Ten krewny człowieka współczesnego urządził w tybetańskiej jaskini rzeźnię. Archeolodzy znaleźli tysiące kości
Ślady pobytu denisowian – enigmatycznych krewnych człowieka współczesnego – odkryli archeolodzy w jaskini na Płaskowyżu Tybetańskim. Znaleziono tam tysiące kości upolowanych przez niego zwierząt: orłów, bażantów, wiewiórek, ale też śnieżnej pantery.
W tym artykule: Denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim Długotrwała siedziba denisowian. Archeolodzy na tropie Bogata mięsna dieta. Co jadł denisowianin? Jeszcze kilkanaście lat temu naukowcy nie mieli pojęcia o istnieniu denisowian. To kolejny gatunek człowieka, który żył równocześnie z neandertalczykami i człowiekiem współczesnym mniej więcej od 300 do 25 tys. lat temu. Naukowcy odkryli tylko pojedyncze szczątki denisowian tylko na terenie Azji. Najwięcej na jego temat wiemy, dzięki analizom genetycznym. Nie jest jasne, kiedy wyginęli. Istnieją dowody sugerujące, że krzyżowali się zarówno z neandertalczykami, jak i Homo sapiens. Denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim Zespół badaczy z Chin, Danii i Wielkiej Brytanii ogłosił właśnie na łamach prestiżowego periodyku „Nature” niezwykłe odkrycie z jaskini Baishya Karst na Płaskowyżu Tybetańskim. Nie jest to zbyt korzystne miejsce do życia dla ludzi. Położone jest na wysokości ponad 3 tys. m n.p.m. To zaledwie jedno z dwóch miejsc na tym płaskowyżu, gdzie odkryto ślady pobytu denisowian. Ten gatunek człowieka pozostaje jednak ciągle enigmatyczny. Bo w jaskini znaleziono około 2500 tysiąca kości, ale są to zwierzęta, które on upolował. Po sprawcach rzezi pozostała zaledwie jedna kość. Jest to fragment żebra. Długotrwała siedziba denisowian. Archeolodzy na tropie Z szeroko zakrojonych analiz naukowców wynika, że denisowianom było w tej jaskini bardzo wygodnie. Zasiedlali ją bardzo długo: od około 200 000 do 40 000 lat temu. – Byliśmy w stanie stwierdzić, że denisowianie polowali, patroszyli i jedli szereg gatunków zwierząt. Nasze badanie ujawnia nowe informacje na temat zachowania i adaptacji denisowian zarówno do warunków panujących na dużych wysokościach, jak i zmieniającego się klimatu. Dopiero zaczynamy rozumieć zachowanie tego niezwykłego gatunku człowieka – mówi współautor artykułu dr Geoff M. Smith, archeozoolog z Uniwersytetu w Reading. Wtóruje mu prof. Frido Welker z Uniwersytetu Kopenhaskiego: – Biorąc pod uwagę zarówno dowody kopalne, jak i molekularne z Ganjia Basin [rejonu – przyp. red.], gdzie znajduje się jaskinia Baishiya Karst, miejsce to zapewniało stosunkowo stabilne środowisko do życia dla denisowian, pomimo dużej wysokości nad poziomem morza. Archeolodzy zidentyfikowali zaledwie jeden fragment kości żebrowej denisowianina z warstwy datowanej na 48–32 tysiące lat temu. Oznacza to, że żył w czasie, gdy ludzie współcześni rozprzestrzeniali się na kontynencie euroazjatyckim. Innych ludzkich szczątków nie było. Ale o jego aktywności w pieczarze świadczą ślady na kościach zwierząt. Bogata mięsna dieta. Co jadł denisowianin? Kości zwierząt odkryte przez archeologów w jaskini były bardzo rozdrobnione. Spoglądając nie nie było możliwe określenie gatunku. Dlatego zastosowano zaawansowaną metodę analityczną: spektrometrię mas (ZooMS). Umożliwiła ona określenie, jakie zwierzęta spoczywały w jaskini. Archeologowie odnaleźli najstarsze szczątki tajemniczych praludzi - denisowian Skamieniałości odnaleziono w syberyjskiej jaskini. Według naukowców kości naszego tajemniczego przodka mają ok. 200 000 lat. Wraz ze szczątkami denisowianina, naukowcy odnaleźli kamienne pr... Najwięcej szczątków należało do nahura górskiego (wygląda trochę jak kozica), ale były też kości jaków, koniowatych, nosorożca wełnistego i hieny cętkowanej. Naukowcy zidentyfikowali również fragmenty kości małych ssaków, takich jak świstaki i ptaki. Chociaż w jaskini były też szczątki śnieżnej pantery. – Obecne dowody sugerują, że to denisowianie, a nie inne grupy ludzkie, zajmowali jaskinię i efektywnie wykorzystywali wszystkie dostępne im zasoby zwierzęce przez cały okres zasiedlenia – stwierdził współautor artykułu dr Jian Wang z Uniwersytetu Lanzhou. Denisowianie usuwali z kości mięso i szpik kostny – było to cenne pożywienie. Ale też używali kości zwierzęcych do produkcji narzędzi. Zasobów naturalnych było zatem w brud. Był to raj na ziemi dla naszych krewnych. – Pojawia się teraz pytanie, kiedy i dlaczego denisowianie na Płaskowyżu Tybetańskim wymarli – zastanawia się dr Welker. Źródło: Nature Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wyżyna Tybetańska to największy i najwyższy płaskowyż na Ziemi. Wywiera wpływ na klimat całej planety
Wyżyna Tybetańska jest nazywana „trzecim biegunem Ziemi”, ale nie w związku z położeniem geograficznym, a ze względu na wpływ, jaki ten olbrzymi obszar wywiera na klimat panujący na całej planecie. Dziś żyją tam miliony osób, a jednak obszar ten charakteryzuje się niską gęstością zaludnienia. Co warto wiedzieć na temat jednego z najbardziej fascynujących miejsc na Ziemi? Poniżej wymieniamy najciekawsze informacje o najwyższej wyżynie świata.
W tym artykule: Gdzie leży Wyżyna Tybetańska? Roślinność Wyżyny Tybetańskiej Dlaczego Wyżyna Tybetańska ma niewielką gęstość zaludnienia? Odkrycia naukowców na Wyżynie Tybetańskiej Ma ogromną powierzchnię. Rozpościera się na rekordowej wysokości. Otaczają ją potężne łańcuchy górskie. Wyżyna Tybetańska to największy i najwyższy płaskowyż. Ten geologiczny fenomen powstał w następstwie zderzenia dwóch płyt tektonicznych: eurazjatyckiej i indyjskiej. Ukształtował się tam unikatowy ekosystem, co sprawia, że ogromna wyżyna jest przedmiotem zainteresowania naukowców różnych dziedzin. Gdzie leży Wyżyna Tybetańska? Mówiąc o Wyżynie Tybetańskiej, na myśli trzeba mieć obszar rozciągający się w Azji Centralnej. Niemal w całości leży na terytorium Chin. Jedynie niewielkie fragmenty zachodniego skraju rozległej wyżyny stanowią przedmiot sporu między Chińską Republiką Ludową a Indiami. Wyżyna Tybetańska zajmuje powierzchnię ok. 2,5 miliona kilometrów kwadratowych. Rozciąga się na wysokości od 4000 do 5000 metrów n.p.m. Geograficzne granice tego obszaru wyznaczają potężne łańcuchy górskie: Pamir i Karakorum na zachodzie, Hengduan Shan na wschodzie, Kunlun, Ałtyn-Tag i Qilian Shan na północy i Himalaje na południu. Roślinność Wyżyny Tybetańskiej Położenie geograficzne determinuje warunki klimatyczne, jakie panują na Wyżynie Tybetańskiej. Na rozległym płaskowyżu występuje klimat podzwrotnikowy kontynentalny, wybitnie suchy. W większości miejsc, roczna suma opadów zamyka się w przedziale 100–200 mm. Tylko w częściach południowo-wschodniej i południowej opady osiągają odpowiednio 1000–1500 mm i 500 mm. Surowe zimy, podczas których średnia temperatura spada poniżej minus 10 stopni Celsjusza i chłodne lata ze średnią temperaturą ok. 12 stopni Celsjusza są tam normalnym zjawiskiem. Jaka roślinność mogła rozwinąć się na tak niegościnnym terenie? Wbrew pozorom, tamtejsza szata roślinna jest bogata i różnorodna. Dlaczego upadło starożytne Imperium Tybetańskie? Badacze wskazują powody Imperium Tybetańskie rozkwitało w latach 618–877 r. n.e. Było to miejsce zamieszkania około 10 milionów ludzi. Dlaczego historia potęgi urywa się w IX wieku? Naukowcy mają pewną teorię. Na obszarze Wyżyny Tybetańskiej występuje roślinność pustynna, stepowa, tundrowa i alpejska. Na równinach dominują trawy, w dolinach występują także wierzby i jałowce. W części południowej pojawiają się lasy sosnowe, świerkowe i jodłowe, a w południowo-wschodniej, gdzie opady są najobfitsze, występują także świerki, wiązy, dęby, brzozy oraz subtropikalne rododendrony, magnolie i azalie. Ponad 2 tys. gatunków roślin miejscowa ludność wykorzystuje w tradycyjnej medycynie ludowej. Około 600 gatunków tamtejszej flory stanowią endemity. Rośliny uprawne to przede wszystkim jęczmień, gryka, pszenica, konopie i ryż. Należy podkreślić, że ekosystem Wyżyny Tybetańskiej jest niezwykle wrażliwy. Najnowsze badania przeprowadzone przez chińskich naukowców dowodzą, że o ile postępujące zmiany klimatyczne wywierają silnie negatywny wpływ na tamtejszą roślinność, to działania antropogeniczne są przyczyną jeszcze silniejszej presji. Wśród głównych czynników determinujących degradację fauny badacze wskazali na nadmierny wypas zwierząt gospodarskich. Dlaczego Wyżyna Tybetańska ma niewielką gęstość zaludnienia? Wyżyna Tybetańska zajmuje powierzchnię 2,5 miliona kilometrów kwadratowych. Obszar ten zamieszkuje ok. 7 milionów osób. Oznacza to, że gęstość zaludnienia najwyższej wyżyny świata jest niższa niż 3 osoby na kilometr kwadratowy. Dla porównania, powierzchnia Polski wynosi zaledwie (w konfrontacji z Wyżyną Tybetańską) 322575 kilometrów kwadratowych, ale gęstość zaludnienia w naszym kraju to około 120 osób na kilometr kwadratowy. Dlaczego Wyżyna Tybetańska ma tak niską gęstość zaludnienia? Wynika to przede wszystkim z czynników geograficznych, klimatycznych i gospodarczych. Na tak dużej wysokości powietrze jest mocno rozrzedzone. Niemal przez cały czas wieje silny wiatr. Poziom opadów jest wyjątkowo niski. W ciągu roku panują tam znaczne wahania temperatur. Czasami w tym samym momencie można doświadczyć uczucia ciepła i zimna, np. gdy na część ciała padają promienie słoneczne (Wyżyna Tybetańska należy do najbardziej nasłonecznionych miejsc), a pozostała część znajduje się w cieniu. Tamtejsze gleby ograniczają uprawę roli do kilku gatunków. Życie na wyżynie skupia się w niewielkich wioskach rozsianych po całym jej obszarze. Mieszkańcy hołdują tradycyjnemu stylowi życia, a ich głównym zajęciem pozostaje hodowla bydła i uprawa jęczmienia. Odkrycia naukowców na Wyżynie Tybetańskiej Wyżyna Tybetańska jest niezwykle interesującym obszarem, nie tylko w kontekście kulturowym, ale także geologicznym i archeologicznym. Już sam fakt, że ścierają się tam dwie z siedmiu głównych płyt tektonicznych rozpala wyobraźnie badaczy. Jeżeli dodamy do tego fakt, że w obszarach górskich występują tam liczne lodowce, a najstarsze ślady bytności człowieka na tym obszarze są datowane na ponad 200 tysięcy lat, przestaniemy dziwić się, że najwyżej położona wyżyna świata jest wymarzonym „placem zabaw” dla naukowców reprezentujących najróżniejsze dziedziny. Wśród ważnych znalezisk naukowych na Wyżynie Tybetańskiej, należy wymienić przede wszystkim odkrycie badaczy z Chińskiej Akademii Nauk. Zespół naukowców pobrał próbki z 21 lodowców i poddał je gruntownej analizie. W toku badań odkryto 968 nieznanych wcześniej mikrobów. Badacze zsekwencjonowali ich DNA i skatalogowali informację genetyczną o poszczególnych mikroorganizmach. To pierwszy przypadek w historii, kiedy udało się stworzyć sekwencję mikroorganizmów pochodzących z lodowca. Inne ważne odkrycie jest wspólnym osiągnięciem badaczy z Chińskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu w Lanzhou i dotyczy wpływu Wyżyny Tybetańskiej na klimat. Naukowcy ustalili, że rozległy obszar przez cały rok reguluje cyrkulację atmosfery w skali całej półkuli. Udało się im ustalić sposób, w jaki płaskowyż przenosi powierzchniowe zanieczyszczenia do górnych warstw atmosfery podczas azjatyckiego monsunu letniego. Zidentyfikowali również wzmożony wpływ, jaki w okresie zimowym wyżyna wywiera na fale Rossby'ego, które zaburzają prądy strumieniowe i w ten sposób przyczyniają się do występowania uderzeń chłodu na niższych szerokościach geograficznych. W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości? Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielaj... Warto wspomnieć, że na Wyżynie Tybetańskiej odkryto jedne z najstarszych przykładów dzieł sztuki. Mowa o odciskach dziecięcych dłoni i stóp w miękkim trawertynie, które odnaleziono w rejonie Quesang. W tym miejscu niektórym zapewne nasuwa się pytanie: gdzie tu dzieło? Odciski, o których mowa, tworzą pewną kompozycję, co pozwala przypuszczać, że nie powstały przypadkiem. Zdaniem badaczy, wykonało je dwoje dzieci w wieku od 7 do 12 lat. Wiek znaleziska jest określany na 169–226 tys. lat. Nie wiadomo, kto jest ich autorem. Najbardziej prawdopodobna hipoteza wskazuje, że mogli wykonać je denisowianie, ale należy pamiętać, że tereny Wyżyny Tybetańskiej zamieszkiwał także Homo erectus. Niektórzy naukowcy negują zasadność kwalifikowania tego odkrycia jako dzieła sztuki. Przeciwnicy wskazują, że nie da się jednoznacznie ocenić celowości działania. Nikt, przynajmniej na razie, nie może jednak poddać w wątpliwość faktu, że odciski z Quesang są najstarszymi śladami bytności człowieka na tym obszarze. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Srebrny Pałac Kyunglung. Oto serce starożytnego królestwa Szangszung w Tybecie
Przed pojawieniem się Imperium Tybetańskiego w VII w. istniało państwo Szangszung, które posiadało własną religię i kulturę. Srebrny Pałac Kyunglung był legendarną siedzibą jego władców.
W tym artykule: Starożytne państwo Szangszung Kim byli mieszkańcy Szangszung? Srebrny Pałac Kyunglung – siedziba królów Starożytne plemiona tybetańskie były w dawnych czasach kontrolowane przez enigmatycznych władców państwa Szangszung. Bardzo mało wiemy na ich temat. Były to czasy poprzedzające buddyzm na tych ziemiach. Kyunglung był legendarnym pałacem władców. Według przekazów miał być ze złota, tylne mury ze srebra, a narożniki z agatu, a dachy z miedzi. Ile w tym jest prawdy? Starożytne państwo Szangszung Według spisanych źródeł pierwsi władcy Tybetu mieli spaść z nieba i zjednoczyć wszystkie plemiona. Pokonali oni zwierzchnią władzę kraju o nazwie Szangszung (Shang Shung). Choć mało wiemy na temat tego kraju, to od początku XXI w. badania archeologiczne skupiają się na wyjaśnieniu istnienia tego zagadkowego królestwa. W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości? Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielaj... Szangszung było państwem położonym na pustynnych terenach zachodniego Tybetu. Nieznany jest jego zasięg, a nawet nie wiemy, jak wyglądała jego struktura. Czy to było wodzostwo, sojusz plemion czy królestwo? Twór ten kontrolował jednak ważne szlaki handlowe łączące świat wschodu i zachodu. Legendy mówią, że Szangszung założyli ludzie przybyli z Zachodu w I tysiącleciu p.n.e. Do dzisiaj materiał archeologiczny jest skromny, ale powoli się zwiększa. Pewnie kiedyś pozwoli na szersze poznanie tej historii. Kultura tego kraju rzeczywiście musiała się ukształtować kilka wieków przed naszą erą. Istnieją tego dowody archeologiczne. Odkryte malowidła w jaskiniach i zrujnowanych świątyniach sugerują intensywne kontakty i wpływy perskiego pochodzenia. Kim byli mieszkańcy Szangszung? Nazwa kraju ma źródła w prastarym języku tybetańskim. Miał on być zachodnim dialektem, który z czasem stał się najbardziej wpływowy z całym Tybecie. „Szung” w późniejszym języku tybetańskim oznacza Garuda, czyli przedstawienie orła. Najbardziej widocznym kulturalnym dziedzictwem Szangszung jest religia bön. Trudno powiedzieć, na czym polegała natura tej wiary. Wiadomo, że duże znaczenie miały obrzędy pogrzebowe i przechodzenie do zaświatów. Uważano, że troska o zmarłych przynosi szczęście i powodzenie żyjącym. Prawdopodobnie religia ta miała bardziej wymiar dworski i służyła do utrzymania świętości władcy. Religia bön wywarła duży wpływ na później dominujący w Tybecie buddyzm. Po wielu latach stare wierzenia zostały nawet specjalnie zaadaptowane do tybetańskiego buddyzmu. Widać to w ikonografii, kulturze materialnej, a nawet w dogmatach religijnych. Badania pokazują, że mieszkańcy Szangszung posługiwali się językiem z rodziny języków indoeuropejskich. W 1999 r. dokonano przypadkowego odkrycia wioski z okresu Szangszung. Dzięki temu wiemy, że zwykli mieszkańcy uprawiali jęczmień, hodowali owce, kozy i jaki. Mieszkali oni w parterowych, półpodziemnych budynkach i wykazywali się zróżnicowaną zamożnością. Ważnym elementem kulturowym były megalityczne menhiry, które znane są z całego obszaru Tybetu. Stawianie tych kamieni ma długą tradycję sięgającą od epoki brązu po czasy historyczne. Srebrny Pałac Kyunglung – siedziba królów Stolica kraju miała się mieścić pod górą Kajlas, którą uważano (i uważa się aż do dzisiaj) za świętą. Na tym płaskowyżu wyróżnić można pewne miejsca, gdzie mieściły się bardziej ufortyfikowane grody czy pałace. Jednoznaczna lokalizacja stolicy jest jednak wciąż tematem dyskusyjnym. Największy z pałaców miał się jednak mieścić przy współczesnej wiosce Kyunglung. Nazwa ta oznacza „Dolinę Orła”. Wzmianki o tym pałacu pochodzą z pewnych tekstów i legend. Jak miał wyglądać Srebrny Pałac Kyunglung według przekazów? Fundamenty postawiono ze złota. Tylne mury były ze srebra. Dachy miały być z miedzi. Narożniki pałacu pokryte miały być agatem. Drzwi wykonano z białej muszli. Jest to oczywiście fantazyjna wizja tego kompleksu. Materiał mógł co najwyżej przypominać złoto czy srebro. Drzwi pewnie były malowane na biało, złote fundamenty to żółte cegły, a srebro to wybielona elewacja muru. W każdym razie pierwsze badania archeologiczne w miejscu potencjalnej lokalizacji pałacu przeprowadzono dopiero w XXI w. Kyunglung nie był raczej miastem, ale pałacem lub zamkiem. Było to stanowisko z pewnością ufortyfikowane, o dużym potencjale strategicznym. Znaleziono jeden kompleks buddyjski, ale też inny, o wiele starszy, który związany jest z Szangszung. Stanowisko jest położone w miejscu uskoku, gdzie zrujnowana struktura ma charakter tarasowy. Całość założenia można podzielić na 3 tarasy: Na najniższym piętrze było najwięcej struktur, które służyły celom gospodarczym, hodowali zwierząt i spełniały funkcję mieszkalną. Był też tam duży, prostokątny kopiec związany z rytuałami. Środkowy taras został mocno zniekształcony przez budowę późniejszej kaplicy. Stała tam budowla o funkcji zapewne publicznej, ale, niestety, nic więcej nie wiadomo. Górny taras wydaje się być najbardziej elitarny. Nie ma tu żadnej typowej budowli mieszkalnej, podobnej do tych z najniższego tarasu. W najwyższym punkcie działki znajduje się prosty, duży prostokątny budynek z wieloma niszami. Do tej konstrukcji prowadzi wiele platform i schodów. Prawdopodobnie mogło to być miejsce urzędowania władcy. Dalsze badania i nowsze publikacje dadzą nam szansę na ustalenie, jak naprawdę wyglądał Kyunglung i czym było państwo Szangszung. Źródła: Mark Aldenderfer; Holley Moyes 2005, In the valley of the eagle Zhang-zhung, kyunglung, and the pre-buddhist sites of far western Tibet. Paolo Robrti di Sarsina 2012, Chögyal Namkhai Norbu Rinpoche: Dzogchen and Tibetan Tradition. From Shang Shung to the West, Religions, nr 3/2, str. 163–182.
Dlaczego upadło starożytne Imperium Tybetańskie? Badacze wskazują powody
Imperium Tybetańskie rozkwitało w latach 618–877 r. n.e. Było to miejsce zamieszkania około 10 milionów ludzi. Dlaczego historia potęgi urywa się w IX wieku? Naukowcy mają pewną teorię.
W tym artykule: Kiedy upadło Imperium Tybetańskie? Najwyżej położone imperium na świecie Zmiany klimatu a życie w Tybecie Imperium Tybetańskie nie odegrało tak wielkiej roli w dziejach świata, jak na przykład Cesarstwo Rzymskie. Jednak i tak zapisało się na kartach historii jako rekordzista. Było to najwyżej położone na świecie imperium, a mówimy o wysokości ponad 4000 m n.p.m. Tybetańczycy rządzili wówczas na obszarze około 4,6 miliona km2 w Azji Wschodniej i Środkowej. Granice Imperium sięgały aż do północnych Indii. Biorąc pod uwagę niskie stężenie tlenu w powietrzu na opanowanych terenach, to fascynujące, że zamieszkiwało je nawet 10 milionów osób. Co zatem doprowadziło do upadku Imperium? Według autorów badań opublikowanych na łamach czasopisma naukowego „Quaternary Science Reviews”, w upadku wielkiej cywilizacji znaczącą rolę mógł odegrać klimat. Kiedy upadło Imperium Tybetańskie? Odpowiedź na pytanie, dlaczego Imperium Tybetańskie nie przetrwało, może być ukryta w zapisach geologicznych osadów jeziornych. Badacze z Instytutu Badań Płaskowyżu Tybetańskiego w Chinach przeanalizowali je, aby ustalić, jak zmieniało się środowisko 1200 lat temu. Znaczące okazało się odkrycie pozostałości mikroskopijnych jednokomórkowych glonów. Naukowcy zwrócili uwagę na to, że z biegiem czasu odmiany planktonowe, dryfujące zazwyczaj bliżej powierzchni zbiornika wodnego, ustępowały miejsca odmianom bentosowym, które są typowe dla okolic jezior. To ma według nich świadczyć o suszy i obniżeniu poziomu zbiorników wodnych. Krytyczny punkt przypadł na okolice 800 r. n.e., kiedy to okrzemki bentosowe zanotowały szybki wzrost liczebności, a planktonowe – spadek. Społeczność okrzemek przetrwała do roku 1300 n.e. Wówczas, podczas małej epoki lodowcowej, poziom jezior zaczął się ponownie podnosić. Dane porównano z innymi wskaźnikami paleośrodowiskowymi z Wyżyny Tybetańskiej. Tak potwierdzono, że zmiany klimatu były odczuwalne w całym regionie, a nie tylko w badanym jeziorze. Najwyżej położone imperium na świecie W okresie powstania i szczytu Imperium Tybetańskiego w rejonie panowały ciepłe i wilgotne warunki. Taki klimat sprzyjał urodzajowi, produkcji roślinnej i tworzeniu dzikich pastwisk do wypasu zwierząt. Konie, kozy i jaki były niezwykle ważne dla gospodarki handlowej Tybetu. Sytuacja zaczęła się komplikować wraz z dotkliwą suszą, która to zbiegła się z upadkiem potęgi imperium. Badacze twierdzą, że załamanie warunków środowiskowych mogło doprowadzić do nieurodzaju, a tym samym niepokojów społecznych wśród ludności oraz kofliktów na tle religijnym i politycznym. Susza w Hiszpanii odsłoniła tysiącletni kościół. Nie widziano go od dziesięcioleci Tysiącletni kościół został zatopiony w XX w. Od tamtej można była zobaczyć tylko jego dzwonnicę. Teraz po raz pierwszy ukazał się w całej okazałości. Zmiany klimatu a życie w Tybecie 12 wieków później Wyżyna Tybetańska nadal jest wrażliwa na zmiany klimatyczne. To przez wysokość, na jakiej się znajduje. Wahania temperatury i opadów znacznie różnią się tu od średnich obserwowanych na Ziemi. Czynniki te mają istotne konsekwencje dla poziomu jezior, a tym samym dla organizmów w nich żyjących. Co ciekawe, jezioro uwzględnione przez autorów badań w obecnym klimacie jest skute lodem od listopada do kwietnia. Współcześnie rolnictwo i wypas zwierząt generują ponad połowę rocznego dochodu Tybetu. Zrozumienie wpływu klimatu na społeczności żyjące w trudnych warunkach pomaga zapewnić im nie tylko przetrwanie, ale i rozwój. Imperium Tybetańskie to nie pierwszy przypadek upadku cywilizacji wskutek zmian klimatu. Według skrupulatnej analizy 800 lat istnienia cywilizacji Majów, początek jej końca również nastąpił wraz z olbrzymią suszą. Podobny był powód upadku imperium Hetytów. Źródło: Quaternary Science Reviews. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości?
Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielają Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie".
W tym artykule: Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona Zhongdian stał się Shangri-La Strefa Trzech Równoległych Rzek W poszukiwaniu Shangri-La „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity Shangri-La to fikcyjna kraina w Himalajach, położona w Tybecie u podnóża góry Karakal (wyższej niż Mount Everest), stworzona przez Jamesa Hiltona w powieści „Zaginiony horyzont”. Choć od premiery poczytnej lektury mija 90 lat, marzenie o lepszym świecie nie ustaje. Jak wygląda życie w „tybetańskiej krainie szczęśliwości”? Przeczytajcie reportaż ze szczytu świata. Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Grupa rozradowanych turystów ze wschodnich Chin stara się poruszyć olbrzymim tybetańskim młynem modlitewnym. Wysoki na 15 m, średnicy sięgającej 7,5 m Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa ozdobiony został płaskorzeźbami obrazującymi 56 chińskich grup etnicznych współdziałających ze sobą w harmonii. Ubrani w brązowe szaty mnisi z ogolonymi głowami przybywają na pomoc turystom, którzy próbowali pchnąć młyn przeciwnie do biegu wskazówek zegara, czyli – według założeń tybetańskiego buddyzmu – w złą stronę. Mnisi odwracają kierunek obrotu młyna i rozkręcają go niczym gargantuiczny bąk-zabawkę. Czyjś telefon rozbrzmiewa dźwiękami chińskiego przeboju. Kobieta w liliowych rajstopach sięga do olbrzymiej torebki. Mężczyzna w garniturze zaczyna przeszukiwać kieszenie skórzanego płaszcza. Dzwoniący telefon należy jednak do jednego z mnichów, który z fałd swojej szaty wydobywa aparat. Patrząc na rozciągające się u swoich stóp miasto, wykrzykuje coś do słuchawki. Widać stąd hotel Paradise, pięciogwiazdkowego olbrzyma otaczającego basen pływacki i plastikową replikę świętej góry Kawagebo. Wokół rozciągają się rzędy betonowych bloków. Dalej, oparty o zbocze wzgórza, stoi odnowiony XVII-wieczny klasztor Ganden Sumtseling, nieco mniejsza, lecz równie imponująca wersja tybetańskiego kompleksu klasztornego Potala, błyszcząca pośród dymów unoszących się nad miastem niczym pałac z baśni. Wsiądź do pociągu na dach świata. Podróż koleją transtybetańską to przeżycie ekstremalne Pociąg przejeżdża przez 8 chińskich prowincji, a najwyższy punkt na trasie położony jest na wysokości 5072 m n.p.m. Za oknem piętrzą się ośnieżone góry, na łąkach pasą się włocha... Witajcie w Shangri-La! Dziesięć lat temu była to uboga wioska położona na krawędzi Płaskowyżu Tybetańskiego. Dziś, po zakrojonej na olbrzymią skalę rozbudowie, znajduje się tutaj jedna z najpopularniejszych atrakcji turystycznych, przejście prowadzące do mieszczącego się na północnym zachodzie prowincji Junnan systemu rezerwatów przyrody noszącego nazwę Chroniona Strefa Trzech Rzek Równoległych i wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przed dekadą wioska zaczęła zmieniać się w miasteczko duchów, złożone z opuszczonych domów i piaszczystych dróg. Większość mieszkańców porzuciła tradycyjne domostwa – obszerne, przypominające górskie chaty budynki o kamiennych ścianach i dachach podpartych pięknymi drewnianymi belkami – i wprowadziła się do mieszkań wyposażonych w bieżącą wodę i kanalizację. Historyczna część wioski została skazana na zagładę. Ocalenie przyniosła turystyka. Tybetańskie budownictwo wiejskie zostało odkryte ponownie jako unikatowa forma architektury, z której można czerpać zyski. Modernizacja rozpoczęła się natychmiast. Pod krętymi dróżkami położono rury doprowadzające wodę i odprowadzające nieczystości. Pojawiła się elektryczność i Internet. Stare domy przebudowano, zamieniając w modne sklepy. Nowe obiekty handlowe wznoszono w tym samym stylu, jednak aby przyciągnąć chińskich turystów, dodano im ozdobne fasady z rzeźbionymi smokami, łabędziami i tygrysami. Zadziałało: w zeszłym roku Shangri-La odwiedziło ponad 3 mln turystów, z czego 90 proc. stanowili Chińczycy. Spójrzmy na przykład na kobietę w czarnych skórzanych spodniach, która wysiada z hummera na parkingu przed klasztorem Sumtseling. Odkłada torebkę i wspina się na grzbiet kolorowo przybranego jaka, którego prowadzi ubrany w odświętny strój Tybetańczyk uzbrojony w tradycyjny miecz. Jej przyjaciele robią zdjęcia. Równie dobrze mogłaby wspinać się na grzbiet konia w Deadwood w Dakocie Południowej czy pozować do zdjęć obok byka w Jackson Hole w Wyoming. Podobnie jak kultura Indian Ameryki Północnej, tak i dziedzictwo Tybetańczyków uległo komercjalizacji. W historycznych miasteczkach olśniewające bogactwem sklepy sprzedają podrabianą tybetańską biżuterię, noże oraz futra – cętkowana skóra dzikich kotów często okazuje się przefarbowaną psią skórą – które zastąpiły kury i świnie zajmujące niegdyś partery domostw w Shangri-La. Turyści i mnisi odchodzą od młyna modlitewnego, zmęczeni próbami poruszenia tej gigantycznej pozłacanej karuzeli. Wtedy zbliża się do niego starsza kobieta, buddystka. Ma na sobie tradycyjną wełnianą szatę, straszliwie ubrudzoną. Widać w czasie długiej pielgrzymki wielokrotnie padała ze zmęczenia. Palce przesuwają się po złożonym ze 108 paciorków różańcu i słychać cichy szept mantry om mani padme hum, która ma zapewnić współczucie i oświecenie. Kobieta chwyta za korbę olbrzymiego wału i wykorzystując cały swój ciężar, z religijnym oddaniem rozkręca młyn. W tym kraju sauna to świętość. To mistyczny rytuał i jeden z ważniejszych elementów kultury Sauna jako miejsce najbardziej intymnych rozmów i zwierzeń. „Siostrzeństwo świętej sauny” to niezwykły film o kobietach, które odnalazły swoją bezpieczną przestrzeń w mistycznym i r... Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona W odróżnieniu od innych miejsc o mitycznych nazwach, takich jak Timbuktu czy Machu Picchu, Shangri-La nigdy wcześniej nie istniała. Sama nazwa pochodzi z opublikowanej w 1933 r. powieści Jamesa Hiltona Zaginiony horyzont, opowiadającej historię rozbitków ocalałych z katastrofy lotniczej, którym udało się odnaleźć drogę do utopijnego klasztoru Shangri-La położonego w odludnych partiach Tybetu. W książce klasztor został założony w XVIII w. przez katolickiego misjonarza Perraulta, a rządzony był przez najwyższego lamę. Budowla stała u stóp świetlistej góry Karakal. Będąc domem dla ponad 50 mnichów z całego świata pogrążonych w duchowych poszukiwaniach, stanowiła kopalnię ludzkiej mądrości i łączyła… to, co najlepsze w kulturach Wschodu i Zachodu. W połowie powieści okazuje się, że najwyższym lamą jest sam Perrault, żyjący od ponad 200 lat w dobrej formie dzięki głębokim studiom, niezmąconemu spokojowi Shangri-La i odizolowaniu od świata, bezmyślnie zdążającego ku wojnie i zagładzie. Uznaje się, że pisząc o Shangri-La, Hilton czerpał inspirację z publikacji ekscentrycznego botanika Josepha Rocka, którego opowieści o odkryciach i przygodach w odludnym Junnanie oraz innych miejscach publikowane były na łamach naszego magazynu w latach 1922–1935. Słynący z gwałtownego charakteru Rock prowadził wyprawy, szukając egzotycznych roślin oraz nieznanych kultur. Opisywał przeprawę przez Mekong za pomocą trawersu linowego, napady rozbójników, tajemnicze rytuały i spotkania z królami. Ekstrawagancja Rocka musiała w jakiś sposób rozpalić wyobraźnię Hiltona – brytyjskiego romantyka, który opublikował 22 powieści. Hilton czerpał również ze starszych źródeł. Shangri-La brzmi – i niemal na pewno do niej nawiązuje – podobnie jak Shambhala, słowo w tybetańskim buddyzmie oznaczające raj na ziemi, miejsce, w którym nie ma wojen i cierpienia, a wszyscy ludzie żyją w pokoju i harmonii dzięki medytacjom i samodyscyplinie. W buddyjskich tekstach Shambhala położona jest u stóp kryształowej góry w Himalajach, a jej mieszkańcy nie są skażeni chciwością i korupcją. Dla urodzonego w 1900 r. Hiltona, naocznego świadka ogromu zniszczeń przyniesionych przez I wojnę światową i kryzys lat 30., ta fascynująca wschodnia legenda musiała mieć olbrzymią moc oddziaływania. Największą wadą zaginionego horyzontu jest cecha właściwa wszystkim powieściom opisującym utopijne krainy: autor zdaje się nie dostrzegać negatywnych, choć równie powszechnych ludzkich uczuć, takich jak zazdrość, pożądanie, chciwość czy ambicja. W rezultacie Shangri-La sprawia wrażenie wielkiego uproszczenia, którego przeciwieństwem jest dzisiejsze miasto o tej samej nazwie, miejsce skomplikowane i wprawiające w zakłopotanie. Zhongdian stał się Shangri-La W swoim poprzednim wcieleniu Shangri-La było położonym na wysokości 3 160 m miastem Zhongdian, punktem handlowym usytuowanym nieco na wschód od najgłębszych i najbardziej malowniczych wąwozów na świecie. Trzy wielkie rzeki – Jangcy, Mekong i Saluin rozdzielone górskimi łańcuchami i znane miejscowym jako Jinsha, Lancang i Nu – spływają z Himalajów na wschód, potem kierują się na południe, przez jakiś czas tworząc trzy równoległe koryta, by w końcu rozejść się w różnych kierunkach. W tej odległej krainie w latach 20. i 30. XX w. swoich odkryć dokonywał Joseph Rock. Od tego czasu jednak wiele się tu zmieniło. W latach 50. rozpoczęto wielką wycinkę lasów. Gdy przez góry poprowadzono drogi, po tysiącach hektarów starodrzewu pozostały tylko nagie zbocza. W połowie lat 90. ponad 80 proc. całkowitego dochodu tych regionów pochodziło z wyrębu i przemysłu drzewnego. W 1998 r. z powodu nadmiernej wycinki w zlewisku Jinshy rzeka wystąpiła z brzegów. Śmierć poniosło prawie 4 tysiące osób, a miliony zostały pozbawione dachu nad głową. W rezultacie chiński rząd wprowadził oficjalny zakaz przemysłowego wyrębu w regionie Trzech Rzek. Zhongdian, zmuszone do całkowitej reformy swej gospodarki, przestawiło się na turystykę i zaczęło czerpać zyski z unikatowej architektury i olśniewających krajobrazów. W 2001 r. wpływy z turystyki po raz pierwszy przekroczyły sumę dochodów uzyskiwanych uprzednio z wyrębu drzew. W tym samym roku, po prowadzonej na dużą skalę akcji lobbingowej, urzędnicy regionalni zdołali uzyskać w Pekinie zgodę na zmianę nazwy miasta i okręgu na Shangri-La, co było doskonałym chwytem marketingowym. W kolejnym roku zbudowano Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa, a hotele i sklepy z pamiątkami zaczęły rozkwitać niczym grzyby matsutake zbierane latem przez Tybetańczyków i eksportowane do Japonii. Zasilane monsunowymi deszczami trzy wielkie rzeki wyżłobiły oszałamiające wąwozy, sięgające często 3 km głębokości, czyli ponaddwukrotnie więcej niż średnia głębokość Wielkiego Kanionu Kolorado. Na terenie wpisanym na Listę UNESCO znajduje się też ponad setka szczytów przekraczających 5 000 m. Dzięki takim różnicom wysokości na obszarze kilku kilometrów można odnaleźć rośliny i zwierzęta przynależne zarówno do ekosystemów podzwrotnikowych, jak i arktycznych. Strefa Trzech Równoległych Rzek Strefa Trzech Równoległych Rzek to tereny porośnięte przez 6 tys. gatunków roślin – ponad 200 rodzajów rododendronów, 300 gatunków drzew nadających się do wyrębu oraz ok. 500 ziół leczniczych. Przy takim zróżnicowaniu flory fauna jest równie imponująca. Można tu napotkać co najmniej 173 gatunki ssaków, w tym tak rzadkie, jak pantera mglista czy goral brunatny, oraz ponad 400 gatunków ptaków. Oddzielone od siebie nieprzebytymi rzekami i górami ludy rozwinęły oryginalne tradycje. Przy Trzech Równoległych Rzekach żyją przedstawiciele co najmniej 12 grup etnicznych. Umieszczenie na Liście UNESCO wiąże się z nakazem ochrony zróżnicowania kulturowego i przyrodniczego, dlatego fakt, że same rzeki nie podlegają statutowej ochronie, ma wydźwięk nieco ironiczny. Jednym z powodów jest osadnictwo na ich brzegach. Jednak wyłączenie ich z programu ochrony ma jeszcze jeden cel: Chiny ciągle potrzebują olbrzymich ilości energii. 80 proc. elektryczności dostarczają elektrownie zasilane węglem, które powodują olbrzymie zanieczyszczenia, groźne dla zdrowia milionów obywateli tego kraju. Elektrownie wodne, generujące dzisiaj 15 proc. chińskiej elektryczności, stanowią oczywistą, choć kontrowersyjną alternatywę. Na Jinshy (górnym biegu Jangcy) ma powstać 12 zapór, a budowa pierwszych czterech już się rozpoczęła. Trzy zapory przecinają Lancang (górny bieg Mekongu), dwie kolejne właśnie powstają, a w planach jest budowa dziewięciu nowych. Na Nu (górnym biegu Saluinu) wzniesiono jedynie dwie, jednak w 2003 r. ogłoszono plan postawienia kolejnych 13 tam. – Zapory na Nu stały się przedmiotem ogólnochińskiej debaty – mówi Yu Xiaogang, założyciel organizacji Zielone Zlewisko. Jak na razie Yu wraz z naukowcami i dziennikarzami zajmującymi się ekologią zdołali zablokować budowę kolejnych tam na Nu i doprowadzić do zredukowania liczby planowanych z 13 do 4. Podczas gdy do najbliższego z monumentalnych wąwozów łatwo dotrzeć z hoteli w Shangri-La, to w okolicy samego miasta biologicznego zróżnicowania charakterystycznego dla regionu Trzech Równoległych Rzek niemal nie widać. Jeśli gdzieś istnieje inne Shangri-La – odosobniona kraina niebiańskiego spokoju, która przypominałaby urzekający mit – to musi leżeć tam, gdzie Rock odkrył czarującą, choć surową krainę przekształconą w raj w powieści Hiltona. Tam właśnie wyruszyłem, aby odnaleźć Shangri-La bliższe wizji pisarza. W poszukiwaniu Shangri-La Przedzierając się przez zaspy pod łukiem utworzonym przez flagi modlitewne łopocące w silnym wietrze, zostaliśmy z moim towarzyszem Rickiem Kentem dosłownie zdmuchnięci z położonej na wysokości 4 815 m przełęczy Shu i przerzuceni z prowincji Junnan do Tybetu. Przeszliśmy z rozlewiska Lancang do rozlewiska Nu. Odległość między obiema rzekami w prostej linii wynosi 35 km, jednak prostą drogą pokonać tego terenu nie można. Dwudniowa wspinaczka na przełęcz rozpoczyna się na wysokości 2 150 m, gdzie nurt Lancang jest szeroki i brunatny od mułu, a wzgórza porośnięte są kaktusami – w dolinie tak ciepłej, że uprawia się w niej winorośl. Każde 300 m wspinaczki ponad rzeką wprowadza w nową krainę zoogeograficzną: las pełen pożółkłych liści zaścielających ścieżki; cichy, cienisty wiecznie zielony las z drzewami o szerokich liściach, należący do strefy umiarkowanej las iglasty, gdzie ostre sosnowe igły oplecione są porostami; alpejskie łąki z zielonymi źdźbłami traw wychylającymi się spod śniegu. A nad tym wszystkim, niczym olbrzym wynurzający się z mgieł, góruje Kawagebo (6 740 m), której wierzchołek pokrywają budzące grozę nawisy śnieżne. W 1991 r. na jej zboczu zginęło w lawinie 17 alpinistów. Dziś wspinaczka została tu zakazana – z szacunku dla sakralnego charakteru góry. Kawagebo to jeden z najświętszych szczytów w tybetańskim folklorze. Co roku tysiące buddyjskich pielgrzymów okrążają ów masyw podczas trwającej dwa tygodnie kory, by zapewnić sobie oczyszczenie duszy, a tym samym pomyślniejszą reinkarnację. Czasy się jednak zmieniają. Pierwszą grupę pielgrzymów usłyszeliśmy dużo wcześniej, niż zdołaliśmy ją zobaczyć – sami młodzi, rozśpiewani i chichoczący Tybetańczycy. Minęli nas niczym trupa cyrkowa. Nie dla nich posępna powaga – pielgrzymka to zabawa. Jeden uniósł w powietrze odtwarzacz plików MP3, a muzyka odkręcona była na cały regulator. Prowadzący wciąż w dół szlak, półmetrowej głębokości ścieżka wydeptana w miękkich skałach, staje się tak stromy, że kolejne zakręty wypadają co kilka metrów. Śnieg ustępuje miejsca kamiennym osuwiskom, następnie pojawia się las. W punkcie widokowym moim oczom ukazuje się inny świat. Setki metrów poniżej, w krętej dolinie u stóp porośniętego starodrzewem urwiska, widać prostokąt szmaragdowej zieleni – oto kolejna wizja Shangri-La. Dotarcie do tego czarującego miejsca zajmuje wiele godzin wędrówki. Czeka na nas mężczyzna niosący wiązkę chrustu na plecach, który nas poprowadzi. Przechodzimy pod olbrzymim drzewem orzechowym, pomiędzy płochliwymi świniami i obojętnymi kozami, poprzez kamienne ogrodzenie, ścieżką pośród pól jęczmienia wprost do pobielonego wapnem tybetańskiego domostwa, które przypomina fortecę. Pociągamy za rzemień dzwonka wiszącego nad pochyłym wejściem i otwierają się niewielkie drzwi, przez które wkraczamy w XV wiek. Zgarbiona kobieta wita nas gestem obu dłoni i częstuje herbatą z masłem z mleka jaków. Potem znika. Układ pięter ma tradycyjny tybetański charakter: w centrum znajduje się duże, otwarte atrium wpuszczające do wewnątrz promienie słońca. Drewniana balustrada, na której ustawiono doniczki z ziołami, otacza atrium na wysokości pierwszego piętra, chroniąc raczkujące dzieci przed upadkiem na parter, gdzie trzymane są kury i świnie. Po drewnianej drabince można wspiąć się na dach. Jego płaska, gliniana powierzchnia pełni funkcję magazynu na suszącą się żywność i paszę dla zwierząt. Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżni... W domostwie mieszkają dziadkowie, rodzice, dzieci oraz jeden z wujków, ale całością rządzi żylasta kobieta, która powitała nas na progu. Ponad balustradą wylewa prosiętom pomyje z wiadra, potem wychodzi, by wydoić krowy, nakarmić konie i ubić masło. Nocą w domu panuje nieprzenikniona ciemność i mróz. Ciszę rozdziera przeraźliwe skrzypienie. Patriarcha obraca metalową korbą przymocowaną do ściany i nawija kabel. Po zablokowaniu korby we właściwym miejscu w całym domu zapalają się rozwieszone w różnych miejscach żarówki. Jak się okazuje, kabel sięga aż do strumienia położonego niedaleko zabudowań. Tam przyczepiono go do drewnianego koryta. Kręcenie korbą naciąga kabel, koryto się unosi, woda zaczyna wpadać do dużej drewnianej beczki. U jej spodu znajduje się plastikowa rura, która doprowadza wodę do napędzanego nią niewielkiego generatora. Na stole pojawia się kolacja: ryż oraz różne dodatki – tłuszcz wieprzowy z sosem czosnkowym, mięso jaka z papryką, smażone warzywa, szklanki z przepalającym gardło winem jęczmiennym, a na deser jabłka. Patriarcha otwiera drewnianą komodę i naciska guzik na pilocie – będzie oglądał mecz. Kobiety wstają z łóżek na kilka godzin przed świtem, przynoszą drewno i wodę, doją i karmią zwierzęta. Młoda matka imieniem Snaw nalewa nam herbatę z masłem. Ma 17 lat. Jej trzymiesięczne dziecko cierpi na bliżej nieokreślone schorzenie. Marzy o opuszczeniu tego miejsca – mojej krainy szczęśliwości – i przeprowadzce do prawdziwego miasta Shangri-La. Słyszała, że kobiety w jej wieku chodzą tam do szkoły, a w soboty na zakupy, spacerując po deptaku. Marzenia młodych kobiet czasem się spełniają, czego przykładem jest Yang Jifang. Ta wysoka, piękna 22-latka z plemienia Naxi zdobyła dyplom Wschodniotybetańskiego Instytutu Kształcenia działającego w Shangri-La. Nauczyła się tam angielskiego i obsługi komputerów; dziś pracuje jako przewodniczka w biurze turystycznym wyspecjalizowanym w trekkingach. Dorobiła się mieszkania, co miesiąc jednak wraca do rodzinnej wioski, przywożąc pieniądze i lekarstwa dla rodziców. Instytut kształcenia został założony w 2004 r. przez Bena Hillmana, profesora Australian National University, specjalisty do spraw rozwoju zachodnich Chin. Szkoła prowadzi 16-tygodniowe, w pełni refundowane intensywne kursy zawodowe, które pomagają uczniom z terenów wiejskich w zdobyciu umiejętności potrzebnych do pracy w miastach. Przyjezdni mają zapewniony internat oraz posiłki. Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. – Kultura nieustannie się zmienia – twierdzi Hillman, sugerując, bym nie patrzył na współczesne Shangri-La okiem romantyka. Siedzimy na starówce w kawiarni Raven, słuchamy Boba Dylana i pijemy piwo. Raven powstała na miejscu warsztatu szewskiego – w menu jest tybetańskie ciasto marchewkowe, a na ścianie wisi plakat z Johnem Coltrane’em. Właściciele pochodzą ze Seattle i Londynu, a lokal prowadzą zatrudnione przez nich Tybetanki. – Rozwój gospodarczy może pomóc w ponownym rozbudzeniu zainteresowania tradycyjną kulturą, ale związana z tym komercjalizacja zawsze ją wypacza – mówi Hillman. – Nie sądzę, byśmy mogli oceniać to zjawisko, pomijając pewnego rodzaju elitaryzm polegający na tym, że bogaci szczęśliwcy, których stać na odwiedzanie odległych zakątków świata, chcą traktować je niczym kulturowe zoo. Hillman twierdzi, że prawdziwym wyzwaniem dla mniejszości zamieszkujących Shangri-La jest zdobycie umiejętności niezbędnych do przetrwania w nowoczesnym świecie. – To jest ludność rolniczo-pasterska, prowadząca samowystarczalne gospodarstwa, w których uprawia się jęczmień, hoduje jaki i świnie. Nie są to umiejętności przydatne współczesnym młodym ludziom. Na pierwszym skrzyżowaniu na drodze prowadzącej z lotniska stoi wielka biała stupa, święta budowla, którą buddyści okrążają zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Jednak samochody skręcające na skrzyżowaniu muszą objeżdżać ją w przeciwnym kierunku. W związku z tym wracające do domu kobiety, zgięte pod ciężarem niesionej na plecach kukurydzy, oraz mężczyźni pędzący stada jaków, którzy okrążają stupę zgodnie z wielowiekową tradycją, wchodzą wprost pod koła autobusów wyładowanych turystami. Oczywiście, zdarzały się wypadki, ale wszystko to jakoś działa. „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity W świat tybetańskiej utopii zabierają nas także Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie”, który premierowo będzie można zobaczyć podczas jubileuszowej, 20. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Dokument jest niejako kontynuacją słynnej powieści Jamesa Hiltona z 1933 roku. Mirka Duijn, jedna z twórczyń produkcji, rusza w podróż do Tybetu, by odpowiedzieć na pytanie, czy mityczna kraina szczęśliwości istnieje, a opisane przez autora wydarzenia jakoby miały miejsce w rzeczywistości. Przypomnijmy, że angielski pisarz opisał losy czterech bohaterów, którzy po tym, jak rozbijają się samolotem w górach Kunlun, odkrywają krainę pełną szczęścia i harmonii, zarządzaną przez tybetańskich duchownych. View oEmbed on the source website Jak to możliwe, że fikcyjne zdarzenia na stałe wpisały się w historię tego miejsca? Aby poznać odpowiedź na to pytanie, zachęcamy do udziału w tegorocznej edycji Millennium Docs Against Gravity, w czasu którego odbędzie się premierowy pokaz filmu „Shangri-La. Raj w budowie”. Największy festiwal filmów dokumentalnych w Polsce potrwa od 12 do 21 maja w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź, Bydgoszcz i Lublin) oraz od 23 maja do 4 czerwca online na mdag.pl. Hasło tegorocznej edycji MDAG brzmi „Nie bądź obojętny_a” i odwołuje się do słynnych słów Mariana Turskiego, które stały się także hasłem obchodów 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim organizowanych przez Muzeum POLIN. Te słowa korespondują z misją Millennium Docs Against Gravity oraz prezentowanym na festiwalu od lat programem filmowym. To wyraz wartości, które towarzyszą festiwalowi od początku istnienia – uważności i wrażliwości na otaczających nas ludzi. „National Geographic Polska" jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity.
Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi
Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata.
W tym artykule: Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Tristan da Cunha Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Pitcairn Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Sentinel Północny Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Iquitos Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Ittoqqortoormiit Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Perth Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Tybet Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Norylsk „Administrator Wyspy Tristan da Cunha zatrudni doradcę rolniczego, który pomoże zwiększyć produktywność upraw warzyw oraz hodowli 300 sztuk bydła i 500 owiec na obszarze 1000 akrów”. Kiedy w 2016 roku ogłoszenie takiej treści ukazało się w brytyjskich serwisach internetowych, media szybko okrzyknęły je „szansą na pracę marzeń na rajskiej wyspie”. Dwuletni kontrakt na południowym Atlantyku skusił jednak niewielu. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Tristan da Cunha Oddalony o 2432 km od Kapsztadu, 2161 km od Wyspy Świętej Heleny i 3486 km od Falklandów archipelag Tristan da Cunha to najbardziej odległe od innych miejsce na Ziemi. Wyspy, będące terytorium zależnym Wielkiej Brytanii, na stałe zamieszkują zaledwie 243 osoby. Zamknięta społeczność Tristan da Cunha sama określa się mianem „rodziny”. I rzeczywiście – badania genetyczne dowodzą, że obecni mieszkańcy są potomkami zaledwie ośmiu mężczyzn z Wielkiej Brytanii, Rosji i USA oraz siedmiu kobiet z Afryki, którzy falami przybywali na wyspę w XIX w. Dokładniejsze badania mitochondrialnego DNA wskazują, że wśród pierwszych mieszkanek były przynajmniej dwie siostry, co do pewnego stopnia potwierdza pokrewieństwo dzisiejszych mieszkańców Tristan da Cunha. Do dziś mieszkańcy zmagają się z astmą, na którą cierpi aż 42 proc. populacji wyspy. Na astmę chorowało też trzech pierwszych jej mieszkańców. Kłopotliwe położenie na południu Atlantyku oraz brak lotniska sprawia, że trzeba się naprawdę natrudzić, aby na Tristan da Cunha w ogóle trafić. Podróż jest możliwa jedynie drogą morską, płynąc z Kapsztadu. Statek kursuje raz w miesiącu, rejs w jedną stronę trwa dziesięć dni. Zanim jednak pomyśli się o rezerwacji biletów, należy zadbać o pozwolenie na wjazd. Aby je uzyskać, trzeba z kolei dokładnie wytłumaczyć cel wizyty i cierpliwie czekać przynajmniej 40 dni na decyzję. Równie dużo samozaparcia muszą mieć mieszkańcy wysp. Życie na nich – choć archipelag stanowi część Zjednoczonego Królestwa – nie przypomina życia w Londynie czy Liverpoolu. Na wyspie działa jeden sklep i jedna szkoła, którą młodzież kończy już w wieku 16 lat. Za zdrowie mieszkańców odpowiada jeden lekarz. Dzięki pomocy amerykańskiego Centrum Medycznego Uniwersytetu w Pittsburghu kilka lat temu zapewniono mu dostęp do długodystansowej pomocy telemedycznej, w tym możliwość wysyłania EKG i zdjęć RTG do lekarzy w innych krajach w celu natychmiastowej konsultacji. Mimo tych niedogodności codzienność na Tristan da Cunha ma coś z sielanki. Tristanczyków jest tak niewielu, że mogą sprawiedliwie podzielić się ziemią i prowadzić powolne życie z dala od współczesnej cywilizacji. Czy to największy krokodyl na świecie? „Szef rzeki” miał 7 metrów długości Największy krokodyl na świecie w historii wyginął. Co wiadomo o przodkach krokodyli? Media zelektryzowała wiadomość o odkryciu okazów największego gatunku zamieszkującego Australię. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Pitcairn Jeszcze mniej ludzi mieszka na Pitcairn. Populacja tej malutkiej wyspy o powierzchni mniejszej niż Suwałki to zaledwie około 50 potomków pierwszych Brytyjczyków i towarzyszących im Tahitańczyków z okrętu HMS Bounty. Zbuntowana załoga statku dotarła w to miejsce w 1790 roku i – po spaleniu okrętu – na wiele kolejnych lat została właściwie odizolowana od świata. Dziś w tej brytyjskiej kolonii trudno o udogodnienia takie jak prąd elektryczny, który dostępny jest zaledwie przez 15 godzin na dobę czy internet. Dopiero od kilku lat na wyspie można korzystać ze stałego, ale bardzo drogiego łącza internetowego. Na Pitcairn nie ma telewizji, a mieszkańcy mogą jedynie próbować odbierać zagraniczne radiostacje na falach krótkich. Do 2002 roku działał tu tylko jeden telefon satelitarny. Jednym z niewielu Polaków, który dotarł w to miejsce, jest nauczyciel akademicki Maciej Wasilewski. W reportażu „Jutro przypłynie królowa” opowiada, jak trudno jest się tam dostać. „Statek zawija w pobliże wyspy sześć razy do roku, czasem przypłynie jacht. Nic więcej. Żaden samolot nie wyląduje na Pitcairn, żaden helikopter nie doleci. Pitcairnczycy wierzą w doskonałą komunę, odgradzają się od świata, nie zbudowali portu”. Sam autor długo zabiegał o pozwolenie na wjazd na wyspę. Już sam fakt, że mu się udało, jest warty odnotowania. Na Pitcairn nie lubią mediów. „W 2002 roku deportowali angielskiego dziennikarza: przypłynął wynajętym statkiem i nawet nie wyszedł na ląd. Kilka lat później odesłali francuskiego autora książek podróżniczych. Pewna reporterka usłyszała: »Powiesimy cię, jeśli źle o nas napiszesz«” – notuje w swojej książce Maciej Wasilewski. Izolacja od świata może prowadzić do patologii. W roku 2004 o Pitcairn znów zrobiło się głośno. Tym razem z powodu afery pedofilskiej, w którą było zaangażowanych kilku mieszkańców wyspy, w tym burmistrz stolicy. Kilka lat później za posiadanie dziecięcej pornografii skazano kolejnego burmistrza. „Czyste zło pod Słońcem”, „Utracony raj”, „Koszmar zamkniętych społeczności” – tak komentowały to okładki brytyjskich gazet. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Sentinel Północny Otwarcie na świat zewnętrzny nie zawsze jednak musi być najlepszą drogą dla odizolowanych społeczności. Sentinel Północny to prawdopodobnie ostatnie miejsce na Ziemi, do którego nie dotarła współczesna cywilizacja. Wyspa jest częścią Archipelagu Andamanów w Zatoce Bengalskiej. Zamieszkuje ją kilkuset tubylców, którzy – jak się szacuje – żyją w izolacji od 60 tys. lat. O Sentinelczykach wiadomo niewiele. Nie znamy ich obyczajów, języka ani kultury. Konsekwentnie bronią się przed jakąkolwiek próbą wtargnięcia obcych na swoje terytorium. W 2018 roku na Sentinel Północny samotnie kajakiem dostał się 26-letni amerykański misjonarz John Allen Chau. Kilka dni później rybacy pływający w pobliżu wyspy dostrzegli, jak tubylcy zakopują martwe ciało mężczyzny na plaży. Rząd Andamanów i Nikobarów, terytorium związkowego Indii, pod które formalnie podlega Sentinel Północny, już kilka lat temu zakazały obcym wjazdu na wyspę. Chodzi o to, aby nie zarazić tubylców mikrobami, z którymi nie mieli dotychczas kontaktu, a które mogłyby się okazać dla nich zabójcze. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Iquitos Iquitos w Peru jest uznawane za najbardziej odizolowane miasto na Ziemi. Aby się tam dostać, trzeba z jednej strony przeprawić się przez rzekę Amazonkę lub z innej strony pokonać niedostępną Puszczę Amazońską. Do zamieszkanego przez 370 000 ludzi miasta nie prowadzi żadna droga, co czyni Iquitos największym odciętym od reszty świata skupiskiem ludzi na Ziemi. Dotrzeć udało się tam Mieczysławowi Pawłowiczowi. Dziennikarz i podróżnik tak relacjonuje nam swoją wyprawę: – Do Iquitos dotarłem Amazonką. Prócz lotniczego to jedyne połączenie z tym miastem. Mimo odległości – a w Ameryce Południowej trzeba się przyzwyczaić do ogromnych przestrzeni – nie miałem wrażenia, że mieszkańcy czują się izolowani. Dość swobodnie przesiadali się z motocykli, motoriksz i autobusów na statki, promy czy łódki. Przyzwyczaili się do życia w rytmie rozlewisk największej rzeki świata, tak jak wenecjanie do swoich kanałów i acqualta. I tylko jeśli chcą coś załatwić w stolicy kraju lub na wybrzeżu, muszą skorzystać z drogi powietrznej. Rzeką dopłyną jedynie do amazońskich regionów Kolumbii i Brazylii. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Ittoqqortoormiit Znacznie większym wyzwaniem wydaje się życie w Ittoqqortoormiit na wschodnim wybrzeżu Grenlandii. To najbardziej odosobnione miejsce na jednym z najbardziej odosobnionych i surowych lądów na Ziemi stale zamieszkuje zaledwie około 350 ludzi, którym towarzyszą psy husky, foki, morsy, narwale, niedźwiedzie polarne i lisy arktyczne. Miasto założyli Duńczycy w 1925 roku jako plan ambitnej polityki kolonialnej tej części lądu. Ekstremalnie trudne warunki do życia (średnia roczna temperatura nie przekracza minus 8,6 st. C) i 842 km odległości od kolejnego skupiska ludzi sprawiają, że od powstania miasto właściwie się nie rozwija. Nie da się tu uprawiać warzyw ani owoców, a codzienne produkty, jak pasta do zębów, są ekstremalnie drogie. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Perth Zupełnie inne życie prowadzą mieszkańcy Perth położonego dokładnie na antypodach Ittoqqortoormiit. Czwarte największe miasto Australii to milionowa metropolia z centrum finansowym, drapaczami chmur i bogatą kulturą surferską. Od Nowego Jorku czy Melbourne odróżnia je jednak położenie. Skąd wikingowie ruszali na wyprawy? Znaleziono miecz wikingów, który potwierdza pewne teorie Miecz wikingów znaleziony w Stavanger to cenne źródło historyczne. Co mówi jego rękojeść? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skad-wikingowie-ruszali-na-wyprawy-znaleziono-miecz-wikingow-ktory-potwierdza-pewne-teorie-4043be5.jpeg" width="906" height="700" alt="Skąd wikingowie ruszali na wyprawy? Znaleziono miecz wikingów, który potwierdza pewne teorie" title="Skąd wikingowie ruszali na wyprawy? Znaleziono miecz wikingów, który potwierdza pewne teorie" /> Nie ma drugiego tak wielkiego, a zarazem tak odizolowanego miasta na świecie. Podczas gdy 8 na 10 Australijczyków mieszka na południowo-zachodnim wybrzeżu kraju, stolica Australii Zachodniej, położona nad Oceanem Indyjskim, znajduje się na odludziu. Łatwiej i taniej jest się stąd dostać do Indonezji niż do jakiegokolwiek innego miasta w Australii. Trudna lokalizacja sprawia, że koszty życia są tu dużo wyższe niż w innych częściach kraju. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Tybet Wciśnięty między Chiny i Indie Tybet przez wieki znajdował się w izolacji. Z trzech stron odcinają go od świata potężne góry, z czwartej dżungla. Mimo to dziś region ten jest jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych na świecie. Tylko w 2018 r. Tybet odwiedziło 30 milionów ludzi. Wciąż zachowały się w nim jednak miejsca, do których dotrzeć się nie da. Mimo że w powiecie Metok w Tybetańskim Regionie Autonomicznym mieszka prawie 10 tys. ludzi, rzadko mają do czynienia z obcymi. – Okolica od lat jest nieodstępna dla cudzoziemców, przede wszystkim ze względu na napiętą sytuację między Chinami i Indiami. Nie da się tam zorganizować wyjazdu, chyba że ma się zgodę kogoś na wysokim szczeblu – mówi Iwona Bartoszcze, przewodniczka i właścicielka firmy WyprawyDoAzji.pl. Równie trudno dotrzeć do nieodległego Mato – najzimniejszego miejsca w całych Chinach. Te tybetańskie łąki leżą na wysokości 4300 m n.p.m., gdzie średnia temperatura nie przekracza minus 3,33 st. C. „W Mato cała romantyczna wizja Tybetu, jaką ze sobą przywiozłam, wywróciła się do góry nogami” – opowiada Iwona Bartoszcze, która miała okazję zobaczyć to miejsce na własne oczy. – Kilka zniszczonych budynków, błotniste uliczki. Poza nimi nie ma tu nic – tylko niezmierzone, porośnięte trawą przestrzenie. Rano, nawet w lecie, prószy śnieg. Byłam w Mato kilkakrotnie i za każdym razem zastanawiałam się, czy mogłabym tam żyć? Mieszkać w namiocie, codziennie rano zgrabiałymi z zimna dłońmi doić dri (samice jaka), stawiać czoła porywistemu wiatrowi, za sąsiadów mając tylko wilki i świstaki? Mimo całej mojej miłości do Tybetu, chyba jednak nie – puentuje przewodniczka. Najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi: Norylsk Najbardziej znanym na świecie miastem zamkniętym jest położony za Kołem Podbiegunowym Norylsk. Powstawał w latach 20. i 30. XX wieku w ramach okrutnego projektu, który zakładał zbudowanie górniczego miasta niewolniczą pracą więźniów okolicznego łagru. Po śmierci Stalina w 1953 roku miasto uzyskało prawa miejskie, a byli więźniowie pozostali jako główni mieszkańcy Norylska. Dziś w mieście żyje 170 tys. mieszkańców. Większość z nich jest zatrudniona w tamtejszym zakładzie wytopu metali ciężkich – największym tego typu obiekcie na świecie. Miasto nie ma połączenia drogowego z innymi regionami Rosji. Można się tam dostać wyłącznie samolotem. Norylsk uznawany jest za jedno z najbardziej depresyjnych miejsc do życia na Ziemi. Odcięte od świata gęstą tundrą miasto przypomina obraz z przerażającej cyberpunkowej dystopii. – Norylsk to miasto-potwór. W centrum można jeszcze odnieść wrażenie, że jest się w kolejnym rosyjskim mieście – stalinowskie kamienice pomalowano na jaskrawe kolory, wokół nich stoją szare bloki. Ale dalej zaczyna się katastrofa: czarne hałdy, wykopy, żelastwo i kłębowiska rur prowadzonych po powierzchni, bo ziemia jest zbyt zmarznięta, by cokolwiek w niej zakopać. Wokół tundra, ogromna kontrastująca tundra. Jest trochę tak, jakby miasto było obdarte ze skóry, a wszystkie organy na wierzchu. Dymy hut mieszają się z chmurami. Gdy powieje w stronę miasta, w ustach czuć smak siarki. Zimą zapada noc polarna i przychodzą mrozy. Robi się trochę jak na stacji kosmicznej albo Księżycu – opowiada nam Michał Milczarek, wykładowca UJ, autor książki „Donikąd. Podróże na skraj Rosji”. Most na rzece Kwai - jedyny taki most Most na rzece Kwai to jeden z najsłynniejszych mostów w historii kina. Każdego roku odwiedzają go tysiące turystów. Warto się tam wybrać, podczas wakacji w Azji Południowo-Wschodniej. Nie wszystkie najbardziej niedostępne miejsca na Ziemi są zamknięte. Miasto Norylsk zaś jest dosłownie zamknięte. Cudzoziemiec, kiedy jeszcze Rosja nie była objęta sankcjami, aby wjechać do Norylska, potrzebował przepustki od FSB. Niełatwo ją było zdobyć. – Ode mnie służby specjalne zażądały planu pobytu rozpisanego z dokładnością do godziny. Na decyzję czekałem dwa miesiące – wspomina Michał Milczarek. Na pytanie, jak ludzie dają sobie na co dzień radę w takim miejscu, odpowiada: – Mieszkańcy Norylska sami mówią, że się już przyzwyczaili. Zresztą żyć tu można: to dość duże miasto, są sklepy, jest kino, teatr, można wyjść do knajpy. Innymi słowy, można się znieczulić i zapomnieć o otoczeniu. Trzymają ich tam przede wszystkim dość wysokie zarobki w przemyśle. Wielu mówi jednak, że po przejściu na emeryturę od razu stamtąd wyjedzie. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Na czym polega powietrzny pogrzeb? Wyjątkowa forma pochówku jest praktykowana od tysięcy lat
Podczas chowania zmarłych wysoko w górach kluczową rolę odgrywają sępy. Ptaki zabierają ciała zmarłego do nieba.
W tym artykule: Powietrzny pogrzeb, czyli pochówek, który wcale nie jest końcem życia Gdzie odbywają się powietrzne pogrzeby? Nie tylko powietrzny pogrzeb. Tak w Tybecie żegna się zmarłych Na przestrzeni wieków podejście do grzebania zmarłych ujednoliciło się w większości kultur. Są jednak miejsca na świecie, gdzie ostatnie pożegnanie nadal ma spektakularny i brutalny – zwłaszcza dla Europejczyków – charakter. Tam, gdzie śmierć nie oznacza pożegnania [REPORTAŻ] W odległym zakątku Indonezji zmarli – i ich zwłoki – pozostają częścią rodziny. Powietrzny pogrzeb, czyli pochówek, który wcale nie jest końcem życia Część Tybetańczyków wierzy, że powietrzny pogrzeb był praktykowany przez ich przodków już 11 tys. lat temu. Nie ma na to jednak żadnych dowodów. Archeolodzy również mają niewielkie szanse na odkrycie rozkładających się szczątek, ponieważ te już dawno temu zostały… zjedzone. Dla porządku, cały rytuał pogrzebowy zaczyna się od poćwiartowania zwłok. Następnie są one zabierane w wybrane miejsce – zazwyczaj wysoko w górach. Im wyżej, tym większa szansa, że sępy zjawią się jak najszybciej, a to one odgrywają tu kluczową rolę – zjadają ciało zmarłego i odlatują z większymi kawałkami. Tybetańczycy wierzą, że ptaki zabierają wtedy ciało do nieba. Tam dusza nieboszczyka czeka na reinkarnację w nowej postaci. View oEmbed on the source website Taka forma pochówku ma wymiar nie tylko duchowy, ale również praktyczny. Ziemia często jest zmarznięta, przez co kopanie grobu bywa bardzo pracochłonne. Powietrzny pogrzeb może za to odbywać się bez względu na warunki pogodowe. To też nawiązanie do tybetańskich wartości, które dotyczą pokory i szacunku do natury. Karmiąc sępy ciałami zmarłych, Tybetańczycy wywierają znikomy wpływ na Ziemię. I wreszcie, według wierzeń społeczności, śmierć nie jest końcem życia, a jedynie elementem przejścia między wcieleniami. Aby reinkarnacja się udała, po ciele fizycznym zmarłego nie powinien zostać żaden ślad. Gdzie odbywają się powietrzne pogrzeby? Rodziny zmarłych najczęściej wybierają na miejsce powietrznego pogrzebu klasztor Drigung Til, położony w okręgu Maizhokunggar około 150 km na wschód od miasta Lhasa. Sprzyja temu położenie na stromej skalnej ścianie klifu, z którego roztacza się widok na malowniczą dolinę Mum Pa. Inna prestiżowa lokalizacja to największa na świecie akademia buddyjska Larung Gar. Mieści się ponad 20 kilometrów na południowy wschód od hrabstwa Sertar, w prefekturze Garze w prowincji Syczuan. Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżni... Nie tylko powietrzny pogrzeb. Tak w Tybecie żegna się zmarłych Powietrzny pogrzeb nie jest jedynym rytuałem pogrzebowym w Tybecie. Za najszlachetniejszy i najświętszy uchodzi pochówek w stupie, buddyjskiej budowli sakralnej. Ceremonia jest zarezerwowana dla wybranych, w tym dla Dalajlamy i Panczelamy. Zabalsamowane zwłoki duchownych są owijane leczniczymi ziołami. Nierzadko obsypuje się je też płatkami złota i szafranem. Nieco mniej honorowa jest kremacja. Palenie zwłok praktykuje się wśród mnichów i arystokratów. Prochy zmarłych są przesypywane do drewnianej skrzyni lub glinianego dzbana, a następnie zakupywane w ziemi. Czasami popioły rozsypuje się na wietrze lub wrzuca do rzeki. W miejscach, gdzie nie występują sępy i pogrzeb powietrzny jest niemożliwy, zmarłych chowa się w wodzie. Ta forma ostatniego pożegnania wzbudza jednak sporo kontrowersji. Niektóre społeczności uważają, że to sposób na pozbycie się żebraków i osób o niskim statusie społecznym. Grzebanie zmarłych w ziemi również jest rzadko praktykowane. Najczęściej chowa się tak tych, którzy zostali zamordowani lub zmarli na choroby zakaźne. Według Tybetańczyków ich ciała nie są wystarczająco czyste, aby można je było przeznaczyć sępom. W niektórych regionach społeczności mają własne unikalne rytuały pogrzebowe. Przykładowo w Nyingchi zmarłe dzieci chowa się w drewnianej skrzyni i wiesza głęboko w lesie. Z kolei w południowym Tybecie zabalsamowane zwłoki umieszcza się w drewnianej skrzynce i zawiesza na wysokości od 50 do 300 metrów nad ziemią. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Płaskowyż Tybetański idealnym miejscem dla teleskopu przyszłości?
Chiny zidentyfikowały lokalizację, która może być pierwszym miejscem na półkuli wschodniej gdzie powstanie duże obserwatorium astronomiczne
W tym artykule: Znalezienie miejsca pod teleskop to skomplikowana sprawa „Optymalna kombinacja wielu cech" Pierwsze takie obserwatorium na półkuli wschodniej Znalezienie miejsca pod teleskop to skomplikowana sprawa Zespół chińskich naukowców zidentyfikował miejsce na Płaskowyżu Tybetańskim, które mogłoby pomieścić jeden z najpotężniejszych teleskopów na świecie. Wysoko położony płaskowyż był już wcześniej brany pod uwagę jako lokalizacja obserwatorium. Wieloletni proces oceny sugeruje, że miejsce to spełnia wszystkie kluczowe parametry dla światowej klasy obserwatorium, takie jak ciemne niebo, duża wysokość, niska wilgotność powietrza i wiele innych. Chińscy astronomowie nie mogą się doczekać, aby w ich kraju powstało potężne obserwatorium, „ale najpierw musimy znaleźć miejsce na teleskop" - mówi Licai Deng, astronom z Chińskiej Akademii Nauk i główny autor badania mającego na celu wybór optymalnej lokalizacji. Chociaż Chiny posiadają wiele mniejszych obserwatoriów na terenie całego kraju, Deng twierdzi, że dopiero od niedawna są w stanie finansować projekty dużych teleskopów. Kiedy Deng i jego zespół rozpoczęli poszukiwania miejsca na obserwatorium, szukali specyficznej kombinacji czynników. W przeciwieństwie do podwórkowych teleskopów, których amatorzy astronomii używają do obserwowania gwiazd i planet w bezchmurną noc, czułe, masywne teleskopy optyczne i podczerwone wymagają specyficznych warunków. Jak mówi Deng, teleskop, który Chiny mają nadzieję zbudować, mógłby mieć aperturę, czyli średnicę soczewki zbierającej światło lub zwierciadła teleskopu, wynoszącą 30 metrów i być największym na świecie, przynajmniej przez krótki czas. „Europejski Ekstremalnie Wielki Teleskop”, który ma być ukończony w 2027 roku, będzie miał zwierciadło główne o średnicy ok. 40 metrów i jest największym teleskopem, jaki kiedykolwiek planowano. „Optymalna kombinacja wielu cech" Wybierając lokalizację dla obserwatorium, „szuka się nie jednej indywidualnej cechy, ale najlepszej, optymalnej kombinacji wielu cech" - mówi John O'Meara, główny naukowiec w Obserwatorium W.M. Kecka na Mauna Kea na Hawajach. Obserwatoria muszą być na tyle odległe, aby uniknąć zanieczyszczenia światłem z pobliskich miast, ale wciąż dostępne dla naukowców. Teleskopy powinny być budowane na dużych wysokościach, aby uniknąć rozmycia spowodowanego przez atmosferę, ale nie tak wysoko, aby ludzie nie mogli ich odwiedzać. Zbyt dużo wiatru, pyłu lub pary wodnej może osłabić dokładność teleskopu. Jako region o największej wysokości nad poziomem morza na Ziemi, Płaskowyż Tybetański od dawna cieszy się zainteresowaniem zarówno chińskich, jak i międzynarodowych astronomów. Aby zawęzić obszar poszukiwań na płaskowyżu, Deng i jego zespół najpierw sprawdzili informacje pogodowe i dane satelitarne, aby znaleźć miejsca z czystym, ciemnym niebem. Byli podekscytowani, gdy zobaczyli, że miasto Lenghu, które do tej pory nie było brane pod uwagę, ma 3500 godzin słonecznych w roku i bardzo niewielkie opady w skali roku. Następnie zidentyfikowali idealną lokalizację obserwatorium na pobliskiej górze Saishiteng, która znajduje się ponad 1500m nad miastem. W 2018 r. zespół z Chińskiej Akademii Nauk ustawił na górze sprzęt do monitorowania warunków, które mogłyby zakłócić wyraźny widok nieba takich jak kurz, zachmurzenie, turbulencje, para wodna i inne. Po trzech latach zbierania i analizowania danych, zespół zgodził się, że w tym miejscu panują warunki porównywalne z niektórymi z najlepszych obserwatoriów na świecie. Gary Hill, główny astronom w Obserwatorium McDonald na Uniwersytecie Teksańskim (który nie brał udziału w badaniach), był pod szczególnym wrażeniem ciemności panujących w tym miejscu. „Jeśli ponosisz koszty budowy teleskopu tej skali, chcesz mieć bardzo dobrą czułość na bardzo słabe obiekty" - mówi Hill. „Wiele obserwatoriów, które zaczynały działać pod bardzo ciemnym niebem, coraz częściej ma problemy z powodu wkraczającej w ich sąsiedztwo cywilizacji i zanieczyszczenia światłem, które ona przynosi". Ponieważ góra, o której mowa, znajduje się daleko od dużych miast, obszar ten prawdopodobnie pozostanie ciemny przez jakiś czas. Ogólnie rzecz biorąc, Hill uważa, że „jest to niezwykle obiecujące miejsce". Ponieważ miejsce to znajduje się tak daleko w głębi lądu, unika ono częściowo - ale nie całkowicie - wilgoci, która komplikuje użycie teleskopów na podczerwień. Para wodna pochłania promieniowanie podczerwone, co jest „prawdziwą zmorą" dla niektórych teleskopów - mówi Scott Paine, astrofizyk z Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics, który nie był zaangażowany w badania. Podejrzewa on, że przez większą część roku para wodna nie stanowiłaby problemu, ale może być wyzwaniem podczas bardziej wilgotnych miesięcy letnich. Pierwsze takie obserwatorium na półkuli wschodniej Ponieważ wszystkie wysokiej jakości obserwatoria astronomiczne znajdują się na półkuli zachodniej, obserwatorium na Płaskowyżu Tybetańskim mogłoby wypełnić pewną lukę. Jeśli astronomowie chcą stale monitorować jakieś wydarzenie, które ma miejsce na przykład w ciągu dnia, muszą współpracować ze sobą w różnych obserwatoriach, tak jak biegacze przekazują sobie pałeczkę. „Powiedzmy, że mamy do czynienia ze szczególnie niezwykłym wydarzeniem, takim jak fuzja dwóch czarnych dziur lub dwóch gwiazd neutronowych, gdzie liczy się każda dawka danych, ponieważ Ziemia się obraca," mówi Patrick McCarthy, dyrektor NOIRLab (Krajowe Laboratorium Badawcze Astronomii Optyczno-Podczerwonej) w USA, który nie był zaangażowany w prace. „W tej chwili mamy po prostu luki w czasie w którym możemy prowadzić obserwacje. Są części Ziemi, gdzie nie ma odpowiednich obserwatoriów. Umieszczając obserwatorium w miejscu o takiej długości geograficznej w środku kontynentalnej Azji, będziemy mogli, jako światowa społeczność astronomiczna, uzyskać dodatkowe pokrycie czasowe, którego teraz nie mamy."
Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych
Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżniczki, Wolny tworzy współczesny, pełen zaskakujących obserwacji zapis wyprawy na Wschód i pokazuje przejmujący obraz krainy przez wieki zamkniętej dla świata. Przedstawiamy fragment książki.
Planuję zredukować do minimum liczbę przedmiotów: ubrań, kosmetyków, wszystkich tych gadżetów, których potrzebę istnienia tylko sobie wmówiliśmy, i z małym plecakiem wyruszyć w długą podróż pociągiem. Z Warszawy do serca Tybetu. Dziesięć tysięcy kilometrów, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych. Podróżując w ten sposób pokonuje się przestrzeń powoli, mila za milą, po nużących, nieskończonych pustkowiach Eurazji. Wiem, że nad moim pociągiem szybować będą samoloty, które nic sobie nie robią z granic, stref czasowych, nie doświadczają przymusowych postojów. Drogą powietrzną mogłabym dotrzeć do stolicy Tybetu, Lhasy, w niecałe 24 godziny. Ale taka podróż jest jak cesarskie cięcie, zbyt szybkie przejście z jednego świata w drugi, bez prawdziwego mozołu drogi. A ja chciałabym zrozumieć niewypełnioną przestrzeń, która wyrasta już pół dnia drogi od Moskwy, ciągnie się przez całą Syberię i Mongolię, aż do Chin. Jazda pociągiem ma to do siebie, że pejzaż łatwo się rozmazuje. Nie można zatrzymać kadru. Mijane po drodze ludzie i rzeczy pozostaną nieuchwytne. Możliwe, że zapał do podróży w tym kierunku pojawił się we mnie dlatego, że przez ponad dekadę mieszkałam na Zachodzie, w małym, pozbawionym wyżyn i otwartych przestrzeni regionie, jakim jest flamandzka część Belgii. Kiedy człowiek stoi i rozgląda się po równo obsianych, zagospodarowanych i zabudowanych zachodnioeuropejskich równinach, łatwo mu uwierzyć we własną wielkość. Od Uralu zaczyna się bezkres i stopniowo zmienia się perspektywa: ubywa ludzi, przybywa ziemi, coraz bardziej niedostępnej i nieprzyjaznej. U podnóża Himalajów jest się już tylko drobiną w cieniu potężnej przyrody. To było gorące lato 2015 roku, początek kryzysu migracyjnego w Europie. Na Zachód maszerowały tysiące uchodźców, a ja opuszczałam wygodne życie w Belgii. Nasz dobytek spakowaliśmy do wysłużonego dostawczego nissana i ruszyliśmy do Polski. W kraju nie było mnie przez 12 lat. Wszystko się tam zmieniło, czytałam o tym w gazetach i mailach od przyjaciół. Czułam, że emigruję po raz kolejny, tym razem do miejsca urodzenia, gdzie znowu będę kimś obcym. Moje dzieci ledwie sylabizowały po polsku, choć już z początkiem września miały rozpocząć naukę w zwyczajnej szkole, gdzie nie było ani jednego cudzoziemca. Załadowane po sufit auto sunęło powoli po Autostradzie Wolności, zbliżając się do Kazimierza Dolnego, miasteczka, gdzie jakiś czas temu kupiliśmy walący się, drewniany domek, który – teraz wyremontowany i czysty – miał się stać naszym azylem. Byliśmy uchodźcami z pierwszego świata. Z każdym kilometrem oddalaliśmy się od rozbudowanej, belgijskiej opieki społecznej, wysokiej pensji minimalnej, emerytury dla każdego, dofinansowywanej pomocy domowej i wypłacanych przez pracodawców pieniędzy na wakacje. Belgijscy znajomi nie mogli uwierzyć, że porzucamy welvaartstaat, państwo dobrobytu, na rzecz wschodnich rubieży Unii Europejskiej. Kiedy pokazywaliśmy im na mapie Kazimierz, przytomnie zauważali, że to blisko granicy z Ukrainą, i choć – jak większość mieszkańców Zachodu – nie bardzo się orientowali, o co chodzi w konflikcie w Donbasie, ostrzegali nas przed niesprecyzowanym niebezpieczeństwem. Koledzy z belgijskiej klasy syna przygotowali dla niego pożegnalny rysunek, na którym złożyli uroczo koślawe podpisy pierwszaków. Od września miejsce mojego dziecka miał zająć w klasie nowy kolega – chłopiec mieszkający w zorganizowanym w pobliskiej bazie wojskowej obozie uchodźców, którego istnienie podzieliło mieszkańców naszego nadmorskiego miasteczka. Jedni uważali, że to koniec bezpiecznego Koksijde, inni cieszyli się, że ziejące pustką koszary wreszcie się do czegoś przydały. Wyruszyliśmy o świcie, żeby przejechać jak najwięcej kilometrów, zanim zacznie się upał. Przejeżdżając przez niewidzialną granicę między Holandią a Niemcami usłyszeliśmy w Westduitser Rundfunk historię trzydziestokilkuletniego Achmeda z Syrii, zakwaterowanego w ośrodku dla uchodźców we wschodnioniemieckim miasteczku, który minionej nocy podpalono. Achmed mówił, że zapach zgliszczy zna tak dobrze, że daje mu on poczucie bezpieczeństwa. Podkręciliśmy do maksimum klimatyzację w nissanie. Nasz wrażliwy na upały buldog francuski sapał z wysiłku. Daliśmy mu kostki lodu z termosu i chłodziliśmy wodą w sprayu. W tym samym czasie holenderska rozgłośnia, której sygnał powoli zanikał wraz z przejechanymi przez nas kilometrami, poinformowała, że w chłodni austriackiej ciężarówki natrafiono na 30, a może nawet 40 ciał uchodźców. Znajdowały się w stanie rozkładu i policja nie mogła ich dokładnie policzyć. Reporterka mówiła o „straszliwym zapachu śmierci” w miejscu, gdzie porzucono samochód. W turystycznej lodówce wiozłam upominki z Belgii: pralinki, cynamonowe ciasteczka i parę butelek piwa od trapistów – prezenty dla dobrych ludzi. Sąsiada pilnującego w zimie naszego kazimierskiego domku. Sekretarki w szkole, która załatwiła wszelkie formalności, by nasze dzieci mogły zacząć naukę od września. Właściciela pobliskiej restauracyjki, pozwalającego nam parkować na swoim terenie. Wszyscy na początku uważali, że nasze uchodźctwo z Belgii nie potrwa dłużej niż parę miesięcy. Potem mieli stopniowo zmieniać zdanie. Polska jawiła im się krajem coraz lepszym, a Zachód – coraz bardziej zagrożonym. Według badań blisko 90 procent Polaków uznało swój kraj za bezpieczny(ankieta CBOS z 2018 roku) – takiego wskaźnika nie ma żadne państwo z tzw. starej Unii Europejskiej. W Raporcie New World Wealth z tego samego roku Polska znajduje się na szóstym miejscu najbezpieczniejszych na świecie krajów dla kobiet. Podobnie dobre rezultaty pokazują statystyki kryminalne dotyczące wandalizmu i drobnej przestępczości. Tak więc wróciłam do bezpiecznej Polski, ale długo nie zagrzałam miejsca w nowym domu. Wiem, że nie jestem osamotniona w niespokojnej chęci zwiedzania. Syndrom cupiditas videndi terras, czyli pragnienia oglądania ziem, towarzyszy ludziom od zawsze, ale jego zaspokojenie nigdy nie było tak łatwe do zrealizowania. Bilety, wizy, rozkłady jazdy, miejsca noclegowe – niemal wszystko można dziś załatwić przez internet z łatwością kontrastującą z tym, co czeka podróżnika w realu. Nie ma już ziem nieodkrytych, choć wciąż jeszcze są połacie, których nie pokrywa Google Maps. Wyruszając w daleką podróż, nie zawsze wiemy, dlaczego ciągnie nas akurat tam. Przeczuwamy, że odkryjemy coś cennego, coś, czego nam na naszej ziemi brakuje. Alain de Botton w znanym eseju Sztuka podróżowania pisze, że wojaże „są akuszerkami myśli” a dom rodzinny niekoniecznie „miejscem na spotkanie z naszym prawdziwym ja”. Być może jest w nas wszystkich potrzeba wyjścia z ciepła i komfortu. W podróżach wystawiamy się na przeciągi, badamy własną wytrzymałość i wstydliwie zauważamy, że jest ograniczona. „Moje ciało oraz umysł okazały się nieobliczalnymi współtowarzyszami podróży mającymi istotny wpływ na moje doznania. – pisze de Botton. – Ciało trapiły kłopoty ze snem, narzekało na upał i muchy i nie chciało trawić hotelowych posiłków. Umysł ze swojej strony z zapamiętaniem ulegał napadom niepokoju, nudy, bezprzedmiotowego smutku oraz obaw natury finansowej”. Być może właśnie te wszystkie braki i dolegliwości mówią nam, przybyszom z Zachodu, najwięcej o nas samych oraz o świecie, z którego przyjechaliśmy i do którego wracamy. Jesienią 2016 roku wsiadłam do pociągu kolei transsyberyjskiej i przejechałam samotnie odcinek Irkuck – Władywostok. Rok później pokonałam jeszcze raz całą trasę, tym razem z Moskwy. W 2018 roku postanowiłam zabrać na Syberię moich najbliższych. Przebyliśmy odcinek od Bajkału do Pekinu. Wiosną 2019, dokładnie 70 lat po tym, jak komuniści wygrali chińską wojnę domową i zajęli wschodni Tybet, pojechałam po raz pierwszy koleją do tej przez wieki najbardziej odosobnionej i najbardziej niedostępnej krainy świata. Jesienią tego samego roku, kiedy Chiny hucznie świętowały 70-lecie ustanowienia Chińskiej Republiki Ludowej, wróciłam znowu na Syberię i dalej, do Lhasy. Kiedy w styczniu 2020 roku, pod koniec azjatyckich podróży, wsiadałam do zatłoczonego pociągu w New Delhi, nie wiedziałam jeszcze tego, z czego służby specjalne w Pekinie już doskonale zdawały sobie sprawę: nieznany wirus z Wuhan w krótkim czasie zmieni wszystko – zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Niebawem opustoszeją dworce, zatrzaśnięte zostaną zarówno granice państw, jak i drzwi pogrążonych w kwarantannie domostw na wszystkich kontynentach. Paszporty staną się bezużyteczne, bo na długi czas jedyną możliwą podróżą będzie jazda w wyobraźni. Mam nadzieję, że Pociąg do Tybetu sprawdzi się jako lektura podczas wojaży wyimaginowanych, jak i podczas tych prawdziwych, kiedy znów staną się możliwe. Fragment pochodzi z książki "Pociąg do Tybetu" Mai Wolny (wydawnictwo: MANDO). Książka swoją premierę miała podczas warszawskiego Big Book Festiwal.
Wsiądź do pociągu na dach świata. Podróż koleją transtybetańską to przeżycie ekstremalne
Pociąg przejeżdża przez 8 chińskich prowincji, a najwyższy punkt na trasie położony jest na wysokości 5072 m n.p.m. Za oknem piętrzą się ośnieżone góry, na łąkach pasą się włochate jaki, a ja wraz z innymi pasażerami przyklejam nos do szyby.
Dworzec Pekin Zachodni wypełniony jest ludźmi do granic możliwości. Przepycham się w stronę tablicy świetlnej. Jest! Z21, mój pociąg relacji Beijing Xi – Lhasa. Mam jeszcze 2 godz. do odjazdu, dokładnie tyle czasu, ile trzeba na znalezienie poczekalni, ustawienie się w gigantycznej kolejce do kontroli biletu – razem ze mną czeka kilkaset osób – przejście na peron i znalezienie właściwego wagonu. W kolejce dostaję do wypełnienia druczek po chińsku: dane osobowe, dane adresowe, skąd i dokąd jadę, nr miejsca oraz najważniejsze – oświadczenie, że zdrowie pozwala mi podróżować na wysokości powyżej 3 tys. m n.p.m. Na koniec podziękowania za współpracę i życzenia udanej podróży. Mam najtańszy bilet na tzw. hard seat – 40 godz. na krzesełku. Cudzoziemcy podróżują zazwyczaj wagonami z miejscami leżącymi, rzadko który zabłąka się do 3 klasy. Zdziwieni współpasażerowie wskazują mi miejsce, bo trudno mi się zorientować, gdzie powinnam usiąść. Zasypują mnie gradem pytań: Skąd jesteś? Gdzie jedziesz? Podróżujesz sama? Ile masz lat? Masz męża? A dzieci? Jesteś bogata? Ktoś wskazuje mi automat z wrzątkiem, ktoś inny częstuje wędzonymi świńskimi uszkami pociętymi w grube paski. Chińczycy lubią, jak jest „renao”, czyli jak byśmy to potocznie powiedzieli „dzieje się”. W wagonie jest więc tłoczno i głośno. Pasażerowie poznają się ze sobą, ustalają, kto jest z jakiego miasta, dokąd jedzie, skąd pochodzi jego rodzina i gdzie te wszystkie miejscowości są na mapie Chin. Ktoś wyjmuje karty, ktoś inny otwiera baijiu – chińską wódkę. Pytam, dlaczego jadą do Lhasy? Niektórzy jadą na wakacje, wiele słyszeli o pięknie Tybetu i chcą je podziwiać na własne oczy. Odkąd rok wcześniej otwarto linię kolejową, na Dach Świata można dotrzeć o wiele taniej niż samolotem i dużo wygodniej niż podskakującym na wertepach rozklekotanym autobusem. Inni jadą do pracy – władze Chin dają Hanom osiedlającym się w Lhasie preferencyjne warunki. Pojadą, zarobią trochę juanów i sprowadzą rodziny. – A one? – pytam, wskazując na młode dziewczyny w błyszczących pantoflach i kolorowych sukienkach. „One też jadą do pracy, no wiesz…”. Chyba się domyślam. W Tybecie stacjonuje największy w Chinach garnizon wojskowy, przeszło 40 tys. żołnierzy. Tajemnicą poliszynela jest, że święte miasto Lhasa jest jednym z najbardziej rozpustnych miejsc w Państwie Środka – aż 9 proc. dorosłych mieszkanek trudni się najstarszym zawodem świata. Jedziesz, jak chcesz O 22 godz. gwar powoli cichnie, układamy się do snu; jak kto potrafi. Jakiś mężczyzna ze skrzyżowanymi nogami siedzi na oparciu fotela, plecami opierając się o półkę na bagaże; wygląda, jakby lewitował. Ktoś inny wczołgał się pod siedzenia, w przejściu wystają tylko czarne lakierki. Mam jet lag i z trudem udaje mi się zasnąć. O 6 rano z głośników rozbrzmiewa muzyka, trzeba wstać, umyć się – o dziwo na całej trasie jest woda – ustawić z kubkiem w kolejce po wrzątek na herbatę. Pociąg mknie przez zachodnie Chiny, a monotonię krajobrazu przerywają jedynie krótkie postoje na stacjach Zhongwei, Lanzhou, Xining. Pasażerowie czytają gazety, rozmawiają, grają w karty. Raz na jakiś czas przez korytarz przepycha się pan z wózkiem „Warsu”, sprzedaje parówki, napoje, przekąski, łamigłówki, a w porze posiłków zestawy obiadowe – ryż, warzywa i coś, co wygląda jak nasza mortadela. Decyduję się na wyprawę do wagonu restauracyjnego. Wagon jest pusty, pomijając pokładających się na stołach kucharzy i kelnerów. Najwyraźniej jest przerwa, podobnie jak godzinę wcześniej i jeszcze godzinę później. Palec pod żebrem Mija kolejny dzień w pociągu. Tym razem dwóch miłych dżentelmenów ustępuje mi swoje miejsca, bym mogła wygodnie położyć się na krzesełkach i przetrwać jakoś noc. Nad ranem budzi mnie ból głowy – przejeżdżamy właśnie przez najwyżej na świecie położoną stację kolejową Tang La – 5068 m n.p.m., a ból i zawroty głowy to pierwsze symptomy choroby wysokościowej. Mam uczucie, jakby świat wokół mnie falował i drgał. Zapadam się w ciemność. Kilka godzin później budzi mnie czyjś palec wbity w moje obolałe żebra – „obudź się i patrz”. Mili chińscy panowie, którzy poprzedniego wieczora użyczyli mi swoje miejsca, właśnie wrócili i nieco się niecierpliwią. Za oknem piętrzą się ośnieżone góry, na łąkach pasą się włochate jaki. Nad jeziorem Nam Co pociąg nieco zwalnia, a ja wraz z innymi pasażerami przyklejam nos do szyby. Mijamy zielone łąki, niewielkie osiedla otoczone żółtymi poletkami kwitnącego rzepaku. Pociąg co chwila znika w wydrążonych w skale tunelach albo wspina się na kolejny z ponad 600 wysokich wiaduktów. Trzeba przyznać Chińczykom, że kolej tybetańska, nazywana przez nich „podniebną drogą”, jest arcydziełem inżynierii. Do budowy użyto 6 tys. specjalistycznych maszyn, a przeszło 20 tys. robotników musiało poradzić sobie nie tylko z dużymi wysokościami, ale i z bardzo niestabilną wieczną zmarzliną oraz niebezpieczeństwem trzęsień ziemi. W nocy w Golmudzie do pociągu dosiedli się Tybetańczycy. Na pierwszy rzut oka różnią się od Chińczyków – ich twarze są ciemniejsze, ogorzałe od słońca i wiatru. Są też spokojniejsi, bardziej zatopieni w sobie. Czuję, że coś mnie do nich przyciąga. Wędruję po pociągu, przyglądając się ludziom. W jednym z wagonów siedzi na oko 40-letni mnich ze swoją starą matką. Łamanym angielskim mówi mi, że jadą odwiedzić dalajlamę – matka chciałaby przed śmiercią zobaczyć raz jeszcze Jego Świątobliwość. Zamierzają nielegalnie przejść przez Himalaje – z Lhasy jest bliżej do granicy. To niebezpieczne zadanie, rok wcześniej na przełęczy Nangpa chińskie wojsko otworzyło ogień do grupy 75 uchodźców, w tym kobiet i dzieci. Zastrzelono 17-letnią mniszkę. Całość zdarzenia nakręciła i nagłośniła w mediach rumuńska ekipa himalaistów. Na filmie widać rząd skulonych postaci wolno brnących przez śnieg, słychać pojedynczy strzał – ktoś upada, potem kolejny strzał i kolejny. W pociągu jedzie też Tenzin, młody lekarz. Rozmawiamy o muzyce, która od rana sączy się z głośników. – To jest piosenka o chińskiej partii komunistycznej i o dobrych rzeczach, jakie zrobiła w Tybecie – słyszę i wytrzeszczam z niedowierzaniem oczy; Chińczycy i pomaganie Tybetowi nie idą raczej w parze z moimi wyobrażeniami na ten temat. – Wiesz – mówi Tenzin – urodziłem się w rodzinie nomadów. Mój ojciec był nomadą, mój dziadek był nomadą i jego ojciec też. Ja poszedłem do szkoły, dostałem stypendium i jestem lekarzem. Wcześniej, przed Chińczykami, nie byłoby to możliwe. – Pamiętam, że uznałam go wtedy za kogoś, kto zaparł się Tybetu. Dopiero wiele kolejnych lat podróżowania po Dachu Świata i zajmowania się prawami człowieka sprawiło, że zrozumiałam, że nic tu nie jest tak proste, jak się wydaje. Pociąg wolno wtacza się na dworzec w Lhasie. Jeszcze tylko ostatnia kontrola biletów przy wyjściu z peronu, szalona jazda taksówką i już jestem w tzw. tybetańskim getcie – starej części miasta. Na Barkhorze pielgrzymi spalają wonny jałowiec. Niektórzy z nich przyjechali tak jak ja pociągiem, inni rozklekotanymi autobusami, a jeszcze inni pokonali drogę, przemieszczając się o długość swoich ciał – w padach modlitewnych. Jutro staną przed złotym obliczem Dzioło Rinpoczego. To będzie zakończenie ich podróży. Dla mnie to będzie dopiero początek.
Nurkowanie w Himalajach. Tak, dobrze przeczytaliście, TAM są niesamowite jeziora!
Jedziemy w Himalaje. Nie, nie zdobywać szczyty, lecz po to, żeby nurkować w najbardziej fascynujących jeziorach świata
Himalaje raczej nikomu nie kojarzą się z nurkowaniem. Mnie i moim towarzyszom podróży jak najbardziej. To nasza kolejna, czwarta już wyprawa w projekcie „Korona Jezior Ziemi”, który zakłada nurkowanie i badania najwyżej położonych jezior na wszystkich kontynentach. W Azji jest to między innymi Ridonglabo. Znajduje się w Tybecie i na tym polega problem. Chińczycy nie dają nam pozwolenia na nurkowanie w tym akwenie, a także w innych okolicznych jeziorach, twierdząc, że akwalung to sprzęt militarny i nie może być użyty w strefie nadgranicznej. Na nic prośby i groźby. („Yeti”, mój asystent, całkiem serio mówi, że nie kupi już więcej chińskiej koszulki, co przy częstotliwości jego zakupów – raz na kilka lat – może przyczynić się do załamania branży tekstylnej Państwa Środka). Jesteśmy zmuszeni nurkować po nepalskiej stronie Himalajów, co mnie nawet cieszy, bo nigdy nie byłem w Nepalu, a zawsze kojarzył mi się z miejscem mistycznym. Po pobycie w Katmandu przestaje mi się kojarzyć. Na lotnisku ginie część naszego sprzętu nurkowego. Kilka dni mija nam na nieustannych monitach, aż zguba odnajduje się na Sri Lance. Z cejlońskich wakacji wraca na plecach tragarza, który dogania nas w górach. Mamy też przeprawę z kontrahentem od butli nurkowych. Firma, jedna z największych w branży trekkingowej w Nepalu, w dniu wylotu do Lukli informuje nas, że ciśnienie w butlach nie będzie wynosiło 220 barów, tak jak się umawialiśmy, tylko 150. Tłumaczą się wypadkami z eksplodującymi butlami, jakie niedawno miały miejsce. Cóż, nie mamy wyjścia. Bierzemy dodatkową butlę i w drogę. W Azji dotarcie do „najwyżej położonych jezior” oznacza konieczność długiego marszu ścieżkami przez rododendronowy las. W promieniach wschodzącego słońca wygląda sielankowo, ale my chcielibyśmy już być na miejscu i nurkować. Powolna aklimatyzacja jest jednak ważna. Do przeprowadzenia głębokiego nurkowania wysoko w górach jeszcze ważniejsza. Niestety nasza cierpliwość po dwóch tygodniach trekkingu znajduje się na wyczerpaniu. Nepalska kuchnia, serwująca dalwat, czyli ryż z olejem, szpinakiem i niedogotowanymi ziemniakami, nie przypada nam do gustu. Cierpimy z powodu bólu głowy, mdłości, biegunki. Marsz wysysa z nas siły, gubimy po 10 kg. Plecaki przygniatają do ziemi. Mamy do nich przypięte płetwy, bo są za duże, by dało się je schować do środka. Widok musi być osobliwy. Jeszcze na lotnisku w Katmandu podeszli do nas turyści z USA z pytaniem, po co nam płetwy? Gdy wyjaśniliśmy, stali przez chwilę z otwartymi ustami, po czym zrobili nam zdjęcia i upewnili się jeszcze raz, czy scuba diving to na pewno pod wodą. Na szczęście nawet najczarniejszy koszmar kiedyś mija. Oto pojawiają się ośnieżone szczyty, lodowce i rześkie powietrze. Serce bije coraz szybciej i mocniej. To z powodu emocji, adrenaliny? Pewnie tak, ale jest również oznaką zmęczenia i niedostatku tlenu. O skutkach przebywania na dużych wysokościach wiadomo dużo. O możliwości nurkowania na kilku tysiącach metrów powyżej poziomu morza – niewiele. Wiedza na ten temat kończy się wraz z granicą 3000 m. Jakich użyć gazów? Jak się do tego zabrać? Takie pytania zadawałem sobie, przygotowując się do pierwszej wyprawy – na wulkan Licancabur (5920 m) wznoszący się nad pustynią Atakama. W środku stożkowatego krateru utworzyło się słodkowodne jeziorko, w którym jest życie! To najwyżej położony ekosystem świata. W odpowiedzi na trudne pytania pomogła dr Natalie Cabrol, astrobiolog z NASA, która kierowała projektem „The Mars Underwater”. Eksperymentalne nurkowania w jeziorze wulkanu Licancabur zaczęto już w latach 80., a NASA prowadziła tam badania ze względu na liczne podobieństwa tego miejsca do Czerwonej Planety. Dr Cabrol dała nam szereg wskazówek, m.in. dotyczących sprzętu, i ostrzegła przed burzami z piorunami, które przeniosły na tamten świat niejednego śmiałka chcącego zakłócić sen wulkanu. W 2009 r. stanęliśmy na jego szczycie. Do dzisiaj nie wiem, czy to cząsteczki naładowanego elektrycznie powietrza, czy euforia, w jaką wpadliśmy, nastroszyła nam włosy. Widok z kaldery był dla nas spełnieniem marzeń. Potężne kratery sąsiednich wulkanów, jasnożółte połacie suchej trawy i szaroczerwony pustynny żwir przenosił prosto na Marsa. Jakby tego było mało, u podnóża góry niczym plamy na palecie malarza rozciągały się lazurowe jeziora. Zawartość połowy tablicy Mendelejewa w tych akwenach sprawia, że zmieniają one kolor pod wpływem siły i kierunku wiatru. W kraterze Licancabur przeprowadziliśmy dwa udane nurkowania. Sfotografowaliśmy miliony maleńkich endemicznych skorupiaków, którym zabójcze na tej wysokości promieniowanie ultrafioletowe najwyraźniej nie przeszkadzało. Przy okazji udało nam się ustanowić nowy rekord świata w długości nurkowania na wysokości 5916 m. Spędziłem pod wodą ponad godzinę, zaś mój poprzednik – słynny meksykański płetwonurek i himalaista Ricardo Torres Nava – 18 min. Połechtani sukcesem w Ameryce Południowej jeszcze w tym samym roku zorganizowaliśmy wyprawę nad najwyżej położone akweny w Europie – Matscherjochsee (3185 m) we Włoszech oraz Schwarzsee (2800 m) w Austrii. Tam z przykrością stwierdziliśmy, że oba są zanieczyszczone środkami ochrony roślin, w tym DDT, którego stosowania zakazano w Europie ponad ćwierć wieku temu. Jakim cudem w alpejskich jeziorach znalazły się środki owadobójcze? Śledztwo zaprowadziło nas do… Egiptu. W kraju faraonów wciąż walczy się z różnymi plagami, między innymi komarów. Tam DDT jest ciągle w użyciu. Nadmierna jego ilość paruje, gnana ciepłym wiatrem przenosi się nad Morzem Śródziemnym i wraz z deszczem i śniegiem trafia do alpejskich potoków, które zasilają wysokogórskie jeziora. Kolejny rok przyniósł podróż nad najwyżej położone jezioro w Ameryce Północnej – meksykańskie Jezioro Słońca (4200 m), które od kilkuset lat czczone jest jako dom boga Tlaloca, pana deszczu i pioruna. W dzisiejszych czasach mógłby on być patronem płetwonurków, miał przecież władzę nad wszystkimi wodami (deszczem, rzekami, jeziorami). Co ciekawe, przedstawiano go zazwyczaj w masce z charakterystycznymi dużymi pierścieniami wokół oczu, a w ręku trzymał błyskawicę. Skojarzył się nam z polującym płetwonurkiem z trójzębną kuszą. Dotarcie ze sprzętem nurkowym do samego jeziora nie było zbyt trudne technicznie. Przeszliśmy przez niewielki lodowiec i stanęliśmy na krawędzi potężnego krateru. W dole rozciągała się niesamowita panorama na święte jezioro Azteków, w którym Indianie składali ofiary z kadzidła, wiklinowych ozdób, ceramiki, obsydianowych narzędzi, a także ludzi. Część z artefaktów odnaleziono. Ja także natrafiłem na coś ciekawego, choć nie był to legendarny złoty skarb Azteków ukryty przed samym Cortesem. Znalazłem gliniany garnek z doskonale zachowanymi rysunkami. Według ekspertów naczynie liczyło ok. 200 lat i było wykorzystywane przez wyznawców voodoo. W 2012 r. postanowiliśmy zmierzyć się z jeziorami w Himalajach. Wchodzimy na przełęcz Mera na wysokości 5415 m. Wokół ośnieżone sześciotysięczniki. Pogoda zaczyna się załamywać. Jesteśmy jednak przekonani, że następnego dnia będzie lepiej i uda nam się zanurkować. Przewodnik zapewnia, że znajdujemy się już niedaleko jeziora. Rankiem sprawy przedstawiają się fatalnie. Wiatr, mróz, padający śnieg, ale nie to jest najgorsze. „Niedaleko” to pojęcie względne. W Rosji oznacza dystans do 1000 km, w Nepalu – jak mamy okazję się przekonać – kilka dni. Pniemy się w górę, rozstawiamy kolejne obozy i na własną rękę szukamy tej „igły w stogu siana”, która ma kilkaset metrów długości i szerokości i około 60 m głębokości. To jezioro North Chamlang usytuowane na 5270 m. Po dwóch dniach poszukiwań dostrzegamy skutą lodem taflę. Docieramy do niej skrajnie wyczerpani. Ze względu na ograniczony czas decydujemy się na pojedyncze nurkowanie. Ma ono charakter eksperymentalny, dlatego także gazów nurkowych używamy ostrożnie. Na tej wysokości moglibyśmy wykonać dekompresję na czystym tlenie już od 12. metra (na poziomie morza ze względu na toksyczność można na nim nurkować najwyżej do 6 m). Ten plan bierze w łeb w chwili, gdy sprawdzamy butlę tlenową. Dopiero teraz, nad samym jeziorem, mamy taką możliwość. Zapach jej zawartości przypomniał mi stare dobre czasy dwusuwowych silników trabantów. Miał być tlen, są spaliny. Po chwili narady zmieniamy profil nurkowy na bezdekompresyjny z zejściem po stoku jeziora, a nie jak wcześniej zamierzaliśmy – po linie opustowej. Dzielnie kujemy przerębel w twardym jak kamień lodzie, nie zrażając się jego półmetrową grubością. Wysokość robi swoje, brakuje nam tchu. Mróz też nie pomaga. W końcu odziany jak średniowieczny rycerz idę ku przeznaczeniu. Stwierdzam z przerażeniem, że woda jest mleczno-zielona i chyba bardziej mleczna niż zielona. Niby normalka w jeziorach górskich. Woda z topniejących lodowców ma właśnie taki kolor, a to jezioro jest jednym z najszybciej powiększających się akwenów w Nepalu. Przezroczystość nie przekracza 10 cm. Pod lodem jak to pod lodem – ciemno. Płynę z wyciągniętą ręką, żeby przypadkowy kamień, których jest tu od groma, nie rozbił mi maski. O dziwo, czas mija mi bardzo szybko. Może dlatego, że co chwila muszę spoglądać na palce przyklejone do maski, bo mój błędnik szaleje, nie mogąc znaleźć punktu odniesienia. Mam zawroty głowy. Atrakcję zapewnia mi też bomblujący automat, i to nie ten, z którego akurat oddycham. Dobrze, że zdecydowałem się na nurkowanie w systemie „side mount” – z butlami pod pachami, a nie klasycznie na plecach. Dzięki temu mam do nich łatwy dostęp, więc zakręcenie zaworu nie nastręcza problemu. Dno obniża się dość łagodnie jak na wysokogórskie jezioro. Po kilkunastu minutach czuję szarpnięcie liny, do której jestem przywiązany. To „Yeti” daje mi sygnał do odwrotu. Pod wodą strasznie zmarzły mi dłonie, tak mi się przynajmniej wydawało, dopóki nie wyszedłem na powierzchnię. Potworny chłód potęgowany przez porywisty wiatr błyskawicznie powleka lodem skafander i uprząż. „Yeti” pomaga mi się uwolnić z tego pancerza, po czym uciekamy do naszego obozu. Mamy wątpliwości, czy komputer nurkowy nie oszukał mnie, pokazując 36 m głębokości. Dwa dni później stajemy nad brzegiem jeziora Sabai Tsho leżącego na wysokości około 4500 m. To szczególny akwen. Szybko topniejące lodowce przyczyniają się do powstawania zielonkawych jezior, które w zestawieniu z ośnieżonymi górami stanowią przecudnej urody landszafcik. Złudny to niestety obrazek. W 1998 r. pod naporem wody doszło tu do przerwania moreny i powodzi, która zalała okoliczne wioski: Tangnag i Khote. Nie obeszło się bez ofiar. Jeszcze dziś, kiedy idzie się śladem rozpędzonej wody, widać pas olbrzymich głazów naniesionych przez żywioł. North Chamlang to kolejny potencjalny zabójca. Limnolodzy, czyli naukowcy badający wody zbiorników śródlądowych, uważają, że należy do najniebezpieczniejszych jezior w Nepalu, a jego morena może „eksplodować” w każdej chwili. W Sabai Tsho przeprowadzamy test komputera. „Yeti” sprawdza odczyt z mojego nurkowania z faktyczną głębokością. Jesteśmy bardzo zadowoleni – komputer nie oszukiwał. Oznacza to, że udało nam się ustanowić nowy rekord świata. Poprzedni należał również do Polaków. W 2007 r. ekipa nurków pod kierownictwem Jana Kwiatonia zeszła w nepalskim jeziorze Tilicho (4919 m) na głębokość 15 i 30 m. Rekord nas cieszy, ale ważniejsze jest to, że pomimo licznych komplikacji udało nam się przeprowadzić udane nurkowanie w bardzo trudnych warunkach i zbadać dno jeziora North Chamlang. Przechodząc przez przełęcz Zatrwa La, żegnamy się z wysokimi górami. Ta przygoda się kończy, ale nie nasz projekt. W kolejnych latach mamy zamiar odwiedzić Australię, Afrykę, a w najbliższym czasie Antarktydę. Tam też są jeziora! Kamil Iwankiewicz, 2012
Im wyżej, tym zdrowiej. Wysokość terenu, na jakim mieszkasz, ma wpływ na przebieg COVID-19
Osoby, które zamieszkują tereny położone na dużych wysokościach nad poziomem morza, są mniej narażone na zakażenie koronawirusem, a choroba COVID-19 przebiega u nich o wiele łagodniej. Naukowcy sprawdzili to na przykładzie mieszkańców Boliwii, Ekwadoru i Tybetu.
Badania sugerują, że ludzie żyjący na dużych wysokościach są mniej narażeni na poważny przebieg koronawirusa, niż ci mieszkający bliżej poziomu morza. Autorzy zaskakujących badań twierdzą, że mieszkańcy wzgórz są lepiej przystosowani do niskiego poziomu tlenu we krwi, co jest potencjalnie śmiertelnym skutkiem infekcji SARS-CoV-2. Naukowcy porównali przypadki COVID-19 wśród mieszkańców wysokich i niskich terenów Boliwii i Ekwadoru w Ameryce Południowej oraz Tybetu, górzystego regionu leżącego w granicach Chin. Osoby mieszkające na dużych wysokościach od zawsze wystawione na niski poziom tlenu lub niedotlenienie, biologicznie przystosowały się do tego dzięki ulepszonemu transportowi tlenu w tętnicach. Zmiany wyrażają się także w obniżonych poziomach enzymu ACE2 – który koronawirus wykorzystuje do zainfekowania komórek gospodarza – w płucach i innych tkankach. Ponadto naukowcy twierdzą, że czynniki środowiskowe, takie jak podwyższone promieniowanie UV w wyżej położonych rejonach, mogą działać jako „naturalny środek dezynfekujący”. Wyniki porównania liczby zachorowań na COVID-19 są bardzo znaczące. W Boliwii wśród mieszkańców wysokich terenów wskaźnik infekcji jest blisko trzykrotnie niższy, niż wśród mieszkańców nizin. W Ekwadorze – czterokrotnie niższy. A w Tybecie, mimo względnej bliskości Wuhan i powszechnego występowania koronawirusa, wskaźnik zakażeń „nie odpowiada światowym trendom”. Ekwador, Boliwia, Tybet Aby wybrać cele swoich badań, naukowcy przeanalizowali dane geograficzne dotyczące globalnej pandemii COVID-19, aby znaleźć populacje dotknięte epidemią, żyjące powyżej 3000 metrów nad poziomem morza. – Na poziomie morza, kiedy ludzie zostają zakażeni koronawirusem, a ich płuca ulegają zniszczeniu, to tak, jakby wspinali się na Mount Everest bez tlenu, w ciągu zaledwie kilku dni – mówi współautor badań Gustavo Zubieta-Calleja, dyrektor High of Bolivia Altitude Pulmonary and Pathology Institute. Ostatecznie wybór padł na Tybet, który szczyt zachorowań ma już za sobą. Boliwię, której jedna trzecia powierzchni rozciąga się na dużych wysokościach oraz Ekwador – kraj mocno dotknięty przez epidemię, gdzie blisko połowa ludności żyje na wysoko położonych obszarach. W Boliwii badacze porównali regiony La Paz na wysokościach od 2400 do 4000 metrów nad poziomem morza oraz Oruro – 3735 metrów nad poziomem morza, z regionami niższymi, głównie Santa Cruz, który leży nad rzeką Pirai. Zarejestrowano ogółem 54 przypadki koronawirusa znajdujące się na dużych wysokościach i 140 przypadków u osób mieszkających poniżej 2500 metrów (do 7 kwietnia). „Niski wskaźnik zakażeń w populacji żyjącej na dużych wysokościach w Boliwii jest niezwykły i wyraźnie nie odpowiada częstym wykładniczym wskaźnikom zakażeń zgłaszanym w wielu krajach” – stwierdził zespół w raporcie z badań. Rozbieżny bilans Obserwacje z Boliwii potwierdziły dane z Ekwadoru. Według stanu na 7 kwietnia czterokrotnie mniej przypadków COVID-19 miało miejsce wśród populacji zamieszkującej duże wysokości: 7 114 300 mieszkańców z zaledwie 722 przypadkami. W porównaniu do 2 943 przypadków w regionach przybrzeżnych, na 8 328 300 mieszkańców. Ta sama reguła zadziałał w Tybecie. Stolica regionu – Lhasa – znajduje się na wysokości ok. 3 500 m n.p.m., a odległość od Wuhan wynosi ponad 3 tys. km. Jednak Wuhan i Lhasa połączone są liniami kolejowymi i autobusowymi, co oznacza, że ruch osobowy, wymiana turystyczna i handlowa między oba miastami może być znaczna. Jednak w regionie odnotowano zaledwie 134 przypadki zakażenia koronawirusem, wszystkie określono jako łagodne. Żaden z pacjentów nie zmarł na skutek zakażenia. Naukowcy próbując tłumaczyć różnice między populacjami zamieszkującymi poszczególne wysokości, wskazują nie tylko na biologiczne przystosowanie do niższej zawartości tlenu w powietrzu. Mówią też o czynnikach środowiskowych takich jak drastyczne zmiany temperatury między nocą a dniem, suchość powietrza i wysoki poziom promieniowania ultrafioletowego (UV), które również mogą mieć znaczenie. Promieniowanie UV jest znane z tego, że może powodować zmiany w wiązaniach molekularnych DNA i RNA, dlatego promieniowanie UV na dużych wysokościach może działać jako „środek dezynfekujący”. Ponadto, ze względu na niższą gęstość powietrza i większą odległość między cząsteczkami na dużych wysokościach, rozmiar wirusa w powietrzu musi być mniejszy niż na poziomie morza – twierdzą autorzy badań. To również może odgrywać rolę w liczbie przypadków. Katarzyna Grzelak
4 egzotyczne napoje, które rozgrzeją w chłodne wieczory
Te aromatyczne, inspirowane podróżami napoje skutecznie umilą jesienne chłody.
Tu znajdziesz 4 inspirowane podróżami napoje, które skutecznie rozgrzeją w chłodne wieczory >>>
Do 1992 roku ten region był zupełnie odcięty od innych kultur. Jest prawdziwie magiczny
Królestwo na Dachu Świata. Ojczyzna żywej buddyjskiej kultury, zachowanej wśród najwyższych szczytów Ziemi.
Pełne zabytków i miejsc mocy Katmandu dzieli od Pokhary kilka godzin jazdy. Miasto leżące w geograficznym środku kraju jest przystankiem w drodze ze stolicy Nepalu w wysokie Himalaje. W przejrzystym powietrzu poranka widać stąd dobrze potężne masywy ośmiotysięczników: Annapurny i Dhaulagiri. Nieco bliżej wznosi się Machhapuchhare, święty szczyt, którego nazwa oznacza Ogon Ryby. Skalna płetwa świetnie odzwierciedla nazwę. Z Pokhary ruszymy na północ. Pamiętam, jak pierwszy raz pojawiłem się na małym lotnisku i w odpowiedzi na Namaste!, jakim powitał mnie nepalski pilot, musiałem zdusić pytanie: To tym mamy lecieć? Na pasie stał maleńki dwuśmigłowy samolot Gorkha Airlines. Mieści kilkanaście osób. Po półgodzinnym locie wylądujemy w Jomsom, w głębokiej dolinie Kali Gandaki, nad rzeką o tej samej nazwie. Niegdyś stanowiła szlak komunikacji i wymiany handlowej między Chinami a Indiami i uczyniła Mustang bogatym. Miasteczko jest ostatnim większym osiedlem, stąd samochody terenowe zabiorą nas do bazy w Kagbeni, bramy Królestwa Lo, jak o nim mówią. Gdy się tam znalazłem, chciałem od razu jechać dalej, ale przystanek w tym miejscu jest rozsądny. Pas startowy w Jomsom leży na wysokości 2600 m, zanim udamy się jeszcze wyżej, warto zaaklimatyzować się w tym miejscu i dopiero o świcie wjechać do zakazanego królestwa. Region, względnie nieduży, nazywany przez mieszkańców Królestwem Lo, stanowił fragment Nepalu, jednak kultura i język czynią go bardziej częścią Tybetu. W latach 1450–1992 jego obszar był zamknięty dla wpływów zewnętrznych, nie przyjmował turystów. Mustang miał autonomię, która sprawiła, że kultura tybetańska przetrwała tam nieskażona. Jeszcze przed dekadą rządzony był przez króla, który do dziś uznawany jest przez niektórych mieszkańców za prawowitego władcę krainy. Gdy dżip, zmagając się z kamienistą drogą, wjeżdża do Mustangu, trudno oderwać oczy od widoków za szybą. To nie jest już dżungla ani zielona dolina, jaką zostawiliśmy w tyle. Jedziemy przez górską pustynię, a kamieniste zbocza tworzą księżycowy krajobraz. Szlak wije się wzdłuż rzeki, coraz wyżej, aż w końcu zbliżamy się do pułapu 4 km. Mija parę godzin, zanim dotrzemy do Lo Manthang, dawnej stolicy królestwa. Kraina magiczna Niewielkie miasteczko wygląda jak cały Mustang, jakby czas się tu zatrzymał. Otoczone średniowiecznymi murami domy są niskie, zbudowane z kamieni i gliny. Przymocowane nad drzwiami baranie rogi bronią wstępu złym duchom. Domownicy mieszkają często w pokojach na piętrze, do których prowadzą strome drewniane schody. Parter przeznacza się dla zwierząt. Najokazalsze budowle, świątynia i dawny pałac króla, liczą cztery kondygnacje i odcinają się od reszty rdzawoczerwonymi ścianami. Wybudowane w stylu tybetańskim, patrzą małymi oknami na okolicę. Sam pałac do dziś pozostaje domem ostatniego władcy. Radża Jigme Dorje Trandul nieczęsto pokazuje się obcym, pełni funkcję ceremonialną, otaczany jest jednak szacunkiem i – jak się mówi po cichu – nepalska administracja niewiele może zrobić bez jego zgody. Duchowym centrum miasta jest buddyjska gompa, świątynia i klasztor w jednym. Jej czerwone ściany widać z każdego miejsca doliny. Nad niewielkim dziedzińcem powiewają flagi modlitewne. Drzwi w głębi prowadzą w półmrok, do sali modlitw. Z ołtarza u szczytu sali patrzą posągi Buddy. Miejscowi mnisi są bardzo przychylni turystom. Z pewnością pokażą nam malowidła ścienne sprzed kilkuset lat. Barwne przedstawienia demonów i bóstw. Wiele z nich zatarł czas i ciemny nalot, jaki zostawiały palące się w pomieszczeniach lampy. W Mustangu warto zerwać się o świcie i wymknąć na jedno z okolicznych wzgórz. Wspinaczka po kamieniach wymaga zręczności, ale widok ze szczytu wynagradza wysiłek. Znajdziemy się bowiem w niewielkiej oazie pośrodku pustki, bo Lo Manthang otacza wąski pas zielonych, tarasowo ułożonych pól, za nimi zaś wznoszą się ostre, poszarpane szczyty. Stojąc tak u stóp jednego z kamiennych buddyjskich czortenów, w których miejscowi ukryli święte relikwie, mając ponad sobą skalne ściany błyszczące w słońcu, zadrzyjcie głowy. Widoczne dobrze wejścia do skalnych grot kuszą łowców przygód. Mieszkano w nich i medytowano, opuszczone setki lat temu, kryją wiele tajemnic. Teraz groty powoli zaczynają być eksplorowane przez naukowców. Już wiadomo, że ich sklepienia pokrywają cenne polichromie. Mogę się tylko domyślać, jak wiele zabytków kultury tybetańskiej Górnego Mustangu czeka na odkrycie. Dane nam będzie się nimi zachwycać czy nie, już teraz urzeka mnie prostota tego miejsca, surowe piękno i spotkanie z najwyższymi górami. Królestwo Lo to prawdziwy skarb w dzisiejszym świecie. Tekst: Łukasz Supergan
Himalaje: co warto wiedzieć przed wyprawą w góry
Oto 9 symboli na himalajskich szlakach, które warto znać, by nie rozzłościć lokalnych bóstw.
Do dziś nikt jej nie zdobył. Wcale nie dlatego, że góra Kajlasz w Tybecie jest najwyższa (ma 6714 m n.p.m., czyli niewiele jak na himalajskie warunki), trudna technicznie czy niedostępna. Także podejście do jej podnóża nikomu nie nastręcza problemów, w końcu pielgrzymują tam tysiące ludzi. Nikt nie śmiał na nią wejść, bo jak wierzą buddyści i hinduiści, na jej szczycie mieszkają bóstwa. A jak wiadomo, na świętą górę ludzie nie mają wstępu. Za to każdy powinien choć raz w życiu obejść ją dookoła (czyli wykonać rytuał pradak-szina). Jedno okrążenie liczy 52 km i zmywa wszystkie grzechy. Mało tego, jeśli obejdziesz górę 108 razy, doświadczysz olśnienia i nirwany. Trzeba jednak zrobić to zgodnie z ruchem wskazówek zegara i przestrzegać wszystkich zasad czczenia bóstw po drodze. A tych jest naprawdę sporo, nie tylko na górze Kajlasz, ale w całych Himalajach. Podczas trekkingów w Indiach, Nepalu czy Chinach co rusz mija się stupy, młynki czy murki modlitewne. Warto wiedzieć, których kamieni nie dotykać, a których wręcz przeciwnie, w którą stronę obejść stupę czy jak najefektywniej odmówić mantry. Dzięki tej wiedzy nie zranimy uczuć lokalnych mieszkańców i nie narazimy się górskim bóstwom. Bo przecież podczas podróży lepiej nie igrać z losem. 9 symboli na himalajskich szlakach, które warto znać 1. Mala Czyli tybetański lub indyjski różaniec, składa się ze 108 koralików. Dotknięcie jednego równa się powiedzeniu jednej modlitwy. Niektóre zrobione są z ludzkich kości. Mają przypominać kruchość naszego życia. 2. Flagi modlitewne W pięciu kolorach. Mają błogosławić okolicę i oczyszczać ją ze złej karmy. Wieszane są tak, by jak najmocniej targał nimi wiatr. Nie można ich przewieszać ani zdejmować. 3. Khata Jeżeli przed wyjściem w góry ktoś założy ci na szyję szalik, nie oznacza to, że dba o stan twojego gardła. Po prostu chce cię ciepło powitać. Chusta khata to bowiem nepalski symbol gościnności. Najczęściej jest wykonana z jedwabiu i ma biały kolor, który symbolizuje czystość intencji. Khatę należy przyjąć z lekkim pokłonem. Nie trzeba za nią płacić. Można za to przekazać ją później innej osobie. Uwaga, jeżeli naszym gospodarzem jest lama, czyli duchowny buddyjski, nie wolno mu kłaść khaty na ramionach, tylko należy złożyć ją na jego rękach. 4. Triśula Przypomina trójząb Neptuna, ale z morzem ma niewiele wspólnego. Triśula to jeden z głównych atrybutów boga Śiwy, symbolizuje m.in. przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Ustawiany jest w ważnych miejscach szlaków w indyjskich Himalajach: na szczytach czy przełęczach. Nieuzasadnione ruszenie go może rozzłościć Śiwę. A z nim nie ma żartów. Znany jest bowiem nie tylko jako twórca, ale i niszczyciel. 5. Doubeng Kopczyki ułożone z kamieni można znaleźć na praktycznie każdym himalajskim szlaku. Pełnią funkcje podobne do stup, czyli najprostszych budowli sakralnych. Każdy kto koło nich przechodzi, powinien obejść je dookoła raz, zgodnie z ruchem wskazówek zegara, lub przejść koło nich tak, by mieć je po swojej prawej stronie. Następnie należy dodać jeden kamień od siebie. Taka czynność traktowana jest na równi z odmówieniem jednej mantry i podziękowaniem bóstwom. W ich pobliżu często rozkładane są flagi modlitewne i kładzione poroża zwierząt. Wszystko po to, by odstraszyć złe duchy. 6. Stupy i czorteny Wokół stup i czortenów zawsze należy chodzić zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Ten rytuał, który występuje zarówno w hinduizmie, jak i buddyzmie, nazywa się pradakszina. Zazwyczaj święte budowle okrąża się nieparzystą liczbę razy. Wyjątek stanowi liczba 108. Zarówno w buddyzmie, jak i w hinduizmie uważa się ją za magiczną. Jeżeli nie masz sił lub ochoty na okrążanie stupy, przejdź koło niej tak, by mieć ją po prawej stronie. 7. Młynki modlitewne Czyli szybki sposób na modlitwę. Buddyści wierzą, że jeden obrót takiego młynka równa się wypowiedzeniu jednej modlitwy. Te pierwsze jednak kręcą się znacznie szybciej niż ludzkie myśli. Więc przechodząc obok nich, w ciągu kilkunastu sekund można odmówić nawet kilkaset mantr. Najczęściej ustawione są w rzędzie, jeden obok drugiego. Mijając je, należy zakręcić każdy z nich zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Teoretycznie powinny być cały czas w ruchu, dlatego niektóre napędzane są wodą lub przez wiatr. Wiele osób używa też wersji przenośnej, z rączką. Coraz popularniejsze robią się też młynki, które zakręcić można przez... internet. 8. Swastyka Dla wielu Europejczyków widok namalowanych na kamieniach swastyk w Himalajach budzi nieprzyjemne skojarzenia. Niepotrzebnie. Tak naprawdę znak ten symbolizuje energię kosmiczną, która ma przynieść powodzenie wspinaczom. Słowo „swastyka” pochodzi z sanskrytu i oznacza właśnie „powodzenie”. Lokalni mieszkańcy chętnie noszą swastykową biżuterię, traktując ją jako dobry omen. Należy pamiętać, że aby jej moc działała, nie powinno się jej układać skośnie, tylko poziomo. 9. Kamienie mani Om mani padme hum. To chyba najbardziej popularna mantra, jaką usłyszeć można w Himalajach. W wolnym tłumaczeniu oznacza „bądź pozdrowiony, klejnocie w kwiecie lotosu”. To właśnie ona jest najczęściej wyryta na pięknie grawerowanych kamieniach mani. Ułożone są na himalajskich szlakach, często przy strumieniach, w formie kopca lub murku. Według lokalnych wierzeń kamienie te stanowią ofiarę dla opiekuńczych duchów miejsca, czyli genius loci. Ułożone kamienie należy obejść, tak jak stupę, zgodnie z kierunkiem ruchu wskazówek zegara. Nie można ich przekładać ani nic do nich dorysowywać.
"W Tybecie wielu rzeczy nie wolno robić." Opowieść o podróży do zakazanego kraju
Było nas stać na 7 dni w Tybecie. Wybraliśmy najtańszą opcję, czyli obowiązkowy pakiet: samochód, przewodnik, kierowca. Do tego bilety na pociąg, noclegi, wyżywienie i nerwy.
Podróż dookoła Azji miała swoją cenę, ale nie o pieniądze tu chodzi. Z kserokopią pozwolenia na wjazd do Tybetu wsiedliśmy do pociągu, który robiąc pętelkę, miał zawieźć nas do Lhasy. Pociąg do Tybetu... Może trudno go sobie wyobrazić, ale nie jest wcale pociągiem widmem. Kolej tybetańska działa od 2006 r., jej budowa została szeroko oprotestowana przez organizacje działające na rzecz ochrony Tybetu i jego kulturowego dziedzictwa. Według nich linia kolejowa mogłaby się przyczyniać do sprawnego przenikania ludności chińskiej do tego miejsca i tym samym wynaradawiania Tybetańczyków. Prawdą jest, że pociąg przewozi sporo pasażerów. Są to nie tylko Chińczycy, ale też turyści. Ci ostatni wsiadają zwykle w Chengdu, w prowincji Syczuan, by odbyć prawie 50-godzinną podróż przez rozległą Wyżynę Tybetańską. Choć zaczyna się niezbyt ciekawie, już po chwili zachwyca wspaniałym pejzażem, w którym dominują góry i błękitnookie jeziora. TYBET WITA Pociąg kończy bieg w Lhasie, stolicy tego podniebnego królestwa. Na dworcu nie wolno się zasiadywać. Dlaczego? – bo nie. W Tybecie wielu rzeczy nie wolno robić. Dworzec jest otwarty tylko wtedy, kiedy przyjeżdża lub odjeżdża pociąg. Musimy szybko wyjść z poczekalni, przed którą stoi nasz przewodnik, wymachując kartką z jednym z naszych nazwisk. Dlaczego wybrał najtrudniejsze i najdłuższe? Jak nakazuje tradycja, jesteśmy witani po buddyjsku – każdy dostaje białą katę, czyli specjalną długą szarfę z wytłoczonym wzorem. Oto naprawdę jestem w Tybecie. STOLICA DACHU ŚWIATA Lhasa leży na 3490 m n.p.m. Jej centralnym punktem jest Jokhang – najstarsza i najważniejsza buddyjska świątynia w tym rejonie świata. Ciągną do niej rzesze pielgrzymów, by modlić się w dziwnym, nieznanym mi języku. Świątynię otacza ulica Barkhor, pełna straganów z materiałami, „dewocjonaliami”, pamiątkami, koszulkami, masłem z mleka jaka czy zieloną herbatą. Po tej ulicy nie można chodzić według własnego uznania, lecz w pewien ściśle określony sposób. Trzeba mianowicie poruszać się zgodnie z ruchem wskazówek zegara – nie należy więc wracać do przegapionego straganu, lecz być czujnym przy następnym okrążeniu. Czujne są również wojskowe patrole ulokowane na rogach ulic i na dachach domów. Pod ich uważnym okiem na pewno nie wybuchnie żadne powstanie. Chińszczyzna wlewa się do Lhasy z całą swoją plastikową tandetą i wypełnia nowszą część miasta. Stolica została „zchińszczona”. W drodze do pałacu Potala mijamy sklepy z chińskimi towarami, chińskie restauracje, chińskie szyldy. Lhasa zamienia się w kolejne chińskie miasto. Chińczycy wprowadzają tu swoje porządki, poza tym zasiedlają tybetańską ziemię. Coraz więcej Chińczyków Han przyjeżdża tu do pracy. TYBETAŃSKA TOŻSAMOŚĆ Pałac Potala dumnie góruje nad miastem. Jest reliktem minionej epoki, kiedy to przebywał w nim duchowy przywódca Tybetu, dalajlama. Teraz funkcjonuje jako muzeum. Grube sznury i kuloodporne szyby odgradzają zasmucone wizerunki Buddów. Tysiąc komnat kryje swoje tajemnice za grubymi ścianami. Nikt ich nie odwiedza – nie wolno. Zwiedza się tylko czerwoną część, czyli 20 pomieszczeń. Czas jest ograniczony: godzina od momentu skasowania biletu. Nie wolno filmować, fotografować, dotykać. Nic nie wolno. Ale do pałacu przychodzą Tybetańczycy. Z różańcami w dłoniach cicho przemierzają dostępne pokoje. Dla nich pałac Potala to wciąż święte miejsce, symbol religijnej i narodowej tożsamości. AUTOSTRADA PRZYJAŹNI Opuszczamy Lhasę rankiem i zmierzamy ku granicy z Nepalem. Autostrada Przyjaźni, Friendship Highway, wije się wśród pagórkowatych przestrzeni, ponad lazurowymi jeziorami. W najwyższym punkcie, na przełęczy Gyatso, wspina się na ponad 5000 m n.p.m. Droga jest swego rodzaju punktem widokowym, bowiem z okna samochodu można podziwiać krajobrazy, tradycyjne tybetańskie budownictwo, stada zwierząt i miejsca religijnego kultu. Zatrzymujemy się nad jeziorem, którego woda ma kolor tak intensywny, że aż kręci się w głowie. Następnie dojeżdżamy do miasta Gyantse, w którym znajdują się klasztor i wielka stupa. Otacza je fort zdobyty w 1904 r. przez Brytyjczyków. W walce poległo wielu Tybetańczyków – nic dziwnego, bronili się głównie modlitwą. Straty po stronie brytyjskiej wyniosły raptem cztery osoby. Na pamiątkę tych wydarzeń postawiono pomnik z napisem głoszącym, że w tym miejscu Tybetańczycy dzielnie bronili chińskiej ziemi. Noc spędzamy w Shigatse, dziwnie spokojnym mieście, które sprawia wrażenie wyludnionego. Tam rankiem zaobserwowaliśmy niezwykłe urządzenie do gotowania wody: statyw z aluminiowym talerzem „satelitarnym” i czajnikiem. Talerz odbijając ciepło promieni słonecznych, ogrzewał wodę. Genialne w swej prostocie i pewnie dlatego niesamowicie tutaj popularne. EVEREST W BLASKU SŁOŃCA Po całym dniu podróży dzień powoli chyli się ku wieczorowi. Wjeżdżamy do Tingri. Kilka domków w tybetańskim stylu. Nic więcej. Ale wystarczy wyjść na równinę za wsią. Stamtąd rozciąga się widok na masyw Everestu. Ostry szpic najwyższej góry świata wbija się w blednący błękit nieba. Zachodzące słońce oświetla nieskazitelną biel śniegowej czapy. Everest pozuje jak najlepsza modelka. Poranek, różowiące się nad górami niebo i skostniałe od zimna palce rozpoczynają nasz ostatni dzień w Tybecie. Droga do granicznego miasta Zhangmu wiedzie wśród ośnieżonych szczytów. W pewnym momencie kończy się asfalt i jedziemy rozkopaną szutrową drogą. W Zhangmu nasz samochód utyka w korku, bierzemy więc plecaki i idziemy w kierunku widocznego w oddali Mostu Przyjaźni, który łączy Tybet z Nepalem. Nad mostem powiewają dwie flagi, tworząc tym samym ładny kadr. Uwieczniam go na fotografii. Niestety zdjęcie zostaje odesłane w cyfrowy niebyt. Celnik każe sobie pokazać aparat, włącza go i usuwa plik – mimo naszych próśb, które szybko przeradzają się w awanturę. Odprawiamy się i wkraczamy do Nepalu. Zakazany kraj zamyka za nami swoje wrota. INFO TYBET Dojazd: najprościej – samolotem do Chengdu w Chinach, później pociągiem do Lhasy (ok. 350 yanów za hard sitter). Wiza: konieczna chińska wiza (220 zł): www.chinaembassy.org.pl. Jeśli podróżujemy przez Nepal, potrzebna dodatkowo wiza nepalska (25 dol., do kupienia na lotnisku). Noclegi: np. Lhasa International Youth Hostel, nocleg w dormitorium 60 yuanów. Warto wiedzieć: najtańszy pakiet do Tybetu (samochód, kierowca, przewodnik) kosztuje ok. 2 tys. yuanów (bez noclegów, wyżywienia, biletów wstępu). Zwiedzanie pałacu Potala to wydatek ok. 100 yuanów. Waluta: yuan (CNY); Anna Dąbrowska, 2011
Chiny: Odkrywamy zapomniany Szlak Herbaciany [ REPORTAŻ]
Na legendarnym szlaku długo wymieniano chińską herbatę na tybetańskie konie. Dziś ta tysiącletnia handlowa droga znów ma przed sobą perspektywy.
Głęboko w górach zachodniego Syczuanu przedzieram się przez bambusowy las, próbując odnaleźć legendarną herbacianą drogę. Sześćdziesiąt lat temu była głównym szlakiem handlowym, najważniejszym łącznikiem między Chinami i Tybetem. Ale być może szukam na próżno. Przed kilku dniami spotkałem człowieka, który kiedyś dźwigał tędy na plecach ładunki herbaty; ostrzegł mnie, że czas, pogoda i bujna roślinność mogły sprawić, że szlak przestał istnieć. Parę uderzeń siekiery powala jednak bambusowe tyczki i przed sobą dostrzegam szeroką na nieco ponad metr ścieżkę wijącą się w górę wśród drzew. Niemal zarośniętą, kamienistą, pokrytą śliskim zielonym mchem. Wgłębienia w kamieniach – ślady po okutych metalem końcówkach kijów, którymi podpierały się setki tysięcy tragarzy wędrujących tędy przez tysiąc lat – wypełnia woda. Dróżka ciągnie się przez 15 m, potem wiedzie w górę popękanymi stopniami i znów znika, kompletnie zniszczona przez monsunowe powodzie. Brnę dalej i odnajduję wąskie przejście na ścianie tak stromej, że muszę chwytać się drzew, żeby nie spaść w koryto płynącego głęboko w dole strumienia. Mam nadzieję, że w końcu przekroczę Ma’anshan, przełęcz między Ya’an i Kangding. Tej nocy rozbiłem namiot ponad potokiem. Rankiem pokonuję kolejne 500 m, aż na dobre zatrzymuje mnie nieprzebyta ściana dżungli. Tu Herbaciany Szlak się skończył. Rzeczywiście, większa jego część zniknęła. W beztroskim pędzie ku nowoczesności Chiny zasypują ślady swej przeszłości. Starożytna droga ciągnęła się prawie 2255 km przez centrum Kataju, jak nazwał Chiny Marco Polo, z Ya’an, leżącego w prowincji Syczuan, słynącej z plantacji herbaty, do Lhasy, stolicy Tybetu, na 3650 m n.p.m. Piął się w górę od chińskich zielonych dolin przez smaganą wiatrem, zaśnieżoną Wyżynę Tybetańską, zamarznięte brody Jangcy, Mekongu i Saluinu, tajemnicze góry Nienczen Tangla. Wznosił się czterema ekstremalnie trudnymi do przebycia przełęczami na wysokości 5000 m n.p.m., by w końcu opaść do świętego miasta Tybetańczyków. Jego zachodnią część często zasypywały śniegiem zamiecie, wschodnią zaś niszczyły ulewy. Oczywiście, wędrowcom zagrażali też bandyci. Mimo to szlak był uczęszczany przez stulecia, choć społeczności żyjące na jego krańcach żywiły do siebie (i nadal żywią) awersję. Chiny miały bowiem coś, czego pragnął Tybet: herbatę. Tybet natomiast mógł zaoferować Chińczykom coś, czego tak bardzo potrzebowali: konie. Dziś Herbaciany Szlak żyje we wspomnieniach ludzi takich jak Luo Yong Fu, 92-letni starzec, którego spotkałem w wiosce Changheba – dla tragarza o 10 dni drogi na zachód od Ya’an. Kiedy pierwszy raz przyjechałem do Syczuanu, powiedziano mi, że nie żyje już żaden człowiek pracujący kiedyś na szlaku. Gdy jednak wędrowałem po pozostałościach Chamagudao, jak brzmi chińska nazwa tej drogi, spotkałem nie tylko Luo, ale również pięciu innych. Pochylony ku ziemi, lecz nadal zaskakująco silny Luo Yong Fu ma na sobie kurtkę w stylu Mao. W kieszeni trzyma fajkę. Nosił herbatę do Tybetu od 1935 do 1949 r. Ładunek, który dźwigał, ważył 60 kg albo i więcej. On sam ok. 50 kg. – To był straszny znój – wspomina. Luo chodził w tę i z powrotem przez przełęcz Ma’anshan, punkt, do którego miałem nadzieję dotrzeć. Zimą śnieg był tam głęboki na metr. Luo pamięta, że ostatni raz ktoś szedł tamtędy w 1966 r., więc wątpi, czy mnie się to uda. W Xinkaitian, pierwszym miejscu postoju tragarzy podczas 20-dniowej wyprawy z Ya’an do Kangding, spotkałem dwóch starców. 87-letni Gan Shao Yu i 78-letni Li Wen Liang postanowili pokazać mi, jak wyglądała ich niedola. Z plecami ugiętymi pod udawanym ciężarem, z żylastymi ramionami wspartymi na kijach w kształcie litery T i opuszczonymi głowami, prezentowali, jak chwiali się, idąc gęsiego po wilgotnych kamieniach wąskiej ścieżki. Po siedmiu krokach Gan przystanął i zgodnie z tradycją trzykrotnie uderzył w ziemię kijem. Potem mężczyźni przesunęli kije do tyłu, za plecy, i oparli na nich wyimaginowane ciężary. Udając, że ocierają pot z czół miotełkami ze zgniecionego na końcu bambusa, wychrypieli pieśń: Siedem kroków w górę i musisz odpocząć. Osiem kroków w dół i musisz odpocząć. Jedenaście kroków po płaskim i musisz odpocząć. Tylko głupiec nie odpoczywa. Tragarze herbaty, mężczyźni i kobiety, regularnie nosili ładunki ważące od 70 do 90 kg; najsilniejsi dźwigali nawet po 135 kg. Im więcej niosłeś, tym więcej ci płacili: każdy kilogram herbaty był wart kilograma ryżu po powrocie do domu. Wędrujący w łapciach z łyka tragarze na pokrytych śniegiem przełęczach używali żelaznych raków. Ich pożywieniem był chleb kukurydziany i od czasu do czasu tofu. – Oczywiście, niektórzy z nas umierali w drodze – mówił Gan z powagą. – Jeśli dopadła cię zamieć, ginąłeś. Jeśli spadłeś ze szlaku, ginąłeś. Wędrówki z ładunkami herbaty skończyły się tuż po tym, jak Mao przejął władzę w 1949 r. Budując szosę, zabierając ziemię bogatym i przekazując ją biedakom, dał wolność tragarzom herbaty. – Dzień, w którym dostałem kawałek ziemi, był najszczęśliwszy w moim życiu – wyznał Luo. Według legendy herbata po raz pierwszy trafiła do Tybetu, gdy w 641 r. księżniczka Wen Cheng z dynastii Tang poślubiła tybetańskiego króla Songtsena Gampo. Zarówno rodzina królewska, jak i nomadowie polubili herbatę. Gorący napój sprawdzał się w zimnym klimacie, gdzie do dyspozycji były jedynie woda, mleko jaka lub kozie, mleko jęczmienne lub chang – jęczmienne piwo. Miseczka herbaty z masłem z mleka jaka – o charakterystycznym słonawym, lekko tłustym i ostrym smaku – zastępowała skromny posiłek pasterzom, którzy grzali się przy ogniskach rozpalonych na odchodach jaków. Zielona herbata to niesfermentowane pączki i liście Camellia sinensis, subtropikalnego krzewu zimozielonego. Prasowana herbata przeznaczona dla Tybetu to największe, najgrubsze liście i ich szypułki. Jest gorzka i ostra. Wielokrotnie poddaje się ją na przemian działaniu pary i suszeniu, miesza z zawiesistą wodą ryżową, prasuje i formuje w kulki lub kostki, a następnie suszy. Kostki czarnej herbaty ważą od 450 g do 2,7 kg i wciąż są sprzedawane w Tybecie. W XI w. kostki prasowanej herbaty stały się środkiem płatniczym. Chińska dynastia Song sprowadzała za nie z Tybetu wytrzymałe wierzchowce, przydatne do walki z dzikimi plemionami nomadów z północy, przodkami hord Czyngis-chana. To był pierwszy towar wymieniany między Chinami i Tybetem. Chińczyk mógł dostać konia za 60 kg herbaty. Taką cenę ustaliła syczuańska agencja herbaciano- końska, powołana w 1074 r. Tragarze nosili herbatę z plantacji wokół Ya’an do Kangding (2560 m n.p.m.) Tam zaszywano ją w szczelne worki ze skóry jaka, ładowano na muły i jaki, które po trzech miesiącach docierały do Lhasy. W XIII w. Chiny co roku sprzedawały tysiące ton herbaty za ok. 25 tysięcy koni. Nie uratowały one jednak dynastii Song, którą w 1279 r. pokonał wnuk Czyngis- -chana Kubilaj. Niemniej wymiana herbaty na konie była kontynuowana za czasów dynastii Ming (1368–1644), aż do połowy panowania dynastii Qing (1645–1912). Gdy w XVIII w. Chińczycy potrzebowali mniej koni, sprzedawali herbatę w zamian za inne dobra: skóry, wełnę, złoto, srebro i – najważniejsze – zioła używane w tradycyjnej chińskiej medycynie, które rosły tylko w Tybecie. Te właśnie towary ostatni tragarze, tacy jak Luo, Gan i Li, przynosili z Kangding. W Syczuanie handel herbatą regulowała cesarska administracja, natomiast w teokratycznie rządzonym Tybecie – klasztory. Droga Gyalam miała trzy główne odnogi: z południa w Junnanie, skąd pochodzi herbata Pu-erh; z północy oraz ze wschodu – przecinając Tybet. Ponieważ ta ostatnia była najkrótsza, nią dostarczano najwięcej herbaty. Dziś północny szlak – droga nr 317 – to asfaltowa szosa. W pobliżu Lhasy biegnie równolegle do linii kolejowej Qinghai-Tybet, położonej najwyżej na świecie. Szlak południowy – droga nr 318 – też jest pokryta asfaltem. Wszystkie zapełnione są ciężarówkami wiozącymi towary, od herbaty po zeszyty, panele słoneczne, plastikowe talerze i komputery. Niemal wszystko jedzie w jedną stronę – na zachód, do Tybetu, na potrzeby rosnącej tam chińskiej populacji. Zachodni fragment centralnej drogi nie został wyasfaltowany. Wije się przez góry Nienczen Tangla, rejon tak surowy i niegościnny, że mieszkańcy porzucili go dziesiątki lat temu i cały został zamknięty dla turystów. Widziałem to, co pozostało z dawnego szlaku w Chinach. Aby zobaczyć jego część tybetańską, musiałbym znaleźć drogę wśród tych zakazanych gór. Zatelefonowałem do żony, Sue Ibarra, która jest doświadczoną alpinistką, i poprosiłem, abyśmy spotkali się w sierpniu w Lhasie. na wyprawę wyruszyliśmy z klasztoru Drepung, na zachodnim końcu Herbacianego Szlaku – niecały dzień jazdy konnej z Lhasy. Zbudowany w 1416 r., ma przepastną kuchnię, w której parzy się herbatę zwaną gyakhang. Siedem żelaznych kotłów o średnicy od 1,8 do 3 m stoi na olbrzymim, opalanym drewnem kamiennym palenisku. Phuntsok Drakpa odcina wielkie jak księgi plastry masła z mleka jaka i wrzuca je do parującej herbaty. – Kiedyś przebywało tu 7700 mnichów, którzy pili herbatę dwa razy dziennie. W tej kuchni pracowała ich ponad setka – opowiada. Drakpa przez 14 lat był klasztornym mistrzem parzenia herbaty. – Dla tybetańskich mnichów herbata to życie – twierdzi. Dziś w klasztorze rezyduje 400 mnichów i w użyciu są jedynie dwa małe kotły. – Na jeden daję 25 kostek herbaty, 70 kg masła i 3 kg soli – wyjaśnia Drakpa, mieszając napój dwumetrową chochlą. – Na największy kocioł wszystkiego potrzeba było siedem razy więcej – dodaje. Opuściliśmy z Sue klasztor i ruszyliśmy do miasta Nagqu, na doroczny koński festiwal. Chcemy zobaczyć legendarne konie, dzięki którym o Herbacianym Szlaku mówi się: Herbaciano- Konny. Trwająca tydzień impreza kiedyś odbywała się na otwartej przestrzeni, ale 10 lat temu zbudowano stadion. Tybetańczycy wypełniają trybuny: kobiety o wysokich kościach policzkowych, z warkoczami ciężkimi od srebrnych i złotych ozdób, mężczyźni w pilśniowych kowbojskich kapeluszach, w płaszczach z długimi rękawami, które nazywają się czuba. Dzieciaki w tenisówkach na bosych nogach. Sprzedawcy oferują pikantne ziemniaki i puszki Budweisera. Z głośników płyną krzykliwe zapowiedzi kolejnych występów. Chińscy policjanci po cywilnemu krążą grupami wzdłuż trybun i obserwują widzów. Poniżej, na płycie stadionu, zawodnik galopuje, zwisając z boku wierzchowca, by pochwycić z ziemi białą szarfę. Błoto tryska spod kopyt w intensywnie błękitne niebo. Trzymając szal w górze, tybetański kowboj zawraca stającego dęba konia w stronę wiwatującego tłumu. Tybetańczycy wyhodowali doskonałą rasę koni zwaną Nangchen. Zwierzęta te mają ok. 1,4 m wysokości i szerokie piersi, bo płuca muszą być przystosowane do życia na 4500 m n.p.m., gdzie tlenu jest niewiele. Wyselekcjonowano je tak, by były silne i stąpały pewnie na zaśnieżonych przełęczach. Tych właśnie koni przed wiekami pragnęli Chińczycy. Dziś Nagqu leży przy nowoczesnej drodze nr 317, na północnej gałęzi Herbacianego Szlaku. Nie pozostał po nim żaden ślad, ale o dzień jazdy na południowy wschód, kusząco blisko, są góry Nienczen Tangla, przez które biegła pierwotna droga. Urzeka mnie myśl, że gdzieś w środku tego obszaru, w głębokich dolinach, Tybetańczycy mogą wciąż jeździć na swoich koniach wzdłuż starego szlaku. W deszczowy poranek w połowie festiwalu wymykamy się z Sue w land roverze. Cały dzień pokonujemy błotniste drogi i niemal staczamy się po mokrych zboczach. Przed nocą docieramy do wioski Lharigo. Chodzimy od chaty do chaty, pytając o konie, na których moglibyśmy wyruszyć na przełęcz Nubgang, na wysokości 5412 m n.p.m. Skierowano nas do baru na skraju wsi. W środku tybetańscy kowboje popijali piwo, grali w bilard i robili zakłady w grze w kości zwanej sho. Roześmiali się, słysząc pytanie o konie. Dziś już nikt nie jeździ konno. Przed barem zamiast zwierząt stoi rząd małych chińskich motocykli. Czerwono-niebieskie tybetańskie pledy zdobią siodełka, frędzle zwisają z kierownic. Za opłatą dwaj kowboje mogą nas zawieźć do przełęczy – dalej musimy iść. Rankiem wyruszamy jeszcze po ciemku. Kowboje z równą zręcznością poruszają się na swoich maszynach, jak ich przodkowie na koniach. Przeskakujemy bagna i strumienie, tak że tłumiki motorów bulgoczą w wodzie. Ponad doliną mijamy czarne namioty z wełny jaka należące do tybetańskich nomadów. Przed wieloma stoją chińskie ciężarówki lub land cruisery. Skąd koczownicy mają pieniądze na takie pojazdy? Z pewnością nie z hodowli jaków. Po pięciu godzinach pokonujemy 29 km do Tsachuka, obozu nomadów u podnóża przełęczy Nubgang. Po posiłku złożonym z suszonego mięsa jaka i herbaty z masłem ruszamy z Sue piechotą na legendarną przełęcz. Ścieżka wije się w górę po łąkach, na których pasą się jaki. Po dwóch godzinach mijamy dwa szafirowoniebieskie stawy. Ponad nimi zieleń znika. Jeszcze pół wieku temu zatrzymywały się tu karawany mułów. Szlak, na którym przez tysiąc lat usuwano głazy i budowano stopnie, przetrwał do dziś. Idziemy z Sue prosto ku przełęczy. Kilka modlitewnych flag łopocze na wietrze, bieleją kości na kopcu. Wzrok Sue podąża za resztkami szlaku wiodącymi w dół. – Widzisz to? – pyta. Widzę. W mojej wyobraźni nadciąga ku nam karawana setek mułów, kurz unosi się spod kopyt, ładunki herbaty kolebią się z boku na bok, jeźdźcy czujnie wypatrują bandytów. Następnego ranka ruszamy w drogę powrotną. W południe zatrzymujemy się przy dwóch namiotach nomadów. Otaczają je sterty łajna jaków. Nad każdym namiotem rozpościera się słoneczny panel, a na trawie parkują: ciężarówka, land cruiser i dwa motocykle. Nomadzi witają nas i częstują filiżankami bardzo gorącej herbaty z masłem z mleka jaka. Wewnątrz stara kobieta obraca młynek modlitewny, mamrocząc mantry, kilku mężczyzn siedzi na dywanach. Z pomocą gestów i kieszonkowego słownika pytam ich, jak mogli sobie pozwolić na kosztowne pojazdy. Uśmiechają się szeroko. Gdy zjedliśmy pełne miseczki ryżu z kawałkami mięsa jaka, starzec będący głową rodu przyniósł niebieskie metalowe pudełko, otworzył je i dał znak, byśmy zajrzeli do środka. Wewnątrz były setki martwych gąsienic. – Yartsa gompo – powiedział z dumą nasz gospodarz. Każda gąsienica, wyjaśniał, zostanie sprzedana za 4–10 dolarów. W kasetce może więc być nawet 10 tys. dolarów w martwych gąsienicach. Yartsa gompo – w Chinach nazywane chong cao – to gąsienice ćmy z rodzaju Thitarodes zarażone pasożytniczym grzybem Cordyceps sinensis, który zabija je i żywi się nimi. Występują tylko na łąkach powyżej 3000 m n.p.m. Każdej wiosny tybetańscy nomadzi przeczesują te łąki w poszukiwaniu wysuwających się z ziemi na nie więcej niż 2,5 cm, fioletowych yartsa gompo. W chińskich medycznych sklepach w całej Azji są sprzedawane jako panaceum na wszelkie problemy zdrowotne. Wystawione w gablotkach z kontrolowaną temperaturą, najdroższe gąsienice kosztują prawie 80 dol. za gram, dwa razy więcej, niż wynosi dzisiejsza cena złota. Tybetańczycy nie jeżdżą już konno, a herbata przestała być głównym napojem w miastach Tybetu (wszędzie jest Red Bull i Budweiser). A jednak – tak jak herbata pochodzi z tradycyjnych regionów Chin, tak chong cao można znaleźć jedynie na Wyżynie Tybetańskiej. Buty i szampony, telewizory i tostery mogą płynąć na zachód pokrytymi asfaltem fragmentami starożytnego szlaku, ale coś innego wraca na wschód. Dziś Chińczycy płacą za magiczne gąsienice równie słono, jak kiedyś za wytrzymałe konie. Mark Jenkins - 2010
Tajemnicze tybetańskie światło. Tylko tutaj będziecie mogli je zobaczyć
Uzyskiwane jest z lamp napędzanych masłem z mleka udomowionych jaków.
Powinniście spytać o to tybetańskiego mnicha. Z pewnością będzie wiedział, bo od wieków w himalajskich monastyrach sklarowane masło jaka pali się w miedzianych świecznikach jako symbol oświeconej mądrości Buddy. Szczególnie dużo zapala się tak zrobionych świec podczas Święta Maślanych Lamp, które wypada w ostatni dzień tybetańskiego roku. Całe miasta są wtedy oświetlone tym ciepłym światłem i migocą z daleka. Oprócz lamp Tybetańczycy tego dnia przygotowują też maślane rzeźby. Opowiadają one historię Buddy i jego zwycięstwa nad przeciwnikami z Indii. Na szczęście same jaki nie mają nic przeciwko takiemu świętowaniu, bo mleka dają dużo. Przynajmniej tak zapewniają mnisi. A my im wierzymy.
Żyją w odcięciu od świata, od zawsze wolni [FOTOREPORTAŻ]
Fotoreportaż "Górale z Tybetu" autorstwa Bartłomieja Solika zajął pierwsze miejsce w Wielkim Konkursie Fotograficznym w 2008 roku.
– Praca jest fragmentem projektu "Górale z Tybetu", nad którym patronat objęła Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Przez miesiąc podróżowałem śladem tybetańskich uchodźców w Indiach i Nepalu. Bohaterowie zdjęć, tybetańscy górale, żyją na wygnaniu w odległym rejonie Himalajów, na płaskowyżu Dorpatan na zachód od ośmiotysięcznika Dhaulagiri. Odcięty od świata, ponaddwustuosobowy obóz odwiedziłem na przełomie maja i czerwca. Przy ogniu w chacie z kamienia rozmawialiśmy o tym, że górale to ludzie... zawsze wolni – opowiada autor. Zobacz zdjęcia
Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny
Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand Ossendowski wyrywał się z tego piekła przez 1,5 roku. Uciekając przed bolszewikami, pokonał tysiące kilometrów. Był świadkiem niebywałych okrucieństw. Wielokrotnie cudem ratował skórę. Swą odyseje opisał w książce Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, która w latach 30. była bestsellerem.
Imię i nazwisko: Ferdynand A. Ossendowski Urodzony/zmarł: 27.05.1876 r./03.01.1945 r. Tajga, 1920 r. Wielka podróż Ossendowskiego zaczęła się zimą w Krasnojarsku nad Jenisejem, skąd ruszył pieszo w zimową tajgę, by w jej przepastnej głuszy ukryć się przed bolszewikami. Zabrał ze sobą jedynie karabin, 300 naboi, siekierę, nóż, kożuch, herbatę, suchary, sól i kociołek. Od onego dnia stałem się pierwotnym człowiekiem, lecz nie przypuszczałem wtedy, że to może potrwać tak długo. Był naukowcem, chemikiem z wykształcenia, i dużo jeździł po Azji i Europie. Z podróży pisał wspomnienia i reportaże do gazet. Przez kilka miesięcy był jednym z doradców admirała Kołczaka, którego armia na krótki czas wyparła czerwonych z dużej części Rosji. To za tę działalność na Ossendowskiego wydano wyrok śmierci. 44-letni wówczas Ossendowski planował uciekać przez Mongolię i Chiny, a potem przez Pacyfik dopłynąć do Europy. Wiele wskazuje na to, że miał też do wykonania misję szpiegowską, prawdopodobnie dla wywiadu japońskiego. Dwa miesiące syberyjskiej zimy i wiosenne roztopy spędził w norze wygrzebanej w ziemi i śniegu pod korzeniami przewróconej limby. Od chłodu chroniła go „najda” – piecyk z dwóch sosnowych kloców, między które wkładał rozżarzone węgle. Wygrzebywał ze śniegu drewno na opał, polował – głównie na cietrzewie, czasem trafi ła mu się grubsza sztuka. Strzelał celnie i oszczędnie, świadom niebezpieczeństwa, jakie mu grozi, gdy zabraknie naboi. Raz w okolicy pojawił się niedźwiedź, powalił go trzema kulami. Nagrodę za to starcie dostał podwójną: darowane życie i obfity zapas mięsa, który pozwolił mu przetrwać do wiosny. Odrodził się w nim pierwotny człowiek – myśliwy i wojownik, jednak źle znosił samotność: Przeżyłem straszliwe dni walki z chłodem i głodem, lecz stokrotnie straszniejsza była walka z zabijającemi moją wolę myślami! Wspomnienia o tych dniach wstrząsają mem sercem i mózgiem. Tajga, wiosna i lato 1920 r. Gdy roztopy minęły i ziemia wyschła, ruszył dalej wzdłuż Jeniseju. Z przerażeniem obserwował płynące rzeką zwłoki Kozaków pokonanego admirała Kołczaka, z odrąbanemi głowami i rękami, oszpeconemi twarzami i ciałami, napół spalone, z wyciętemi na piersiach i nogach kawałami skóry, z wykłutemi oczami i zdruzgotanemi głowami. Dokoła unosił się słodkawy odór gnijącego mięsa. Masakra była dziełem Czeka w opanowanym przez komunistów Minusińsku. W drodze przez tajgę Ossendowski spotkał Polaka, Jana, który w powieści występującego jako „agronom”. Dalej razem konno wędrowali wiele dni wzdłuż lewego brzegu Jeniseju i Drogi Aczyńskiej. Zaszczuci, kryli się przed bolszewikami w lasach. Pewnego dnia natrafi li na niewielką polanę. Na otaczających ją drzewach wisiało 28 oficerów z wyciętymi gwiazdami na piersiach. Wiedzieliśmy dobrze, że taki sam los spotkałby i nas, gdybyśmy wpadli w ręce tej „najbardziej postępowej” demokracji na świecie. Minusinski step, jesień 1920 r. Zmierzając do północnej prowincji Mongolii, Urianchaju, która jawiła im się jako ziemia spokojna i wolna od bolszewickiej zawieruchy, zapuścili się w minusińskie stepy. Szli wzdłuż rzeki Tuby, pod prąd, w stronę gór Sajańskich. Przeprawa ta była bardzo niebezpieczna – sąsiedztwo komunistycznego Minusińska zdeprawowało ludność miejscową i ta tłumnie zasilała oddziały bandytów. Aż roiło się od szpiegów Czeki. Chcieli jak najszybciej opuścić ten teren. Przemierzali go ze świadomością, że każdy napotkany człowiek mógł być ich zabójcą. Na szczęście Tatarzy przyjmowali nas uprzejmie, karmili i dawali nam przewodników pomagali, żebyśmy nie trafili na czerwony patrol – wspomina pisarz. Ofiary bestialstwa bolszewików spotykali niemal na każdym kroku. Gdy w drodze z Wierchniego Kozubara dojechali do młyna na małym dopływie Amyłu, znaleźli zamordowaną rodzinę. Było to tuż przed mongolską granicą. Kolejną przeszkodą stała się pogoda – chociaż był dopiero sierpień, w nocy spadł mokry śnieg. W tym roku zima nadeszła wcześnie. Urianchaj-Tybet, zima 1920 r. Przed nami zupełna tajemnica, czy spotkamy w tej tajdze wrogów, czy pomoże nam los i nabyta już przez tę zimę i lato wprost zwierzęca czujność i chytrość: jak ominąć lub oszukać wrogów? – zastanawiał się Ossendowski. Nie musiał długo czekać na rozwój wypadków. Po czterech dniach spędzonych w granicach Urianchaju drużyna pisarza została zaatakowana przez oddział bolszewickich kawalerzystów. Wachmistrz mierzył do Ossendowskiego, na szczęście zaciął mu się zamek w karabinie. Ale broń pisarza zadziałała bez zarzutu: dwa razy strzeliłem do niego i zwaliłem z siodła. Z opresji pomogli im wyjść zamieszkujący te ziemie Sojoci i Tatarzy abadańscy. Planowali rano przepłynąć czółnami na drugi brzeg Jeniseju, lecz wieczorem doniesiono na nich czerwonym. Gdy zjawił się wrogi oddział, wędrowcy błyskawicznie podjęli bardzo ryzykowną decyzję o przeprawie wpław. Nie mieli wyboru, kule czerwonych śmigały im nad głowami. Mój koń długo nie chciał skoczyć do wody ze stromego i wysokiego brzegu i, tuląc uszy, chrapał głośno i opierał się. Chlasnąłem go z całej siły nahajem przez szyję, i koń z jakimś jękiem od razu runął do rzeki – opisuje Ossendowski. Znosił ich lodowaty nurt rzeki, uderzały kry, koń prawie zatonął, ale cudem udało im się przedrzeć na drugi brzeg. Przemoczone ubrania i bielizna od razu zamarzły i stały się twarde i sztywne jak blacha. Jechali w nich cały dzień, bez postojów, w 15-stopniowym mrozie. Na odpoczynek zdecydowali się nocą, gdy dotarli do lasu. O dziwo, ta ucieczka nawet przysłużyła się jego zdrowiu! W prywatnych notatkach zapisał: Przed wyprawą dolegał mi reumatyzm, a po kąpieli żadnego bólu. Nocujemy przy wielkim ognisku w lesie cedrowym, który prawie spaliliśmy. Ale tam już czekało ich kolejne bolesne rozczarowanie. Dowiedzieli się, że z powodu wojny mongolsko-chińskiej i najazdu bolszewickiego droga na wschód do Mongolii została zamknięta. W związku z tym postanowili pójść przez kontynent na południe, do Kalkuty. Przecięli chanat Jassaktu, Małą Gobi, Mongolię Wewnętrzną, chińską prowincję Kari-su i weszli do prowincji Kuku-nor. Uciekali dużą grupą – byli w niej Polacy, Tatarzy i Rosjanie. Na przedpolu Tybetu zostali zaatakowani przez tybetańskich bandytów, z którymi byli zmuszeni się rozprawić, nie przebierając w środkach. Była połowa października 1920 r. Pokonanie 1 800 km z Urianchaju do Kuku-nor zajęło Ossendowskiemu półtora miesiąca. Mongolia zach., zima 1920-21 r. Postanowili razem wracać do Mongolii. Ossendowski nie chciał opuścić swoich towarzyszy i samotnie udać się do Chin. Choć jako Polak spodziewał się dobrego przyjęcia przez urzędników chińskich, obawiał się o życie oficerów rosyjskich. Nie uważałem zaś za możliwe pozostawienie ich własnemu losowi, wobec tego postanowiłem szukać innych dróg wyjścia z ciężkiego położenia. Tak wielka dbałość o losy drużyny może wydawać się podejrzana. Do tej pory bez sentymentów rozstawał się z towarzyszami podróży. Być może zatem teza o jego szpiegowskiej misji w Mongolii jest prawdziwa. W Uliasutaju, stolicy administracyjnej Mongolii Zachodniej, Ossendowski spędził dwa miesiące na politykowaniu. Pertraktował, dyskutował, był w swoim żywiole. Kolejny cztery miesiące spędził, robiąc wypady zwiadowcze w głąb stepu. Spotykał lamów, interesował się uprawianą przez nich magią. Być może na badaniu tych zjawisk miała polegać jego misja szpiegowska. W 20-leciu międzywojennym zachodnie mocarstwa wykazywały duże zainteresowanie tajemną „N-energią”, za pomocą której szamani krain Dalekiego Wschodu potrafi li ponoć siać panikę i manipulować ludźmi. Podejrzewano nawet, że techniki te stosował Czyngis-chan. Sytuacja w Mongolii Zachodniej stawała się coraz trudniejsza. Chińczycy posyłali w głąb kraju oddziały karne, żołnierze chińscy wpadali do domów, rabowali i gwałcili. – Proszę pana – mówił nieraz mój towarzysz – ja już wolę dusić partyzantów, potykać się z chunchuzami i jeść mięso zdechłych od dżumy byków, niż słuchać coraz to nowych i coraz bardziej trwożnych wieści! Niestety, nie mieli się dokąd udać. Dokoła wrzała wojna. Wreszcie postanowili opuścić ten teren pojechać wprost do paszczy lwa, do Urgi (dzisiejszego Ułan Bator), miasta, którym zarządzał krwawy baron Ungern-Sternberg. Ułan Bator, jesień 1921 r. W jurcie po drodze do Urgi Ossendowski był świadkiem narodzin dziecka. Natychmiast po urodzeniu wymyto je po raz pierwszy i… ostatni w życiu kwaśnem mlekiem jaka, poczem oddano matce, która trzymając dziecko przy piersi, wyniosła je z namiotu w step zupełnie nagie, pomimo dość silnego i mroźnego wiatru. Powróciła z nim po godzinie. Włożyła dziecko do drewnianej kołyski. Była ona do połowy napełniona suchym nawozem owczym, który miał służyć jako środek dezynfekcyjny; wymieniano go co dwa tygodnie. W podróży przez step Ossendowski zaczął nagle niedomagać. Bolały go wszystkie kości. Gdy zjadł cały zapas leków ze swojej apteczki i nadal był bezradny, z pomocą przyszedł mu mongolski lekarz-lama. Zbadał pisarza i stwierdził, że jest on zdrowy jak ten dziki jak, lecz zmęczony drogą. Dam ci dwa proszki. Przez noc będziesz cierpiał, rano wsiądziesz na koń. Wszystko minie… Om! Om! – powiedział. Proszki były obrzydliwie gorzkie i jak gdyby przetłuszczone. Po chwili poczułem gwałtowne bicie serca, potem przypływ krwi do głowy i straszny wzmagający się ból w nodze i grzbiecie, co zmusiło mię do wstania i wyjścia z jurty; zacząłem biegać, żeby choć trochę zapomnieć o bólu. – To dobrze! Cieszył się mój lekarz-lama. – Leki działają! Pisarz biegał wokół jurty całą noc. W duchu życzyłem mu wszelkich klęsk europejskich i mongolskich. Rano był zdrowy i gotowy do dalszej drogi. Ludzie barona Ungerna, który miał na sumieniu tysiące istnień, szybko znaleźli Ossendowskiego. Jadąc na spotkanie z szalonym Ungernem, żegnał się z życiem. Jednak baron, który zasłynął jako krwawy wizjoner-wyzwoliciel Mongolii, twórca sloganu „Azja dla Azjatów“ okazał się przychylny Polakowi. Nawet zaprosił go do siebie na 9 dni do Urgi i raczył mrożącymi krew w żyłach opowieściami o swoich dokonaniach. Podróżnik przyglądał się, jak szamani wróżą na życzenie przerażonego barona, za każdym razem przepowiadając mu rychłą śmierć. – Umrę... wszystko jedno! Plemiona Czyngis-chana obudzone. Nikt już nie potrafi zgasić ognia roznieconego w piersi Mongołów! – mówił Ungern. Rzeczywiście, niedługo po rozstaniu się z Ossendowskim został rozstrzelany. Pisarz pożyczonym od barona samochodem przez pustynię Gobi bezpiecznie przedostał się do Pekinu. Dalej ruszył Koleją Wschodniochińską. Później Ossendowski zwiedził m.in. Japonię i szczęśliwie dotarł do USA. Historia ta ma też drugie zakończenie. Pod koniec II wojny światowej warszawskie mieszkanie pisarza-podróżnika odwiedził oficer Wehrmachtu podający się za krewnego barona Ungerna. Podobno pisarz był jednym z niewielu, którzy wiedzieli, gdzie w Mongolii szalony baron ukrył kilkadziesiąt wozów pełnych złota Wkrótce po tej wizycie Ossendowski zmarł. Wypełniła się wróżba, że umrze, gdy ponownie spotka Ungerna.
Spotkania z filmem górskim po raz ósmy: 27 filmów z całego świata
Jedną z głównych atrakcji 8 Spotkań z Filmem Górskim będzie międzynarodowy konkurs filmów górskich. W tym roku do konkursu zakwalifikowanych zostało 27 filmów.
Reżyserzy podejmują w nich różnorodną tematykę. Każdy ma do opowiedzenia i pokazania swoją indywidualną, niepowtarzalną historię. Śledzimy niesamowite wyczyny wspinaczy; losy tybetańskich dzieci i walkę ich rodziców o wolność; poznajemy historię ludzi zakochanych w swoich pasjach, np. Pavla Ballo, który „wraca do swoich świstaków”; śledzimy losy wybitnych himalaistów: Jerzego Kukuczki, Erharda Loretana; zagłębiamy się w tajemnice przyjaźni człowieka i rysi; oglądamy historię konfliktu zbrojnego. Przed oczami przesuwają się opowieści i obrazy z górami w tle. Wzbogacają nas, wzruszają, zapierają nam dech w piersiach, i sprawiają, że jeszcze bardziej chce nam się wracać w góry. W jury tegorocznego konkursu zasiądą znawcy tematu: Bernadette McDonald - autorka ośmiu książek o tematyce górskiej, w tym między innymi bestselleru „Ucieczka na szczyt”; Krzysztof Kokoryn – malarz i grafik, autor Spotkaniowego logo oraz plakatów; Mirella Kurkowska – historyk idei, specjalistka od kinematografii; Piotr Morawski - socjolog i reżyser, który ma na koncie kilkadziesiąt zrealizowanych filmów, w tym wiele nagrodzonych; Dariusz Załuski – znany himalaista i reżyser. Zdobywca Grand Prix otrzyma Wielką Drewnianą Górę – statuetkę autorstwa zakopiańskiego artysty Marcina Rząsy oraz nagrodę pieniężną w wysokości 4 000 zł. Przyznane zostaną także nagrody tematyczne. Będą to: Nagroda Naczelnika TOPR za najlepszy film ukazujący człowieka w ekstremalnych sytuacjach; Nagroda Dyrektora Tatrzańskiego Parku Narodowego za film najlepiej obrazujący więź człowieka z naturą; Nagroda Burmistrza Miasta Zakopane za film najlepiej ukazujący ludzkie, kulturowe i artystyczne aspekty życia społeczności górskich (będą to Drewniane Góry i nagrody pieniężne w wysokości 2 000 zł); Nagroda Publiczności (nagroda rzeczowa ufundowana przez adidas); Nagroda Młodzieżowego Jury (nagroda specjalna przygotowana przez młodzież z Zespołu Szkół Plastycznych im. Antoniego Kenara w Zakopanem). Pełną listę filmów zakwalifikowanych do udziału w konkursie można znaleźć na stronie www.spotkania.zakopane.pl oraz na Facebooku.
Galeria AMITU w Tykocinie zaprasza na wystawę fotografii Macieja Cieślaka
Wystawa „Modlitwy z Shachukul” Macieja Cieślaka przedstawia spontaniczne sceny modlitw mieszkańców małej wioski tybetańskiej. Jest to opowieść reporterska z wnętrza buddyjskiego klasztoru, w którym autor spędził dzień fotografując przypadkowe wizyty wiernych. Wizyta w świątyni jest dla Tybetańczyka okazją aby dokonać oczyszczenia, złożyć mnichom daninę, odrzucić złą karmę i demony oraz rozstać się ze wszystkimi złymi uczynkami... Miejscem projektu była wioska Shachukul położona w Himalajach w Ladakhu. Ladakh zwany Małym Tybetem znany jest z religijności mieszkańców i uważany za ostoję współczesnego buddyzmu. Ladakh, Indie, lipiec 2011 Patronat nad wystawą objął magazyn National Geographic Polska i Związek Polskich Artystów Fotografików. Maciej Cieślak (1967) – fotograf, doktor fizyki, doradca kapitałowy. Fotografuje profesjonalnie od kilku lat. Fotografuje głównie ludzi. Używa różnych form: portretu, reportażu, inscenizacji. Lubi słuchać i opowiadać, zwłaszcza za obiektywem. Czuje przymus odbywania dalekich podróży. Studiował fizykę na Uniwersytecie Jagielońskim w Krakowie oraz na Uniwersytecie w Heidelbergu. Posiada tytuł doktora fizyki jądrowej. Ukończył studia doktoranckie z ekonomii w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Jest absolwentem Studium Fotografii ZPAF w Warszawie. Autor wystaw indywidualnych i zbiorowych. Nagrodzony w konkursie National Geographic 2010. Członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Mieszka i pracuje w Warszawie. http://www.maciejcieslak.pl/
Marek Kalmus – doktor religioznawstwa, badacz kultury tybetańskiej, specjalista w zakresie ikonografii i sztuki tego narodu. Z zamiłowania alpinista, przewodnik tatrzański, narciarz i żeglarz.
Podczas 30 podróży spędził w Azji ponad cztery lata. Na kolejne wyprawy zarabia m.in. doradztwem biznesowym i turystycznym, promocją, a od 20 lat również organizacją kursów tradycyjnej medycyny chińskiej. Prowadzi też trekkingi do Indii, Nepalu, Tybetu i Bhutanu oraz w rzadko odwiedzane rejony Himalajów i Karakorum. Jest autorem wielu książek, m.in. Tybet – legenda i rzeczywistość, Tybet – z serii Wyprawy marzeń. Kiedy tak na dobre zainspirował pana Tybet? W 1981 r. pojechałem do Indii i Nepalu. Zobaczyłem nieoficjalnie nakręcone filmy z Tybetu. Bardzo mnie poruszył widok zburzonych klasztorów, dramatyczna sytuacja Tybetańczyków, a zarazem ich oddanie i tęsknota za Dalajlamą. Tak mnie to „zakręciło”, że po powrocie do kraju zacząłem studia filozoficzne na UJ. Pracę dyplomową pisałem z tematu Hermeneutyka sztuki tybetańskiej. Była to druga praca z filozofii orientalnej w historii wydziału, a pierwsza dotycząca Tybetu! Później przez semestr prowadziłem nawet wykłady z filozofii Wschodu. Jak pan myśli, czy Tybet będzie niepodległy? Na pewno nie w najbliższej przyszłości. Z wielu powodów, a przede wszystkim z racji swojego bogactwa. Nie, nie przesłyszał się pan. Choć ludzie są tu biedni, sam region to jeden z bogatszych w surowce zakątków świata. Na jego terenie znaleziono złoża ponad 120 kopalin, z których wiele ma znaczenie strategiczne. Z Tybetu wypływają też na trzy strony świata olbrzymie rzeki. Licząc od wschodu: Rzeka Żółta (Huang He), Jangcy, Mekong, Irawadi, Saluin, Brahmaputra, Indus z dopływami, i wielkie dopływy Gangesu. W dorzeczach tych rzek, na terenach Chin, Indochin, Indii i Pakistanu, mieszka połowa ludności świata. Poza tym Dach Świata ma ważne położenie geostrategiczne. Rozumiem, że Chiny nie pozbędą się tak łatwo zagłębia surowcowego napędzającego całą gospodarkę? Tybet na olbrzymim obszarze nie jest jeszcze geologicznie przebadany, ale to, co już odkryto, wystarczy, by mieć na niego chrapkę. Jest tam prawie cała tablica Mendelejewa, m.in. jedne z największych złóż uranu, boraksu, miedzi, kadmu, srebra, złota, żelaza, węgla, soli, występują liczne odmiany kamieni szlachetnych, odkryto złoża nafty i gazu oraz wiele innych kopalin. Tymczasem najszybciej rozwijająca się gospodarka świata bardzo potrzebuje surowców. W ostatnich kilkunastu latach liczba kopalni w Tybecie rośnie lawinowo. Przejdźmy do wody. W wielu rejonach Chin jest to kluczowy problem. W ostatnich latach zdarza się, że Huang He, druga pod względem wielkości rzeka Chin, nie dopływa do morza – jej ujście jest suche lub okresowo suche. Wodę po drodze zużywają wielomilionowe miasta, rolnictwo, przemysł. Kto kontroluje wodę (a więc i Tybet), kontroluje wszystko. Jakie są tego konsekwencje dla samych Tybetańczyków? Wiele się zmieniło nawet w stosunku do tego, co widziałem jeszcze 20 lat temu. Tybetańczycy sporo korzystają na szybkim rozwoju gospodarczym ChRL. Owszem, są jeszcze gospodarstwa bardzo nędzne – szczególnie na prowincji; ale jest też coraz więcej ludzi żyjących w miarę dostatnio. Dziś rolnicy i koczownicy kupują sobie motocykle, a niektórzy samochody. Prawie wszędzie działa telefonia komórkowa. Ale przywiązanie do tradycji nie znika. No właśnie. W Europie panuje ostatnio moda na rozmaite „naturalne” metody leczenia, w tym na medycynę chińską. Jak to się stało, że organizuje pan w Polsce jej kursy? Po prostu uratowała mi ona życie. W 1986 r., podczas pobytu w Tybecie, złapałem tyfus albo cholerę, albo czerwonkę – właściwie nie wiem. Gdybym miał pod ręką szpital, dostałbym pewnie kroplówkę i odpowiednie leki i byłoby po kłopocie. Tyle że tam, gdzie zawędrowałem, nie było telefonów, helikopterów ani szpitali – Tybet był wtedy surowy, zupełnie inny niż dzisiaj. Umierałem z odwodnienia. W ciągu 3 godzin straciłem ponad 10 litrów płynów, osocza krwi zostało mi pewnie z połowę, żołądek miałem wielkości śliwki. Z takiego stanu gołymi rękami wyciągnął mnie człowiek znający arkana medycyny chińskiej. W nocy, po ciemku, przy minus 5°C zastosował akupresurę. Wiedział, gdzie naciskać i jak mocno. Następnego dnia spacerowałem po Lhasie, a po kolejnych dwóch – jadłem już wszystko. Jestem sceptykiem, gdyby ktoś mi podobną historię opowiedział – pewnie bym nie uwierzył. Przez szamanów zetknął się też pan ze światem demonów… W 1988 r. brałem udział w wyprawie Thangstong rGyalpo Expedition. W jej trakcie byliśmy świadkami rytuału rozbicia kamienia na brzuchu, który później stał się tematem mojej pracy doktorskiej. To był obszar dla cudzoziemców zamknięty. Zezwolenie na wjazd dostaliśmy cudem. Ten pradawny rytuał zachował się w dolinie rzeki Pin w Spiti i rzeczywiście był skierowany przeciwko demonom, ale w innym rozumieniu niż nasze. Co ma pan na myśli? W końcu demon to demon. Niezupełnie. Przez demony Tybetańczycy rozumieją raczej stan umysłu czy wpływy środowiska. A stan umysłu może być powodem wielu groźnych chorób. To pogląd bliski współczesnej psychologii i medycynie. A jak wyglądają w Tybecie kwestie religijne? Czy można mówić o renesansie buddyzmu tybetańskiego? Nie do końca. Władze chińskie dają co prawda pieniądze na odbudowę niektórych klasztorów, ale najwięcej znaczą datki lokalnych społeczności, tybetańskiej diaspory i pomoc zachodnich buddystów. Problemem jest to, że aby przywrócić do życia klasztor, nie wystarczy odbudować mury, a wybitnych mistrzów buddyjskich jest jak na lekarstwo. Ci co są, muszą w wieku 65 lat zaprzestać nauczania i udać się na emeryturę – nawet jeśli tego nie chcą. Poza tym niektóre uroczystości i rytuały nadal są zakazane. Klasztory są pod całkowitą kontrolą władz, których prerogatywą jest nawet rozpoznawanie i zatwierdzanie inkarnacji zmarłych wielkich lamów, choć same deklarują, że „religia to trucizna”. Prosta religijność jest w dalszym ciągu niezwykle żywa i powszechna, zresztą Tybetańczycy zawsze byli niezwykle religijni, nawet, gdy praktyki religijne były zakazane. Jednak już pielgrzymki do najważniejszych i najświętszych miejsc, takich jak Potala czy Dżokhang w Lhasie, są ograniczane i ściśle kontrolowane. O renesansie buddyzmu można raczej mówić, jeśli chodzi o Chińczyków – ale to już inna sprawa. To pokorne znoszenie chińskich zarządzeń pachnie kolaboracją. Tam się nie da nie współpracować z Chińczykami. Mniejszości współpracować muszą, inaczej znikną. Gdyby wysłać tam naszych lustratorów, to prawie każdy Tybetańczyk byłby określony jako TW. Tybetanka pracująca w recepcji hotelu musi donosić, czym – dla przykładu – się interesuje jakiś turysta, bo jak tego nie zrobi, straci pracę, a jej rodzina będzie miała kłopoty. Frustracja Tybetańczyków ma jednak korzenie gdzie indziej. Wynika z poczucia, że nie są u siebie. Napływowi osadnicy mają np. łatwiejszy dostęp do kredytów i edukacji, łatwiej załatwiają swoje sprawy w urzędach, szybciej dostają pracę... Ostatnio dyskryminacja pojawiła się też w turystyce. Wśród ok. 1 200 przewodników operujących w Lhasie jest zaledwie 150 Tybetańczyków. Również większość biur podróży ma chiński kapitał. Nawet jeśli wziąć pod uwagę, że w Tybecie dominują turyści z Państwa Środka, ta dysproporcja jest rażąca. Jeszcze gorzej jest we władzach, gdzie na najwyższych decyzyjnych stanowiskach są głównie Chińczycy. A jak wygląda „kwestia tybetańska” z chińskiej perspektywy? Rzecz jasna widzą ją inaczej. Przekonują (zresztą słusznie), że wpompowali w Tybet gigantyczne pieniądze. Proporcjonalnie dużo większe niż na rozwój prowincji stricte chińskich. Zapominają jednak, że beneficjentami tych nakładów Tybetańczycy są tylko w niewielkim stopniu. Miliardy wydano m.in. na budowę infrastruktury drogowej czy na słynną kolej – z czego częściej korzystają osadnicy chińscy; krocie pochłania utrzymanie armii, wydobycie surowców itd. Trzeba pamiętać, że rzeczywistość jest wielopłaszczyznowa. Przed marcem 2008 r. rosła wśród Chińczyków sympatia dla Tybetu i Tybetańczyków. Na przykład w Pekinie przy placu Tienanmen można było sobie robić zdjęcia na tle obrazu pałacu Potala z Lhasy. Wielu wykształconych Chińczyków odwiedzających Tybet zwracało uwagę na dysproporcje w traktowaniu Tybetańczyków i swoich współbraci mieszkających na tej samej ziemi. Niestety, po wydarzeniach z marca i kwietnia 2008 r. oraz pod wpływem propagandy przedstawiającej Tybetańczyków jako nierobów, niewdzięczników i przestępców sympatia Chińczyków zgasła. Sugeruje pan, że w tym konflikcie nie ma prawdy obiektywnej? A co to jest prawda obiektywna? Wszystkie narody manipulują historią. Dlaczego zatem Chińczycy mieliby tego nie robić? Historia jest z natury subiektywna, polityka jeszcze bardziej… Tybet nie jest jedynym problemem etnicznym Chin… Fakt. Szacuje się, że mniejszości narodowe stanowią tam nawet 20 proc. populacji, a żyją na powierzchni przekraczającej połowę terytorium kraju (sam dawny Tybet zajmuje 24 proc.). Ten fakt bardzo waży na losach ewentualnych dążeń niepodległościowych. Gdyby Chiny zdecydowały się dać niepodległość Tybetowi, w Państwie Smoka momentalnie zrobiłby się narodowy galimatias. „W kolejce” po samodzielność ustawiłaby się Mongolia Wewnętrzna, Ujgurzy i cały Sinkiang, a za nimi może i mniejszości narodowe w południowych Chinach. Już dziś co roku – jak podaje Helsińska Fundacja Praw Człowieka – w tym kraju odbywa się ponad 100 tys. demonstracji i strajków – głównie na tle gospodarczym oraz łamania prawa i przemocy stosowanej przez lokalnych urzędników. W tej liczbie są tylko wydarzenia, w których uczestniczy więcej niż 2 tys. osób. Spory odsetek dotyczy mniejszości narodowych. Na „anarchistyczną dezorganizację” chińskie władze nie mogą sobie pozwolić. Być może Tybetańczykom łatwiej byłoby upominać się o swoje, gdyby nie swoista schizofrenia państw zachodnich, które od lat politycznie potępiają Chiny, ale gospodarczo je wspierają? Poza apelami, demonstracjami pod ambasadami ChRL i nawoływaniem do bojkotu chińskich towarów i olimpiady Zachód zrobił dla Tybetańczyków niewiele, a w wielu przypadkach im zaszkodził, zamiast pomóc. Chińczycy to inteligentne, dumne, a zarazem pragmatyczne społeczeństwo. Pamiętajmy, że chińska państwowość ma ponad trzy i półtysiącletnią tradycję. To jest cały czas ta sama cywilizacja, ta sama mentalność, te same kanony, dla Europejczyka czasem niepojęte. W wielu krajach ukazywano ten konflikt w sposób czarno-biały. Połajanki zachodnich polityków pod adresem przywódców Chin i rządzących Tybetem odniosły skutek odwrotny do zamierzonego. Myślę, że „nasi” nie zdawali sobie sprawy, że to, co w zachodniej kulturze jest zwykłą wymianą – owszem, nie zawsze pochlebnych – zdań, dla Azjatów oznacza utratę twarzy. A to dla Chińczyka coś najgorszego. Szczególnie wrażliwi są na to politycy. Dla nich utrata twarzy zgodnie z dawną, ale dalej aktualną tradycją, oznacza utratę „mandatu niebios” do sprawowania władzy. Sprawie tybetańskiej nie pomogły też protesty przeciwko olimpiadzie, która dla Chińczyków ze względów prestiżowych i ambicjonalnych była szalenie ważna. To jak z nimi skutecznie rozmawiać? Trzeba podejść do sprawy w sposób miękki (tzn. bez narażania ich na utratę twarzy), a zarazem pragmatyczny – pokazując, że na niekorzystnej polityce w Tybecie trąca nie tylko w oczach Zachodu, ale również własnego społeczeństwa, i to trąca ekonomicznie. Moim zdaniem wtedy z pewnością zmienią politykę. Zwłaszcza jeśli będą przekonani, że to ich własna, autonomiczna decyzja podjęta bez jakichkolwiek zewnętrznych nacisków. Tej sztuki Zachód musi się nauczyć. Obecne władze Chin raczej odrzucają dialog o Tybecie… Po śmierci Mao Zedonga nawet najwyżsi przedstawiciele władz chińskich publicznie przyznawali, że w Tybecie popełniono wiele bledów. Sytuacja polityczna i ekonomiczna Tybetańczyków zaczęła się wyraźnie poprawiać. Trwało to do września 1987 roku, kiedy w Lhasie podczas pokojowej demonstracji polała się krew. Po tych wydarzeniach gubernatorem Tybetu (sekretarzem Komitetu KPCh Tybetańskiego Regionu Autonomicznego) został Hu Jintao, obecny przywódca ChRL. Za jego rządów na Dachu Świata więzienia i obozy pracy znów się zapełniły. W drugiej połowie lat 90. Tybetańczykom trochę „poluzowano śrubę”, ale wiosna 2008 r. odstąpiono od tej polityki... Mimo wszystko wierze, że gdy nastąpi kolejna zmiana u steru władzy, to nowi decydenci dojdą do wniosku, że opłaca się dać Tybetańczykom więcej wolności, czyli prawdziwą autonomie w obrębie ChRL. Czy my możemy pomóc Tybetowi? Popierajmy Dalajlame. Od 1987 r. nie wspomina on o niepodległości Tybetu, ale o respektowaniu 17-punktowego Traktatu o Pokojowym Wyzwoleniu Tybetu – dokumentu z 1951 r. mówiącego m.in. o autonomii religijnej i kulturalnej. Władze chińskie same narzuciły ten pakt Tybetowi, ale nigdy nie wprowadziły go w pełni w życie. A szkoda, bo dałby on Tybetańczykom autonomie, o która walczą. Sądzę, że w krótkim czasie byłoby na Dachu Świata znacznie lepiej i spokojniej. Czy ma pan świadomość, że tam przenosi się oś świata? Nie świadomość tylko pewność. Chiny i Indie to dwa coraz nowocześniejsze społeczeństwa. Młodzież obu krajów ma nieprawdopodobny pęd do nauki. Oni się nie uczą, oni walczą o wiedze! Maja gigantyczny rynek wewnętrzny i potężne nadwyżki dewizowe, nie mówiąc już o taniej, wykształconej i niezwykle sprawnej sile roboczej. Grozi nam, że staniemy się prowincją nowoczesnych i dynamicznych ośrodków Azji. Czy ma pan jeszcze jakieś „pozatybetańskie” zainteresowania? Interesują mnie relacje miedzy kulturami, ich wzajemne oddziaływania, zapożyczenia itp. Uważam, że dochodzące do głosu nurty nacjonalistyczne i postawy ksenofobiczne, zamykanie się na inne wielkie kultury, np. na islam, do niczego dobrego nie prowadzi. Kultury i cywilizacje rozwijają się tylko wtedy, kiedy są otwarte i potrafią czerpać z innych poglądów, sposobów rozumienia świata, filozofii – to je wzbogaca. Inaczej wszystko się zasklepia, zaskorupia i zamiera.
Antonio Peretti, pseudonim Tom Perry, 48-letni Włoch urodzony w Sovizzo Colle, jest prekursorem nowej dyscypliny alpinizmu, tzw. rock-foot. Boso chodził m.in. po Dolomitach, wszedł na Etnę, Fugi, Orizaba, Stromboli, zdobył Mont Blanc, Kilimandżaro.
Przed wyprawą na Makalu w 2006 r. uszył proste, rzymskie sandały, do których przytwierdził raki. Od sześciu lat bez butów wspina się, zdobywa wulkany i przemierza pustynie. Jak się narodził bosy alpinista Skąd wziął się tak dziwny i kontrowersyjny pomysł, żeby chodzić po górach boso? Kiedyś przecież nosiłeś buty. Mieszkam w Sovizzo Colle, niewielkiej osadzie, która nawet dziś nie daje zbyt wielkich możliwości rozwoju, a co dopiero 20 czy 30 lat temu. Wtedy diabeł mówił tu dobranoc. Gdy się urodziłem, mój ojciec nie był już młody, dużo pracował, nie poświęcał mi wiele czasu. W latach 80. uprawiałem narciarstwo biegowe, grałem w piłkę nożną, ale na ważniejszych meczach zwykle sadzano mnie na ławce rezerwowych. Trener powtarzał, że mam predyspozycje, ale brakuje mi techniki. Zanim się spostrzegłem, stuknęła mi czterdziestka i wtedy pomyślałem, że się starzeję, a nic w życiu nie osiągnąłem. Miałem rodzinę, pracowałem, ale czułem, że jako sportowiec nie wykorzystałem swojej szansy. Chciałem się odegrać na losie, zrobić coś, czego nikt wcześniej nie dokonał i czego nikt nie mógłby powtórzyć. Zaczęło się właściwie przez przypadek. Pewnego dnia, będąc w górach, gdzie pracuję jako strażnik leśny, zdjąłem buty i powiedziałem koledze, żeby mnie sfilmował – po czym ruszyłem w dół. Biegnąc piarżystym żlebem, mijałem ludzi, którzy przyglądali mi się zdumieni. Dopiero gdy się zatrzymałem u podnóża stoku, zdałem sobie sprawę, że stopy właściwie zupełnie mnie nie bolą, nie zdarłem nawet naskórka. Każdy, kto zna Dolomity, wie, jakie są tutaj ostre kamienie i strome piargi. Rozpierała mnie niesamowita energia i poczułem, że to mogłaby być moja historia. Tak narodził się Tom Perry. Dlaczego Tom Perry? To kombinacja mojego nazwiska Peretti i imienia Antonio oraz imion bohaterów kreskówki Tom i Jerry. Mój syn bardzo ją lubi, często oglądamy ją razem. Pseudonim wymyśliłem trochę dla zabawy, ale chciałem też zainicjować nowy rozdział w moim życiu. Po trosze zadecydowały względy reklamowe – uważam, że Tom Perry lepiej brzmi. I rzeczywiście, kiedy rozkleiłem w okolicy kilkanaście afiszów informujących, że 15 sierpnia 2002 r. o godz. 11.00 Tom Perry zbiegnie boso ze szczytu Monte Carega, przyszło więcej ludzi, niż się spodziewałem. Byłem bardzo podekscytowany. Tom Perry mógł się urodzić i umrzeć w jednej chwili – wystarczyłoby, żebym poranił stopy. Jestem przekonany, że na takie właśnie widowisko liczyli gapie. Tymczasem ja nie miałem ani jednego zadrapania! Ludzie patrzyli na ciebie jak na wariata, ekshibicjonistę? Na początku bardzo mnie krytykowano, dostało mi się zwłaszcza od Włoskiego Klubu Alpinistów. Jego członkowie zarzucali mi, że daję zły przykład. Nie chodziło mi jednak o zwrócenie na siebie uwagi, po prostu miałem potrzebę przekazania pewnej filozofii. Nie mieszczę się przecież w ramach alpinizmu tradycyjnego – nigdy nie będę Reinholdem Messnerem czy Simonem More’em. Kiedy wreszcie związkowcy zrozumieli, że nie mam zamiaru z nikim rywalizować, zaczęli mnie tolerować. Myślisz, że tego się na początku obawiali? Światek alpinistyczny żyje zazdrością. Uważam za szczyt głupoty przechwałki typu: wszedłem od strony północnej, od południowej, od wschodu, od zachodu, o piątej rano. Wszyscy czegoś dokonaliśmy, bo ktoś z Góry nam na to pozwolił. Tak naprawdę jesteśmy nikim, prochem. Skoro jesteśmy nikim, dlaczego za wszelką cenę chciałeś zostawić swój ślad? To bardzo mały ślad! Nigdy nie mówię, że jestem lepszy od innych, bo boso zdobyłem Mont Blanc czy Kilimandżaro. Najważniejsze są emocje i z tego powodu czasem kontestuję alpinizm – nie akceptuję sytuacji, gdy alpinista wspina się na wierzchołek, by zatknąć chorągiewkę, a 500 m niżej umiera jego towarzysz. Nie mam ambicji zaliczania szczytów. Jeśli widzę problem u stóp góry, to tam zostaję – tam znajduje się mój wierzchołek. Nigdy nie zapomnę matki z chorym niemowlęciem, którą spotkaliśmy w Himalajach, 15 dni marszu od miejsca, gdzie mógłby wylądować jakikolwiek samolot. Podejrzewam, że rocznie przechodzi tamtędy nie więcej niż pięć osób. Tak się zdarzyło, że przechodziłem akurat ja. Wezwałem pomoc, dziecko zostało zoperowane. Dla mnie ten wyczyn był moim Makalu. Do jakich miejsc dotarłeś boso? Zacząłem od Monte Carega, czyli „krzesła”, bo tak w naszym dialekcie nazywamy wierzchołek, z którego zbiegłem boso w sierpniu 2002 r. W listopadzie tego samego roku stanąłem na górze Synaj, co dla mnie – człowieka głęboko wierzącego – stanowiło rodzaj błogosławieństwa na drogę. Po powrocie z Egiptu praktycznie do 2005 r. chodziłem po najpiękniejszych górach świata, czyli Dolomitach – wszedłem na Cortinę, Cristallo, Tre cime di Lavaredo, Marmoladę. W 2004 r. zdobyłem Kilimandżaro, otrzymałem nawet dyplom, bo byłem pierwszym człowiekiem na świecie, który dokonał tego na bosaka. Później pojechałem do Ameryki Południowej. W Boliwii przebiegłem Salar de Uyuni – największe solnisko świata, w Chile zmierzyłem się z pustynią Atakama. Pustynny szlak nazwaliśmy „Maratonem Inków”. Dwa lata temu z grupą włoskich alpinistów, którzy zamierzali zdobyć Makalu, wybrałem się w Himalaje. I tam spotkałeś się z Dalajlamą... Wyjeżdżając do Tybetu, nie wierzyliśmy, że spotkanie dojdzie do skutku. Co prawda skontaktowaliśmy się wcześniej z pewną Tybetanką, której brat jest blisko związany z Dalajlamą, ale nie mieliśmy żadnej pewności, że nas przyjmie. Do miasta Dharamsala przyjechaliśmy 29 marca 2006 r. Było nas dziesięcioro. Wszedłem boso do jego rezydencji, a on zbliżył się do mnie i mnie objął, jakby zrozumiał to, co we mnie było – może lepiej niż ja sam. Powiedział: to, co robisz, jest wielkie. Czułem, że przekazał mi niezwykłą energię, przez 15 minut miałem dreszcze. Trudno to opowiedzieć... Jeszcze trudniej uwierzyć... Również bym nie uwierzył, gdybym tego nie doświadczył. Ta niezwykła energia pozwoliła mi przejść boso 140 km dzielące mnie od obozu bazowego pod Makalu. Zajęło mi to 11 dni, w tym czasie dwa razy przekroczyłem wysokość 4 800 m n.p.m. Moje stopy tkwiły siedem godzin w lodzie, w temperaturze poniżej 0ºC, a obeszło się bez odmrożeń! Sam nie wiem, jak to możliwe. Wtedy dotarło do mnie, że znalazłem swoją ścieżkę. Często powtarzasz, że musimy się cofnąć, żeby móc pójść do przodu. Co właściwie masz na myśli? Żyjemy w cywilizacji szybkości, która nas zabija. Nie twierdzę, że powinniśmy wrócić do lampy naftowej, ale musimy słuchać samych siebie, przestać biec bez końca i celu. W epoce komputerów, Internetu nie jest to popularne... Nie da się zapalić Panu Bogu świeczki, a diabłu ogarka. Nie tak dawno zaoferowano mi ogromną sumę za reklamę telefonu komórkowego – nie zgodziłem się. Przecież używasz komórki. Oczywiście, Internetu również. Pamiętam, jak ksiądz, który uczył mnie religii, mawiał, że telewizor to wielki wynalazek, ale trzeba umieć z niego korzystać. Dzisiaj młodzi ludzie wpadają w panikę, gdy zapomną komórki – są absolutnie uzależnieni. Wiem coś o tym, bo mam nastoletnią córkę. Wszedłeś boso na Etnę, Fugi, ostatnio na Orizaba i Stromboli. Dlaczego tak lubisz wulkany? Są energią ziemi, którą człowiek czerpie, chodząc boso. To nie moja teoria, lekarze też tak twierdzą. Lekarze mówią o chodzeniu po trawniku, łące... Chodzenie w ekstremalnych warunkach człowieka ładuje i rozładowuje. To wspaniałe uczucie. Istnieje medyczne wytłumaczenie twoich niezwykłych zdolności? Nigdy nie byłem badany pod tym kątem. Mój lekarz domowy, z którym znam się od lat, uważa, że moje predyspozycje wynikają z ogólnej świetnej kondycji. Zawdzięczam ją dobrym genom i zdrowemu stylowi życia – nie jem fast foodów, pracuję pod gołym niebem, co bardzo hartuje, od dzieciństwa uprawiam sport. Osobiście wierzę, że gdy wędruję boso po lodzie, śniegu, gorącym piasku, ziemia przekazuje mi energię, regeneruje mnie fizycznie i psychicznie. Zdaję sobie sprawę, że to wyjaśnienie jest dalekie od naukowego. Pod koniec kwietnia uczestniczyłem w Międzynarodowym Kongresie Refleksologów w Riccione. Byli tam też lekarze specjaliści, którzy przyglądali się moim stopom i zasypywali pytaniami. Wniosek był następujący – owszem, mam predyspozycje fizjologiczne i fizyczne: bardzo dobry stan zdrowia, odporność, ale najważniejsza jest motywacja. Zabawne, bo dokładnie to samo mówię podczas moich spotkań – stopy są ważne, ale istotniejsza jest głowa – w niej rodzą się marzenia, determinacja, wiara, która, jak wiadomo, przenosi góry. Wspinając się, mam zimne stopy, ale gorące serce, wierzę w to, co robię. Nie wątpię, że masz niezwykłe stopy, ale podejrzewam, że całkiem niezłe musiał też mieć Reinhold Messner, a przecież odmroził sobie palce i musiano mu je amputować. Nie potrafię wytłumaczyć, dlaczego moje stopy nie zamarzły po ponad 40 minutach w temperaturze –33ºC. Muszę jednak przyznać, że po powrocie z Chile niemal przez sześć miesięcy nie nadawały się do użytku. Nie mogłeś chodzić? Nie czułem palców w czasie chodzenia. Lekarz stwierdził, że uszkodziłem nerwy. Na szczęście wszystko wróciło do normy, w przeciwnym razie musiano by mi je amputować. Warto tak ryzykować? Tak, bo wierzę, że to moja droga, która – chciałbym to podkreślić – nie ma nic wspólnego z rekordami, jest rodzajem doświadczenia duchowego. Czuję nad sobą opiekę. Miałem przynajmniej 20 wypadków, w których mogłem zginąć. Na przykład na początku tego roku potrącił mnie samochód – przekoziołkowałem przez trzy auta i nic mi się nie stało. Miałeś szczęście... Raz mogłem mieć, dwa, może trzy, ale nie kilkanaście! I wszystkie te wypadki przydarzyły się w małym, spokojnym, wręcz sielskim Sovizzo Colle? Żarty żartami, ale ja wierzę w Opatrzność. Gdy śmierć jest komuś pisana, w drewnianym domu spadnie mu na głowę cegła. Wielu osobom wyda się to pewnie przesądem, ale wszystkie wyprawy rozpoczynałem w dni, w których przypadają święta maryjne. Gdziekolwiek jestem, odwiedzam sanktuaria. Ostatnio byłem w Guadalupe, marzę o zobaczeniu Częstochowy. Wybieram się do Polski – do Krakowa oraz w Tatry. Będzie to wyprawa szlakiem Jana Pawła II. Skoro jesteśmy przy planach – słyszałam, że masz zamiar przemierzyć Wielki Kanion z Czarnymi Stopami... Przygotowuję się do tej wyprawy, chciałbym, żeby doszła do skutku w tym roku. Podczas moich wędrówek miałem okazję poznać ludy pustynne, amazońskie, afrykańskie, Szerpów, bosych stóp jednak nie spotkałem. Wielu ludzi chodzi bez butów, ale po drogach bitych, a nie w górach czy na pustyni. Chciałbym dotrzeć do tych, którzy pozostali przy chodzeniu boso. Wkrótce poznam Indian, w przyszłości planuję spotkanie z ludami indonezyjskimi i aborygenami. Pomyślałbyś kiedyś, że będziesz sławny, bo zdjąłeś buty? To świadczy, w jakim punkcie się znajdujemy – przecież nic wielkiego nie zrobiłem! Ludzie zatracili prostotę, z drugiej strony mamy globalizację – wielki gar, do którego wszystkich się wrzuca na siłę. Każdy ma prawo do odrębności. Cieszy cię zdobyta popularność? Często jestem zapraszany do telewizji – w każdym odwiedzonym kraju przeprowadzano ze mną wywiady. W Japonii i Meksyku zrobiłem prawdziwą furorę. Nie mogę narzekać na brak zainteresowania i daje to powód do zadowolenia. Nie znaczy to jednak, że przestanę sadzić ziemniaki na poletku za domem, jak to robię co roku. To jest moje życie.