Nasza twarz zdradza bardzo wiele. Można z niej wyczytać orientację seksualną i pewną chorobę
Orientację seksualną, zagrożenie chorobami, a nawet poglądy polityczne. To wszystko zdradzają komputerom nasze oczy, nosy, policzki i podbródki.
W tym artykule: Jak rozpoznać skłonności przestępcze Wygląd twarzy i orientacja seksualna Żółtaczkę widać w oczach Kamery identyfikują ludzi Jak się schować przed algorytmami? Ludzie od tysięcy lat patrzą sobie w twarz, by rozpoznać emocje i zamiary drugiej osoby. W starożytności powstała dziedzina wiedzy zwana fizjonomiką. Zakładała ona, że w ten sposób można odczytać także cechy osobowości i skłonności np. do popełniania przestępstw. Jednak rzetelna nauka długo nie mogła znaleźć na to dowodów. Dopiero dzięki nowym technologiom fizjonomika stała się dyscypliną ścisłą. Jak rozpoznać skłonności przestępcze Analizując zdjęcia twarzy, można wychwycić osoby o skłonnościach przestępczych. Dokonali tego badacze z Szanghaju, którzy „nakarmili” sztuczną inteligencję portretami różnych ludzi. Uzyskali w ten sposób algorytm rozpoznający przestępców z dokładnością bliską 90 proc. Okazało się, że znaczenie ma tylko kilka cech, np. odległość między oczami czy wywinięcie górnej wargi. Te 8 cech wyczytasz z wyglądu Każdy osądza po wyglądzie. Wiemy, że to niesprawiedliwe, ale trudno kłócić się z prawdą. Wystarczy kilka sekund i wielu z nas dokonuje wręcz automatycznych osądów na temat drugiej osoby... Uczeni nie wiedzą, dlaczego właśnie takie parametry wskazują na skłonności przestępcze ani czy podobną korelację uda się znaleźć wśród osób pochodzących z kontynentów innych niż Azja. Jednak ich praca była przełomem pokazującym, że programy komputerowe są w stanie wyczytać z naszego wyglądu takie informacje, które najchętniej zachowalibyśmy w tajemnicy. Wygląd twarzy i orientacja seksualna Podobną metodę zastosował zespół dr. Michała Kosińskiego, polskiego naukowca pracującego na Uniwersytecie Stanforda. Materiałem wyjściowym dla sztucznej inteligencji było tu 14 tys. zdjęć pochodzących z serwisów randkowych, których użytkownicy określali również swoje preferencje seksualne. Sztuczna inteligencja wyodrębniła cechy charakterystyczne dla homoseksualistów. Algorytm uznał, że wyróżniają ich m.in. węższe szczęki i dłuższe nosy u panów czy szersze żuchwy u pań. Wynalazek nazwany nieformalnie „gaydar” (radar homoseksualności) po obejrzeniu pięciu zdjęć jednej osoby jest w stanie rozpoznać preferencje z dokładnością sięgającą 91 proc. dla mężczyzn i 83 proc. dla kobiet. Przy jednym zdjęciu trafność spadała odpowiednio do 81 proc. i 74 proc. To i tak znacznie lepszy wynik niż ten osiągnięty przez ludzi oceniających zdjęcia. Dr Kosiński twierdzi, że w podobny sposób będzie można identyfikować poziom inteligencji albo poglądy polityczne ludzi. W tym drugim przypadku ma już nawet wstępne wyniki badań. Wynika z nich, że z twarzy można wyczytać, czy ktoś ma skrajnie lewicowe lub prawicowe poglądy. Brzmi to poważnie, ponieważ ten sam uczony w 2014 r. był jednym z twórców algorytmu, który analizował aktywność użytkownika Facebooka i bardzo dokładnie określał jego cechy osobowości. Eksperci są jednak bardziej krytyczni. – Orientacja seksualna jest wrodzona. Wynika zarówno z genów, jak i specyficznego rozwoju prenatalnego, co w oczywisty sposób może manifestować się w twarzy. Jednak z inteligencją na razie tego rodzaju powiązań nie zauważono, a tym bardziej z preferencjami politycznymi, które w dużym stopniu są efektem wychowania i kultury. Sztucznej inteligencji w takich kwestiach nie należy ufać, bo określa jedynie pewne prawdopodobieństwa na podstawie statystyki – mówi prof. Dariusz Jemielniak z Akademii Leona Koźmińskiego. Żółtaczkę widać w oczach Algorytmy analizujące nasze zdjęcia znajdują też inne zastosowania. Z portali poświęconych tzw. medycynie naturalnej możemy dowiedzieć się, że twarz to prawdziwa kopalnia wiedzy o naszym zdrowiu. Przerzedzone brwi mają sygnalizować niedoczynność tarczycy, różowe policzki nadciśnienie, a opuchnięta dolna warga zaparcia. Z naukowego punktu widzenia takie dane są mało przydatne, jeśli nie dodamy do nich np. wyników badań laboratoryjnych. Jest jednak jedna przypadłość, którą można zdiagnozować „na oko”. To żółtaczka, wynikająca ze zbyt wysokiego poziomu substancji zwanej bilirubiną we krwi. Problem polega na tym, że ludzkie oko dostrzega ją dopiero wtedy, gdy tej substancji jest już bardzo dużo. Tymczasem dla lekarzy ważnym objawem może być już niewielkie zażółcenie skóry, świadczące np. o rozwijającym się raku trzustki. Dlatego naukowcy z Uniwersytetu Waszyngtońskiego postanowili wykorzystać do tego kamerę smartfona. Opracowali aplikację mobilną BiliScreen, która analizuje nasze zdjęcia. Nie chodzi tu jednak o typowe selfie. Trzeba włożyć specjalne okulary kalibracyjne albo wsunąć telefon w gogle zakładane na oczy. Dopiero wtedy aplikacja może wychwycić niewielkie zażółcenie widoczne w twardówce oka. Kamery identyfikują ludzi Wyczytywanie z twarzy chorób czy orientacji seksualnej to wciąż wizja przyszłości. Warto jednak pamiętać, że ta technologia jest już szeroko stosowana do znacznie prostszego zadania – identyfikacji ludzi. W każdym większym mieście znajdują się dziesiątki kamer przemysłowych, które monitorują miejsca publiczne, wnętrza sklepów czy urzędów. Wystarczy podłączyć je do oprogramowania rozpoznającego twarze, by zaczęły wyszukiwać przestępców lub terrorystów. Czytanie ze szczęki? To nie wróżby, to działa. Pokaż mi swoje zęby, a powiem ci jak żyłeś Po setkach lat z zębów można wyczytać stan zdrowia ich posiadacza, na przykład niedobór witaminy D, wynikły z niedoboru słońca – dowodzą naukowcy na łamach pisma „Journal of Archaeol... Większość władz miejskich nie przyznaje się do stosowania takich technologii. Wyjątkiem jest Moskwa. W stolicy Rosji działa 160 tys. kamer, które oficjalnie mogą być wykorzystywane w tym celu. Ale nawet tam nie można skorzystać z takiego systemu na dużą skalę, ponieważ wymagałoby to zapisywania i analizowania ogromnej ilości danych. Dlatego szukaniem podejrzanych zajmują się jednocześnie „tylko” 2–4 tys. moskiewskich kamer. Jak się schować przed algorytmami? Nic dziwnego, że pojawiają się już sposoby na unikanie wszechobecnych kamer. Jeden z nich to CV Dazzle. Czyli pokrycie twarzy makijażem z białych i czarnych pasków różnej szerokości oraz uczesanie, w którym pasma włosów opadają nam na twarz. – W ten sposób powstaje antytwarz. Dla algorytmów wygląda nie jak część ciała człowieka, lecz jak zbiór przypadkowych elementów. Nie mogą jej rozpoznać ani przeanalizować – mówi pomysłodawca CV Dazzle, amerykański projektant Adam Harvey. Mniej rzucającym się w oczy rozwiązaniem są okulary Privacy Visor opracowane przez japońskich naukowców. Ich powierzchnię pokrywa półprzezroczysta folia z nadrukowanymi nieregularnymi wzorami. Dzięki niej okulary odbijają światło w taki sposób, że okolice oczu stają się jaśniejsze, a to wprowadza w błąd oprogramowanie analizujące twarz. Źródło: archiwum NG.
Phineas Gage zasłynął tym, że pręt przeszył jego głowę na wylot. Wiadomo, jak wyglądała jego twarz
Phineas Gage od prawie 200 lat pozostaje jedną z największych zagadek w historii medycyny. Mężczyzna przeżył niewyobrażalny wypadek, po którym szybko wrócił do zdrowia. Nie oznacza to jednak, że wyszedł całkowicie bez szwanku.
W tym artykule: Niezwykły przypadek Phineasa Gage'a Mózg a nasza osobowość Tak wyglądał Phineas Gage przed, w trakcie i po wypadku Medycyna to jedna z najstarszych nauk. I mimo że jest rozwijana już od czasów Hipokratesa, to nadal kryje wiele tajemnic. Lekarzom zdarza się i załamywać ręce, i dziwić temu, jak ludzki organizm potrafi radzić sobie w skrajnych okolicznościach. Być może gdyby w XIX w. medycyna i dokumentacja były na współczesnym poziomie, historia Phineasa Gage’a byłaby dziś bardziej zrozumiała? Zacznijmy od tego, kim był Phineas Gage. Amerykanin nie zasłużył się żadnym odkryciem czy wynalazkiem. Na karty historii trafił dzięki wypadkowi, który, aż trudno w to uwierzyć, nie spowodował większych uszczerbków na jego zdrowiu. Niezwykły przypadek Phineasa Gage'a Gage pracował przy budowie kolei w Ameryce Północnej i Południowej. Do jego obowiązków należało usuwanie kamieni w celu wyrównania terenu. W tym celu wywiercał otwory w skałach, a następnie odpalał w nich materiał wybuchowy. Zabezpieczeniem był piasek wysypywany na koniec. Gage ubijał go specjalnym prętem. Niestety, feralnego dnia – 13 września 1848 roku – Phineas Gage nie zasypał ładunku wybuchowego piachem. Po jego odpaleniu ubijak o długości około metra i średnicy 3,2 cm przeszył jego głowę poniżej lewej kości policzkowej i wyszedł górą czaszki. O sile eksplozji świadczy fakt, że pręt ważący 6 kg wylądował 25 metrów za Gage’m. I co najciekawsze, ta historia wcale się tu kończy. Gage przeżył wypadek, ba, pozostał przytomny, a nawet był w stanie mówić. Dopiero po około 10 dniach jego organizm zareagował na przeszycie głowy metalowym prętem. Wówczas mężczyzna był ledwo przytomny, a lekarze spodziewali się, że umrze. Tak się jednak nie stało i po kilku miesiącach Gage nie tylko odzyskał siły fizyczne, ale też był w stanie wrócić do pracy. Amerykanin kontynuował karierę zawodową w Chile. Celowa deformacja czaszek w Japonii. Archeolodzy odkryli ślady zagadkowej praktyki Deformacja czaszek była praktykowana przez kilkaset lat od III do VII w. n.e. przez społeczność Hirota na obecnym obszarze Japonii. Zabieg ten dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Dlaczeg... Mózg a nasza osobowość Jak się okazało, nie doznał żadnych zaburzeń motorycznych. Jego pamięć i zdolność mowy również zostały nienaruszone. Według kolegów zmianie, przynajmniej na jakiś czas, uległa za to jego osobowość. Miał stał się nieprzyjemny w stosunku do innych osób. Zakres tych zmian jest jednak nieznany. Niewiele udokumentowano na temat osobowości i zachowania Gage’a przed i po wypadku. Co dokładnie wydarzyło się z mózgiem Phineasa? Żelastwo zniszczyło znaczną część lewego płata czołowego. Tak też rozpoczęła się XIX-wieczna dyskusja na temat lokalizacji mózgu w ciele i jego funkcji. Prawdopodobnie po raz pierwszy zaczęto brać uwagę rolę tego organu w określaniu osobowości oraz to, że uszkodzenie pewnych jego części może wywołać określone zmiany w psychice. Gage do dziś jest uważany za jedną z największych ciekawostek w historii medycyny. Jego przypadek intryguje neurologów i psychologów. Sam Phineas doczekał się miejsca nie tylko w książkach i artykułach naukowych, ale też w kulturze popularnej – zwłaszcza amerykańskiej. Mimo że po wypadku udało mu się wrócić do normalności, uszkodzenie mózgu, którego doznał, prawdopodobnie doprowadziło do jego śmierci. Phineas Gage zmarł 21 maja 1860 roku po ataku epilepsji. Według medyków był on niemal na pewno związany z urazem mózgu. Czaszka Gage’a i pręt, który przez nią przeszedł, znajdują się na ekspozycji w Warren Anatomical Museum w Bostonie w stanie Massachusetts. Tak wyglądał Phineas Gage przed, w trakcie i po wypadku W tym roku naukowcom udało się po raz pierwszy ustalić, jak wyglądała twarz Amerykanina w momencie urazu. Rekonstrukcję stworzył ekspert medycyny sądowej Cícero Moraes. Znany specjalista (to on odpowiada między innymi za rekonstrukcję twarzy tzw. hobbitów) skorzystał ze skanów tomografii komputerowej czaszki Gage’a. Po jego śmierci przekazano je do Warren Anatomical Museum w Harvard Medical School. https://youtu.be/V9wkwoipbWM?si=myso4RHsy9NqU3CM Podczas rekonstrukcji twarzy Gage’a Moraes potwierdził, że większość uszkodzeń dotyczyła lewego płata czołowego mózgu. Finalnie Moraes zaprezentował, jak Gage wyglądał przed, w trakcie i po wypadku. To nie pierwsza podobizna Phineasa. Do tej pory znane były dwa portrety Gage’a. Zidentyfikowane je w latach 2009 i 2010. Gage ma na nich zamknięte lewo oko i wyraźnie widoczne blizny na twarzy. Autentyczność zdjęć potwierdzono przez dopasowanie obrażeń sfotografowanego mężczyzny do tych zachowanych w gipsowym odlewie głowy Phineasa. Nie wiadomo jednak, kiedy, gdzie i kto wykonał portrety. Prawdopodobnie są autorstwa różnych fotografów i powstały nie wcześniej niż w styczniu 1850 r.
Oszałamiająca rekonstrukcja twarzy Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Tak wyglądali nasi przodkowie
Naukowcy dokonali zjawiskowej rekonstrukcji twarzy człowieka rozumnego. To najstarszy Homo sapiens, którego genom zsekwencjonowano.
W tym artykule: Rekonstrukcja kobiety sprzed 45 tys. lat Homo sapiens z czeskiej jaskini Hipotetyczny model twarzy 3D W ciągu ostatnich miesięcy rekonstrukcje twarzy starożytnych i prehistorycznych ludzi stały się niezwykle popularne. Nic dziwnego. Wiele osób ciekawi, jak wyglądały osoby, które żyły wiele tysięcy lat temu, na tej samej planecie, a jednak w tak odmiennym świecie od tego, który znamy współcześnie. Pisaliśmy już o odtworzeniu wyglądu m.in. Zuzu z prehistorycznej Brazylii, Avie z epoki brązu, czy najstarszego człowieka, którego odnaleziono w Egipcie. Rekonstrukcja kobiety sprzed 45 tys. lat Za wszystkimi wymienionymi rekonstrukcjami stoi jeden człowiek. To Cícero Moraes, który w ostatnich latach stał się jednym z najlepszych na świecie specjalistów od „przywracania życia” naszym przodkom lub znanym ludziom z historii świata. To również Brazylijczyk bowiem stworzył model 3D Marii Magdaleny, św. Antoniego z Padwy i św. Walentego. Brazylijski specjalista zajmujący się cyfrową grafiką 3D pochodzący z Chapecó właśnie pochwalił się najnowszą rekonstrukcją, której dokonał. W internecie opublikował właśnie artykuł na temat stworzenia modelu przedstawiciela Homo sapiens sprzed 45 tys. lat. Co więcej, autor podkreśla, że to najstarszy człowiek w Europie, którego genom zsekwencjonowano. Homo sapiens z czeskiej jaskini Szczątki, a właściwie sama czaszka tego człowieka pochodziła z Czech. Odnaleziono ją w 1950 roku w parku Zlatý kůň w środkowej części kraju. Znajdowała się głęboko w tamtejszym systemie jaskiń. Była podzielona na pół, dlatego pierwotnie naukowcy stwierdzili, że kości te należały do dwóch osób. Dopiero sekwencjonowanie genomu kilka dekad później wykazało, że czaszka należała do jednej osoby, kobiety. Kobieta została nazwana na cześć miejsca, w którym odkryto jej szczątki. Co ciekawe, analiza DNA wykazała, że miała 3% genów pochodzących od neandertalskich przodków. Cícero Moraes uznał, że jest to idealna kandydatka do jego projektu. Bo chociaż naukowcy dowiedzieli się czegoś o jej genach, jej wygląd pozostawał wielką niewiadomą. Do stworzenia rekonstrukcji autorzy wykorzystali zdjęcia z tomografii komputerowej, które dostępne były w domenie publicznej. Badacze najpierw musieli zebrać wszystkie informacje o cechach fizycznych czaszki i wszelkich ubytkach i anomaliach, aby mogli dokładnie zaplanować swoją pracę. Największym wyzwaniem okazał się fakt, że czaszce brakuje dużej części lewej strony twarzy. Zobacz, jak wyglądała kobieta, która żyła 31 tysięcy lat temu. Zachwycająca rekonstrukcja twarzy Pierwotna analiza czaszki początkowo błędnie wykazała, że fragment kości należał do mężczyzny. Po 141 latach naukowcy naprawili błąd poprzedników i stworzyli niezwykłą rekonstrukcj.. – To, co było niezwykle interesujące w tej czaszce, jest to, że została ona obgryziona przez zwierzę, zaraz po śmierci kobiety – powiedział w rozmowie z Live Science Cícero Moraes – Tym zwierzęciem mógł być wilk lub hiena, które były obecne w ówczesnej faunie – dodaje autor badania. Hipotetyczny model twarzy 3D Naukowcy musieli więc najpierw zrekonstruować brakujące elementy, zanim mogli przystąpić do odtwarzania twarzy kobiety z parku Zlatý kůň. – To, co najbardziej zwróciło naszą uwagę, to struktura czaszki, a zwłaszcza żuchwy. Nic dziwnego, że archeolodzy, którzy znaleźli te szczątki, początkowo sądzili, że należały do mężczyzny. Ta kobieta miała naprawdę „potężną” szczękę – przyznał Moraes. Naukowiec zwrócił uwagę, że wykazywała one właśnie cechy neandertalskie. Autorzy przyznają również, że w czaszce zaskoczyła ich jeszcze jedna rzecz. Chodzi o wielkość jamy mózgowej, która była relatywnie większa, niż u współczesnych Homo sapiens. – Gdy mieliśmy już wygenerowany podstawowy model twarzy, stworzyliśmy obiektywne i naukowe zdjęcia, w skali szarości, z zamkniętymi oczami i bez włosów – przyznał Moraes. Zespół wykonał również przypuszczalny model kobiety w kolorze i z włosami. Jak twierdzi Moraes, tak samo, jak w przypadku innych rekonstrukcji, są to bardziej „spekulacje” dotyczące jej wyglądu, niż rzeczywistość. Źródło: Ortog online Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Odtworzono twarz kobiety, która zginęła w XVII w. podczas katastrofy galeonu Vasa. Nazwano ją Gertruda
Wiemy, jak wyglądała pasażerka pierwszego i jedynego rejsu królewskiego galeonu Vasa. Jej fizjonomię odtworzono po badaniach genetycznych przeprowadzonych w tym roku. Wcześniej sądzono, że szkielet ze statku Vasa należy do mężczyzny.
W tym artykule: Gertruda, pasażerka Vasy Niebieskooka blondynka Nowa atrakcja Vasa Museum Galeon Vasa, wybudowany na zlecenie szwedzkiego króla Gustawa Adolfa, wyruszył w dziewiczy rejs 10 sierpnia 1628 roku. Jednak przepłynął zaledwie niecałe półtora kilometra. Jego pierwsza podróż zakończyła się błyskawicznym i spektakularnym zatonięciem. Potężny okręt, który miał być flagowym statkiem królewskiej floty, miał wadliwą konstrukcję i został źle wyważony. W rezultacie okazał się wyjątkowo niestabilny. Już pierwszy poważniejszy podmuch wiatru sprawił, że przechylił się i zaczął nabierać wody przez furty działowe. Następnie przewrócił się na bok i poszedł na dno. Statek wydobyto w 1961 roku. Wówczas też na jego pokładzie znaleziono szczątki prawie dwudziestu osób, które zginęły w czasie katastrofy Vasy. Jeden ze szkieletów, oznaczony literą G, początkowo został wzięty za szkielet mężczyzny. Jednak w tym roku poddano go badaniom genetycznym. Wtedy wyszła na jaw niespodzianka. Na Vasie podróżowała kobieta, około 25-letnia. Jak wyglądała? Gertruda, pasażerka Vasy Rekonstrukcją twarzy nieznanej pasażerki galeonu zajął się Oscar Nilsson. To archeolog i rzeźbiarz, który specjalizuje się w odtwarzaniu wyglądu ludzi żyjących nieraz setki lat temu. W 2006 r. Nilsson przygotował pierwszą rekonstrukcję wykonaną na podstawie szkieletu „G”. Wówczas ukazywała ona Gustawa, mającego ok. 45 lat. Jednak w tym roku naukowcy z Uniwersytetu Uppsali ogłosili, że szkielet „G” należał do kobiety. Mimo że spędził w morzu 333 lat, udało się pobrać z niego próbki DNA. Badania okazały się rozstrzygające – materiał genetyczny nie zawierał chromosomu Y. A to oznacza, że szkielet, wcześniej uznany za męski, stanowi szczątki kobiety. Rekonstruktorzy nazwali ją Gertrudą. Niebieskooka blondynka W chwili śmierci Gertruda była w wieku 25–30 lat. „Miała niebieskie oczy, jasne włosy i bladą skórę” – wyjaśniał Nilsson potralowi Live Science. Musiała być mężatką. „Ze źródeł pisanych wiemy, że w dziewiczym rejsie Vasy mogły brać udział jedynie kobiety zamężne, których mężowie znajdowali się na pokładzie” – twierdzi Nilsson. Przygotowując się do rekonstrukcji, Nilsson sięgnął po wykonane w 2006 roku skany CT czaszki oraz jej trójwymiarowe plastikowe odlewy. By dobrać właściwą grubość tkanek, skorzystał z danych o budowie anatomicznej współczesnych Skandynawek tego samego wzrostu i w tym samym wieku, co Gertruda. Otworzenie kształtu jej nosa, ust i oczu dla specjalisty nie było trudne. Gorzej z uszami – tutaj jednak pomocna okazała się budowa kości podstawy czaszki znajdującej się za uchem. W przypadku szkieletu „G” kość ta miała spore rozmiary. Na tej podstawie Nilsson uznał, że Gertruda miała całkiem duże uszy. Nowa atrakcja Vasa Museum Co jeszcze można powiedzieć o Gertudzie? Mimo młodego wieku miała raczej trudne życie. Jej kości wskazują, że dźwigała sporo ciężarów. Nilsson zadbał o to, by jej twarz oddawała zarówno tragiczny koniec kobiety, jak i życiowy wysiłek, który musiał być jej udziałem. Nam, współczesnym, Gertruda wydaje się starsza, niż była i mocno zmęczona. Zaginiona królowa? Najważniejszą osobą w Hiszpanii epoki miedzi nie był mężczyzna, ale młoda kobieta Analiza szkliwa zębowego wykazała, że człowiekiem najwyższym rangą na Półwyspie Iberyjskim 5 tys. lat temu była kobieta. I to niemająca nawet 30 lat. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zaginiona-krolowa-najwazniejsza-osoba-w-hiszpanii-epoki-miedzi-nie-byl-mezczyzna-ale-mloda-kobieta-ryc-miriam-lucianez-trivino-640a4b4.jpg" width="938" height="608" alt="Zaginiona królowa? Najważniejszą osobą w Hiszpanii epoki miedzi nie był mężczyzna, ale młoda kobieta (ryc. Miriam Lucianez Trivino)" title="Zaginiona królowa? Najważniejszą osobą w Hiszpanii epoki miedzi nie był mężczyzna, ale młoda kobieta (ryc. Miriam Lucianez Trivino)" /> Wraz z Anną Silverulv, ekspertką od historycznych tkanin, Nilsson odtworzył również strój Gertrudy. Kobieta dostała szary żakiet i wysoką czerwoną czapkę. Tego rodzaju nakrycia głowy stanowiły element tradycyjnego odświętnego ubrania szwedzkich chłopów. Jego resztki znaleziono przy szkielecie „G”. Gertrudę można tego lata oglądać w Vasa Museum w Sztokholmie. To właśnie w nim znajduje się podniesiony z dna wrak galeonu Vasa. Muzeum uznawane jest za jedną z największych atrakcji turystycznych nie tylko Sztokholmu, ale i całej Szwecji. Wraz z Gertrudą pojawił się jeszcze jeden dobry powód, by je odwiedzić. Źródła: Live Science, Vasa Museum, Uniwersytet Uppsali. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy wykonali cyfrowe rekonstrukcje twarzy zmumifikowanych mężczyzn
Cały proces rozpoczął się od ustalenia rysów twarzy i koloru skóry mężczyzn. Fenotypowanie wykazało, że zmumifikowani byli w młodym wieku około 25 lat i mieli karnację zbliżoną do współczesnych mieszkańców krajów śródziemnomorskich.
W tym artykule: Jak wyglądali starożytni Egipcjanie? Cyfrowe twarze naszych przodków Pracownicy laboratorium Parabon Nanolabs odtworzyli cyfrowo twarze trzech mężczyzn zmumifikowanych w starożytnym Egipcie między 1380 r. p.n.e. a 425 r. n.e. Naukowcy wykorzystali technologie DNA i siatki termicznej. Mumie zostały znalezione na terenie nekropolii staroegipskiej w Abusir. W 2017 r. naukowcy z Max Planck Institute for the Science of Human History znaleźli tkankę zachowaną na tyle dobrze, że możliwa była sekwencja genetyczna ciał trzech mężczyzn. Dane z badań zostały wykorzystane w projekcie odtworzenia ich twarzy. Jak wyglądali starożytni Egipcjanie? Cały proces rozpoczął się od ustalenia rysów twarzy i koloru skóry mężczyzn. Fenotypowanie wykazało, że zmumifikowani byli w młodym wieku około 25 lat i mieli karnację zbliżoną do współczesnych mieszkańców krajów śródziemnomorskich. Każdy z nich miał brązowe oczy. Naukowcy byli również w stanie określić kolor i strukturę włosów oraz to, czy mężczyźnie mieli piegi. Następnym krokiem było stworzenie trójwymiarowej siatki z wykorzystaniem skanów termicznych głów zmumifikowanych ciał. Następnie nałożone je na wirtualne modele stworzone w oparciu strukturę kości mężczyzn. Po połączeniu z wynikami fenotypowania naukowcy otrzymali cyfrowe podobizny starożytnych Egipcjan. Laboranci podkreślają, że przez kilka tysięcy lat DNA mężczyzn uległo poważnej degradacji, jednak to nie przeszkodziło im w projekcie. Do cyfrowego odtworzenia twarzy potrzebne były tylko nukleotydy zawierające informacje o cechach takich jak kolor oczu czy skóry. Cyfrowe twarze naszych przodków To już nie pierwszy raz, kiedy naukowcom udało im się zrekonstruować twarze osób, które zmarł kilkaset lub kilka tysięcy lat temu. W tym roku badacze wykorzystali datowanie radiowęglowe i analizę DNA, aby zidentyfikować szczątki księcia Spitygniewa I i jego brata Wratysława, którzy zmarli w odstępie kilku lat na początku X wieku. Jak się okazało, najprawdopodobniej mieli rude włosy i niebieskie oczy. Inny fascynujący przykład to cyfrowe odtworzenie twarzy na podstawie liczącej 8 tys. lat ludzkiej czaski. W 2018 r. znaleziono ją nabitą na pal i złożoną w podwodnym grobie. Podobne techniki laboratoryjne są wykorzystywane przy rozwiązywaniu spraw kryminalnych. Źródło: Parabon Nanolabs
5 słynnych przeszczepów twarzy. Historie pełne blasków i cieni
Operacje przeszczepu twarzy to bardzo trudne przedsięwzięcia, a o ich sukcesie decyduje nie pierwszy dzień po operacji, lecz wiele kolejnych lat życia. Poznajcie 5 historii osób, którym medycyna dała drugą szansę.
1. Andy Sandness Kiedy Andy Sandness zdecydował o zakończeniu swojego życia miał 32 lata. Chciał popełnić samobójstwo strzelając sobie w twarz. Przeżył, ale jego obrażenia były tak rozległe, że nie było szans na odbudowę twarzy. Przez dziesięć lat mężczyzna nie mógł swobodnie oddychać ani jeść, a jego kontakty ze światem zewnętrznym były znacznie utrudnione przez deformację. Przełom nastąpił w 2016 roku, gdy w klinice Mayo w Rochester podjęto próbę operacji przeszczepu twarzy dla mężczyzny. Poprzedzały ją ponad trzy lata ćwiczeń. Szefujący zespołowi chirurgów Samir Mardini oraz Hatem Amer około 50 razy przeprowadzali próbne zabiegi na twarzach nieboszczyków, by nie pomylić się na żywym pacjencie. Dawcą był 21-latek, którego żona zgodziła się na przeszczep. Kobieta i pacjent spotkają się po operacji. - Chciałem Ci pokazać, że twój dar nie zostanie zmarnowany – miał powiedzieć Sandness w rozmowie z Lilly Ross. Mężczyzna odzyskał zdolność normalnego jedzenia, czucia zapachów, oddychania, uczy się swobodnie mówić. - Kiedy tracisz coś, co wydawało by się masz na zawsze, dowiadujesz się jak to jest być tego pozbawionym... - opowiada – A potem, gdy dostajesz drugą szansę, nigdy tego nie zapominasz. 2. Jerome Harmon Jerome Harmon jako pierwszy człowiek w historii przeżył operację przeszczepu twarzy dwukrotnie. Pierwszą operację przeszedł w 2010 roku i niestety, choć zakończyła się sukcesem, przeszczep został odrzucony przez ciało pacjenta. Lekarze nie dali jednak za wygraną. W styczniu 2018 grupa lekarzy ze szpitala Georges Pompidou European Hospital AP-HP pod przewodnictwem Laurenta Lantieri podjęła się kolejnego zabiegu. Udało się, choć przez kolejne 8 miesięcy mężczyzna pozostawał w szpitalu i nie mógł nawet spotkać swojej rodziny. Wszystko po to, by nie doszło do kolejnego odrzucenia. - Mam czterdzieści trzy lata, dawca miał 22, zatem teraz i ja mam 22 – żartował Hamon rozmawiając z mediami po operacji. 3. Grzegorz Galasiński O Grzegorzu Galasińskim głośno było w 2013 roku, gdy lekarze skutecznie przeszczepili mu twarz. Operację przeprowadził zespół 14 chirurgów pod kierownictwem prof. Adama Maciejewskiego z Instytutu Onkologii w Gliwicach. Po 27 godzinach pracy udało się osiągnąć sukces. Twarzy pozbawił go wypadek. Maszyna służąca do pakowania kostki brukowej wciągnęła go i wyrwała twarz. Do kin niedawno trafił film “Twarz” Małgorzaty Szumowskiej inspirowany jego historią (choć jak sam mówi – niebiograficzny). Jednak udana operacja nie zakończyła problemów mężczyzny, który wciąż musi być poddawany rehabilitacji i nie może wrócić do normalnego życia. - Mówiono o mnie jako o sukcesie medycyny, ale teraz ze swoimi dolegliwościami znalazłem się poza systemem. Żyję, ale co to za życie? - pyta w rozmowie z portalem wyborcza.pl. Mimo tego, że rok po operacji przeszedł drugą rekonstruującą szczękę i uzębienie dziś nie może normalnie jeść. Szczęka źle się zrosła i konieczne było jej usunięcie. Mężczyzna ma problem z jedzeniem, oddychaniem, do tego zaczął pogarszać się stan jego oka. Lekarze póki co nie mają pomysłu jak go ratować. Jest to tym trudniejsze, że wciąż musi przyjmować leki przeciwko odrzuceniu przeszczepu, które wpływają na jego system immunologiczny. - Ostatnio miałem kolejny zabieg żuchwy. Usunęli mi kości, które się nie zrosły. Od zeszłego roku cały czas mam komplikacje. Ale nikt mnie nie słucha. Nikogo to nie obchodzi – podsumowuje ze smutkiem w wywiadzie dla Tokfm.pl. Niedawno mężczyzna wziął do siebie owczarka niemieckiego. Stan jego odporności pozwala na opiekę nad zwierzęciem. Ze światem komunikuje się głównie przez Facebooka. Jak podsumowuje swoją historię? - Chyba tylko to, że sam wygląd nie świadczy o człowieku. Piękna twarz to nie wszystko – mówił dziennikarce Annie Dryjańskiej. 4. Carmen Tarleton W 2007 Carmen Blandin Tarleton została zaatakowana przez byłego męża. Mężczyzna podejrzewał, że kobieta spotyka się z kimś innym. Po wtargnięciu do jej mieszkania zaatakował ją kijem baseballowym, a następnie oblał żrącym ługiem. Carmen doznała ciężkich poparzeń około 80% ciała, a jej twarz została stopiona zupełnie. W 2013 przeszła operację przeszczepu twarzy w bostońskim Brigham and Women's Hospital. Na konferencji prasowej dziękowała rodzinie dawczyni, Cheryl Denelli-Righter. Dziewczyna zmarła z powodu wylewu w tym samym roku. - Mogę znów poczuć skórę matki, mogę zobaczyć jej piegi i przez Ciebie, mogę zobaczyć, że ona żyje dalej – mówiła córka dawczyni – To prawdziwe błogosławieństwo. 5. Charla Nash Ta historia rozpoczęła się od tragicznego wypadku ze zwierzęciem domowym. W 2009 roku Charla Nash odwiedzała przyjaciółkę, która trzymała w domu szympansa imieniem Travis jako zwierzę domowe. Travis był znaną gwiazdą reklam, występował w spotach Coca Coli oraz Old Navy, pojawiał się także w programach TV. Urodził się w 1995 roku w ośrodku dla szympansów w Missouri. Jego matka 6 lat później zostanie zastrzelona podczas próby ucieczki. Przez ludzi travis został adoptowany w wieku zaledwie trzech dni. Udało się go nauczyć wielu rzeczy: potrafił włączyć komputer by oglądać obrazki, mył zęby pastą, zmieniał kanały w telewizorze używając pilota, a nawet kilka razy prowadził samochód. W 2009 wieku, podczas spotkania z Charlą Nash, doszło do tragedii. Zdenerwowane zwierzę zaatakowało kobietę zamieniając jej twarz w strzępy mięsa oraz pozbawiając dłoni. Nad rekonstrukcją jej twarzy przez 20 godzin pracował zespół 30 chirurgów. Była trzecią kobietą w historii, która otrzymała przeszczep twarzy. Lekarze przyszyli jej także nowe dłonie, niestety ciało odrzuciło jednak ten przeszczep i trzeba było je usunąć.
Na początku cię to bawi, potem zaczynasz się bać. Deepfake, czyli jak ukraść twarz
Kreatywny internauta udowadnia jak łatwo jest nas oszukać. Nie jest pierwszy, ani ostatni, jednak technika, z której korzysta jest na tyle dopracowana, że aż niepokojąca. I dostępna dla każdego.
„Deepfakes to okna do światów równoległych” - pisze na swojej stronie autor działającego w portalu YouTube kanału Ctrl Shift Face. Przekonuje, że tworzy dla czystej rozrywki i już na samym początku zwraca uwagę na to, że jego filmiki nie mają niczego wspólnego z prawdą. Do swoich produkcji wykorzystuje ogólnodostępne darmowe narzędzie o nazwie DeepFaceLab. Dzięki technologii podmieniania twarzy w filmach można przeprowadzić niesamowite eksperymenty. Co by było, gdyby w „Lśnieniu” Stanley'a Kubricka główną rolę zagrał Jim Carrey? A gdyby zamiast Arnolda Schwarzeneggera w „Terminatorze II” zagrał Sylwester Stalone? David Bowie śpiewający „Never gonna give you up” Ricka Astley'a? Proszę bardzo. Teraz to żaden problem. "Lśnienie" - oryginał "Lśnienie" - z wklejoną twarzą Jima Carrey'a "Full metal Jacket" - oryginał "Full metal Jacket" - z wklejoną twarzą Billa Murray'a Właściwie... to wspaniała sprawa! Otwiera drogę do ciekawych artystycznych eksperymentów, może przywrócić do życia dawne gwiazdy, kreować nowe. Niestety każde, nawet najbardziej potrzebne narzędzie można zostać użyte w niewłaściwym celu. Jakiś czas temu w mediach obecna była dyskusja na temat używania deepfake w pornografii. Oparty na sztucznej inteligencji mechanizm potrafi „nakleić” dowolną twarz na ciało aktorki lub aktora. Wyobrażacie sobie potencjał w tworzeniu fałszywych seks-taśm znanych osób? W 2018 roku reżyser filmowy Jordan Peele stworzył nigdy nie nagrane przemówienie Baracka Obamy, by pokazać i zwrócić uwagę widzów na ten problem. - Musimy być czujniejsi co do tego komu ufamy w internecie – zaapelował. Amerykańskie wybory prezydenckie z 2016 roku, które przyniosły zwycięstwo Donaldowi Trumpowi, do dziś są przedmiotem kontrowersji i podejrzeń o to jakoby na ich wynik mieli mieć wpływ rosyjscy hackerzy działający na zlecenie Kremla. Ich polem bitwy informacyjnej miały być media społecznościowe, co potwierdzić miała afera Cambridge Analytica. Te kontrowersje jednak nie pozbawiły Donalda Trumpa stanowiska. Niedawno Apple pokazał nową funkcjonalność swoich smartfonów. Sztuczna inteligencja oparta o podobny mechanizm analizuje naszą twarz podczas rozmów wideo i koryguje oczy tak by zamiast w dół ekranu patrzeć prosto w twarz naszego rozmówcy. Zupełnie niewinne zastosowanie technologii, która może jeszcze sporo namieszać. Rozpuszczanie kłamstw z każdym tego typu wynalazkiem staje się jeszcze prostsze. Prostowanie ich pozostaje niezmiennie trudne. Wygląda na to, że znów rzeczywistość przerosła horror i jest straszniejsza. Nawet, jeśli to rzeczywistość wirtualna. View oEmbed on the source website
Każdy osądza po wyglądzie. Wiemy, że to niesprawiedliwe, ale trudno kłócić się z prawdą. Wystarczy kilka sekund i wielu z nas dokonuje wręcz automatycznych osądów na temat drugiej osoby – od jej cech charakteru aż po to czy może nas skrzywdzić.
Osobom atrakcyjnym przypisuje się więcej pozytywnych cech charakteru Dzięki tak zwanemu efektowi halo, inaczej zwanego efektem aureoli, często zakładamy, że ładni ludzie są także dobrzy i inteligentni. Daniel Hamersh, psycholog z Uniwersytetu Teksasu zauważył w swoich badaniach, że efekt przekłada się także na to, że ładni mogą liczyć na więcej uwagi w miejscu pracy. Inne badanie pokazało, że studenci lepiej oceniali pracę innej nieznanej im studentki, gdy zobaczyli jej zdjęcie, na którym prezentowała się atrakcyjnie. Ludzie często potrafią dość celnie określić osobowość na podstawie zdjęcia To akurat dość zaskakujące, ale rzeczywiście – zdjęcie potrafi pokazać prawdę o nas. W 2009 roku badacze pokazali uczestnikom badań 123 zdjęcia osób, którym wcześniej powiedziano, że mogą zachować neutralny wyraz twarzy lub w jakiś sposób zapozować. Niezależnie od tego czy dana osoba udawała, czy też zachowała neutralność do zdjęcia odpowiadający na pytania trafnie określali to czy model jest ekstra- czy introwertykiem, czy ma wysoką lub niską samoocenę, jego religijność lub jej brak, stopień ugodowości czy sumienności. Struktura twarzy może pokazywać czy jesteś agresywny Wykonane na dość niewielkiej próbie badanie Center for Behaviour Change z Londyńskiego Uniwersytetu w 2013 roku pokazało, że osoby o wyższym poziomie testosteronu mają mocniejsze kości policzkowe i szersze twarze. Jednocześnie osoby o takich cechach wykazywały częstszą tendencję do agresji. Ludzie bardzo często osądzają czyjąś siłę na podstawie wyglądu twarzy W 2015 przeprowadzono badanie pokazując respondentom 10 zdjęć osób o różnych wyrazach twarzy, a potem poproszono o określenie czy są one wiarygodne, przyjacielskie lub silne. Trudno dziwić się wynikom: osoby uśmiechnięte były określane częściej jako przyjacielskie. Co ciekawe osoby z szerokimi twarzami uznawane były częściej za silne fizycznie. Na podstawie wyglądu określamy czy ktoś jest potencjalnym przestępcą Trudno jest określić na jakiej podstawie stwierdzamy, że ktoś jest wiarygodny lub nie – to cecha, która podlega wielu czynnikom. Jednak badania pokazują pewne tendencje. Naukowcy z izraelsko-brytyjskiego zespołu pokazali ochotnikom zdjęcia mężczyzn i kobiet wybranych losowo z dwóch baz danych i poprosili o oznaczenie ich pod względem nastroju, cech psychicznych oraz cech przypisywanych potencjalnym przestępcom. Pierwszy zestaw fotografii pochodził od policji, drugi zawierał wizerunki aktorów, którzy prezentowali różne miny – od gniewu po radość. Niezależnie od tego, z której bazy pochodziło zdjęcie – osoby określane jako bardziej dominujące i mniej godne zaufania jednocześnie dostawały wysoką notę pod względem możliwości bycia przestępcą. Niektóre choroby da się wyczytać z oczu Lekarze potrafią zajrzeć nam w oczy i dosłownie wyczytać z nich niektóre choroby, na przykład czerwone kropki na siatkówce potrafią wskazywać na cukrzycę. To efekt zbyt wysokiego poziomu cukru we krwi, przez co naczynia krwionośne pękają i tworzą właśnie takie ślady. Nie tylko twarz opowiada twoją historię. Męskie palce także Naukowcy przestudiowali długości palców u 1500 pacjentów z rakiem prostaty i 3000 zdrowych mężczyzn w ciągu 15 lat. Pokazywano im zdjęcia dłoni i proszono o wybranie tej, która przypominała ich własne. Ci, którzy wskazywali na to, że ich wskazujący palec jest tej samej długości co serdeczny, byli o jedną trzecią częściej narażeni na raka prostaty, niż ci, których palec serdeczny był niewiele dłuższy. Co ciekawe odsetek ten jeszcze bardziej rósł dla mężczyzn po 60. roku życia. Warto jednak te wyniki wziąć w nawias, ponieważ bazowały nie na mierzeniu palców, a deklaracji uczestników. Trzeba by je jeszcze potwierdzić osobnym mierzeniem. Wzrost może wskazywać na ryzyko chorób Badania sugerują, że wyższe osoby mają mniejsze tendencje do zachorowań na serce, podczas gdy niżsi rzadziej od wysokich chorują na raka. Tłumaczy się to gospodarką hormonalną organizmu. Warto jednak pamiętać, że badania nic nie mówią o tym, by konkretny wzrost chronił przed chorobami, czy to serca, czy nowotworowymi. Błażej Grygiel
Kobieta, która dawała żołnierzom nowe twarze. Zdjęcia tych masek są niesamowite
Dziś naukowcy i lekarze na całym świecie korzystają z niesamowicie skomplikowanych technologii i przeprowadzają wielogodzinne operacje, by dać pacjentom szanse na normalne życie. W pierwszej połowie XX wieku, zaraz po Wielkiej Wojnie, nie było ani technologii, ani tak zaawansowanej chirurgii. Za to nie brakowało okaleczonych w bitwach pacjentów.
W tej historii główną rolę gra niezwykła kobieta - Anne Coleman Ladd: kobieta, która dawała weteranom nowe twarze. Anne Coleman Ladd urodziła się w Filadelfii, nauki pobierała w Rzymie i Paryżu. Podczas pierwszej wojny światowej spotkała się z Derwentem Woodem (prekursor techniki) w jego klinice w Paryżu, następnie przekonała Czerwony Krzyż do zapewnienia funduszy na jej “Studio Masek Portretowych”. Jej praca została udokumentowana na poruszających zdjęciach, a za swoje zasługi otrzymała francuski Order Narodowy Legii Honorowej od prezydenta de Gaulle'a. Jako pierwszy praktykę tworzenia masek dla okaleczonych stworzył brytyjski rzeźbiarz Derwent Wood. Mężczyzna nie został przyjęty do wojska ze względu na wiek, jednak chcąc wesprzeć kraj na froncie wojennym zaoferował swoje umiejętności artystyczne i stworzył pierwszą klinikę gdzie opracowywano nowe twarze. Nazywano ją “Sklepem z blaszanymi nosami”. Żołnierze, mogąc ukryć swoje okaleczenie, odzyskiwali szansę na normalne relacje z rodziną, bliskimi i społeczeństwem. Źródło: Library of Congress
Jak oświetlać twarz podczas robienia portretu? Porady eksperta
W oświetleniu fotograficznym, wśród rozmaitych kombinacji, istnieje podstawowy zestaw, który zapewnia osiągnięcie zadowalających efektów – to przydatny punkt wyjścia.
Profesjonalny fotograf często musi przygotowywać się do sesji portretowej z dużym wyprzedzeniem, zwłaszcza jeśli ma robić zdjęcia we wnętrzach, przy sztucznym oświetleniu. Jest tu zatem mniej zabawy, a więcej trudności, niż przy zdjęciach improwizowanych – taka sytuacja pozwala jednak popisać się kreatywnością i zapewnia uzyskanie określonego typu obrazu. Oświetlenie to kluczowy element portretowania, a budując je od podstaw zamiast zdawać się na światło zastane, zauważycie, że większość twarzy wygląda lepiej w miękkim oświetleniu. Budowa ludzkiej twarzy narzuca standardowe zasady fotografowania. Jeden z najbardziej podstawowych i niezawodnych zestawów oświetleniowych składa się z jednego głównego światła (rozproszonego np. parasolem), znajdującego się z przodu i nieco z boku, powyżej twarzy; słabsze drugie światło lub srebrna blenda rozprasza cienie, ustawiony za modelem reflektor punktowy może podkreślić włosy lub jedną część twarzy. Główne światło ma modelować, dodatkowe – zmniejszać kontrast i rozjaśniać cienie, a reflektor punktowy, zwykle znajdujący się daleko za modelem, ale ustawiony lub osłonięty w taki sposób, by nie tworzyć rozbłysku w obiektywie – podkreślać refleksy we włosach lub rozjaśniać kontury głowy i ramion. Aby dodatkowo rozjaśnić cień pod podbródkiem, który zwykle jest najciemniejszy, można poprosić modela o potrzymanie prostej blendy z gniecionej folii aluminiowej naklejonej na arkusz papieru. Rzecz jasna, jest tyle sposobów oświetlania twarzy ilu fotografów portretowych i warto poeksperymentować z różnymi stylami. Wszystkie proponowane ustawienia świateł i blend można w razie potrzeby zmienić. Reakcja twarzy na światło Kształt ludzkiej twarzy w znaczącym stopniu narzuca oświetlenie wykorzystywane w fotografii portretowej. Zależy ono od pożądanych rezultatów – w zależności np. od tego, czy jest to zbliżenie twarzy, czy pełen energii portret – jednak pewnych zasad należy przestrzegać zawsze. Oświetlenie może uwydatnić najlepsze cechy twarzy i ukryć te mniej atrakcyjne. Należy je planować w zależności od okoliczności i zmieniać w razie potrzeby. Włosy – najlepiej wyglądają oświetlone przynajmniej częściowo od spodu – dodaje im to życia i blasku. Czoło – jeśli nie jest zasłonięte włosami, może odbijać mocne światło i wydawać się prześwietlone. Problem ten rozwiązuje rozproszenie światła. Oczy – oczodoły często trzeba mocno doświetlić, by nie wyglądały jak studnie bez dna. Uszy – jeśli model ma bardzo duże uszy, pomóc może jedynie zmiana pozy – lekko z profilu będzie wyglądał lepiej niż en face. Nos – oświetlenie nosa nie stwarza zwykle większych problemów, należy jednak unikać jego zbytniego uwydatniania. Twarde boczne światło rzucające cień nieprzyjemnie podkreśli nos – lepiej więc stosować łagodniejsze oświetlenie. Podbródek – może rzucać mocny cień przy górnym oświetleniu, najkorzystniejszym dla innych partii twarzy, warto więc dodatkowo doświetlić go blendą z gniecionej folii aluminiowej. Usta – nie są problematyczne w oświetlaniu. Uważajcie jednak na czerwoną szminkę – na czarno-białych zdjęciach wygląda bardzo ciemno, na kolorowych też może wyjść bardziej wyraziście, niż zakładacie. Kości policzkowe – odgrywają ważną rolę w zdjęciach portretowych. Wysokie, wydatne kości policzkowe są szczególnie fotogeniczne. Fragment pochodzi w książki: PROFESJONALNA FOTOGRAFIA CYFROWA. Portrety. Autor: Michael Freeman