daje dziś pewność co do gatunku. Zespół potwierdził również, że tzw. pies z Kesslerloch (jaskinia w Szwajcarii) był rzeczywiście genetycznie psem. Jego szczątki datuje się na 14 200 lat. To najstarszy pies w tym badaniu i jeden z najstarszych, jakie kiedykolwiek znaleziono. Europejskie psy starsze niż sądziliśmy Wcześniejsze analizy sugerowały, że psy pochodzą od dwóch odrębnych populacji wilków, ze wschodniej i zachodniej Eurazji. Nowe modelowanie statystyczne wykazało jednak, że wszystkie wczesne psy europejskie mają wschodnie korzenie, z jedynie niewielką domieszką genów zachodnich. Oznacza to, że europejskie wilki nie odegrały znaczącej roli w ewolucji psa, a udomowienie w Europie nie przebiegało niezależnie od Azji. Oba regiony dzielą ten sam profil pochodzenia. Skoro pies z Kesslerloch już 14 tysięcy lat temu był genetycznie bliższy psom europejskim niż azjatyckim, proces udomowienia musiał zacząć się znacznie wcześniej, by obie populacje zdążyły się od siebie oddalić. Czy rolnictwo zmieniło psy? Rozprzestrzenianie się rolnictwa w Europie wiązało się z wielkimi migracjami ludzi z Azji Południowo-Zachodniej. Badacze wykazali, że ewolucja psów podążała za historią ludzi. Psy lokalnych łowców-zbieraczy żyjących już w Europie, wniosły znaczący wkład w genetykę tych przybyłych z neolitycznymi rolnikami. Analizy genetyczne współczesnych psów pokazują, że są one podobne zarówno do swoich neolitycznych, jak i paleolitycznych przodków. Pontus Skoglund, główny autor badania, stwierdził: „Psy były jedynymi zwierzętami, które towarzyszyły nam przed erą rolnictwa, więc ich ewolucja może pomóc nam zrozumieć, jak ta wielka zmiana ukształtowała nas samych. Fascynujące jest to, że psy paleolityczne w takim stopniu przyczyniły się do genetyki psów neolitu i współczesnych. Fakt, że pierwsi rolnicy przyjmowali psy łowców-zbieraczy do swoich grup świadczy o tym, jak ogromną wartość miały one dla naszych przodków”. Anders Bergström, jeden z autorów badania, powiedział: „Bez użycia tych zaawansowanych narzędzi genetycznych nie bylibyśmy w stanie odróżnić psów od wilków. Nie moglibyśmy również stworzyć tak kompleksowego obrazu ich ewolucji (…). Jednak wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi. Nadal badamy, jak psy rozprzestrzeniały się w Europie po prawdopodobnym udomowieniu gdzieś w Azji”. Źródło: Nature Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Lis bawi się jak pies? To tylko pozory – ostrzegają eksperci
Czy lisy stają się udomowione? Filmy na TikToku pokazują zwierzęta, które podchodzą do ludzi i zachowują się jak domowe pupile. Ale czy to naprawdę oznacza udomowienie?
Spis treści: Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Filmy z przyjacielskimi, łagodnymi lisami, które podchodzą do ludzi i jakby chcą się bawić, robią furorę na TikToku. Ale to, że jakiś gatunek jest towarzyski, wcale nie znaczy, że jest udomowiony. W filmie na TikToku, który ma ponad milion wyświetleń, dziki lis bawi się czymś w rodzaju piłki. Pozwala jej stoczyć się ze wzgórza, po czym za nią goni. Wideo jest oznaczone hashtagiem #domesticatedfox. – Pewnie z daleka patrzył, jak psy bawią się w aport – pisze jeden z komentujących. – On też po prostu chce być grzecznym chłopcem. W innym filmie na TikToku dziki lis podchodzi do wyciągniętej ludzkiej ręki. Zauroczony komentujący żartuje: – Skoro nie do głaskania, to czemu wygląda jak do głaskania? Seria viralowych filmów w mediach społecznościowych sprawia, że wiele osób w internecie spekuluje, iż lisy „same się udomawiają”. Czyli stają się coraz bardziej przyjazne ludziom bez świadomej ingerencji człowieka i bez celowej selektywnej hodowli. Ale czy to prawda? Udomowienie a habituacja – co mówi nauka? Żeby uznać zwierzę za udomowione, musi dojść zarówno do zmian behawioralnych, jak i fizycznych. Zwierzęta stają się łagodniejsze, a z czasem często także mniejsze niż ich dzicy krewni. – Ostatecznym rozstrzygnięciem są geny – mówi Blake Morton, badacz zachowania zwierząt z Uniwersytetu w Hull w Wielkiej Brytanii. Nie wystarczy, że w jednym pokoleniu danego gatunku pojawi się łagodniejsze podejście do ludzi. Te zachowania i cechy muszą zostać przekazane potomstwu. Istnieją dowody, że część współczesnych lisów wykazuje drobne oznaki udomowienia. W jednym badaniu stwierdzono, że lisy żyjące w miastach mają krótsze pyski i mniejsze czaszki niż lisy z terenów wiejskich. Z kolei własne badania Mortona wykazały, że miejskie lisy były mniej płochliwe i bardziej skłonne do eksplorowania niż wiejskie, gdy podano im pojemniki z jedzeniem wymagające rozwiązania prostych zadań. Morton podkreśla jednak stanowczo, że „żadne z tych wyników nie jest bezpośrednim dowodem udomowienia”. Dlaczego lisy podchodzą do ludzi? Co więcej, mit samoudomowienia może tak naprawdę szkodzić lisom. Może też prowadzić do niepokojących zachowań ze strony ludzi. – Często widzimy viralowe zdjęcia czy filmy z lisami pojawiającymi się w środowisku miejskim. To podsyca błędne przekonanie, że lisy same się udomawiają – mówi Cinthia Abbona, biolog z argentyńskiej Narodowej Rady ds. Badań Naukowych i Technicznych. – Sugestia, że dzikie lisy są na drodze do udomowienia, grozi normalizowaniem zachowań, które mogą być szkodliwe i dla zwierząt, i dla ludzi. Lisy faktycznie wykazują zachowania podobne do psów, na przykład machanie ogonem. To może sprawiać, że wydają się przyjazne. Prawdziwe samoudomowienie – u jakiegokolwiek gatunku – byłoby jednak czymś niezwykłym. – Nie znamy ani jednego gatunku, który naprawdę sam się udomowił – mówi Abbona. Morton dodaje, że sama koncepcja samoudomowienia jest wśród naukowców wciąż przedmiotem sporu. Na przykład badanie z 2012 roku sugerowało, że bonobo mogły się samodzielnie „udomowić”, stając się z czasem mniej agresywne. Późniejsze prace zakwestionowały jednak ten wniosek – wskazano, że bonobo wcale nie są tak tolerancyjne, jak wcześniej sądzono. Lis to nie pies – uważaj, zanim go dotkniesz Zdaniem Mortona ludzie, którzy dopatrują się „samoudomowienia”, mylą je z habituacją. Habituacja zachodzi wtedy, gdy zwierzę przyzwyczaja się do bliskości człowieka po wielokrotnych kontaktach, które nie kończą się dla niego niczym złym. Lisy mogą najpierw przyciągać łagodne miejskie warunki klimatyczne. Potem odkrywają, że miasto zapewnia mnóstwo pokarmu. – Wszędzie są szczury, którymi mogą się pożywić – mówi Morton. – Ludzie dokarmiają lisy w swoich ogrodach. Z czasem lisy przyzwyczajają się do obecności ludzi. Trevor Williams – założyciel The Fox Project, organizacji ratującej i rehabilitującej rocznie około 1500 dzikich lisów w Wielkiej Brytanii – twierdzi, że choć lisy potrafią sobie same znaleźć jedzenie, wybierają najpierw łatwiejszą drogę. Trzymają się blisko ludzi, bo prędzej czy później ktoś coś upuści albo wyrzuci resztki. – Znam dwie restauracje w Londynie, które dokarmiają „swoje” lisy – mówi. – Jedna to restauracja indyjska, druga włoska. Jedne lisy dostają więc ciągle curry, a inne makaron. Dla lisów to sprytna metoda na szybki posiłek. Ale wcale nie jest im to konieczne. – Bez was też sobie poradzą – mówi Williams. – Wezmą wasz poczęstunek, a potem i tak pójdą zjeść szczura gdzieś w rurze kanalizacyjnej. Williams uważa też, że „znaczna” część spośród 15 tys. londyńskich lisów cierpi na toksoplazmozę – powszechną chorobę pasożytniczą. Nie przenosi się ona z lisów na ludzi, ale może sprawić, że zwierzęta tracą naturalny odruch ucieczki. W jednym z filmów z ponad dwoma milionami wyświetleń widać lisa, który podchodzi do człowieka wyciągającego rękę. Zaniepokojone zwierzę obwąchuje dłoń, po czym gwałtownie ucieka. (Mani Lejeune, specjalistka od parazytologii z Cornell University College of Veterinary Medicine, zaznacza, że londyńskie lisy nie są wyjątkiem. Szacuje się, że na świecie co najmniej 39 procent lisów jest zakażonych toksoplazmozą, a w USA prawie 50 procent). – Brakuje im naturalnego instynktu, by po prostu dać nogę i dopiero potem „zadawać pytania”. Tak zachowywałyby się lisy w normalnych warunkach – mówi Williams. – Lisy w miastach nie są bardziej udomowione niż ich wiejscy krewni. Po prostu lepiej nas rozumieją. Czy lisy były kiedyś udomowione w historii ludzkości? Obecnie lisy raczej nie marzą o tym, by zostać naszymi najlepszymi przyjaciółmi. Ale czy kiedykolwiek w przeszłości było inaczej? Dwa niedawne badania sugerują, że lisy mogły kiedyś pełnić rolę zwierząt domowych. W badaniu z 2025 roku ustalono, że rdzenne kultury Ameryki Południowej miały półoswojone lisy-pupile. Określano je jako Fuegian Dogs. W innym badaniu archeolodzy odkryli szczątki wymarłego dziś gatunku lisa, Dusicyon avus, pochowane razem z człowiekiem. Może to sugerować, że „najlepszym przyjacielem człowieka” mógł być kiedyś właśnie lis. – Zaskoczyła nas głębia tej relacji, sugerowana przez wspólny pochówek. To zjawisko rzadkie i bardzo symboliczne – mówi Abbona, współautorka badania poświęconego D. avus. – Lisy zwykle żyją samotnie i trudno je oswoić. To wciąż nie jest jednak dowód na pełne udomowienie. – W społecznościach łowiecko-zbierackich trzymanie dzikich zwierząt jako towarzyszy było prawdopodobnie dużo mniej niezwykłe, niż wydaje się nam dzisiaj – wyjaśnia Abbona. Eksperyment Rosjan – kiedy lis naprawdę staje się domowy Jedyny dobrze opisany przypadek udomowienia lisów to kontrowersyjny eksperyment rosyjskich genetyków. Przez niemal 60 lat, począwszy od połowy XX wieku, selektywnie rozmnażali oni dzikie lisy. W każdym pokoleniu krzyżowali tylko najłagodniejsze osobniki, wykazujące przyjazne cechy. Po wielu latach uzyskali lisy, które lizały badaczom ręce i machały ogonami na widok człowieka. Nie skończyło się to dobrze dla wielu zwierząt. Setki lisów, które nadal zachowywały się dziko i agresywnie – czyli po prostu jak typowy lis – zostały zabite lub sprzedane na fermy futrzarskie albo do handlu egzotycznymi zwierzętami. – Stworzenie gatunku naprawdę domowego wymaga wielu lat pracy naukowej i selektywnej hodowli – mówi Kimberly DeFisher, założycielka i prezes Arctic Fox Daily Wildlife Rescue, ośrodka dla lisów w Williamson w stanie Nowy Jork. DeFisher opiekuje się 35 lisami z niewoli, porzuconymi lub oddanymi przez właścicieli, gdy okazało się, że „lis domowy” to wciąż w dużej mierze dzikie zwierzę. Badaczka nazywa rosyjski eksperyment „nieetycznym i nieprzystającym do dzisiejszych standardów ochrony zwierząt.” Choć nie ma oficjalnych statystyk, DeFisher szacuje, że w USA co najmniej 50 procent lisów kupionych jako „zwierzęta domowe” w ramach handlu egzotycznymi gatunkami trafia w ciągu pierwszego roku życia do innych miejsc. Są porzucane, usypiane albo nielegalnie wypuszczane na wolność. Dzieje się tak, gdy właściciele nagle sobie uświadamiają, że mają w domu dzikie zwierzę, a nie psa. – Ludzie myślą, że lis będzie jak szczeniak. Wszystko przez te viralowe filmiki, które pokazują lisy z zachowaniami podobnymi do psich – tłumaczy. Lisy mają jednak zwyczaj znaczenia moczem praktycznie wszystkiego w domu: – Wszystkiego, co pachnie inaczej, czego nie lubią albo co „chcą zachować na później.” Ich mocz jest, jak dodaje, „bardzo ostry w zapachu – coś pomiędzy skunksem a piżmem”. W swoim ośrodku DeFisher regularnie nagrywa interakcje z uratowanymi lisami i publikuje filmy, które dają realistyczny obraz ich zachowania. W jednym z nowszych nagrań Portia – dzika lisica, której nie można już wypuścić na wolność po tym, jak została zabrana z natury i przyzwyczajona do życia jako „pupil” – wspina się DeFisher na głowę i od razu… sika jej na włosy. Nawet badanie z 2025 roku, które wykazało, że rdzenne kultury Ameryki Południowej trzymały „półoswojone lisy*pupile”, podkreśla, że opisywano je często jako „złośliwe, dzikie, na wpół oswojone i inne”. Nie wiadomo dokładnie, dlaczego gatunek ten wyginął. Jedna z hipotez zakłada, że celowo zastąpiono go łatwiejszymi do udomowienia psami. Czy będziemy kiedyś mieć udomowione lisy? Eksperci nie zostawiają złudzeń Jeśli marzy ci się lis, który będzie potulnym pupilem i nigdy nie nasika ci na głowę, lepiej ochłoń. Morton uważa, że wizja samoudomowienia lisów w XXI wieku jest całkowicie nierealna. – Zdecydowanie nie za naszego życia. I nie w ciągu wielu, wielu pokoleń – mówi. – Udomowienie psa zajęło tysiące lat. Co więc robić, jeśli spotkasz lisa na wolności – albo na chodniku w mieście? Głaskanie zdecydowanie odpada. Nie należy też próbować karmić ich z ręki. Jeśli lis przyzwyczai się do dostawania jedzenia prosto z dłoni, może spróbować powąchać i skubnąć rękę nowej osoby. Będzie myślał, że znowu dostaje smakołyk. To mogłoby się dla niego skończyć „śmiertelnym błędem” – ostrzega Williams. W Wielkiej Brytanii wolno zadzwonić do prywatnej firmy, która „zajmie się lisem”. W USA władze mogą zwierzę odłowić i uśpić. – Ludzie oglądający takie filmiki myślą, że to urocze i magiczne, jak z bajki o Królewnie Śnieżce – mówi DeFisher. – A tak naprawdę to niebezpieczne dla lisa. Jeśli nauczy się ufać jednej osobie, może zacząć mniej bać się kolejnych. Problem w tym, że większość ludzi nie odbiera dzikiego lisa podchodzącego z bliska jako czegoś magicznego. Przestraszą się. Zadzwonią po odpowiednie służby. Williams się z tym zgadza: – Nie zakładaj od razu, że dzikie zwierzęta cię potrzebują. W większości przypadków w ogóle cię nie potrzebują. Źródło: National Geographic
Nie neolityczny rolnik, lecz rzymski żołnierz. Kto naprawdę sprowadził koty do Europy?
To, co wiemy o pochodzeniu kota domowego, właśnie się zmienia. Zamiast wędrować do Europy wraz z pierwszymi rolnikami, kot – w swojej „prawdziwie domowej” wersji – pojawia się tu dopiero w epoce rzymskiej. Jego rodowód prowadzi prosto do północnoafrykańskich żbików, a nie do Lewantu, jak sugerowały wcześniejsze hipotezy.
Długa i niepewna historia udomowienia kota wreszcie zaczyna się wyjaśniać – tak w każdym razie wynika z najnowszych badań. Wcześniejsze teorie, oparte na skąpych dowodach archeologicznych sugerowały, że udomowienie rozpoczęło się na Bliskim Wschodzie wraz z rozwojem rolnictwa około 9500 lat temu. Nowe dowody genomiczne obalają tę hipotezę. Wnioski opublikowano właśnie na łamach „Science”. Pochodzenie twojego mruczka Naukowcy przeprowadzili analizy paleogenomiczne 87 genomów kotów. Próbki pochodziły z okresu liczącego ponad 10 000 lat. Badania te wykazały, że koty domowe najprawdopodobniej pochodzą od żbików północnoafrykańskich, a nie z Lewantu. Współczesne koty domowe genetycznie są najbardziej spokrewnione z dzikimi kotami z Afryki Północnej, na przykład z Tunezji, a mają mniejsze powinowactwo z żbikami lewantyńskimi. To odkrycie rzuca nowe światło na pochodzenie naszych zwierzęcych towarzyszy. Sugeruje, że Afryka Północna jest kolebką współczesnego kota domowego. Koty rzymskich legionów. Późne rozprzestrzenianie się mruczków Kolejnym ważnym wnioskiem jest okres, w którym koty domowe dotarły do Europy. Kopalne DNA każe sądzić, że rozprzestrzenienie z Afryki Północnej do Europy nastąpiło około 2000 lat temu. To znacznie później, niż sądzono. Bo miało się to stać wraz z pierwszymi, neolitycznymi rolnikami kilka tysięcy lat temu. Prawdziwe koty domowe pojawiły się w Europie i południowo-zachodniej Azji dopiero kilka tysięcy lat po neolicie. Wcześniejsze kości kotów znajdowane w Europie i Turcji, datowane na okres neolitu i chalkolitu, zostały zidentyfikowane jako żbiki europejskie (Felis silvestris silvestris), a nie koty domowe. Oznacza to, że wcześniejsze znaleziska w Europie odzwierciedlały starożytną hybrydyzację (krzyżowanie się żbików), a nie wczesne udomowienie. Po pojawieniu się w Europie kotów domowych o rodowodzie północnoafrykańskim na przełomie er, zwierzęta te szybko się rozprzestrzeniły. Często podążały wzdłuż rzymskich szlaków wojskowych, docierając na przykład do Brytanii w I wieku n.e. Ich szybka ekspansja, zgodna ze scenariuszem rozprzestrzeniania się za pośrednictwem ludzi, jest widoczna w danych genomicznych. Analiza demograficzna z wykorzystaniem mitochondrialnego DNA (mtDNA) potwierdza to, pokazując spadek populacji około 3000-2000 lat temu, a następnie jej gwałtowny wzrost, co pasuje do scenariusza udomowienia kilku linii rodowych i szybkiej, wspomaganej przez ludzi, ekspansji. Baaardzo stary kot z Cypru? Obraz późnego pojawienia się mruczków w Europie komplikuje jednak przypadek szczątków znalezionych na Cyprze. Archeologiczne znaleziska kości kotów z Cypru sprzed 10 000 lat sugerowały wcześniej, że to właśnie tam, w regionie Lewantu, mógł rozpocząć się proces udomowienia kota. To przekonanie o udomowieniu opierało się również na fakcie, że dzikie koty (Felis silvestris) nie były rdzennymi mieszkańcami Cypru. Nowe badania mocno sugerują jednak, że pradziejowy „cypryjski kot” miał przodków w postaci europejskiego żbika, a zatem te znaleziska nie są związane z ekspansją udomowionego kota. W przypadku Sardynii, analiza wykazała, że zarówno współczesne, jak i starożytne koty są genetycznie bliższe dzikim kotom północnoafrykańskim niż typowym kotom domowym. Oba przypadki – zarówno cypryjski i sardyński – są podobne, ponieważ dowodzą, że wczesne populacje ludzkie były zdolne do przenoszenia żbików na wyspy, na których te zwierzęta wcześniej nie występowały naturalnie. A dane genomiczne zarówno z Cypru (z genami europejskimi), jak i z Sardynii (z genami północnoafrykańskimi) podważają hipotezę, że to Lewant był miejscem udomowienia kota. Podsumowując, chociaż koty (mniej lub bardziej dzikie) od dawna były towarzyszami ludzi, to genetyczny kod kota domowego pochodzi z Afryki Północnej, a jego globalna podróż rozpoczęła się stosunkowo późno, w czasach rzymskich, często na wojennych szlakach. W tym badaniu nie analizowano DNA kotów z Egiptu, więc nadal pozostaje trochę znaków zapytania. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Przełomowe odkrycie dotyczące psów. Znacząco się różniły od siebie na długo przed współczesną hodowlą
Przełomowe badania obalają popularny mit. Przez lata sądzono, że spektakularna różnorodność psów – od malutkich chihuahua po ogromne dogi niemieckie – jest wynikiem intensywnych hodowli rozpoczętych zaledwie 200 lat temu. Tymczasem różnorodność czworonogów odnotowano już wiele tysięcy lat temu.
Psy to nie tylko ukochane zwierzęta domowe, ale również wielka zagadka dla badaczy przeszłości. Archeolodzy od lat próbują ustalić, kiedy doszło do udomowienia wilka i od kiedy czworonogi na stałe związały się z ludźmi. Szacunki są różne: od 30 do kilkunastu tysięcy lat. Inne zagadnienie dotyczy tego, kiedy psy stały się różnorodne, czyli jak bardzo różniły się budową. Do tej pory uważano, że wyjątkowy zakres zróżnicowania fizycznego, jaki wykazują psy domowe (np. różnice w kształcie czaszki i rozmiarze ciała), jest głównie wynikiem intensywnej selekcji i hodowli, która rozpoczęła się w ciągu ostatnich 200–300 lat. Nowe międzynarodowe badanie ukazało to zagadnienie w nowym świetle. Opublikowano je na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Science”. Przełomowa inwentaryzacja 3D Badacze z Uniwersytetu Exeter i francuskiego CNRS przeprowadzili najbardziej wszechstronną analizę czaszek psowatych w historii – pod lupę wzięto ich blisko 650. Zbadano okazy z okresu od plejstocenu aż po czasy współczesne, włączając w to wilki, wczesne okazy archeologiczne, współczesne rasy oraz psy uliczne. Kluczem do sukcesu okazała się technologia. Zespół międzynarodowych ekspertów stworzył cyfrowe modele 3D każdej czaszki. Używając precyzyjnej metody zwanej morfometrią geometryczną, uczeni byli w stanie zmierzyć nawet subtelne różnice w rozmiarze i kształcie czaszek. Kiedy psy zaczęły się zmieniać? Ustalenia były jednoznaczne: zróżnicowanie psów jest znacznie starsze, niż się wydawało. Najwcześniejszy okaz sklasyfikowany jako pies domowy w tej analizie pochodzi z mezolitycznego stanowiska Veretye w Rosji, datowanego na około 11 000 lat. Niedługo później, około 8200 lat temu, zmienność kształtu czaszki zaczęła gwałtownie rosnąć. – Te wyniki podkreślają głęboką historię naszej relacji z psami. Różnorodność wśród psów to nie tylko zasługa hodowców z epoki wiktoriańskiej, ale dziedzictwo tysięcy lat koewolucji z ludzkimi społecznościami – powiedziała współautorka artykułu, dr Carly Ameen z Wydziału Archeologii i Historii Uniwersytetu Exeter. Współczesne psy wykazują bardziej ekstremalne różnice w morfologii – wystarczy spojrzeć na buldogi krótkopyskie i borzoje – których nie ma we wczesnych okazach archeologicznych. Jak dodaje dr Allowen Evin z Instytutut Nauk Ewolucyjnych CNRS we Francji, różnorodność wśród psów była duża już w neolicie – dwukrotnie większa niż w przypadku okazów plejstoceńskich. Stanowiła już połowę zakresu obserwowanego u współczesnych psów. Przyczyny wczesnego różnicowania psów Wczesna różnorodność morfologiczna czworonogów odzwierciedlała ich różnorodne role w pierwszych społeczeństwach ludzkich. Psy były pomocne w czasie polowania, wypasu zwierząt, jako towarzysze, a także w specyficznych ekologicznych i kulturowych kontekstach. W ocenie badaczy, te zadania i różnice w diecie wywołały szybką selekcję. Warto jednak zaznaczyć, że początki udomowienia wciąż pozostają tajemnicą. Żaden z przebadanych okazów z późnego plejstocenu, które wcześniej uważano za „protopsy”, nie wykazywał cech czaszki udomowionych psów. – Najwcześniejsze fazy udomowienia psów są wciąż niejasne, a pierwsze psy nadal pozostają poza naszym zasięgiem. Jednak obecnie możemy z całą pewnością stwierdzić, że po pojawieniu się psów szybko uległy one dywersyfikacji. Ich wczesna różnorodność odzwierciedla zarówno naturalne presje ekologiczne, jak i głęboki wpływ życia u boku ludzi – konkluduje prof. Greger Larson z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który również uczestniczył w najnowszych badaniach. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pluskwa to zwierzę udomowione, koń już nie? Nowa definicja podzieliła biologów
Mogłoby się zdawać, że kwestia udomowienia zwierząt i roślin została już dawno rozstrzygnięta. Nic bardziej mylnego. W świecie nauki właśnie rozgorzała gorąca dyskusja na ten temat.
Spis treści Czym jest udomowienie? Nowa definicja, nowy problem Za i przeciw redefinicji udomowienia Nowe spojrzenie na granice udomowienia Żyjący w mieszkaniu pies to bez wątpienia zwierzę udomowione. Krowa na polu także. Ale wychodzący podmiejski kot, który uwielbia życie na wolności, ale nie pogardzi ciepłym kątem na noc? Tu już odpowiedź nie jest taka oczywista. A zwierzęta, które i tak mieszkają w naszych domach, choć wcale tego nie chcemy – są udomowione, czy nie? Nawet wśród biologów nie ma jednej uniwersalnej definicji udomowienia. Niektórzy próbują taką definicję wreszcie stworzyć. Nie bez problemów. Czym jest udomowienie? Nowa definicja, nowy problem Dwie biolożki, Erin Karlsson i Kathryn Lord zderzyły się z tym problemem, badając dawne radzieckie eksperymenty nad udomowieniem lisów. Wraz ze współpracownikami postanowiły wreszcie stworzyć jedną uniwersalną definicję udomowienia. Według niej, udomowione zwierzęta i rośliny to „populacje gatunków, które ewoluowały w odpowiedzi na niszę lub rolę związaną z ludźmi i które nie są w stanie dobrze funkcjonować poza kontekstem ludzkim”. I tu zaczęły się schody. Według tej logiki nie tylko psy, ale i pluskwy czy szczury są udomowione. Ale konie i pszczoły – nie, bo poradziłyby sobie bez ludzi i środowisk przez nich wytworzonych. Inni naukowcy nie zgadzają się więc z definicją Karlsson i Lord. Niektórzy w ogóle kwestionują potrzebę jej stworzenia. Za i przeciw redefinicji udomowienia Nowa definicja wywołała debatę wśród naukowców. Niektórzy, jak biolog Carlos Driscoll, podkreślają znaczenie zmian genetycznych w procesie udomowienia. Według Driscolla jeśli zmiany genetyczne nie nastąpiły, nie można mówić o udomowieniu. Inni, jak archeobotaniczka Amy Bogaard, zwracają uwagę na wzajemne przystosowanie się ludzi i organizmów. Jak sugeruje, udomowienie to relacja międzygatunkowa, a nie jednostronny proces kontrolowany przez człowieka. Nowe spojrzenie na granice udomowienia Karlsson i Lord mają na to odpowiedź. Proponują osobne definicje dla zwierząt i roślin zdolnych do przetrwania bez człowieka oraz niezdolnych. Te pierwsze nazywają „human exploiters” – gatunkami wykorzystującymi ludzi, lecz zdolnymi do życia w naturze. Do nich zaliczają np. konie, pszczoły, drożdże, karpie czy jeżyny. Tylko gatunki (lub populacje) niezdolne do samodzielnego życia w naturze uznają za prawdziwie udomowione, jak np. używane do produkcji serów bakterie Lactococcus lactis. Badaczki rozróżniają także gatunki i populacje. Np. szczury w ogólności są zdolne do samodzielnego przetrwania, ale ich populacja w Norwegii żyje już tylko w pobliżu człowieka. To rozróżnienie także nie podoba się innym naukowcom. Biolog ewolucyjny Eben Gering wskazuje, że nowa definicja praktycznie pokrywa się z pojęciem gatunku obligatoryjnie synantropijnego, doskonale już znanym w świecie biologii. Według niego stworzy ona tylko niepotrzebne zamieszanie w literaturze naukowej. Z kolei Amy Bogaard wytyka, że tzw. nisza związana z ludźmi to pojęcie niekonkretne. Coraz więcej środowisk jest zmienionych przez człowieka – czy żyjące w nich zwierzęta stają się więc coraz bardziej udomowione? Jedno jest pewne: zanim biolodzy dojdą do porozumienia w tej kwestii, minie jeszcze dużo czasu. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowe badania wskazują, że koty udomowili starożytni Egipcjanie. Powód był makabryczny
Badania genetyczne wskazują, że koty domowe pochodzą od dzikich starożytnych kotów północnoafrykańskich. Były specjalnie hodowane w Egipcie, ale nie do łapania myszy. Koty zabijano, mumifikowano i składano w ofierze bogom.
Spis treści Po co Egipcjanie masowo hodowali koty? Inne teorie o pochodzeniu kota Mumifikacja w starożytnym Egipcie powszechnie kojarzona jest z ludźmi. Konserwacja doczesnych szczątków miała umożliwić zmarłym życie pozagrobowe. Jednak liczne wykopaliska dowodzą, że mumifikowano także zwierzęta. Uwagę badaczy zwracają szczególnie tysiące mumii kotów. Nowe badania dowodzą, że hodowla kotów w starożytnym Egipcie była masowa. Po co Egipcjanom było tyle kotów? Przyczyny okazują się makabryczne. Po co Egipcjanie masowo hodowali koty? Dwa nowe artykuły opublikowane w serwisie preprintów bioRxiv rzucają nowe światło na pochodzenie i rozprzestrzenianie się kota domowego (Felis catus). Analizy morfologiczne i genetyczne wskazują na afrykańskie pochodzenie kotów domowych od dzikich kotów nubijskich (Felis lybica). Analiza genetyczna 70 starożytnych szczątków kotów z Europy, Anatolii, Afryki Północnej, Bułgarii i Włoch sugeruje, że obecne koty domowe pochodzą z Afryki Północnej. Ich rozprzestrzenienie po Europie nastąpiło w dwóch falach: pierwsza w I tysiącleciu p.n.e. zaowocowała populacją kotów na Sardynii. A druga, rozleglejsza, dała początek współczesnym europejskim kotom domowym i nastąpiła około 2 tysięcy lat temu. Dużo później koty trafiły do Chin. Co jednak było przyczyną tej populacyjnej eksplozji? Najstarszym genetycznie potwierdzonym kotem domowym jest zmumifikowany osobnik z Egiptu z około 500 roku p.n.e. Naukowcy sugerują, że współczesne koty domowe mogą wywodzić się z praktyk rytualnych starożytnych Egipcjan, którzy masowo mumifikowali koty jako ofiary dla bogów. Szacuje się, że Egipcjanie zmumifikowali nawet 70 milionów zwierząt, z czego znaczna część to koty. „Zapotrzebowanie” na koty do mumifikacji było ogromne, co doprowadziło do ich celowej hodowli na potrzeby religijne. Preferowano oczywiście osobniki łagodniejsze i towarzyskie, co mogło sprzyjać ich udomowieniu i dalszemu rozpowszechnieniu poza Egiptem. Na ofiarę mumifikowano też m.in. ibisy, krokodyle, małpy, lwy, psy, szakale, a nawet ryby. Wiele zwierząt reprezentowało egipskie bóstwa. W przypadku kotów była to ważna bogini Bastet. Przedstawiana była z głową kota i uważana za patronkę nie tylko tych zwierząt, ale i miłości, radości, płodności i muzyki. Bastet początkowo przedstawiano jako lwicę. Z czasem jej wizerunek uległ ewolucji i przybrała postać bliższą kotu domowemu. Inne teorie o pochodzeniu kota Dotychczas udomowienie kota wiązano przede wszystkim z upowszechnieniem rolnictwa i osiadłego trybu życia w epoce neolitu (10 tys. lat temu). Koty miały zbliżyć się do ludzkich siedzib częściowo z własnej woli, częściowo z woli człowieka, który zauważył ich zdolności do polowania na gryzonie i wykorzystał je. Dowodem miały być znaleziska, takie jak pochówek na Cyprze sprzed 9500 lat, zawierający szczątki człowieka i kota. Jednak DNA współczesnych kotów oraz wspomniane dwa nowe badania dowodzą, że koty rozprzestrzeniły się w Europie później, a ich kod genetyczny różni się od neolitycznych znalezisk. Zatem choć relacje między ludźmi a kotami istniały wcześniej, to właśnie praktyki religijne starożytnych Egipcjan miały odegrać kluczową rolę w procesie ich udomowienia. Źródła: bioRxiv (1), bioRxiv (2) Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zamarznięte szczenięta z Syberii odsłoniły swoje tajemnice. Pomogły badania genetyczne
Dwa doskonale zachowane szczenięta sprzed 14 tys. lat ponownie wzbudziły sensację. Odkryte w wiecznej syberyjskiej zmarzlinie w 2011 i 2015 roku okazały się siostrami. I nie są, jak wcześniej sądzono, wczesnymi psami.
Spis treści Zamarznięte szczenięta - dlaczego uznano je za psy? Co jadły wilki w epoce lodowcowej? Wilcze siostry i inne skarby z wiecznej zmarzliny Nowe badania genetyczne dwóch doskonale zachowanych szczeniąt z epoki lodowcowej, odnalezionych na północnej Syberii, sugerują, że były one wilkami, a nie wczesnymi psami domowymi, jak wcześniej przypuszczano. Analiza opublikowana w czasopiśmie „Quaternary Research” dowodzi, że maluszki były siostrami w wieku około dwóch miesięcy. Miały mieszaną dietę. Spożywały zarówno mięso, jak i rośliny, podobnie jak współczesne wilki. Zamarznięte szczenięta - dlaczego uznano je za psy? Zwierzaki, nazwane „szczeniętami z Tumat”, zostały znalezione w 2011 i 2015 roku około 40 km od miejscowości Tumat na Syberii. Ich ciała zachowały się w wiecznej zmarzlinie obok kości mamutów włochatych. Niektóre z tych kości nosiły ślady przetwarzania przez ludzi. Początkowo sądzono, że w tej okolicy ludzie oprawiali upolowane mamuty, a szczenięta to związane z człowiekiem wczesne psy. Jednak nowe analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Yorku – przy współpracy zespołów z Belgii, Kanady, Danii, Niemiec, Rosji i Szwecji – wykazały, że szczeniaki jednak są wilkami. Przeprowadzono analizy genetyczne oraz chemiczne kości, zębów i innych tkanek. Brak jakichkolwiek śladów obrażeń sugeruje, że mogły znajdować się w podziemnej norze, a przyczyną ich śmierci było osunięcie ziemi, które je tam uwięziło. Co jadły wilki w epoce lodowcowej? Szczenięta jadły już stały pokarm, choć wciąż piły też mleko matki. Jedno z nich miało w żołądku mięso nosorożca włochatego, a drugie szczątki małego ptaka (pliszki). Najbardziej zaskakujące było odkrycie niestrawionej jeszcze skóry nosorożca włochatego, co oznacza że szczenięta zginęły niedługo po posiłku. Zapewne jadły młodego nosorożca upolowanego przez dorosłych członków stada. To kolejna niespodzianka – uważano że nosorożce są za duże, jak na ofiary wilków. Być może plejstoceńskie wilki na Syberii były większe od obecnych. W żołądkach maluchów znaleziono też sporo materiału roślinnego, m.in. szczątki traw, liści i wierzbowych gałązek. Podobnie więc jak współczesne wilki i psy, miały zróżnicowaną i nie wyłącznie mięsną dietę. Wilcze siostry i inne skarby z wiecznej zmarzliny Badania DNA wskazują, że szczenięta należały do wymarłej populacji wilków, która nie dała początku współczesnym psom. Wątpliwości co do ich wilczego pochodzenia budził m.in. czarny kolor sierści, uznawany za cechę charakterystyczną psów. Analiza genetyczna wykazała też, że znalezione w odstępie kilku lat szczeniaki są siostrami. W wiecznej zmarzlinie Syberii odkryto wiele doskonale zachowanych zwierząt z epoki lodowcowej, m.in. młodą samicę mamuta Yuka z zachowanym mózgiem, źrebaka Lena sprzed 42 000 lat, lwiątko z sierścią i narządami, a także młode nosorożce włochate. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy psy udomowiły się same? Na to wskazuje nowe badanie ich ewolucji
Spośród kilku teorii udomowienia wilków, coraz bardziej prawdopodobna jest ta, że to one same zdecydowały się żyć w pobliżu ludzi. Nowy matematyczny model pokazuje, że przemiana wilków w psy mogła trwać tylko 8000 lat.
Spis treści: Jak człowiek mógł kierować ewolucją psa? Teoria samoudomowienia psa Model oswajania wilków To nie koniec debaty o udomowieniu psa Pies jest towarzyszem człowieka od kilkudziesięciu tysięcy lat, a jego przodkiem jest wilk – na ten temat panuje powszechna zgoda. Ale jak właściwie do tego doszło? To pytanie na które wciąż nie mamy jasnej odpowiedzi. Udomowienie psa jest przedmiotem ożywionych debat naukowych. W procesie udomowienia bierze udział nie tylko człowiek – same zwierzęta także przystosowują się do życia obok nas. Zatem czy to ludzie sami wybierali łagodne wilki na swoich towarzyszy? A może niektóre wilki były bardziej tolerancyjne wobec ludzi i same do nich dołączały, skuszone resztkami jedzenia i większym bezpieczeństwem? Jednym z głównych pytań w tej debacie jest to, czy ewolucja miała wystarczająco dużo czasu, by sama wytworzyć nowy gatunek, jakim jest pies. Czy znając mniej więcej moment, od jakiego psy żyją z ludźmi, można obliczyć czy są efektem działania naturalnej ewolucji, czy raczej sztucznego, celowego doboru przez ludzi? Nowy zestaw modeli matematycznych, opublikowany w czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society: Biological Sciences” sugeruje, że psy wyewoluowały z wilków naturalnie. Obliczenia pokazują, że w odpowiednich warunkach wilki mogłyby przekształcić się w psy w ciągu około 8000 lat. A to znacznie krócej niż najstarsze archeologiczne dowody na istnienie udomowionych psów. Jak człowiek mógł kierować ewolucją psa? Psy żyją blisko ludzi od co najmniej 30 tys. lat. Alex Capaldi, ekolog z Uniwersytetu Jamesa Madisona w Wirginii mówi: „Istnieją mocne dowody na to, że sztuczna selekcja psów była obecna we wszystkich kulturach w ciągu ostatnich 15 tys. lat”. Innymi słowy, to ludzie wybierali psy z pasującymi im cechami, zamiast pozwolić, aby ewolucja przebiegała własnym torem. Jednak co z czasami wcześniejszymi niż 15 tys. lat wstecz? Tego do tej pory nikt nie zbadał. Jedna z teorii mówi, że ludzie mogli hodować oswojone wilki i używać ich do pomocy w polowaniach. „Nie sądzę, aby prawdopodobny był scenariusz” – mówi Kathryn Lord, biolog ewolucyjny z Uniwersytetu Massachusetts Chan Medical School w Worchester. „Wilk był raczej konkurentem do polowania, niż partnerem” – dodaje. Inna hipoteza mówi, że dawni ludzie zrobili to, co i nam dzisiaj wydaje się oczywiste – podnieśli urocze małe zwierzątko i zabrali je ze sobą. Taka adopcja wilczych szczeniąt stworzyłaby izolowaną populację oswojonych wilków, które łączyłyby się w pary, powodując szybko postępującą sztuczną selekcję. Teoria samoudomowienia psa Naukowcy postanowili zweryfikować jednak inną hipotezę: co by było, gdyby wilki same wybrały życie przy człowieku? Przyciągnięte resztkami jedzenia, zamieniłyby potrzebną do polowania agresję na łatwo dostępne i nie wymagające wysiłku posiłki. Wilki w ten sposób związane z ludźmi odizolowałyby się od innych stad, rozmnażając się między sobą. Efektem byłyby coraz bardziej oswojone i związane z człowiekiem osobniki. Ta teoria, zwana hipotezą samoudomowienia, autoselekcji lub padlinożercy, zwróciła uwagę Alexa Capaldiego. Badacza zainspirowała scena w popularnonaukowym serialu „Kosmos”, prowadzonym przez Neila deGrasse Tysona. W jednym z odcinków astrofizyk siedzi przy ognisku, rzuca wilkowi ogryzioną kość i opisuje tę właśnie hipotezę. Capaldi postanowił ją zbadać. Jednym z głównych zastrzeżeń wobec teorii samoudomowienia było to, że naturalna selekcja trwałaby to zbyt długo. Do sprawdzenia tego zastrzeżenia użyto modeli matematycznych. David Elzinga, ekolog i matematyk z Uniwersytetu Wisconsin w La Crosse, mówi: „Nie sądzę, żeby ktokolwiek do tej pory próbował użyć modeli matematycznych w tej dyskusji. Choć to nie realne zwierzęta, tylko liczby, to myślę, że mogą wiele wnieść”. Model oswajania wilków Capaldi, Elzinga i ich współpracownicy zastosowali tzw. modelowanie agentowe, aby dowiedzieć się ile czasu zajmie specjacja (wytworzenie się odrębnego gatunku) w stadzie dawnych wilczych towarzyszy ludzi. Agentowe modele obliczeniowe służą do symulacji zachowań i interakcji pomiędzy autonomicznymi jednostkami. Stosuje się je m.in. w badaniu grup zwierząt, a także np. symulacjach wzrostu lasu. Capaldi i jego współpracownicy stworzyli modele, w których wilki oswojone łączą się w pary i rozmnażają z innymi wilkami oswojonymi, oraz modele, w których to się nie zdarza. Hipotetyczne wilki zostały „umieszczone” w dwóch hipotetycznych populacjach ludzi: o stałej liczebności i rosnącej. W tej pierwszej ilość dostępnego, pozostającego po człowieku pożywienia była stała. W tej drugiej było go coraz więcej. W obu modelach wykonano obliczenia dla 15 tys. lat. Wyniki silnie przemawiały za jedną z hipotez. Modele pokazały, że oswojone wilki żyjące wśród ludzi, rozmnażające się między sobą, przekształcały się w psy w 74% przypadków. Psy oddzielały się w takim przypadku od wilków po około 8000 lat i była to zmiana trwająca przynajmniej 3400 lat, a często aż do wyczerpania się „czasu” modelu. Ewolucja w nowy gatunek następowała niezależnie od tego, czy ilość pożywienia utrzymywała się na stałym poziomie, czy rosła. Ale – co ciekawe – jeśli wilki oswojone krzyżowały się z dzikimi, nigdy nie stawały się psami. Bridgett vonHoldt, biolożka ewolucyjna z Uniwersytetu Princeton uważa, że mamy tu do czynienia po prostu z naturalną selekcją, a nie „samoudomowieniem”. „Fenomen bardziej tolerancyjnych wobec ludzi wilków, które spędzają życie blisko ludzi i czerpią z tego korzyści, jest częścią doboru naturalnego” – zauważa. Dodaje również, że modele matematyczne można by wzbogacić, dodając do nich kilka znanych nam genów, odpowiedzialnych za zachowania społeczne. To mogłoby dać jeszcze lepszy obraz wczesnej ewolucji psa. To nie koniec debaty o udomowieniu psa Kathryn Loyd z kolei uważa, że nowe badanie dostarcza mocnych dowodów na to, że było wystarczająco dużo czasu na naturalną ewolucję wilka w psa. Nie rozstrzyga jednak o tym, że do tej ewolucji doszło na pewno poprzez żerowanie na resztkach pokarmu po ludziach. Mietje Germonpré, paleontolog z Królewskiego Belgijskiego Instytutu Nauk Przyrodniczych w Brukseli, przywołuje inne zastrzeżenia. „Dowody archeologiczne sugerują, że w okresie górnego paleolitu ówcześni ludzie odstraszali drapieżniki, chroniąc w ten sposób zgromadzoną przez siebie żywność” – mówi. Więc wczesne wilki mogły być po prostu przepędzane, nawet jeśli miały chęć zaprzyjaźnienia się z ludźmi i wystarczająco dużo czasu aby wyewoluować w psy. Wyniki nie oznaczają również, że jedzenie resztek po ludziach było jedynym czynnikiem wiążącym dawne wilki z ludźmi, zauważa Capaldi. „Zaszło tu więcej procesów. Chodzi tu nie o to, by wyodrębnić tylko jeden, ale by odkryć które były najważniejsze” – mówi. Autorzy badań podkreślają jednak, że udomowienie zwierzęcia to nie tylko działalność człowieka. To obopólne działanie, w wyniku którego dwa gatunki zbliżają się do siebie, by rozpocząć przyjaźń trwającą tysiące lat. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tur to zwierzę, od którego wywodzi się bydło domowe. Czy uda się wskrzesić ten gatunek?
Kiedy i gdzie został udomowiony tur? Zwierzę to do dziś jest obiektem badań naukowych. I to pomimo faktu, że tur leśny wymarł prawie 400 lat temu.
Spis treści: Jak wyglądał tur leśny? Tryb życia tura Ostatni tur Projekt wskrzeszenia tura Nowe badania nad turami Tury leśne (Bos primigenius) wędrowały po Europie, Azji i Afryce przez setki tysięcy lat. Zostały uwiecznione jako malowidła na wielu ścianach jaskiń. Ich udomowienie doprowadziło do powstania niektórych odmian bydła. Krowy i byki stały się dla naszych przodków źródłami siły pociągowej, mięsa i mleka. Wpływ udomowienia turów był ogromny. Dzisiaj ich potomkowie stanowią aż jedną trzecią światowej biomasy ssaków. Jak wyglądał tur leśny? Tur był dostojny, potężny, silny. Ważył od 800 do 1000 kg. Wysokością – 190 cm w kłębie – dorównywał największym współczesnym bykom. Od czubka nosa do nasady ogona mierzył ponad 3 m. Uważa się, że tury były mniejsze od żubrów. Samice miały kolor rdzawobrunatny w sezonie letnim i szarobrunatny w okresie zimowym. Byki były czarne. Obie płcie miały rogi mierzące 70-80 cm. U byków były one bardziej masywne. Rogi turów były bardzo charakterystycznie wygięte. Tryb życia tura Tury były zwierzętami leśnymi. Ich podstawowy pokarm stanowiły trawy. Możliwe, że – podobnie jak łosie – potrafiły zanurzać głowy w wodzie i wyjadać rosnące pod nią rośliny. Zakłada się, że organizacja społeczna stad turów była podobna do tej, jaka występowała udomowionego bydła. Przywódcą był pojedynczy samiec, który miał własną grupę samic. Młode samce, osiągając dorosłość, opuszczały stado, podczas gdy samice w nim zostawały. Ostatni tur Ze względu na jego wyjątkową siłę i wytrzymałość tur leśny był w Europie jednym z najbardziej pożądanych zwierząt łownych. Z początkiem drugiego tysiąclecia naszej ery tury zniknęły z Europy Zachodniej. Od XIV w. spotkać je można było już tylko w Polsce, głównie w lasach mazowieckich. Ostoja tych zwierząt, Puszcza Jaktorowska na Mazowszu, została objęta specjalną ochroną książęcą. Choć wyznaczono strażników, którzy mieli opiekować się turami, liczba zwierząt wciąż spadała. W 1599 roku było ich 24, a dwa lata później – już tylko cztery. Ostatni osobnik umarł w roku 1627. Pozostał po nim stojący w Jaktorowie obelisk. Projekt wskrzeszenia tura W 1920 roku bracia Heinz i Lutz Heckowie, niemieccy zoologowie, podjęli próbę odtworzenia tura. Wierzyli, że dzięki krzyżowaniu i odpowiedniej selekcji współczesnego bydła tury „mogą powrócić po tym, jak były nieobecne nawet przez wieki”. Po 12 latach wyhodowali rasę zwaną bydłem Hecka. Projektowi kibicował Hermann Göring, a bydło nazywano nawet „krowami Hitlera”. Nie były to jednak tury. W 2006 r. powstała Polska Fundacja Odtworzenia Tura. Uczeni izolowali fragmenty DNA z zachowanych kości zwierzęcia. Chcieli je wprowadzać do komórek krów i sprawdzać, jak funkcjonują. Zadanie to jest trudniejsze niż w przypadku np. mamuta. Po turze zostały wyłącznie kości, rogi i parę włosów. Dlatego na razie wysiłki badaczy nie przyniosły konkretnych efektów. Nowe badania nad turami Tur – zwierzę dawno wymarłe. Mimo to nadal jest obiektem badań naukowych. Dwa przykłady prezentujemy poniżej. Genetyka tura Genetycy z Trinity College w Dublinie wspólnie z międzynarodowym zespołem badaczy rozszyfrowali prehistorię tura. Przeanalizowali 38 genomów pobranych z kości datowanych na okres 50 tysiącleci i pochodzących z terenów od Syberii po Wielką Brytanię. – Tur leśny wyginął prawie 400 lat temu. To sprawiło, że duża część jego historii ewolucyjnej pozostała tajemnicą. Jednak dzięki sekwencjonowaniu starożytnego DNA uzyskaliśmy szczegółowy wgląd w różnorodność tego gatunku – mówi dr Conor Rossi, jeden z autorów badań. Zazwyczaj myślimy o europejskich turach jako o jednym gatunku. Analizy sugerują jednak, że w samej Europie istniały trzy odrębne populacje – zachodnioeuropejska, włoska i bałkańska. Samo udomowienie turów miało miejsce w południowo-zachodniej Azji. A dokładniej na północy Żyznego Półksiężyca, czyli kolebki rolnictwa i pierwszych cywilizacji. To tam nieco ponad 10 tys. lat temu pojawiło się pierwsze bydło. Co ciekawe, tylko garstka genów matczynych przeszła po udomowieniu do puli genów bydła. Wiemy to dzięki analizie mitochondrialnego DNA przekazywanego przez matki potomstwu. – Chociaż Cezar przesadził, mówiąc, że był podobny do słonia, dziki tur musiał być niezwykle niebezpiecznym zwierzęciem. A to sugeruje, że jego pierwsze schwytanie i oswojenie musiało mieć miejsce w grupie zaledwie kilku zwierząt – komentuje prof. Dan Bradley, który kierował badaniami. Potem różnorodność genetyczna bydła zwiększyła się, gdy migrowało wraz z pasterzami. Wówczas krowy kojarzyły się z dzikimi bykami tura. Kto pierwszy udomowił tura? Choć z badań wynika, że tura udomowiono w Azji, możliwe, że próbowano tego też w innych rejonach. Wskazują na to m.in. badania prowadzone na terenie Hiszpanii. Przeprowadzili je naukowcy z Uniwersytetu A Coruña. Ich efektem było odczytanie najstarszego genomu mitochondrialnego tura, jaki do tej pory został przeanalizowany. Szczątki zwierzęcia, liczące około 9000 lat, znaleziono obok szczątków kobiety. Dlaczego tak się stało, skoro bydło nie zostało jeszcze udomowione? Uczeni uważają, że ludzie utrzymywali bardzo bliską relację z turami od bardzo dawna. Najpierw polowali na nie, a następnie rozmnażali je i selekcjonowali. Uczeni z Hiszpanii przeanalizowali szczątki tura znalezione w jaskini Chan do Lindeiro. Znaleziono je w rozpadlinie razem ze szczątkami pasterki, którą nazwano „Elba”, datowanymi na około 9000 lat. – Ich odkrycie w rozpadlinie razem z człowiekiem jest wielką zagadką. Biorąc pod uwagę wszystkie dowody, takie jak podobna chronologia i fakt, że kości są wymieszane u podstawy osuwiska spowodowanego zapadnięciem się gruntu – na głębokości od 15 do 20 metrów – uważamy, że kobietę i tura pochowano razem – wyjaśniła Aurora Grandal, badaczka z Uniwersytetu A Coruña i współautorka odkrycia. Źródła: Nature, PLOS ONE
Czy psy w Ameryce udomowiono wcześniej, niż sądzono? Dowodem mają być ryby
Z analiz szczątków zwierząt z rodziny psowatych odkrytych w Ameryce wynika, że dużą część ich diety stanowiły łososie. Zdaniem badaczy to dowód na bliskie relacje człowieka z czworonogami. Być może nawet na ich udomowienie.
Spis treści: Kontakty z psowatymi wcześniej, niż sądzono Czyje to kości? Psa czy wilka? Piszczel niczym dymiący pistolet Archeolodzy dyskutują od lat, kiedy nasi przodkowie oswoili wilka i od kiedy czworonogi na stałe związały się z ludźmi. Wnioski płynące z różnorodnych analiz są rozbieżne. Na podstawie pomiarów czaszek wskazywano, że stało się to już 30 tys. lat temu. Jednak zdaniem większości badaczy miało do tego dojść zdecydowanie później, około kilkunastu tysięcy lat temu. Dzikie psowate mogły zostać udomowione niezależnie w różnych częściach świata. Teraz badacze z USA uzyskali nowe dowody na ten temat z Alaski. Kontakty z psowatymi wcześniej, niż sądzono Z artykułu opublikowanego właśnie na łamach czasopisma „Science Advances” przez naukowców z Uniwersytetów w Arizonie i Alasce wynika, że do udomowienia psa na kontynentach amerykańskich mogło dojść nieco wcześniej, niż sądzono. Nie 10 tysięcy lat temu, ale dwa tysiące lat wcześniej. – Mamy teraz dowody na to, że psowate i ludzi łączyły bliskie relacje wcześniej, niż wiedzieliśmy, że tak było w obu Amerykach – powiedział główny autor badania dr François Lanoë ze Szkoły Antropologii na Uniwersytecie Arizońskim. Ekspert zwrócił uwagę na to, że wśród badaczy, którzy zajmują się tematyką pierwszego zaludnienia obu Ameryk, trwa dyskusja nad tym, czy ci migranci przeszli przez Cieśniną Beringa (łączącą Azję z Ameryką) kilkanaście tysięcy lat temu wraz z czworonogami. Czyje to kości? Psa czy wilka? W 2018 roku dr Lanoë wraz ze swoimi współpracownikami odkrył kość piszczelową dorosłego zwierzęcia z rodziny psowatych na stanowisku archeologicznym na Alasce o nazwie Swan Point. Miejsce to zlokalizowane jest ponad 110 km od Fairbanks. Naukowcy poddali ten ekofakt datowaniu radiowęglowemu. Okazało się, że zwierzę żyło około 12 tysięcy lat temu, czyli pod koniec epoki lodowcowej. W kolejnych latach archeologom udało się odkryć kolejne szczątki psowatego, które wykazują oznaki możliwego udomowienia, na pobliskim stanowisku Hollembaek Hill. Te są jednak zdecydowanie późniejsze, bo mają nieco ponad 8 tysięcy lat. Archeozoolodzy mają poważny problem z rozróżnieniem kości należących do wczesnych psów. Różnice w budowie wilków i pierwszych najlepszych przyjaciół człowieka są naprawdę niewielkie, dlatego naukowcy szukają innych dowodów. Często pośrednich. Tak też było i w tym przypadku. Piszczel niczym dymiący pistolet Eksperci postanowili wykonać analizy chemiczne obu tych kości. Wykazały znaczny udział białek łososia. Oznacza to, że te czworonogi regularnie spożywały ryby. Zdaniem badaczy, taka dieta nie była typowa dla alaskańskich psowatych w tamtym czasie. – To jest dymiący pistolet, ponieważ tak naprawdę [psowate – przyp. red.] nie polują na łososia na wolności – zauważył współautor badania Ben Potter, archeolog z University of Alaska Fairbanks. Według badaczy wówczas psowate polowały prawie wyłącznie na zwierzęta lądowe. Dlatego naukowcy uważają, że najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem takiego składu chemicznego kości psowatych jest ich uzależnienie od ludzi. Według tej koncepcji były one podkarmiane przez ludzi, być może resztkami albo tymi częściami ryb, które nie były spożywane przez naszych przodków. Czy są to dowody na wcześniejsze oswojenie wilka w Ameryce? Autorzy badania są ostrożni. – Behawioralnie wydają się być jak psy, ponieważ jadły łososia dostarczonego przez ludzi. Ale genetycznie nie są spokrewnione z niczym, co znamy – zastrzegł dr Lanoë. Być może potrzebne będą dalsze badania i poszukiwania pośrednich śladów. Pewnym tropem byłaby analiza kości spożywanych zwierząt z obozowisk pierwszych ludzi w Ameryce. Gdyby były obgryzione przez psowate, mógłby być to dowód na to, że rzucono je udomowionym czworonogom. Śladów po takich praktykach jakiś czas temu poszukiwali polscy badacze prof. Jarosław Wilczyński i prof. Piotr Wojtal z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN na stanowiskach na Morawach sprzed 30 tys. Tylko pojedyncze kości były obgryzione, co uznali za niedostateczny dowód na wczesne udomowienie wilka w naszej części świata. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak powstały megalityczne budowle w Göbeklitepe? Poznałem prawdę na własne oczy
Słynne kamienne budowle odkryte w Göbeklitepe w Turcji mają około 11 tysięcy lat. Niektórzy nazywają je najstarszymi świątyniami na świecie. Wbrew obiegowej opinii nie pojawiły się nagle i znikąd. Sprawdziłem to na własne oczy.
Spis treści: Świątynie czy miejsca spotkań. Göbeklitepe pełne znaków zapytania Kim byli ludzie, którzy wznieśli Göbeklitepe? Nie tylko Göbeklitepe. O świątyniach, które zniknęły Nie taki kamień straszny. A Göbeklitepe – nie takie wyjątkowe Kontekst. Słowo klucz w archeologii Archeolog też (czasem) się myli. Historia odkrycia wczesnych osad neolitycznych Göbeklitepe (z języka tureckiego: brzuchate wzgórze) fascynuje nie tylko archeologów, ale też wielu pasjonatów pradziejów. To w tym miejscu, zlokalizowanym na wzgórzach południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią, znajdują się jedne z najstarszych na świecie monumentalnych konstrukcji wzniesionych ręką człowieka. Świątynie czy miejsca spotkań. Göbeklitepe pełne znaków zapytania Do tej pory archeolodzy odkopali blisko 10 enigmatycznych budowli (niektóre częściowo), które niektórzy określają mianem świątyń. Są owalne w zarysie. W ich kamiennych ścianach znajdują się wielkie, T-kształtne filary. Nieco większe bloki, osiągające nawet 5–6 metrów wysokości, o takim samym kształcie umieszczone są naprzeciwko siebie wewnątrz tych założeń. Pokryte są płaskorzeźbami, na których widać dzikie zwierzęta. Przyglądam się tym budowlom z kładki, którą zbudowano nad nimi dla niekończącego się tłumu odwiedzających to miejsce. Rocznie przybywa tu od kilku lat nawet paręset tysięcy osób. W 2018 roku Göbeklitepe znalazło się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, co jeszcze bardziej wzmogło zainteresowanie. Mijają mnie przede wszystkim liczne, wielopokoleniowe tureckie rodziny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/20241105103419140iOS-6a37695.jpg" width="4032" height="3024" alt="Taj wygląda dzisiejszy krajobraz wokół Göbeklitepe. W czasach świetności osady rosło tu więcej drzew i było bardziej wilgotno" title="Taj wygląda dzisiejszy krajobraz wokół Göbeklitepe. W czasach świetności osady rosło tu więcej drzew i było bardziej wilgotno" /> Co prawda pierwszy badacz stanowiska archeologicznego, prof. Klaus Schmidt z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), nazywał budowle świątyniami, to obecna ekipa badawcza jest bardziej ostrożna w tej kwestii. Archeolodzy mówią teraz z reguły o „specjalnych budynkach” lub „budowlach wspólnotowych”, w których spotykano się w różnych celach. Kim byli ludzie, którzy wznieśli Göbeklitepe? Pierwsze stałe siedziby ludzie zaczęli wznosić wraz z pojawieniem się rolnictwa i hodowli – wydawać by się mogło, że tak faktycznie było. Brzmi to przecież rozsądnie. Łowcy i zbieracze przemieszczali się stale za stadami zwierząt. Preferowali mobilny styl życia. Kolejne znaleziska archeologiczne pokazują, że nie jest to prawda. W Göbeklitepe archeolodzy nie znaleźli ani szczątków udomowionych zwierząt, ani roślin uprawnych. Nie stosowano też naczyń ceramicznych. A mimo to ludzie ci mieli trwałe domostwa i monumentalne konstrukcje. Najstarsze pochodzą sprzed blisko 12 tysięcy lat – powstały tuż po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, jakieś 9600 lat p.n.e. Jak to możliwe, że łowcom i zbieraczom udało się tego dokonać? Göbeklitepe pojawiło się nagle i znikąd. Za jego powstanie musiała odpowiadać jakaś zaginiona cywilizacja – przekonują tacy fantaści jak np. Graham Hancock, którego serial „Starożytna apokalipsa” można obejrzeć na jednej z platform VOD. Ta prosta i chwytliwa koncepcja nie ma jednak wiele wspólnego z prawdą. Przyjrzyjmy się faktom. Nie tylko Göbeklitepe. O świątyniach, które zniknęły Idę na wypiętrzenie płaskiego wzgórza Çakmaktepe. Zwieńczone jest łopoczącą na wietrze turecką flagą: widzę biały księżyc i gwiazdę na czerwonym tle. Wokół, gdzie nie sięgnąć wzrokiem, rozciąga się lekko pofałdowany teren, porośnięty trawami, spośród których przezierają łagodnie opadające kamienne zbocza. Docieram na miejsce. Wśród otwartych wykopów archeologicznych wita mnie energiczna kierowniczka wykopalisk dr Fatma Şahin z Uniwersytetu Cukurova w tureckiej Adanie. Nie widzę jednak żadnych wielkich filarów czy rzeźb. Przede mną są pozostałości po owalnej w zarysie konstrukcji o średnicy 16 m, nieco zatopionej w kamiennym podłożu. W jej obrzeżach są wykute kamienne ławy. Obok nich – niewielkie dołki. Ślady po kilku kolejnych są też w wewnętrznej części budowli. Na co patrzę i jaki ma to związek z Göbeklitepe? Jak wyjaśnia mi dr Şahin, jest to jedna z najstarszych osad w regionie dzisiejszej Şanlıurfy, kilkusettysięcznego, świętego dla muzułmanów miasta. – Jest starsza od Göbeklitepe i Karahantepe [tutaj też odkryto budowle z T-kształtnymi filarami – przyp. red.] o 500–1000 lat – mówi mi badaczka. To, na co patrzę, to nic innego, jak wcześniejsza wersja świątyni lub budynku specjalnego, którą kojarzymy na przykład z Göbeklitepe. Filary tej budowli były wykonane nie z wapienia, ale z drewna. Do naszych czasów nie zachowało się nic po palach wbitych w podłoże – tylko negatywy w postaci dziur. Obok znajduje się podobna budowla. Na razie przebadana tylko częściowo. Budynki specjalne otaczają niewielkie domostwa mieszkalne wykonane na planie okręgu. Z Göbeklitepe budowle te łączą również kamienne ławy wzdłuż ścian i ich owalny kształt. W ocenie prof. Şahin ówcześni ludzie byli mistrzami w obróbce drewna. Te umiejętności rozwijały się w czasie. Później wykorzystano je do rzeźbienia w wapieniu, którego jest mnóstwo w tej okolicy. I z niego powstały później też T-kształtne filary. Nie taki kamień straszny. A Göbeklitepe – nie takie wyjątkowe W ostatnich latach archeolodzy odkryli kolejne podobne budowle do tych w Göbeklitepe. Wszystkie w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Sanliurfy. Znajdują się w Sayburç czy Karahantepe i pochodzą mniej więcej z tego samego okresu, co właśnie Göbeklitepe. Nieco późniejszą konstrukcję z kamiennymi filarami odkopano już w latach 80. XX wieku w Nevalı Çori. Nie wywołała jednak sensacji na świece. Chyba zabrakło chwytliwej dziennikarskiej narracji. O to, jak łowcy i zbieracze byli w stanie wznosić tak wielkie budowle pytam dr. Lee Clare z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI. Badacz zwraca uwagę, że specjalne budynki nie powstawały jednocześnie, bo pochodzą z różnych okresów istnienia osady. Zatem nie musiał być to wcale wysiłek setek osób, ale niewielkiej grupy. Poza tym surowiec znajdował się blisko, w promieniu zaledwie 100 m. Podobnie jak prof. Şahin zauważa, że mieszkańcy tego regionu mieli bogate doświadczenia w obróbce innych surowców, tak więc technika ta przydała się w obrabianiu kamieni. Nie zawsze jednak wszystko szło po myśli pradziejowych architektów. W Göbeklitepe w kamieniołomie nieopodal osady można zobaczyć filar, który porzucono w czasie wydobywania. Pękł w czasie prac kamieniarskich i go pozostawiono. Zamiast wymyślać niestworzone historii, poszukiwać zaginionych cywilizacji i wątpić w kunszt ówczesnych ludzi, warto zagłębić się w najnowsze artykuły naukowców i śledzić na bieżąco wykopaliska. Można też odwiedzić Göbeklitepe i zagadać do archeologów. Być może znajdą chwilę na pogawędkę? Kontekst. Słowo klucz w archeologii Można powiedzieć, że Göbeklitepe jest archeologicznym skarbem. To pierwsze miejsce tak szeroko znane na świecie z T-kształtnymi filarami. Stało się wizytówką Turcji i jedną z jej głównych atrakcji turystycznych. Kraj ten silnie je promuje – na przykład na prezentacji na ekranach zamontowanych na fotelach w samolocie Turkish Airlines widzę zdjęciu Göbeklitepe wśród innych ikonicznych miejscówek: Troi czy Kapadocji. Ale Göbeklitepe nie jest jedyne. I wcale nie jest wyjątkowe. Bo w archeologii ważny jest kontekst. To, co otacza skarb jest kluczowe, by mieć pełny obraz. Każdy archeolog przyzna temu stwierdzeniu rację. – Aby lepiej zrozumieć Göbeklitepe, należy przebadać wykopaliskowo inne stanowiska w regionie – powiedział mi prof. Necmi Karul, dyrektor wykopalisk na tym stanowisku i jednocześnie koordynator przedsięwzięcia Taş Tepeler Project (Projekt Kamienne Wzgórza). Celem tego projektu jest stworzenie inwentarza osad, obozowisk, terenów łowieckich, które istniały od X do VII tysiąclecia p.n.e. oraz przeprowadzenie w ich obrębie wykopalisk archeologicznych. Na celowniku badaczy jest na razie 10 stanowisk, ale wiedzą o wielu innych. Jeszcze kilka lat temu była to biała plama. Archeolodzy wiedzieli o pobycie ludzi w rejonie południowo wschodniej Turcji w kolejnych tysiącleciach, ale niemal nic nie wiedziano o tym, co działo się po zakończeniu zlodowacenia i w początkach okresu neolitu, gdy ludzie zaczęli osiadły tryb życia. Teraz się to zmienia. A Göbeklitepe jest tylko jednym z wielu elementów tej fascynującej układanki. Archeolog też (czasem) się myli. Historia odkrycia wczesnych osad neolitycznych Naukowcy określają okres, w którym powstało Göbeklitepe i inne osady jako neolit preceramiczny. Ludzie żyli tam w latach 9500–8000 lat p.n.e. W rejonie południowo-wschodniej Anatolii nie znano co prawda wówczas udomowionych zwierząt i roślin ani naczyń glinianych, jednak z jakiegoś powodu łowcy i zbieracze postanowili założyć trwałe osady. Przyczyna? To przedmiot ożywionej debaty naukowców. Badacze tego regionu poszukiwali w ciągu większej części XX wieku pierwszych neolitycznych osad na nizinach, wzdłuż rzek. Nie przychodziło im do głowy, że po zlodowaceniu wznoszono trwałe domostwa na wzgórzach. – To był mój błąd w czasie badań powierzchniowych, które prowadziłem w latach 70. XX w. Szukałem osad na nizinach. To było błędne założenie – przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska nestor badań nad neolitem, prof. Mehmet Ozdogan z Uniwersytetu Stambulskiego. Długo archeolodzy wiązali epokę neolitu z udomowionymi zbożami i zwierzętami. Miało to doprowadzić do osiadłego trybu życia. A rolę można uprawiać tylko tam, gdzie jest sporo wody, a więc na nizinach, niedaleko źródeł. Tymczasem znaleziska z okolic Göbeklitepe wskazują, że trwałe osady pojawiły się wcześniej i to w górach. Tam nikt się ich nie spodziewał. – Dla łowców i zbieraczy góry są najlepszymi miejscami do życia. Jestem przekonany, że w górskim rejonie na północ stąd [od Şanlıurfy – przyp. red.], który nie został przebadany w ogóle, są większe osady Göbeklitepe czy Karahantepe – mówi prof. Ozdogan. I faktycznie, gdy patrzymy na mapę z odkrytymi stanowiskami z tego okresu – kropki są widoczne na razie tylko na zachód i wschód od Şanlıurfy. Profesor mówi, że lata temu udało się zlokalizować tak stare neolityczne stanowiska w regionie, ale ówcześni badacze nie mogli uwierzyć w ich wiek i znaleziska uważano za pewne anomalie. Twiedzono, że Anatolia nie mogła być centrum neolityzacji ze względu na trudny klimat, a trwałe osady miały pojawić się tysiące lat później, w epoce brązu. Obraz ten, jak widać po ostatnich wykopaliskach, okazał się błędny. O ważnej roli obecnej Turcji w procesie udomowienia roślin świadczą też badania DNA. Analizy genetyczne pszenicy samopszy wykazały, że jej udomowienie miało miejsce w górach Karacadağ (południowo-wschodnia Turcja), czyli jakieś 140 km na północny wschód od Göbeklitepe. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ile krowa ma żołądków? Odpowiedź jest równie zaskakująca, co pytanie
Ile krowa ma żołądków? Wyjaśniamy, jak działa skomplikowany układ pokarmowy przeżuwaczy, w tym żołądki krowy.
W tym artykule: Krowy i jej krewniacy: przeżuwacze Jak trawią przeżuwacze? Ile krowa ma żołądków? Żwacz Czepiec Księgi Trawieniec Mikrobiota przeżuwaczy Krowy i inne przeżuwacze dokonały trudnej sztuki – potrafią trawić twarde ściany komórkowe roślin. Aby to zrobić wytworzyły długi i złożony układ pokarmowy, a jedzenie i trawienie pochłania dużą część ich czasu i energii. Osiągnęły ewolucyjny sukces i potrafią przeżyć wszędzie tam, gdzie znajdą roślinny pokarm. Żołądki krowy to prawdziwa maszyneria, przystosowana do strawienia nawet najtwardszych części roślin. Krowy i jej krewniacy: przeżuwacze Nasze udomowione krowy to zwierzęta gospodarskie, które należą do przeżuwaczy. Według klasyfikacji biologicznej to podrząd ssaków. Przeżuwacze to zwierzęta roślinożerne. Oprócz bydła należą do nich m.in. żyrafy, jelenie, sarny, łosie, antylopy i bawoły. Najmniejsze przeżuwacze to azjatyckie piżmowce, ważące zaledwie około 15 kg. Krowy i reszta udomowionego bydła należą do podrodziny bawołów. To zwierzęta parzystokopytne. Udomowienie bydła nastąpiło mniej więcej 8 tys. lat temu. Krowa domowa to tak naprawdę podgatunek tura europejskiego. Kiedy po raz pierwszy ludzie udomowili bydło? Odpowiedź na to pytanie znaleźli polscy naukowcy Polscy naukowcy odkryli, że ludzkość po raz pierwszy udomowiła bydło ok. 10 000 lat temu. Pierwszy przypadek domestykacji miał miejsce w regionie Środkowego Nilu. Jak trawią przeżuwacze? Układ pokarmowy przeżuwaczy jest złożoną maszyną przystosowaną do rozbijania, trawienia i wchłaniania pokarmu roślinnego. Potrafią one trawić celulozę – polisacharyd, który jest budulcem ściany komórkowej roślin. Człowiek, choć je rośliny, strawić celulozy nie potrafi. Przechodzi ona przez nasz układ pokarmowy jako składnik błonnika. Strawienie celulozy nie jest rzeczą łatwą. Przeżuwacze wytworzyły skomplikowany układ pokarmowy, składający się z wielu elementów niespotykanych u innych grup zwierząt. Kluczowym elementem ich trawienia jest też, jak sama nazwa wskazuje, przeżuwanie. Raz połknięty pokarm wraca do jamy gębowej i jest ponownie żuty i rozdrabniany. Przeżuwacze mogą to robić całymi godzinami. Ile krowa ma żołądków? Żołądek krowy to najważniejsza część jej układu pokarmowego. To on odpowiada za skuteczne trawienie celulozy. Jest narządem dużym i skomplikowanym. Pytanie „ile krowa ma żołądków” jest więc całkiem zasadne. Mimo, że krowi żołądek to jeden narząd, jest podzielony aż na cztery komory: żwacz, czepiec, księgi, trawieniec. Każda z nich odpowiada za inny odcinek trawienia. Są inaczej zbudowane, mają też różną wielkość. Biologia dzieli je na trzy przedżołądki i żołądek właściwy. Przedżołądki w różny sposób przygotowują połknięty pokarm do trawienia, które zachodzi w ostatniej komorze – trawieńcu. Żwacz Proces trawienia w krowim układzie pokarmowym rozpoczyna się w żwaczu. To pierwsza komora żołądka, do której trafia połknięty pokarm. Żwacz działa jak gigantyczny kocioł fermentacyjny, w którym mikroorganizmy rozpoczynają rozbijanie roślinnego materiału na bardziej przyswajalne substancje. U krów może mieć pojemność nawet 180 litrów. Żwacz połączony jest z kolejną komorą krowiego żołądka – czepcem. W tzw. cyklu żwaczowo-czepcowym, składającym się z synchronicznych skurczów obu komór, dochodzi do mieszania treści pokarmowej. Następuje odfiltrowanie odpowiednio drobnych cząstek pokarmu. Te większe wracają z powrotem do jamy gębowej, gdzie są przeżuwane i rozdrabniane. Krowa zaczyna przeżuwać mniej więcej godzinę po posiłku. W żwaczu, w wyniku działania enzymów wydzielanych przez mikroorganizmy, następuje wstępne trawienie. W procesie tym krowa wytwarza ogromną ilość gazów – 25-30 litrów na godzinę. Gazy te to głównie dwutlenek węgla i metan. Zwierzę pozbywa się ich przez odbijanie. Krowa produkuje też od 40 do nawet 150 litrów śliny na dobę. Czepiec To kolejna komora krowiego żołądka. Jest znacznie mniejszy od żwacza. U przeciętnej krowy ma pojemność tylko około 20 litrów. To czepiec „decyduje”, czy teść pokarmowa jest wystarczająco rozdrobniona, by posłać ją dalej, do kolejnych komór żołądka. Zbyt duże cząsteczki są cofane do żwacza i do jamy gębowej. Jedne z najrzadszych krów na świecie urodziły się we Wrocławiu. Poznajcie bantengi jawajskie We wrocławskim ZOO pojawili się nowi mieszkańcy. Prima i Assam to bantengi jawajskie. W ubiegłym roku ich populacja spadła o 70 proc. Błona śluzowa czepca to naturalny filtr cząsteczek pokarmu. Tworzy głębokie wzory, podobne kształtem do plastra miodu. Żwacz i czepiec ściśle ze sobą współpracują w cyklu żwaczowo-czepcowym. Są od siebie oddzielone tylko niewielkim fałdem, umożliwiającym dość swobodny przepływ treści pokarmowej. Księgi Księgi są trzecią komorą żołądka krowy. Charakteryzują się dużą liczbą tworów podobnych do liści czy kartek książki, które tworzą dużą powierzchnię wchłaniania (4–5 m2). W księgach wchłania się od 30 do 60% pobranej przez zwierzę wody, a także elektrolity (sód i potas), minerały i kwasy tłuszczowe. „Kartki” ksiąg zapobiegają ponadto przedostawaniu się większych cząsteczek paszy do dalszych odcinków przewodu pokarmowego. Dokładna rola tej komory krowiego żołądka jeszcze nie jest do końca poznana. Trawieniec To ostatnia część żołądka krowy. Trawieniec można określić jako właściwy żołądek, bo działa podobnie do żołądków innych ssaków. Posiada gruczoły wydzielające soki żołądkowe z enzymami trawiennymi. To w nim zachodzi właściwy proces trawienia, czyli rozkład substancji pokarmowych. Panuje w nim kwaśne środowisko o wartości pH między 2 a 3. Dla porównania w żołądku człowieka pH wynosi od 1,3 do 2,5, a u drapieżników (np. kotów czy psów) – tylko 1. Począwszy od trawieńca układ pokarmowy przeżuwaczy jest już podobny do reszty ssaków. Z trawieńca treść pokarmowa przechodzi do jelita cienkiego, potem grubego. Mikrobiota przeżuwaczy Sama liczba krowich żołądków i ich budowa nie wystarczyłaby do skutecznego trawienia celulozy. Niezbędna jest także mikrobiota. Pełni ona u przeżuwaczy jeszcze ważniejszą rolę niż u człowieka. W krowim żwaczu bytuje ponad 200 rodzajów bakterii i 20 typów pierwotniaków ułatwiających wykorzystywanie składników pokarmowych. Stwierdzono, że w skład mikrobioty przeżuwaczy wchodzą także grzyby, archeobakterie i wirusy. Żywienie krowy jest zatem również żywieniem mikroorganizmów bytujących w żwaczu. Nieodpowiedni pokarm (np. zbyt duża ilość kukurydzy) może zachwiać mikrobiotą krów i rozregulować ich układ pokarmowy.
Dlaczego większość psów ma ciemne oczy? Nowe badania wyjaśniają ten fenomen
Naukowcy twierdzą, że to ludzie mogą być odpowiedzialni za kolor oczu udomowionych psów. Ciemne i brązowe ubarwienie ma wyglądać mniej groźnie, dlatego w przeszłości, ingerując w ewolucję psa, wybrano ten odcień.
W tym artykule: Kolor oczu psów Ludzie chętniej wybierają psy z ciemnymi oczami Ludzie mieli wpływ na tę cechę ewolucyjną psów Gdy patrzymy w oczy psów, zazwyczaj widzimy ciepły i brązowy kolor tęczówki. Oczywiście są rasy, które stanowią wyjątek od tej reguły. To między innymi husky syberyjski, owczarek australijski, border collie, dalmatyńczyk, wyżeł weimarski czy catahoula leopard dog. Kolor oczu psów Nowe badanie, które ukazało się właśnie na łamach „Royal Society Open Science” dowodzi, że kolor oczu czworonożnych przyjaciół człowieka zależy w dużej mierze od samego człowieka. Naukowcy przekonują, że ludzie intuicyjnie wybierają psy, które mają ciemniejsze źrenice, ponieważ wyglądają na mniej groźne i bardziej przyjazne. Za badania odpowiadał zespół pod kierunkiem prof. Akitsugu Konno. To behawiorysta z Uniwersytetu Naukowego Teikyo w Japonii. Wraz z kolegami wybrał zdjęcia 33 ras psów (małych i dużych). Badacze edytowali fotografie, aby rozjaśnić lub przyciemnić oczy zwierząt. W ten sposób każdy pies otrzymał dwie „wersje kolorystyczne”. Ludzie chętniej wybierają psy z ciemnymi oczami Następnie naukowcy pokazali wybrane zdjęcia grupie 142 ochotników (głównie studentów). Badacze chcieli, aby ludzie ocenili psy pod kątem cech, takich jak życzliwość, agresywność, dojrzałość i inteligencja. W artykule naukowym napisano, że ochotnicy dużo częściej oceniali psy z ciemnymi źrenicami jako przyjazne. Wskazywali również, że te zwierzęta wydają się bardziej towarzyskie i mniej agresywne. Co ciekawe, równocześnie uczestnicy badania oceniali te psy jako mniej inteligentne i mniej dojrzałe, przypominające szczenięta. – Uważam, że jaśniejsze tęczówki mają pewną przewagę ewolucyjną w przypadku wilków. Ale udomowienie tych zwierząt spowodowało, że zwierzęta utraciły tę „presję selekcyjną”. U niektórych psów zaczęły pojawiać się ciemniejsze oczy – powiedział cytowany przez „The Guardian” prof. Konno. Psy rozumieją średnio 89 słów. Które rasy są najmądrzejsze? Te psy reagują na więcej słów i wyrażeń niż inne. Dlaczego? Zespół zwrócił uwagę na fakt, że podczas domestykacji wilki z ciemnymi oczami mogły przez lata być faworyzowane przez ludzi. – Skojarzenie ciemnych oczu z niedojrzałością mogło wpłynąć na to, że ludzie chcieli chronić takie czworonogi i opiekować się nimi – twierdzi prof. Konno. Z drugiej strony badanie wykazało, że sam kolor oczu nie był bezpośrednio związany z tym, czy uczestnicy chcieli wchodzić w interakcję z psem. Ludzie mieli wpływ na tę cechę ewolucyjną psów – Nasze odkrycia są zgodne z naszymi oczekiwaniami, że ludzie wolą psy o ciemnych oczach. Wyniki dostarczają zaktualizowanej hipotezy, że psy o ciemnych oczach mogły ewoluować w wyniku nabycia cech wyglądu, które wysyłają do ludzi niezagrażający sygnał wzrokowy – napisali naukowcy. Powszechnie uważa się, że udomowienie psa wydarzyło się ok. 12–10 tys. lat temu. Istnieją jednak badania, które wskazują, że domestykacja mogła mieć miejsce nawet w okresie plejstocenu, od ok. 40 tys. do 15 tys. lat temu. Niezależnie od dokładnej daty, naukowcy twierdzą, że ludzie (nie zawsze świadomie) wybierali psy o określonych cechach. – To logiczne, że kolor oczu byłby jeszcze jednym miejscem, w którym ludzie pozostawili swój ślad – mówi w rozmowie z „Science” Molly Selba, biolożka anatomiczna z University of Maryland Eastern Shore, która nie była zaangażowana w te badania. – Naprawdę lubimy opowiadać historie o udomowieniu psów. Jednak trudno jest przeprowadzić solidne badania o tym, jak to dokładnie wyglądało – mówi w wypowiedzi dla „Science” Jessica Hekman, weterynarka i genetyczka psów z organizacji non-profit Functional Dog Collaborative. – Dowody na to, że ludzie wybierali psy ze względu na ciemne oczy, są przekonujące. Jednak nie jest jasne, czy psy zostały pierwotnie udomowione w ten sposób, czy też jest to zjawisko dużo młodsze. Możliwe jest, że psy nabyły ciemne oczy w ciągu ostatnich kilkuset lat, gdy hodowcy dostosowali się do standardów rasy. Takie ustalenia będą jednak wymagały dalszych badań – dodaje Hekman. Źródło: Royal Society Open Science, Science, The Guardian. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Historia koni w Patagonii. Rdzenni mieszkańcy hodowali te zwierzęta przed przybyciem Europejczyków
Najnowsze badania w Argentynie wykazały, że rdzenni mieszkańcy Patagonii hodowali konie jeszcze przed przybyciem europejskich kolonizatorów. Badacze twierdzą, że więzi ludzi z końmi sięgają nawet XVI–XVII wieku.
W tym artykule: Kiedy udomowiono konia? Konno przez Patagonię Konie w argentyńskiej Patagonii udomowiono 100 lat wcześniej, niż zakładano Doskonali jeźdźcy Patagonii Historia udomowienia koni sięga wielu tysięcy lat. Dowody archeologiczne w przeszłości wskazywały, że proces tak zwanej domestykacji tych zwierząt rozpoczął się prawdopodobnie ok. 5–6 tys. lat temu. Dopiero w 2021 roku badania opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature” wykazały, że ludzie udomowili konie nieco ponad 4 tysiące lat temu, w regionie stepów na północ od Kaukazu. Kiedy udomowiono konia? W IV wieku p.n.e. prehistoryczne kultury na terenie dzisiejszej Rumunii i Bułgarii hodowały te ssaki. W trzecim tysiącleciu udomowione konie pojawiły się już w Kotlinie Panońskiej. Co ciekawe, aż do schyłku neolitu, czyli pierwszej połowy III wieku p.n.e., konie domowe nie były powszechne w Europie Środkowej i Zachodniej. Chociaż archeolodzy odkrywali sporadyczne szczątki tych zwierząt w tej części kontynentu. Zupełnie inaczej wygląda sprawa domestykacji koni w Ameryce Południowej i Północnej. Szczątkowe dowody wykazały, że hiszpańscy marynarze w XVI wieku pozostawiali swoje wierzchowce w niektórych częściach obu Ameryk. To odkrycie rzuca nowe światło na historię rdzennych Amerykanów. Wyprzedzili Europejczyków Rdzenni Amerykanie długo walczyli o bycie wysłuchanymi. Ich historią coraz częściej interesują się badacze. Najnowsze odkrycie burzy kolonizatorski mit. Uznano wówczas, że konie z czasem zaczęły być hodowane i stały się częścią historii rdzennych mieszkańców. Jednak naukowcy do tej pory uważali, że prawdziwe udomowienie tego gatunku nastąpiło dopiero w XIX wieku za sprawą europejskich osadników i wielkiej migracji. Konno przez Patagonię Najnowsze badania szczątków odkrytych w argentyńskim regionie Patagonii rzuca zupełnie nowe światło na związki ludzi z końmi. Na łamach czasopisma naukowego „Science Advances” opublikowano właśnie artykuł, który dowodzi, że rdzenni mieszkańcy Patagonii hodowali konie – i jedli ich mięso – na długo przed przybyciem osadników. Rdzenni mieszkańcy regionu bardzo szybko włączyli nowo introdukowane zwierzę do swojej kultur. Rozszerzyli jego zasięg do najbardziej na południe wysuniętego krańca Ameryki Południowej w ciągu około stulecia. – To stało się naprawdę szybko – mówi w rozmowie z „Science” Peter Mitchell, archeolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który nie brał udziału w badaniach. – Wiedzieliśmy, że konie się rozprzestrzeniały, ale nie mieliśmy pojęcia o tym tempie – dodał. – Introdukcja koni domowych przekształciła społeczności tubylcze na obszarach Argentyny, prowadząc do pojawienia się wyspecjalizowanych kultur konnych w całym regionie południowym. Jednak dynamika tego procesu jest słabo opisana w źródłach historycznych – czytamy w artykule. Konie w argentyńskiej Patagonii udomowiono 100 lat wcześniej, niż zakładano W badaniu brał udział duży międzynarodowy zespół archeologów, geologów, historyków i antropologów. Uczeni na obszarze argentyńskiej Patagonii odkryli częściowo zachowane kości nóg i zęby ssaków nieparzystokopytnych. Szczątki następnie zostały poddane analizie DNA. Wykazała ona, że pochodzą od trzech osobników z gatunku koń domowy (Equus caballus). To dwie młode samice i jeden dorosły samiec. Materiały znalezione przy szczątkach datowano na lata 1599–1653. – Analizy osteologiczne i tafonomiczne sugerują, że konie były hodowane na pastwiskach i wykorzystywane jako pokarm przez łowców-zbieraczy z Aónikenk/Tehuelche przed nadejściem stałego osadnictwa europejskiego, już w połowie XVII–XVIII wieku. Identyfikacja płci na podstawie DNA sugeruje spożycie zarówno koni płci męskiej, jak i żeńskiej. Natomiast pozostałości ceramiczne wskazują również na jedzenie mięsa gwanako andyjskich – twierdzą naukowcy. Autorzy dokonali również sekwencyjnej analizy izotopów uzębienia koni. W badaniu stwierdzono, że wyniki ujawniają, które terytoria zajmowały te zwierzęta. – Analiza sugeruje, że ssaki pochodziły z południowej Patagonii i przemieszczały się pomiędzy dorzeczami Río Coig i Río Gallegos – czytamy. – Wyniki te wzmacniają pojawiające się dowody na szybkie rozprzestrzenianie się koni w obu Amerykach za pośrednictwem rdzennych mieszkańców. Pokazują, że konie stały się katalizatorem szybkich przemian gospodarczych i społecznych – napisali autorzy. Doskonali jeźdźcy Patagonii Co ciekawe, na podstawie analizy izotopowej, naukowcy stwierdzili, że samiec konia urodził się w Rio Gallegos, gdzie żył przez jakiś czas. Następnie przeniósł się do Rio Coig. W tym miejscu koń pozostawał przez kilka lat, ale przed samą śmiercią został przeniesiony z powrotem do Rio Gallegos. Naukowcy odkryli ślady oparzeń i złamania na kościach młodych samic. To sugeruje, że części ich ciał zostały ugotowane i zjedzone. Autorzy zwracają uwagę, że ich praca wspiera poprzednie badania, które również wykazały, że konie odegrały znaczącą rolę w życiu i rozwoju ludności Patagonii przed przybyciem europejskich osadników w XIX wieku. Rdzenni mieszkańcy stali się z czasem doskonałymi jeźdźcami, a konie pomagały im w polowaniu na inne zwierzęta. Zabijali je także do wyrobu skór, namiotów, a kości wykorzystywano do tworzenia narzędzi. Źródło: Science Advances. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Unikatowe odkrycie na Zamku w Ojcowie. Najstarsza świnka morska w Polsce
Świnka morska, czyli kawia, to popularne zwierzątko domowe. Archeolodzy odkryli najstarsze szczątki tego sympatycznego gryzonia na terenie Polski. To znalezisko z Zamku w Ojcowie w woj. małopolskim. Egzotyczne zwierzątko było traktowane jak maskotka. Cieszyło oczy możnych już na przełomie XVI i XVII wieku.
W tym artykule: Zaskakujące kości – co to za zwierzę? Świnka morska jak pies. Ciekawostka na zamku Czyje oko cieszyła kawia? Świnka morska w Ojcowie. Skąd przybyła? Długa droga kawii do Europy Nowe badania archeologiczne na Zamku w Ojcowie prowadzone są przez dr. Michała Wojenkę z Instytutu Archeologii UJ. Trwają z przerwami od 2006 roku. W trakcie tych badań wydobyto prawie 16 tysięcy szczątków zwierzęcych. Zaskakujące kości – co to za zwierzę? To wśród tej nieprzebranej liczby kości naukowcy natknęli się na nietypową żuchwę. Nie można jej było przypisać do żadnego znanego zwierzęcia żyjącego w Polsce kilkaset lat temu. Analizy wykazały, że jest żuchwa kawii domowej (Cavia porcellus), zwierzątka zwanego dawniej po prostu świnką morską. O tym ustaleniu badacze piszą w czasopiśmie naukowym „Journal of Archaeological Science: Reports”. Naukowcy chcieli mieć pewność, że szczątki te pochodzą faktycznie z czasów funkcjonowania zamku. Co prawda żuchwę odkryto w warstwie ziemi datowanej na podstawie znajdujących się w niej zabytków na I połowę XVII w. Jednak badacze chcieli to potwierdzić.Dlatego w laboratorium w Oxfordzie w Wielkiej Brytanii wykonano datowanie fragmentu żuchwy metodą radiowęglową (C14). Wyniki także potwierdziły koniec XVI lub początek XVII wieku. Świnka morska jak pies. Ciekawostka na zamku – Biorąc pod uwagę wysoką pozycję właścicieli ojcowskiego zamku w XVI–XVII w., możemy przypuszczać, że znaleziona kość kawii należała do zwierzęcia domowego traktowanego jako maskotka i towarzysz człowieka. A nie od zwierzęcia, które było źródłem pożywienia – przekazał National Geographic Polska dr hab. Piotr Wojtal z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk. Analizy prowadziła również Joanna Religa-Sobczyk z tego samego instytutu, która jest pierwszą autorką artykułu. Autorzy artykułu twierdzą, że obecność egzotycznej kawii domowej na XVII-wiecznym zamku w Ojcowie wskazuje, że ówcześni właściciele zamku nie tylko mieli szerokie kontakty zagraniczne. Świadczy też to o szybkim przenikaniu zachodnich zwyczajów do Polski w końcu XVI i początkach XVII w. Czyje oko cieszyła kawia? Wiek szczątków świnki jest przybliżony. Dlatego trudno jednoznacznie określić, która rodzina możnych była jej posiadaczem. W ocenie dr. Wojenki w grę wchodzą tylko dwie familie, dzierżące Ojców oraz przypisane doń wsie. To rodzina Myszkowskich h. Jastrzębiec (rządzili w latach 1587–1619) oraz Korycińskich h. Topór (od 1619 do 1676 r.). – Ta druga jest zdecydowanie bardziej dla Ojcowa zasłużona, zaś jej przedstawiciele niewątpliwie zaliczają się do elity Rzeczpospolitej doby Wazów. Trzeba jednak zauważyć, iż ich najwybitniejszy przedstawiciel, Stefan Koryciński, karierę robi już po 1621 r., a więc zapewne po śmierci „naszej” świnki – zastrzega dr Wojenka. Świnka morska w Ojcowie. Skąd przybyła? Badacze byli zaintrygowani odkryciem. Postanowili ustalić, skąd świnka morska trafiła do Małopolski. Eksperci z Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego, dr Mateusz Baca i dr Danijela Popović, wykonali analizy DNA szczątków kawii. Potwierdzili, że należy ona do kawii domowej. Ale nie tylko. Badania te wskazały, że istnieją podobieństwa między kawią z Polski, a kawią z Belgii mniej więcej z tego samego okresu. – Z pewną dozą prawdopodobieństwa możemy stwierdzić, iż oba zwierzątka mogły pochodzić z tej samej hodowli – przekonują naukowcy. Dotychczas w Europie znaleziono szczątki kawii w kontekście archeologicznym jedynie na 6 stanowiskach (łącznie z Ojcowem). Są to pojedyncze lokalizacje w: Belgii Holandii Włoszech dwa miejsca w Anglii. – Znaleziska polskie i belgijskie są datowane radiowęglowo i jednocześnie najstarsze w Europie – dodaje dr hab. Wojtal. Długa droga kawii do Europy Kawię udomowiona między 8 a 4 tysiącami lat temu w Andach w Ameryce Południowej. Ludzie docenili to zwierzątko z wielu powodów. Hodowla kawii nie była wymagająca, szybko się rozmnażały i dojrzewały. Ich mięso było bogate w białko. Kawie szybko stały się źródłem mięsa dla mieszkańców Andów. Jednak oprócz mięsa, części ciała i tłuszcz kawii ludzie wykorzystywali do łagodzenia różnego rodzaju dolegliwości i bóli – wskazują naukowcy. Świnki morskie były też elementem rytuałów. Składano je w ofierze bogom. Do dziś kawie wykorzystuje się jako źródło mięsa, a w niektórych rejonach Andów w celach medycznych oraz rytuałach. Kawie nie występowały nigdzie indziej poza Ameryką Południową. W XVI wieku Hiszpanie dopłynęli do tego kontynentu. Do Europy powracali z licznymi łupami: złotem czy roślinami, ale też zwierzętami. Oprócz indyków były to też kawie. Nie do końca wiadomo w jakim celu świnki morskie sprowadzono do Europy. W niektórych tekstach z epoki zachowały się przepisy kulinarne z XVI i XVII wieku, opisujące potrawy z tych zwierzątek. – Jednocześnie pojawiają się przesłanki o ich roli, którą pełniły jako zwierzątko domowe. Potwierdzeniem tego może być obraz pochodzący z 1580 roku, przedstawiający trójkę elżbietańskich dzieci, gdzie jedno z nich trzyma w ręce kawię. Obecność kawii w tej scenerii ma nawiązywać do roli tych gryzoni jako egzotycznych zwierzątek, które w owym czasie mogły świadczyć o zamożności ich właścicieli – podkreślają badacze w informacji przesłanej do National Geographic Polska. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jakie są zwierzęta domowe? W polskich domach można spotkać naprawdę zaskakujące gatunki
Są hodowane przez ludzi w celach towarzyskich, użytkowych lub gospodarczych. Często traktujemy je jak członków rodziny, ponieważ zapewniają nam towarzystwo, miłość i wsparcie. Jakie są zwierzęta domowe?
W tym artykule: Zwierzęta domowe a zwierzęta udomowione Jakie są zwierzęta domowe w Polsce Jakich zwierząt nie wolno trzymać w domu Nietypowe zwierzęta domowe Większość z nas określenie „zwierzęta domowe” kojarzy z najpopularniejszymi pupilami: psami, kotami, chomikami i kawiami (świnkami morskimi). Jednak lista gatunków, jakie można spotkać w naszych domach, jest znacznie dłuższa. Przykłady tego, jakie są zwierzęta domowe, znajdziecie w dalszej części artykułu. Ludzie hodują zwierzęta od zarania cywilizacji. Z badań wynika, że po raz pierwszy zaczęli z tego czerpać korzyści co najmniej 13 tys. lat temu. Z początku były to rzeczy bardzo wymierne: ochrona przed drapieżnikami, mięso, jaja, mleko czy wełna. Jednak zwierzęta, które trzymamy w domu, zapewniają nam co innego. Przede wszystkim pozytywnie wpływają na nasze zdrowie psychiczne. Badania wykazały, że zwierzęta domowe sprzyjają obniżeniu ciśnienia tętniczego krwi i redukcji stresu. Mogą również chronić przed spadkiem funkcji poznawczych w wieku podeszłym. Zwierzę towarzyszące może również zwiększyć aktywność fizyczną, związaną ze spacerami i zabawami. Zwierzęta domowe a zwierzęta udomowione Na początku warto jednak wprowadzić zasadnicze rozróżnienie. Nie wszystkie zwierzęta domowe są zwierzętami udomowionymi. Domestykacja, czyli udomowienie oznacza celowe hodowanie jakiegoś gatunku pod kątem przekształcenia go w zwierzę przystosowane do obecności człowieka. Typowe przykłady to udomowienie psa (co najmniej kilkanaście tysięcy lat temu) i udomowienie kota (co najmniej 10 tys. lat temu). Dzika obsesja. Jakie zwierzęta trzymają w domach Amerykanie? [FOTOREPORTAŻ] Na amerykańskich podwórkach, w garażach, salonach, łóżkach, piwnicach i łazienkach dzikie zwierzęta, trzymane jako domowi pupile, żyją tuż obok ludzi. Uważa się, że w tamtejszych d... Jednak wiele gatunków udomowionych to zwierzęta gospodarskie, takie jak konie, krowy, owce, kozy, kury, kaczki czy gęsi. Tych stworzeń z reguły nie trzymamy w domu. Natomiast do zwierząt domowych zaliczamy wiele takich, które nie podlegały procesom udomowienia. Tu zaliczyć należy większość ryb, gadów i ptaków, a także bezkręgowce. Jakie zwierzęta domowe są więc zarazem w dużym stopniu udomowione? Poza psami i kotami można wśród nich wymienić: kawię (świnkę morską), fretkę domową, karasia chińskiego (złotą rybkę), królika domowego, karpia brokatowego (koi), kanarka, mewkę japońską, mysz domową, szczura wędrownego, jeża pigmejskiego. Jakie są zwierzęta domowe w Polsce Najpowszechniejsze zwierzęta domowe w naszym kraju to oczywiście psy i koty. Psów mamy w sumie ponad 7,3 mln. Daje nam to 11. miejsce na świecie – wyżej od nas jest RPA, niżej Włochy. Z kolei kotów w Polsce jest ponad 5,5 mln. To również daje nam 11. pozycję w rankingu, między Japonią a Rumunią. Zwierzętami domowymi nierzadko są udomowione odmiany gryzoni: myszy i szczury. Sporą grupą zwierzaków domowych są też zwierzęta futerkowe. W domach możemy spotkać najczęściej: króliki, szynszyle, kawie (świnki morskie), chomiki. Wielką popularnością cieszą się nieustannie ryby akwariowe. W Polsce często spotyka się takie gatunki, jak: gupik pawie oczko, karaś chiński, mieczyk Hellera, bystrzyk neonowy, bojownik syjamski, skalar żaglowiec, kirysek pstry. Osobna kategoria to ptaki. W warunkach domowych można hodować m.in.: kanarki, papużki faliste, mewki japońskie, zeberki, amadyny, nimfy białogłowe, żako. Zwierzęta domowe możemy trzymać także w terrarium. Najpopularniejsze gatunki to: straszyk australijski, skorpion włoski, wąż zbożowy, żółw grecki, gekon, drzewołaz złocisty, szyszkowiec zwyczajny. Jakich zwierząt nie wolno trzymać w domu W domu legalnie możemy trzymać wiele zwierząt egzotycznych. Oto przykłady: żeneta zwyczajna, jeż pigmejski, marmozeta, fenek, lotołapanka karłowata, kapibara, achatina. Warto jednak podkreślić, że zwierzęta takie muszą pochodzić z legalnego źródła i znajdować się pod opieką weterynaryjną. Należy też liczyć się z tym, że nie będą tak oswojone i przyjazne, jak typowe zwierzaki domowe. Twój kot zabija rocznie 180 innych zwierząt. Badacze: lepiej trzymać go w domu Najnowsze badanie sugeruje właścicielom kotów, by trzymali zwierzęta na stałe w domach. Okazuje się, że ich nocne polowania stanowią ogromne zagrożenie dla rodzimej fauny. Jednak zgodnie z polskim prawem nie wszystkie zwierzęta wolno nam trzymać w domu. Reguluje to ustawa z o ochronie przyrody. Zakazuje ona hodowli i utrzymywania m.in. zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, w tym drapieżnych i jadowitych. Wyjątkiem są placówki takie jak ogrody zoologiczne, cyrki i ośrodki badawcze. Złamanie tych przepisów podlega karze grzywny lub ograniczenia wolności. Listę zwierząt, których nie wolno trzymać w domu określa minister właściwy do spraw środowiska. Znajdziemy na niej m.in.: mrówkojady, leniwce, małpy człekokształtne, hieny i likaony, dzikie koty drapieżne, rosomaki i ratele, pandy, niedźwiedzie, węże jadowite, węgorze elektryczne, tarantule i czarne wdowy, ośmiorniczki. Zakazane jest też trzymanie w domu zwierząt znajdujących się pod ochroną prawną. Prawo nakazuje nawet, by zgłaszać fakt posiadania w domu wypchanego zwierzęcia zaliczanego do tej kategorii. Nietypowe zwierzęta domowe Czasami w polskich domach można spotkać zaskakujące gatunki zwierząt. Oto kilka przykładów: szop pracz – trudny do oswojenia, bywa agresywny. Lubi towarzystwo innych osobników swego gatunku. skunks – do trzymania w domu nadają się osobniki z usuniętymi gruczołami zapachowymi. Żyje do 10 lat. wiewiórka – w domowych hodowlach najczęściej można spotkać wiewiórkę afrykańską, wiewiórkę Hudsona i wiewiórkę syberyjską. To zwierzę stadne, trudne do oswojenia. świnia miniaturowa – osiąga do 50 kg wagi i żyje do 15 lat. To łagodne i towarzyskie stworzenie, łatwo przywiązujące się do człowieka. legwan zielony – duży, piękny gad. Wymagający w hodowli. kaczka – może mieszkać w domu, o ile zadbamy o jej higienę. W tym celu wymyślono specjalne ptasie pieluszki.
Udomowienie psa. Jak przebiegał proces oswajania wilka?
Udomowienie psa było jednym z najważniejszych ludzkich osiągnięć. Dzięki temu powstało wiele ras psów, z którymi żyjemy na co dzień w domu. Jak psy i ludzie się związali na zawsze? Kiedy i gdzie do tego doszło? Czemu najdłuższy płot na świecie postawiony jest właśnie w obawie przed psami?
W tym artykule: Historia psa Konsekwencje udomowienia dla psa Ile czasu trwało udomowienie psa? Kiedy udomowiono psa (wilka)? Skąd wiemy o czasie udomowienia wilka? Europa kolebką psów? Czy jednak Syberia kolebką psów? Gdzie w końcu udomowiono psa (wilka)? Dingo – pies domowy, który stał się dziki Każde oswojone przez człowieka zwierzę posiada swojego oryginalnego „dzikiego” przodka. Obecnie wszystkie współczesne psy (Canis familiaris) są potomkami euroazjatyckich wilków siwych (Canis lupus). Przez wieki uważano, że stopniowa ewolucja zmieniła to dzikie zwierzę w oswojonego zwierzaka. Jak naprawdę wyglądała historia psa i kiedy udomowiono wilka? Jak i gdzie pies stał się „przyjacielem człowieka”? Historia psa Zanim doszło do pojawienia się wielu różnorodnych ras psa człowiek musiał sobie „przywłaszczyć” dziki gatunek wilka siwego. Wraz z nastaniem cieplejszej epoki polodowcowej, tj. holocenu, pojawiło się wiele nowych gatunków ssaków. Właśnie w owym czasie człowiek miał dokonać udomowienia pierwszego zwierzęcia. W tym przypadku naukowcy są zgodni, że pierwszym udomowionym gatunkiem był drapieżny wilk, z którego powstał pies domowy. Tryb życia u ludzi i wilków miał pewne podobieństwa. Jak życie w stadzie, posiadanie przywódcy – lidera, polowanie na większe osobniki, wyżywienie całej grupy. W pewnym momencie ludzie zauważyli, że umiejętności wilka mogą być pomocne w polowaniu na inną zwierzynyę Z drugiej jednak strony, same wilki zaczęły się przywiązywać do ludzkich obozowisk, skąd łatwo było zdobyć pożywienie. Możemy w tym przypadku rozróżnić dwa typy domestykacji (inaczej udomowienia): Poskromienie wilka poprzez chwytanie młodych i ich chowanie „w niewoli”, co pozwoliło na oswajanie się z ludźmi. Samoudomowienie wilka – akceptacja dominacji człowieka i towarzyszenie mu w celu zdobycia pokarmu. Który z powyższych scenariuszy pojawił się jako pierwszy? Jest to nadal punkt sporny. Bez wahania stwierdzić można, że dopiero przywiązanie się wilka do człowieka i wejście paleolitycznego łowcy w rolę tresera spowodowało zanik cech wilczych i pojawienie się nowych cech, cech psich. Konsekwencje udomowienia dla psa Strata instynktownego lęku. Zyskanie ochrony przed silniejszymi gatunkami. Bezpieczniejsze warunki do rozmnażania się. Brak umiejętności przetrwania w naturze bez opieki człowieka. Ile czasu trwało udomowienie psa? Od dawna uważano, że taki proces musiał trwać wiele pokoleń, aby najpierw zwierzę mogło psychicznie się oswoić z człowiekiem. Taki scenariusz wydaje się być jednak niewygodny z punktu widzenia łowcy, który potrzebował efektywnego wykorzystania psa, aby pozwolić sobie na jego chów i dokarmianie. Dzisiaj już wiemy, że proces udomowienia psa musiał trwać o wiele krócej, niż to sobie wcześniej wyobrażaliśmy. Nie dotyczy to oczywiście wszystkich innych gatunków. Predyspozycje zwierząt do domestykacji są różne i wydaje się, że pies miał wyjątkowo duże. Próbowano oswoić wiele zwierząt, lecz jedynie niektóre z nich udało się w pełni udomowić. Jak udomowiono koty? Działo się to w 2 etapach i w co najmniej 3 różnych rejonach świata Dzikie koty udomowiono najpierw na Bliskim Wschodzie, a kilka tysięcy lat później trafiły do Egiptu. Ale niezależnie od tego działo się to także w Chinach. Dzięki badaniom naukowym coraz l... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-udomowiono-koty-dzialo-sie-to-w-2-etapach-i-w-co-najmniej-3-roznych-rejonach-swiata-fot-shutterstock-924cd6c.jpg" width="938" height="467" alt="Jak udomowiono koty? Działo się to w 2 etapach i w co najmniej 3 różnych rejonach świata (fot. Shutterstock)" title="Jak udomowiono koty? Działo się to w 2 etapach i w co najmniej 3 różnych rejonach świata (fot. Shutterstock)" /> Spośród wszystkich gatunków zwierząt, pod kontrolą człowieka na przestrzeni dziejów znalazło się tylko: 19 gatunków ssaków (z istniejących ok. 6 tys.), 6 gatunków ptaków, 2 gatunki ryb, 2 gatunki bezkręgowców. Dodajmy, że liczba ta dotyczy gatunków pierwotnych, do których mamy pewność, że przeszły proces domestykacji właściwie. Więcej o procesie domestykacji, czyli udomowieniu zwierząt, piszemy tutaj. Kiedy udomowiono psa (wilka)? Jest to kolejna kwestia sporna wśród zooarcheologów i bioarcheologów. Już samo pojawienie się wilka miało mieć miejsce gdzieś między 100 tys. lat do 14 tys. lat temu. Powszechnie przyjmuje się, że udomowienie psa miało miejsce około 12 tys. do 10 tys. lat temu. W przeciągu ostatnich lat pojawiły się jednak badania, które mocno kwestionują powyższe założenie. Dotyczy to zarówno czasu, jak i miejsca udomowienia wilka. Oto dwa ciekawe badania na ten temat. Skąd wiemy o czasie udomowienia wilka? W 2020 r. zespół prowadzony przez Amerykanów opublikował w Journal of Archaeological Science wyniki badań morfologicznych i genetycznych, według których domestykacja wilka odbyła się jeszcze w okresie plejstocenu, ok. 40 tys. do 15 tys. lat temu. W przypadku skamieniałości określenie, czy mamy do czynienia z wilkiem, czy z psem, jest zaskakująco trudne. Nawet w dzisiejszych czasach niektóre psy i ich dzikie odpowiedniki mogą być niemal niemożliwe do odróżnienia. Aby dokonać właściwej oceny skamieniałych szczątków, naukowcy musieli zbadać stan zębów znalezionej czaszki. – Mikrozużycie zębów jest sygnałem behawioralnym, który może pojawić się z pokolenia na pokolenie przed wystąpieniem zmian morfologicznych w danej populacji – mówi antropolog Peter Ungar z Uniwersytetu w Arkansas. (Mietje Germonpre/Anthropos Museum, BRNO) Europa kolebką psów? Porównując skamieniałości podobne do wilków do czaszek „protopsów” z czeskiej miejscowości Predmostí, naukowcy odkryli znaczne różnice w ich zębach. W przeciwieństwie do wilka plejstoceńskiego, wczesne psie zęby miały większe ślady wskazujące na zużycie, co sugeruje dietę złożoną z twardych i kruchych pokarmów, takich jak kości. – Byłoby to zgodne z teorią, że „protopsy” zaczynały wówczas zamieszkiwać tereny w okolicy obozowisk człowieka i spożywały resztki żywności (w tym kości) wyrzucane przez ludzi – piszą autorzy badania. Inne współczesne badania również sugerują, że zniszczenia mechaniczne zębów występują u psów częściej niż u ich dzikich krewnych. Poprzednie badania zwierzęcych skamieniałości z czeskiego Predmostí zidentyfikowały kilka kłów należących do różnych populacji. Jednak nadal istnieje wiele wątpliwości co do tego, czy któreś z nich należały do prehistorycznych psów, czy do wilków. Psy płaczą z emocji, gdy widzą swojego opiekuna po dłuższej przerwie? Kontrowersyjne badanie Psy jako jedyne zwierzęta – poza ludźmi – potrafią płakać z emocji. Naukowcy z Japonii twierdzą, że udało się im się to wykazać w serii prostych eksperymentów. Jednak ich badanie zo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/psy-placza-z-emocji-gdy-widza-swojego-opiekuna-po-dluzszej-przerwie-kontrowersyjne-badanie-fot-getty-images-a29f85b.jpeg" width="938" height="623" alt="Psy płaczą z emocji, gdy widzą swojego opiekuna po dłuższej przerwie? Kontrowersyjne badanie (fot. Getty Images)" title="Psy płaczą z emocji, gdy widzą swojego opiekuna po dłuższej przerwie? Kontrowersyjne badanie (fot. Getty Images)" /> – Możliwe jest zatem, że są to dwie odrębne morfologicznie i behawioralnie populacje wilków, które pokrywały się na tym terytorium. Przynajmniej sezonowo, jak wygląda to w przypadku dzisiejszych wilków – przyznają autorzy. Innymi słowy, te dwie populacje zwierząt mogły zmienić swoje zachowania żywieniowe w odpowiedzi na konkurencję lub zmiany środowiskowe. A niekoniecznie dlatego, że były udomowione. Niemniej jednak nowe badania sugerują, że populacje te miały podejrzanie różne diety w czasie pobytu na tych samych terenach, co człowiek. A to może wskazywać na zmianę zachowania wilków na skutek udomowienia. Autorzy twierdzą, że wyniki ich badań muszą być zweryfikowane przez dodatkowe prace w Europie Środkowej, która jest kolebką skamielin prehistorycznych psów. A także w innych częściach świata, gdzie udowodniono występowanie tych zwierząt. Czy jednak Syberia kolebką psów? Inny międzynarodowy zespół badawczy również twierdzi, że udomowienie psów musiało zajść przed względnie przyjętym datowaniem od 12 do 10 tys. lat temu. W 2021 r. ukazał się ich artykuł na łamach Proceedings of the National Academy of Sciences. Omówił on wyniki populacyjnych badań genetycznych z pozostałości kostnych ludzi i wilków z plejstocenu z terytorium istniejącego kiedyś przesmyku łączącego Azję z Ameryką Północną (tzw. Beringia). Materiał zebrano więc na terenach dzisiejszej Syberii i Alaski. Badacze przekonują, że psy musiały towarzyszyć ludziom w ich przeprawie z Syberii do Ameryki już 15 tys. lat temu. Wskazują ponadto, że do domestykacji doszło około 23 tys. lat temu na Syberii, podczas ostatniego maksymalnego zasięgu zlodowacenia plejstoceńskiego (LGM). W tym okresie zarówno ludzie, jak i wilki byli izolowani w surowym klimacie. Obie grupy polowały ponadto na tę samą zwierzynę, co musiało się wiązać z częstą interakcją podczas polowań. Wspomniana datacja została zaproponowana na podstawie porównania haplogrup (czyli podobnych ze względu na pochodzenie grup genów przekazywanych dalszym pokoleniom przez wspólnego przodka). Okazało się, że psy podróżujące z człowiekiem do Ameryki są powiązane z syberyjskimi populacjami. Najstarsza haplogrupa wskazuje na okres ok. 22,8 tys. lat temu. Najbardziej inteligentne zwierzęta, które zaskoczyły niejednego naukowca. Sprawdź, jak wiele potrafią Potrafią dopasowywać elementy kolorami, otworzyć butelkę, a nawet grać w gry. Oto najbardziej inteligentne zwierzęta na świecie. Gdzie w końcu udomowiono psa (wilka)? Tak jak można się domyślić z powyższych badań, miejsce pierwszej domestykacji wilka nie jest jasne. Panuje jednak powszechna zgoda, że ludziom udało się udomowić wilka niezależnie w różnych miejscach Eurazji. Wydaje się, że rozpowszechnienie psa odbyło się dość szybko. Już w starożytnym Sumerze pojawiły się pierwsze pisemne świadectwa o psach. Dingo – pies domowy, który stał się dziki Pomimo powszechnie widocznych braków predyspozycji do powrotu do dzikiego trybu życia u większości ras psa, istniała kiedyś pewna grupa, która potrafiła na nowo oddzielić się od człowieka. Był to australijski dingo (Canis dingo), który przywędrował udomowiony na daleki kontynent wraz z człowiekiem, prawdopodobnie w okresie środkowego holocenu. Potem uległ jednak procesowi powrotu do dzikiego trybu życia (tzw. marronnage). Dzisiejsze próby ponownego udomowienia tych psowatych zazwyczaj kończą się niepowodzeniem. Duże kontrowersje budzi wpływ dingo na środowisko naturalne w Australii. Niektórzy naukowcy twierdzą, że jego przybycie na kontynent spowodował wyginięcie wielu gatunków rodzimych. Ludzie natomiast uznali dingo za szkodnika ze względu na wielkoskalowe mordowanie owiec (które nawet nie służyły psom za pokarm). Z tych powodów w 1885 r. ukończono budowę wielkiej zagrody, tzw. dingo fence. Najdłuższy na świecie płot mierzy do dzisiaj 5614 km (prześciga nawet Wielki Mur Chiński). Ogranicza on populację dingo, którą uprzednio usunięto z południowego obszaru Australii. Okazało się, że skuteczność płotu jest dyskusyjna. Pojawiały się dziury w siatce, choć liczba strat w owcach rzeczywiście uległa pewnemu zmniejszeniu. Dzisiaj dingo jest uznawany za gatunek zagrożony wyginięciem. Jest to jednak rezultat mieszania się z psami domowymi, które często w Australii uciekają na dzikie tereny. Do tego dochodzi wrogi stosunek farmerów i gospodarzy, dbających o swoje hodowle. Źródła: Abłamowicz R. 2021, Bliskie, lecz z dalekiego świata. Historia udomowienia ssaków, Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies, nr 1(7). Prassack K.A. et al. 2020, Dental microwear as a behavioral proxy for distinguishing between canids at the Upper Paleolithic (Gravettian) site of Předmostí, Czech Republic, Journal of Archaeological Science, nr 115. Perri. A.R. et al. 2021, Dog domestication and the dual dispersal of people and dogs into the Americas, PNAS, nr 118. https://zwierzaki.pl/pies-dingo
Jak udomowiono koty? Działo się to w 2 etapach i w co najmniej 3 różnych rejonach świata
Dzikie koty udomowiono najpierw na Bliskim Wschodzie, a kilka tysięcy lat później trafiły do Egiptu. Ale niezależnie od tego działo się to także w Chinach. Dzięki badaniom naukowym coraz lepiej rozumiemy, jak udomowiono koty.
W tym artykule: Jak udomowiono koty na Bliskim Wschodzie Koty domowe w starożytnym Egipcie Jak udomowiono koty w Chinach Skąd wzięły się pręgowane koty Koty domowe stwarzają zagrożenie dla przyrody Udomowienie kota wiązane jest ze starożytnym Egiptem. Według sprawdzonych znalezisk, mogło to nastąpić co najmniej 3,5 tys. lat temu. Wiele jednak wskazuje, że doszło do tego znacznie wcześniej i w innym regionie. Zatem jak udomowiono koty i gdzie się to stało? Jak udomowiono koty na Bliskim Wschodzie Kot domowy pochodzi od dzikiego kota nubijskiego (Felis silvestris lybica). Prawdopodobnie pierwszymi ludźmi, którym udało się udomowić koty ponad 9000 lat temu byli pionierzy rolnictwa z Bliskiego Wschodu. Koty przyciągnęła do nich obecność myszy, zwabionych z kolei przez obfitość ziarna. Na Cyprze znaleziono kota pochowanego z człowiekiem już ok. 9,5 tys. lat temu. Naukowcy z Instytutu Jacquesa Monoda w Paryżu wyizolowali próbki mitochondrialnego DNA (które jest dziedziczone wyłącznie po matce) ze szczątków ponad 200 kotów. Pochodziły one z grobów Wikingów, kocich mumii z czasów egipskich oraz z epoki kamienia. Badania genetyczne potwierdziły, że ssaki te zostały udomowione w obszarze Żyznego Półksiężyca. Czyli obszaru, który rozciąga się od Egiptu, przez Syrię, po Mezopotamię. 5 typów kocich charakterów. Fińscy naukowcy przyjrzeli się psychologii kotów Biolodzy wyróżnili 5 typów kocich charakterów. Które rasy kotów są najbardziej strachliwe? Człowiek zyskał drapieżnika łapiącego gryzonie zjadające zboże, a kot – niewyczerpany zapas ofiar. Z badań wynika też, że mózgi udomowionych kotów zmniejszyły się na przestrzeni lat. Dlaczego tak się stało? Mózgi udomowionych kotów są mniejsze z powodu niższej liczby komórek grzebienia nerwowego, które odpowiadają między innymi na reagowanie na zagrożenia. Zwierzaki, które żyją w domach, są znacznie rzadziej narażone na zagrożenia niż te żyjące na wolności. Nie muszą też martwić się o miejsce do spania czy jedzenie. Koty domowe w starożytnym Egipcie Około 6 tysięcy lat po udomowieniu koty trafiły do starożytnego Egiptu dzięki handlowi morskiemu. W czasach rzymskich rozpowszechniły się w całej Europie. DNA zwierzęcia pochodzącego z Egiptu znaleziono nawet w jednym z wikińskich portów. Jednak to w Egipcie znaleziono najstarsze malowidła przedstawiające koty w obrożach (2600 r. p.n.e.). A także najstarsze kości 17 osobników pochowane w grobowcu wraz ze swymi miseczkami (1900 r. p.n.e.). Dzikie zwierzęta i ich ujarzmianie było centralnym obiektem kultu religijnego w starożytnym Egipcie. Warto pamiętać, że Egipcjanie hodowali krokodyle, pawiany, hieny i lwy. Nic dziwnego, że zainteresowali się też kotami. Koty w Egipcie zyskały boski status. Z relacji Herodota wiemy, że w połowie V w. p.n.e. istniały egipskie świątynie pełne kotów karmionych przez ludzi. Wielu Egipcjan miało koty w domu i otaczało je wielkim szacunkiem. Śmierć pupila oznaczała żałobę w rodzinie, której członkowie golili sobie wówczas brwi. Ciało kota było mumifikowane i chowane na specjalnym cmentarzu. Do dziś odnaleziono setki tysięcy takich kocich mumii. Za zabójstwo kota groziła kara linczu. Egipcjanie zazdrośnie strzegli swych udomowionych kotów i zakazywali ich wywożenia za granicę. Jak udomowiono koty w Chinach Do udomowienia kotów doszło nie tylko w Egipcie i na Bliskim Wschodzie, ale również – niezależnie – na Dalekim Wschodzie. Chińczycy także kiedyś udomowili koty. W grę wchodził jednak inny gatunek – kotek bengalski (Prionailurus bengalensis). Ten daleki kuzyn kota nubijskiego wciąż żyje w Azji Wschodniej. Znany jest z tego, że lubi się trzymać blisko okolic zajmowanych przez człowieka. Na terenie Chin odkryto kości kota, datowane na ok. 3500 r. p.n.e. Oto 3 powody, dla których twój kot budzi cię bladym świtem Co zrobić, gdy regularnie kot budzi cię o brzasku? Naukowczynie z australijskiego Uniwersytetu Adelajdy podają 3 sposoby na kocie skowronki. W początkach epoki rolnictwa kotki bengalskie z Chin (podobnie jak koty nubijskie na Bliskim Wschodzie i w Egipcie) mogły sobie upodobać sąsiedztwo ludzi. Przyczyną mogły być gryzonie, które w pobliżu osiedli poszukiwały nasion i zbóż. Co ciekawe, koty domowe, jakie dziś spotkamy w Chinach, nie pochodzą jednak od kotka bengalskiego. To potomkowie udomowionego kota nubijskiego, „importowanego” z zachodu. Zdaniem badaczy po zakończeniu epoki neolitu koty z Bliskiego Wschodu wyparły potomków kotka bengalskiego w Chinach. Skąd wzięły się pręgowane koty Wielką rolę w dalszych losach kotów domowych odegrał transport morski. Dzięki niemu rozpowszechniły się jako koty okrętowe. Dziś zamieszkują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Poszczególne rasy kotów ogromnie się od siebie różnią. Od porośniętych gęstym i długim futrem persów i norweskich kotów leśnych, po bezwłose koty bambino o krótkich, jamniczych łapkach. Co zaskakujące, pręgowane koty prawdopodobnie pojawiły się dopiero w okresie średniowiecza. Badania DNA sugerują, że związana z ich wyglądem mutacja pojawiła się na zachodzie Turcji w XIV wieku. Wygląd, który dziś wydaje nam się typowy, upowszechnił się na świecie, bo wydawał się atrakcyjny. Dopiero wtedy koty zaczęto cenić bardziej za wygląd i wdzięk niż z powodu korzyści, jakie wynikały z polowań na myszy. W odróżnieniu od psów, hodowla i selekcja kotów były rzadkością aż do XIX wieku. Dlatego kot do dziś niewiele różni się genetycznie od swego dzikiego przodka. Jest też mniej przyzwyczajony do interakcji z człowiekiem niż pies. Wskutek selekcji powstały zarówno największe rasy kotów, jak i te uznawane za najbrzydsze. Koty domowe stwarzają zagrożenie dla przyrody Koty domowe są w ścisłej czołówce najgroźniejszych gatunków inwazyjnych na świecie. W XIX w. zabierano je w podróże morskie, by tępiły okrętowe szczury. W ten sposób dotarły w miejsca pozbawione dotąd drapieżników. Koty rozumieją, gdy wołasz je po imieniu. Dlaczego więc często nie reagują? Tak, robią to absolutnie świadomie. Żeby to sprawdzić zbadano reakcje 78 futrzaków. Zdziczałe koty sieją dziś zniszczenie zwłaszcza wśród żyjących na wyspach ptaków, które często nie musiały latać, a gniazda mogły zakładać wprost na ziemi. Nawet tam, gdzie drapieżniki są częścią ekosystemu, koty domowe zyskują przewagę. Rozmnażają się bardzo szybko i są niezwykle odporne. Problem z kotami domowymi dotyczy całego świata, od Australii po Polskę i USA. Przeciętny kot zabija rocznie 180 innych zwierząt. Jedyne, co nam pozostaje, to nie wypuszczanie kotów z domu. Nawet te karmione świeżym mięsem nie tracą instynktu drapieżcy.
Po wymarciu człowieka to zdziczałe zwierzęta domowe opanują Ziemię. Które gatunki poradzą sobie najlepiej?
Ziemia już jest planetą zwierząt domowych. Gdybyśmy nagle zniknęli z jej powierzchni, to zdziczałe zwierzęta domowe miałyby największe szanse na opanowanie opustoszałej planety.
W tym artykule: Zdziczałe zwierzęta domowe – krowy Zdziczałe zwierzęta domowe – psy Zdziczałe zwierzęta domowe – świnie Zdziczałe zwierzęta domowe – kury Zdziczałe zwierzęta domowe – konie Zdziczałe zwierzęta domowe – kozy Zdziczałe zwierzęta domowe – koty Łączna biomasa udomowionych ssaków – na którą składają się głównie krowy i świnie – osiąga 60 proc. wszystkich żyjących przedstawicieli tej grupy. Jeśli do tego dodamy zsumowaną masę ludzi, która stanowi 36 proc. masy ssaków, to na dzikie gatunki z tej grupy pozostaje marne 4 proc. Podobnie rzecz się ma z ptakami. 70 proc. ich obecnej biomasy przypada na drób, głównie kurczaki. Dzikie gatunki stanowią tylko 30 proc. masy wszystkich żyjących ptaków. Tak przynajmniej wyliczył zespół prof. Rona Milo z Weizmann Institute of Science w Izraelu. Bezwzględne dane liczbowe potwierdzają te wnioski. Szacuje się, że obecnie Ziemię zamieszkuje 19,5 mld kurczaków, 1,4 mld krów, 980 mln świń, 470 mln psów oraz 373 mln kotów. Do tego trzeba dodać konie, krowy, owce, kozy czy nawet pszczoły miodne. A także zwierzęta, które, choć nie zostały udomowione, to ściśle związały swoje życie z człowiekiem. Są to choćby myszy domowe, szczury, wróble czy bociany białe. Gdyby ludzkość wyginęła nagle w wyniku jakiejś globalnej epidemii, to gigantyczna przewaga liczebna zwierząt domowych i związanych z człowiekiem dałaby im pierwszeństwo w opanowywaniu opustoszałej po nas Ziemi. Z drugiej strony niektóre wersje genów, jakie pod wpływem człowieka znalazły się w ich komórkach, mogłyby im to utrudnić. Krótkie nogi, duże otłuszczenie, oklapłe uszy czy łagodny charakter nie ułatwiłyby walki o byt w naprawdę dzikiej przyrodzie. Z kolei szybki przyrost masy czy wszystkożerność mogłyby okazać się przydatne. Ewolucja się nie cofa, lecz serwuje nowe mutacje. Widać to, gdy pojawiają się zdziczałe zwierzęta domowe. Zdarzyło się już wielokrotnie na wyspach, porzuconych farmach czy w strefach ewakuacji ludzi po rozmaitych katastrofach. To dobry prognostyk tego, jak mogłyby sobie takie zwierzęta poradzić na Ziemi pozbawionej ludzi. A wnioski bywają zaskakujące. Zdziczałe zwierzęta domowe – krowy Jesienią 2019 r. stado krów uciekło rolnikowi ze wsi Jakubowskie na Podlasiu. Trzymał on zwierzęta od wiosny na pastwisku, czasem tylko dowożąc im pokarm. Krowy miały niewielki kontakt z człowiekiem. Gdy właściciel postanowił zagnać je do obory jesienią, zwiały na sam jego widok. Nikt nie spodziewał się, że samodzielnie przetrwają całą zimę. Tymczasem nie tylko świetnie sobie poradziły, ale jeszcze się rozmnożyły. Rozwinął się też u nich silny instynkt stadny. Na widok człowieka dorosłe krowy chowały młode do środka, a same ustawiały się dookoła. W takim układzie uciekały do lasu. Ponad 170 krów żyje dziko w Lubuskiem. Zdecydowano, by je wybić Zaraz... Wolno żyjące krowy w Polsce? Tak, od około 9 lat w gminie Deszczno obok Gorzowa Wielkopolskiego żyje na wolności stado krów. Powiatowy lekarz weterynarii w Gorzowie Wlkp. wydał decy... Prawdopodobnie kluczem do udanego zdziczenia było to, że należały do mięsnej rasy limousine. Nie wymagały więc codziennego dojenia i nie cierpiały z powodu nadmiaru mleka. Gdyby należały do najpopularniejszej dziś w Polsce rasy holsztyńsko-fryzyjskiej, nie przeżyłyby zimy. Te krowy – o charakterystycznym czarno-białym umaszczeniu – rocznie dają od 5,5 do 11 tys. litrów mleka. Od bardziej pierwotnej rasy czerwonej polskiej można uzyskać tylko do 3 tys. litrów rocznie. Gdyby człowiek nagle zniknął, większość krów, niedojona, zapadłaby na bolesne zapalenie wymion. Nieliczne, które przetrwałyby tę chorobę, musiałyby się zmierzyć ze stadami drapieżników. Powolne krowy ras mlecznych wymarłyby bezpotomnie. Z atakami drapieżników poradzić by sobie mogły dwie linie ewolucyjne. Jedna to małe, chude i szybkie niskomleczne rasy pierwotne. Ich siłą byłaby wytrzymałość i zdolność do ucieczki. Z czasem z tych ras mógłby się wykształcić gatunek niedużego, ale szybkiego i wytrzymałego bydła. Zbliżony wielkością do dzisiejszej sarny tworzyłby małe rodzinne grupy, których główną metodą obrony przed drapieżnikami byłaby sprawna ucieczka. Zniknięcie ludzi mogłyby też przeżyć duże rasy mięsne bydła typu limousine. Geny szybkiego przyrostu masy, preferowane w doborze sztucznym, dałyby im przewagę w starciu z drapieżcami. Krowy tworzyłyby duże stada, które na widok agresorów ustawiałyby się wkoło, spychając młode do środka. W obronie przydawałyby im się duże rogi, więc z czasem ewolucja sprzyjałaby zwiększaniu ich rozmiarów. Tak by powstał drugi gatunek dzikiego bydła: powolny, ale ogromny, przewyższający wielkością żubry i tury, do tego agresywny i uzbrojony w potężne rogi. Zdziczałe zwierzęta domowe – psy Większość psów można zaliczyć do szeroko pojętej kategorii kundli. Badania zespołu prof. Wiesława Bogdanowicza z Muzeum i Instytutu Zoologii PAN w Warszawie wykazały, że ta grupa psów tworzy coś w rodzaju superrasy, lepiej radzącej sobie samodzielnie od przedstawicieli jakiejkolwiek rasy wyhodowanej przez człowieka. Mają lepszy węch, sprawniejsze układy rozrodczy i odpornościowy. Potrafią też samodzielnie wyszukiwać pokarm, żywić się resztkami, nie tylko świeżym mięsem, ale też padliną, odchodami, owocami, nawet gnijącymi. Gdyby więc człowiek nagle zniknął z powierzchni Ziemi, rasowe psy szybko by wymarły. Świat zaczęłyby podbijać wszędobylskie kundle. Szybko jednak musiałyby się zmierzyć z wilkami. Pies bowiem to udomowiony wilk. Badania genetyczne wskazują, że początki tego procesu sięgają między 27 a 40 tys. lat wstecz. Psy i wilki wciąż łączą silne więzy genetyczne. Wilki traktują psy albo jako rywali na swoim terytorium, których należy zagryźć, albo jak partnerów do rozrodu. Badania z 2018 r. wykazały, że aż 62 proc. eurazjatyckich wilków nosi w sobie fragmenty DNA psów. W świecie po wymarciu ludzi wilki, wreszcie wolne od prześladowań, gwałtownie zwiększyłyby swoją liczebność. Kundle z kolei zmuszone zostałyby do poszukiwania pożywienia w dziczy. Część z nich zostałaby zjedzona przez wilki. Pozostałe krzyżowałyby się z nimi na dużą skalę. W efekcie powstałby psowilk. Miałby nieco mniejsze rozmiary niż dzisiejsze wilki, bardziej zróżnicowane umaszczenie i większe możliwości żywieniowe – dietę mięsną, z upolowanych ofiar, uzupełniałby odchodami i dzikimi owocami. Struktura watahy psowilków stałaby się też bardziej elastyczna, co utrudniałoby potencjalnym ofiarom – jeleniom, sarnom, dzikim krowom czy koniom – przewidywanie ich aktualnej strategii myśliwskiej. W strefie umiarkowanej i borealnej psowilki stałyby się najbardziej skutecznym drapieżnikiem w świecie po wymarciu ludzi. Zdziczałe zwierzęta domowe – świnie Po katastrofie w Fukushimie w 2011 r. władze Japonii nakazały ewakuację ponad 100 tys. osób w promieniu ponad 20 km. Ok. 300 km kw. tego obszaru to były tereny rolne i miejskie. Z opuszczonych farm wydostało się tam na wolność blisko 30 tys. świń. Jednocześnie na opustoszałych terenach gwałtownie wzrosła liczebność dzików. To pozwoliło na nieskrępowany kontakt obu gatunków. W dziejach cywilizacji to nie był jakiś wyjątkowy przypadek. Świnie zostały udomowione 8–8,5 tys. lat temu na Bliskim Wschodzie. Stamtąd wraz z rolnikami powędrowały do Europy. Rolnicy z północy do swoich stad świń chętnie dołączali dziki. Ok. 4 tys. lat temu trzoda chlewna stała się krzyżówką obu tych gatunków. Nic więc dziwnego, że i na opuszczonych przez ludzi terenach wokół Fukushimy doszło do wymiany genetycznej między świniami i dzikami. Efekty tego zbadała grupa japońskich naukowców, którzy spodziewali się, że świńskie geny przyniosą korzyści dzikom. Odkryli jednak, że mieszańce stanowiły ledwie 16 proc. populacji, a świńskie geny stanowiły u nich tylko 8 proc. całego DNA. Badacze doszli więc do wniosku, że cechy świń nie pomagały dzikom w przetrwaniu. Ich zdaniem hybrydy stopniowo wymierają. To zaś oznacza, że po zniknięciu ludzkości świnie prawdopodobnie też szybko by się skrzyżowały z dzikami. Mieszańce nie radziłyby sobie jednak ze sprawnym wyszukiwaniem pokarmu w dzikiej przyrodzie i z obroną przed drapieżnikami. Z czasem by więc zniknęły, a na planecie pozostałyby już tylko dziki. Zdziczałe zwierzęta domowe – kury Pierwszym zwierzęciem, jakie przyciąga uwagę turystów na hawajskiej wyspie Kauai, są kury. Widać je na parkingach, trawnikach, ulicach, plażach i w lesie. Nikt ich nie pilnuje, nikt się nimi nie zajmuje. Świetnie radzą sobie całkowicie same. Podobnie jak wszystkie kury na świecie, także i te z Kauai pochodzą od żyjącego w dżunglach południowej Azji kura bankiwa. Udomowienie nastąpiło prawdopodobnie około 8 tys. lat temu. Stamtąd kury rozpowszechniły się na cały świat. Większość dzisiejszych kur jest całkowicie zależna od człowieka. Osiągają rozmiary dwukrotnie większe od swego dzikiego przodka. Często utraciły, i tak pierwotnie nieduże, zdolności latania. Mają proporcjonalnie mniejsze mózgi. Potrafią składać jaja niemal codziennie, ale często tracą potrzebę ich wysiadywania. Te, które około tysiąca lat temu Polinezyjczycy przywieźli na Kauai, bardziej przypominały pierwotne kury bankiwa. Po odkryciu wyspy w 1778 r. przez kapitana Jamesa Cooka skrzyżowały się one z rasami europejskimi. Doszło do tego ponownie m.in. po huraganach z 1982 i 1992 r., które wywiały kurczaki z podwórek do lasów. Zdziczałe kury Kauai zachowały wiele pierwotnych genów, ale dopływ DNA udomowionych kur przyniósł im korzyści. Geny szybkiego wzrostu i reprodukcji pozwalają im szybko odbudować populację po kryzysach. Natomiast cechy dzikie – mniejsze rozmiary ciała, rzadsze składanie jaj i troskliwsze ich wysiadywanie – ułatwiają im przeżycie. Podobny proces można będzie zapewne zaobserwować u kur po wymarciu człowieka. Większość typowych ras mięsnych i nieśnych zapewne szybko by wyginęła. Przetrwałyby te bardziej ogólnoużytkowe, typu polskiej zielononóżki kuropatwianej. Ale nawet one nie poradziłyby sobie zimą w rejonach polarnych i umiarkowanych. Pozbawione ogrzewanych kurników zamarzłyby na śmierć. Natomiast w klimacie ciepłym i tropikalnym, po chwilowym załamaniu liczebności, szybko by się odnalazły. Ewolucja pchnęłaby je w kierunku zmniejszenia wielkości i sprawniejszego latania. Nie potrafiłyby długo fruwać, ale – tak jak cietrzewie czy głuszce – z łatwością podlatywałyby na drzewa, by uciec przed drapieżnikami. Składałyby mniej jaj, które ukrywałyby w wygrzebanym w ziemi dołku, gdzieś w leśnej gęstwinie. Geny szybkiego wzrostu pozwalałyby im prędko dojrzewać i mieć kilka lęgów w roku. Domieszka DNA od ras bojowych zwiększyłaby ich agresywność. W okresie godowym koguty walczyłyby więc ze sobą w niezwykle widowiskowy sposób. Kury zaś broniłyby swoich piskląt z zaciętością, kopiąc silnymi nogami i szarpiąc dziobem przeciwnika do krwi. Zdziczałe zwierzęta domowe – konie Konie najprawdopodobniej zostały udomowione około 5 tys. lat temu przez lud Botai ze stepów Kazachstanu. Stamtąd rozprzestrzeniły się na świat. Hodowano je głównie jako siłę pociągową do prac rolnych albo zwierzę do jazdy wierzchem. Hodowla nie zmieniła tak bardzo ich pierwotnych genów jak u krów, świń czy kur. Większość ras koni zachowała dużą sprawność fizyczną i samodzielność. Pozbawione opieki człowieka, z łatwością dziczeją i przystosowują się do lokalnych warunków. Tak jak choćby mustangi, które są potomkami koni domowych przywiezionych w XVI wieku przez Europejczyków podbijających Amerykę Północną. – W każdym rejonie USA mustangi tworzą nieco inną strukturę – opowiada Iwa Momatiuk, fotografka przyrody, która od 56 lat mieszka w Ameryce. – W częściach Nevady żyją w grupach rodzinnych do 80 koni. W górach z kolei stado tworzy z reguły tylko ogier, kilka klaczy i ich potomstwo. Gdyby więc cała ludzkość wyginęła, to niekontrolowane i niekastrowane konie pewnie by zalały świat. Ich ewolucja mogłaby pójść w dwie strony. Na terenach otwartych – głównie stepach – konie zachowałyby duże rozmiary i tworzyłyby wielkie tabuny, liczące do kilkudziesięciu osobników. Przebywałyby razem przez cały rok. Zachowałyby rozmaitość umaszczenia koni domowych, długie grzywy i ogony. Dobrze widoczne, szczególnie w galopie, stanowiłyby doskonałe ostrzeżenie przed drapieżnikami dla innych członków stada. Z kolei w lasach mógłby powstać gatunek niewielkiego konia o bardziej samotniczym trybie życia i jednolicie ciemnobrązowym umaszczeniu, które pełniłoby funkcję kamuflażu. Krótka grzywa i cienki ogon zapobiegałyby zaplątywaniu się w krzewy. Pysk nieco by się wydłużył i zwęził, aby ułatwić zrywanie pożywnych liści w gąszczu. Konie leśne zbierałyby się razem jedynie w okresie godowym. Samce toczyłyby wtedy brutalne walki o dostęp do samic, korzystając przy tym z kopyt i zębów. Po zapłodnieniu ogiery wracałyby do indywidualnego trybu życia, a klacze samodzielnie wychowałyby młode. Zdziczałe zwierzęta domowe – kozy Zdziczałe kozy były plagą wysp Galapagos. Zabijano je tysiącami, aż w końcu w 2006 r. zlikwidowano ostatnie. Gdyby przetrwała choć jedna ich para, wkrótce te zwierzęta z powrotem by odbudowały liczną populację na wyspach. Ta historia pokazuje, jak niezwykle ekspansywna jest koza domowa. Pochodzi ona od dzikiej kozy bezoarowej, która do dziś żyje na pustynnych obszarach Azji Południowo-Zachodniej. Mimo że od udomowienia minęło już blisko 11 tys. lat, to koza domowa nadal zachowała ogromną wytrzymałość oraz elastyczność pokarmową swoich przodków. Jest w stanie żywić się liśćmi, gałęziami, korą, kwiatami, owocami, korzeniami, nasionami, a nawet grzybami. W Australii zdziczałe kozy jedzą kłujące akacje oraz gorzkie zioła, których unikają owce czy bydło. Gdyby człowieka zabrakło na Ziemi, kozy domowe szybko by opanowały wszelkie rejony suche i ciepłe, szczególnie półpustynne oraz skaliste. Zachowałyby zdolność do rozmnażania się o dowolnej porze roku – byle miały trochę pokarmu i wody. Tworzyłyby, tak jak i dzisiaj, stada o strukturze matriarchalnej: z doświadczoną przewodniczką, młodszymi samicami i ich potomstwem. Samce po osiągnięciu dojrzałości płciowej opuszczałyby rodzinne grupy, tworząc luźne i elastyczne stada męskie. Zdziczałe zwierzęta domowe – koty Niemal 9 tys. małych i średnich wysp świata jest zamieszkanych przez zdziczałe koty. Zjadają tam, co się da: od ptaków i ssaków, przez gady, po bezkręgowce, głównie owady. Ta wszechstronność pokarmowa z pewnością ułatwiłaby kotom przetrwanie po wymarciu człowieka. Więź między naszymi gatunkami sięga 8 tys. lat wstecz. To wtedy koty nubijskie (Felis silvestris nubica), czyli afrykański i arabski podgatunek żbika (Felis silvestris), zaczęły kręcić się wokół człowieka. Przyciągnęły je myszy i szczury, zwabione z kolei zapasami ziaren u pierwszych rolników. Koty nubijskie udomawiały się stopniowo: najpierw w Azji Zachodniej, później w Egipcie. Wraz z rolnikami koty domowe zawędrowały do Europy. Tam spotkały się z drugim podgatunkiem żbika: żbikiem europejskim (Felis silvestris silvestris). Z nim też z łatwością się krzyżowały. W efekcie w wielu rejonach Europy żbiki zostały w dużym stopniu zastąpione przez hybrydy. Po wymarciu człowieka rasy kanapowe zapewne szybko by wyginęły, a Ziemię opanowaliby potomkowie „dachowców”. W warunkach ostrej konkurencji musieliby zacząć się jednak specjalizować pokarmowo. Część kotów przeszłaby na nadrzewny tryb życia, intensywnie krzyżując się ze żbikami europejskimi. Lżejsze, mniejsze i zwinniejsze, żywiłyby się głównie ptakami. Naziemne osobniki utworzyłyby linię większą i cięższą, powolną, lecz waleczną, która wyspecjalizowałyby się w polowaniach na szczury i gigantyczne myszy.
Tego z pewnością nie wiedziałeś! Chińczycy także kiedyś udomowili koty
Koty są najpopularniejszymi zwierzętami domowymi - szacuje się, że jest ich dziś na świecie ponad 500 mln! Te, które znamy, pochodzą od afrykańskiej i bliskowschodniej dzikiej formy, kota nubijskiego, Felis silvestris lybica. Ale właśnie odkryto coś, czego o nich nie wiedzieliśmy.
Do udomowienia kotów doszło nie tylko w Egipcie i na Bliskim Wschodzie, ale również - niezależnie - w Chinach. Było to w okresie po narodzinach rolnictwa - wynika z nowych badań, przedstawionych w PLOS ONE. W 2004 r. naukowcy ogłosili, że początków związku pomiędzy ludźmi i kotami należy szukać na Bliskim Wschodzie, w okresie 9-7 tys. lat p.n.e., tuż po narodzinach rolnictwa. Jeszcze wcześniej, w 2001 r., w osadzie rolniczej na północy Chin (w prowincji Shaanxi) naukowcy z Chińskiej Akademii Nauk w Pekinie odkryli kości kota, datowane na ok. 3500 r. p.n.e. Nie było jednak jasne, czy kości te można uznać za dowód relacji pomiędzy ludźmi a małymi dzikimi kotami z Chin już w 4. tysiącleciu przed naszą erą. Równie dobrze pierwsze koty mogły zostać udomowione na Bliskim Wschodzie, a do Chin mogły być sprowadzone później - sugerowali naukowcy. Bez ustalenia, do jakiego gatunku należało zwierzę z prowincji Shaanxi, trudno było przesądzać na rzecz jednej z hipotez. W Chinach żyją co najmniej cztery formy małych kotów. W okresie, którego dotyczą badania, nie pojawiał się tam jednak kot nubijski - podgatunek, od którego wywodzą się koty współczesne. Nowe światło na dawne relacje ludzi i kotów rzucają badania prowadzone przez naukowców z francuskiego Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS), Francuskiego Muzeum Historii Naturalnej (MNHN), szkockiego University of Aberdeen, Chińskiej Akademii Nauk Społecznych i Instytutu Archeologii Prowincji Shaanxi. Zespół ekspertów z tych instytucji przebadał kości, stosując metodę geometrycznych analiz kształtu. Metoda ta pozwala rozróżnić podobne kości należące do różnych, niewielkich kotów, w przypadku materiału tak starego, że nie można z niego pozyskać DNA. Naukowcy analizowali żuchwy pięciu kotów znalezione w prowincjach Shaanxi i Henan, datowane na okres 3500-2900 r. p.n.e. Ustalili, że wszystkie należały do drapieżnego ssaka zwanego kotkiem bengalskim (Prionailurus bengalensis). Ten daleki kuzyn kota nubijskiego wciąż żyje w Azji Wschodniej. Znany jest z tego, że lubi się trzymać blisko okolic zajmowanych przez człowieka. W początkach rolnictwa kotki bengalskie z Chin (podobnie jak dzikie koty na Bliskim Wschodzie i w Egipcie) mogły sobie upodobać sąsiedztwo ludzi. Przyczyną mogły być gryzonie, które w pobliżu osiedli poszukiwały nasion i zbóż. Udomowienie kota na Bliskim Wschodzie i w Egipcie, a niezależnie od tego - również w Chinach, mogło się odbywać w podobny sposób - sugerują autorzy badania. Z tą różnicą, że w Chinach do osiedli ludzkich ciągnęły kotki bengalskie, w Afryce i na Bliskim Wschodzie - koty nubijskie. Zdaniem autorów publikacji do udomowienia kotów mogło dojść niezależnie w trzech miejscach na Ziemi. W procesie tym kluczowe były narodziny rolnictwa. Koty domowe, jakie dziś spotkamy w Chinach, nie pochodzą jednak od kotka bengalskiego, a raczej od kota nubijskiego, który po zakończeniu neolitu wyparł lokalnego krewniaka z chińskich osiedli - zaznaczają autorzy badania. Nie wiadomo jednak, jak trafił do Chin. Mogło do tego dojść w okresie przecierania Jedwabnego Szlaku, kiedy rozpoczynały się pierwsze relacje Wschodu z Zachodem - sugerują. Źródło: PAP