Tu chrześcijanie modlą się w języku Jezusa. „Odbyłem niezwykłą podróż przez Górną Mezopotamię”
Górna Mezopotamia to jeden z nielicznych regionów świata, gdzie chrześcijanie do dziś modlą się w języku Chrystusa. Udałem się w podróż przez Edessę, Aminę i Mardin, która pozwoliła mi poznać Syriaków – wspólnotę stojącą na straży aramejskiej tradycji, wiary i wiedzy starożytnej.
Spis treści: Kim są Syriacy? Wizyta w Sanliurfie Pechowa Antiochia Eksodus wiernych Góra sługów Boga Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Dziedzictwo górnej Mezopotamii Jak przystało na kolebkę cywilizacji, Mezopotamia czyli ziemia między rzekami, jest uznawana za ojczyznę wielu starożytnych ludów. Między Eufratem a Tygrysem, bo o tych rzekach mowa, powstawały pierwsze miasta czy też formy pisma klinowego, a same rzeki miały też nawadniać biblijny Eden. Jednym z języków użytych do opisu dziejów stworzenia w oryginale był aramejski, który podobnie jak hebrajski czy arabski, jest językiem semickim. Na początku I tysiąclecia p.n.e język ten rozpowszechnił się po całym Bliskim Wschodzie, gdzie pełnił rolę zbliżoną do tej, którą łacina spełniała w średniowieczu. Język syriacki jest dialektem języka aramejskiego, którego standaryzacja miała miejsce w okolicach miasta Edessa (dzisiejsza Sanliurfa lub Urfa w Turcji). Dziś język ten jest używany podczas liturgii w kościołach wschodnich, w tym przede wszystkim w kościołach syriackich. Kim są Syriacy? Syriacy to termin pochodzący nie od nazwy współczesnego państwa Syria, ale od starożytnego imperium Asyrii, w Mezopotamii, które ostatecznie podbili Babilończycy. Babilon jak wszystkie imperia również w pewnym momencie padł, a ostatnia dynastia sprawująca w nim władzę nazywana jest m. in. dynastią chaldejską. Najwybitniejszym władcą z tej dynastii był Nabuchonodozor II, który miał doprowadzić swoje państwo do szczytu potęgi oraz rozkwitu cywilizacyjnego. Za jego czasów miały powstać na przykład Wiszące ogrody Semiramidy, jeden z siedmiu cudów świata, a dla Żydów jest on sprawcą niewoli babilońskiej i zniszczenia Jerozolimy. W ten sposób Syriacy, Asyryjczycy, Babilończycy oraz Chaldejczycy to słowa określające de facto jedną językową społeczność. Dzisiaj terminy te są związane przede wszystkim z podziałem religijnym. Konkretnie chodzi tu o różne liturgie w chrześcijaństwie wschodnim, które w Mezopotamii funkcjonuje niemal od początków swojego istnienia. Upraszczając odrobinę ten nieco skomplikowany podział można powiedzieć, że terminy Syriacy oraz Asyryjczycy odnoszą się głównie do członków tzw. Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Babilończycy czy też Chaldejczycy to dzisiaj określenia wyznawców tej gałęzi, która pozostaje w unii ze stolicą apostolską w Watykanie. Wizyta w Sanliurfie Jest wiele powodów, aby odwiedzić Sanliurfę, święte miasto Anatolii, gdzie ustandaryzowano język syriacki. Tutaj też rozpoczyna się moja podróż. Dla Syriaków jest to stolica założonego przez nich, pierwszego chrześcijańskiego państwa – Orsoena – z którym wiąże się historia najstarszego wizerunku Jezusa. Władający tutaj na początku naszej ery król Abgar V Czarny miał wysłać do Chrystusa list z prośbą o pomoc po tym jak zachorował na trąd. Cudotwórca z Galilei niestety nie mógł przybyć osobiście, ale przesłał królowi tkaninę, na której odcisnął swoją twarz. Grecki termin Mandilion oznacza ręcznik lub chustę i tak też dziś nazywa się ten mityczny prezent dla króla Edessy, który oczywiście miał wyleczyć Abgara i skłonić go tym samym do przyjęcia nowej religii. Dostarczycielem tkaniny oraz propagatorem chrześcijaństwa w Orsoenie był Tadeusz z Edessy (aram. Mar Addai ‏ܡܪܝ ܐܕܝ‎), jeden z uczniów Jezusa, który uznawany jest za pierwszego patriarchę kościołów wschodu. Dzisiaj w Urfie jest już tylko jeden kościół syriacki, ale są też miejsca kultu, które były kościołami wcześniej. Kościół Piotra i Pawła postawiono w dzisiejszej formie w połowie XIX wieku na fundamentach świątyni z VI wieku. Był używany przez Syriaków do 1924 roku kiedy miały miejsce masowe migracje tej społeczności. Po przejściu przez bramę kompleksu kościelnego można odczuć, że wyszło się z islamskiej Urfy i rozpoczęło spacer po antycznej, chrześcijańskiej Edessie. Przechodząc bowiem przez spokojne podwórce z sadzawkami i drzewami oliwnymi, czułem się jak w świętym mieście. Liczne obejścia czy schodki prowadzące na różne poziomy budynków przypominają bowiem nieco pustynne klasztory czy też kościelne kompleksy w centrum Jerozolimy. Pechowa Antiochia Dla wszystkich chrześcijan wschodu najważniejszym miastem była zawsze Antiochia (dzisiejszy Hatay/Antakya w Turcji). To tutaj użyto pierwszy raz terminu „chrześcijanie" aby określić przyjmujące nową wiarę wspólnoty. Pierwszym misjonarzem był tu św. Piotr, który uznawany jest też za pierwszego patriarchę miasta. Antiochia zajmuje tym samym pierwsze miejsce na liście świętych miast dla Syriaków. Jest to jednak dziś wymiar symboliczny i występuje ono tylko w tytulaturze najważniejszych dygnitarzy kościelnych. Samo miasto cierpiało wiele razy w wyniku kataklizmów i z czasem znikały tam święte miejsca. Ostatnie trzęsienie ziemi w 2023 roku zrównało je niemal z ziemią. Eksodus wiernych W wyniku różnic doktrynalnych czy też osobistych sporów ze sprawującymi władzę instytucjami patriarchowie kościołów syriackich musieli bardzo szybko szukać nowych siedzib a mnisi bardziej przyjaznych warunków dla egzystencji. Naturalnym kierunkiem wydawała się dla nich północ a konkretniej Górna Mezopotamia. Miastem, które stało się nową siedzibą patriarchy, wokół której powstawać zaczęły liczne klasztory oraz związane z nimi instytucje edukacyjne, była Amida (dzisiejszy Diyarbakir w Turcji). Dla Syriaków to „brama”, przez którą chrześcijaństwo wprowadzono do Mezopotamii czy też „most”, którym przekroczyło ono rzekę Tygrys. Amida jest po Jerozolimie, Antiochii i Edessie kolejnym miastem skąd promieniowała nowa religia i gdzie zaczęły powstawać chrześcijańskie świątynie. Moja wizyta nie mogła rozpocząć się nigdzie indziej niż w dawnej syriackiej katedrze św. Tomasza, która dzisiaj jest głównym meczetem miasta. Ulu Camii, bo tak dziś nazywa się meczet, na początku miało być to miejscem kultu pogańskiego. Po podboju Anatolii przez muzułmanów rozpoczęto stopniowo przekształcanie budynku na meczet już w VII wieku. Tym samym ta starożytna świątynia jest dziś najstarszym meczetem w Anatolii i uznawana jest za piąte najświętsze miejsce w Islamie. Największe wrażenie zrobiła na mnie architektura całego kompleksu z licznymi antycznymi dekoracjami. Rzymskie kolumny, kapitele czy fryzy przełamują swoimi błyszczącymi barwami bazaltowy kolor murów. W tej świątyni nakładają się z lekkością nowe warstwy kolejnych kultur i wierzeń. Góra sługów Boga Mardin leży 80 km na południowy wschód od Diyarbakir. Swoim oryginalnym, tarasowym położeniem na zboczach góry oraz średniowieczną architekturą przyciąga dziś coraz więcej podróżników. Udałem się jednak kilka kilometrów na wschód od miasta, gdzie znajdziemy klasztor Mor Hananyo, zwany też Klasztor Szafranowy lub potocznie „Mekka Asyryjczyków”. Ten starożytny kompleks na przestrzeni tysiącleci pełnił rożne funkcje religijno-militarne. Najważniejszą z nich jest to, że przez 639 lat był oficjalną siedzibą patriarchy Antiochii, czyli głowy Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. W obrębie szafranowo-żółtych murów klasztoru po raz kolejny znalazłem pozostałości niemal wszystkich okresów jego historii. Trony oraz grobowce patriarchów zdobią kościoły otaczające rajski ogród w dziedzińcu klasztoru, a krypta najstarszej kaplicy to dawny ołtarz asyryjskiej świątyni boga słońca - Szamasza. Mor Hananyo jest też najbardziej na zachód wysuniętym klasztorem w obrębie Tur Abdin (syr. Góra sługów Boga ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ). Jest to właściwie wapienny płaskowyż w południowo-wschodniej Turcji, który w starożytności zamieszkiwać mieli Aramejczycy, a od początków istnienia kościołów syriackich mnisi tychże mieli kultywować tu swoje tradycje. Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Religia jest niewątpliwie dzisiaj najistotniejszą cechą odróżniającą Syriaków od innych lokalnych społeczności w regionie. Od samego początku ich interakcji z nowymi, dominującymi Mezopotamię siłami militarnymi, w tym przede wszystkim z muzułmanami, stworzyli Syriacy dla siebie pewien profil społeczny. Postanowili zrezygnować z ubiegania się o funkcje polityczne i oprócz religii oddawać się handlowi, nauce i rzemiośle. Już w starożytnym Rzymie terminem Chaldejczycy określano naukowców, zwłaszcza astronomów. Najważniejszą z naszej perspektywy działalnością Syriaków było tłumaczenie. Zgodnie z lokalną tradycją chrześcijanie z Mezopotamii mieli pomóc Mahometowi i jego zwolennikom w ucieczce z Mekki do Medyny. Na takim fundamencie współpracy mieli dosłownie rozbudowywać wzajemne zrozumienie. Dla Syriaków rzeczą normalną była wielojęzyczność a arabski był językiem handlu. W ten sposób Syriacy dla Arabów tłumaczyli starożytnych filozofów i naukowców, a przy okazji chronili starożytne pisma przed zniszczeniem w swoich klasztorach. Dzięki temu sporo antycznych tekstów dotrwało do naszych czasów w przekładach syriackich a sami Syriacy zapisali się na kartach historii jako strażnicy wiedzy starożytnej. Opowieści o funkcjach, które Syriacy od tysiącleci spełniają w regionie posłuchałem w Żywym Muzeum Mardinu. Można tu oprócz nich posłuchać też tradycyjnej muzyki oraz zobaczyć syriackich rzemieślników w pracy. Dziedzictwo górnej Mezopotamii Mezopotamia to jedno z najbardziej pobudzających wyobraźnię miejsc na świecie. Wśród mozaiki jej społeczności Syriacy zajmują wyjątkowe miejsce. Pomimo hekatomb wyniszczających tradycje i kultury Bliskiego Wschodu, w tym najcięższych doświadczeń z XX wieku, Syriacy przechodzą dziś swego rodzaju renesans. Górna Mezopotamia, będąca w pewnym sensie kolebką ich kultury, jest idealnym miejscem do zapoznania się z tą fascynującą społecznością. Źródło: National Geographic Polska
Słońce nad Mezopotamią. Czym urzekło mnie tureckie Mardin?
Zabieram was na weekend do południowo-wschodniej Turcji, do miasta Mardin zawieszonego w chmurach. Przyjechałem tutaj dla widoków, a zostałem dla ludzi, smaków i historii, która dzieje się tu na każdym kroku.
Spis treści: Prawo do słońca i tajemnica abbar Twierdza z mydła i błękitne migdały Zachód słońca w Medresie „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Kościół, słońce i królowa Wiktoria Finał w pianie Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin DZIEŃ PIERWSZY Wczesne słońce nad Mardin w południowo-wschodniej Turcji działa jak antyczny alchemik. Powoli nasyca fasady domów z żółtego wapienia, nadając im miodowy odcień. Siedzę na tarasie hotelu, który zdaje się wisieć w powietrzu na stromym zboczu wzgórza. Przede mną paruje szklaneczka mocnej herbaty, a poniżej moich stóp rozpościera się Mezopotamia. Bezkresna, płaska jak tafla jeziora równina ginie gdzieś we mgle na horyzoncie, tam gdzie zaczyna się dzisiejsza Syria. Jestem w mitycznym „Międzyrzeczu”, wciśniętym w żyzne widły Tygrysu i Eufratu. Region, w którym się znajduję – Tur Abdin („Góra Sług Bożych”) – od ponad 1600 lat stanowi bijące serce syryjskiego chrześcijaństwa, a jednocześnie dom dla mistyków islamu. Prawo do słońca i tajemnica abbar Mardin przez wieki był kluczowym przystankiem na Jedwabnym Szlaku. To tutaj zmęczone karawany z dalekich Chin i Indii zatrzymywały się, by wymienić jedwab, porcelanę i korzenne przyprawy na lokalne skarby. Historia osadnictwa sięga tu plemienia Subarów, żyjącego na tych ziemiach już 4500 lat p.n.e.. To miejsce jest jak palimpsest – kolejne cywilizacje nadpisywały tu swoje historie na poprzednich, tworząc wielokulturową mozaikę Arabów, Kurdów, Asyryjczyków i Turków. Odrywam wzrok od horyzontu i spoglądam na miasto. To kamienny chaos, który ma jednak swój ukryty porządek. Spacerując uliczkami z przewodnikiem Alimem Kocabıyık, odkrywam geniusz tutejszych architektów. – Domy budowano tu według świętej zasady: żaden budynek nie może rzucać cienia na dom sąsiada ani zasłaniać mu widoku na równinę. Każdy ma tu prawo do słońca i przestrzeni – opowiada Alim. Żółty wapień to nie tylko budulec, to naturalna klimatyzacja – latem chroni przed żarem, zimą oddaje ciepło. Aby zrozumieć to miasto, trzeba się w nim zgubić, a najlepiej zanurkować w abbary. To unikatowe dla Mardin rozwiązanie urbanistyczne – publiczne przejścia poprowadzone tunelami pod prywatnymi rezydencjami. Wchodzimy w jedną z nich. Nagła cisza i chłód są uderzające. Sklepienia kolebkowe nad głową mają setki lat. Abbary to krwiobieg miasta – skracają drogę przez strome zbocza, ale pełnią też funkcję społeczną. To tutaj sąsiedzi chronią się przed deszczem i słońcem, wymieniają plotki. Kiedyś było ich ponad sto, dziś spacerujemy siecią około pięćdziesięciu z nich, czując się, jakbyśmy przechodzili przez cudze piwnice, będąc wciąż na ulicy. Twierdza z mydła i błękitne migdały Schodzimy stromymi schodkami do handlowego serca miasta. Labirynt Revaklı Çarşı (Bazaru z Portykami) wciąga mnie bez reszty. Wpadam w zakupowy szał do tego stopnia, że Alim, widząc to, z rezygnacją (i uśmiechem) wybiera odpoczynek przy szklance herbaty, zostawiając mnie sam na sam ze sprzedawcami. Zatrzymuję się przy stoisku, które wygląda jak zielona fortyfikacja. Wielkie, ręcznie krojone piramidy mydła piętrzą się pod sufit. Właścicielem tego królestwa jest Yusuf Demir. – Bıttım sabunu! – woła, widząc moje zainteresowanie. – Z dzikiego pistacjowca. Najlepsze na świecie! Umyjesz włosy raz i będziesz miał grzywę jak lew! Bezkrytycznie mu wierzę. Biorę do ręki chropowatą kostkę. Cena jest niska, około 50-60 lirów (6 zł), ale Yusuf patrzy na mnie wyczekująco. Tu nie chodzi o pieniądze, tu chodzi o relację. Jeśli zapłacę od razu, pozbawię nas obu przyjemności. Zaczynamy więc się targować. To przyzwoita, radosna gra na argumenty i uśmiechy. Ostatecznie kupuję dziesięć kostek dla całej rodziny, a Yusuf w podziękowaniu dorzuca mi jeszcze jedno mydło oliwkowe i naturalną gąbkę do mycia ciała. Idę dalej, mijając góry przypraw, w tym moją ulubioną, dymną paprykę Urfa biber. Co chwila ktoś podsuwa mi pod nos buteleczkę z „kolonią” (wodą kolońską) dla odświeżenia albo częstuje imlebbes – słynnymi niebieskimi migdałami. Ich kolor, uzyskiwany z korzenia drzewa lahore, jest tak intensywny, że wydaje się nierealny, ale smakują wybornie. Nagle bazarowy gwar przecina dźwięk, którego nie da się zignorować: głębokie wibrujące w mostku dudnienie bębna davul i dziki pisk piszczałki zurna. W wąskiej alejce, między workami z papryką a stosem moich mydeł, formuje się ludzki łańcuch. To govend – taniec, który tutaj jest czymś więcej niż rozrywką. Mężczyźni i kobiety łapią się mocno za ręce, tworząc nierozerwalny krąg. Na czele stoi lider – sergovend, wymachując kolorową chustą. Ich nogi uderzają o brukowaną ziemię w idealnej, hipnotyzującej synchronizacji. – Govend to manifestacja solidarności. W tym kręgu wszyscy są równi – zauważa Alim, który dołączył do mnie po herbacie. Zachód słońca w Medresie Pierwszy dzień kończymy w miejscu, które jest esencją spokoju – Medresie Kasımiye. Ta XV-wieczna szkoła koraniczna, ufundowana przez dynastię Akkoyunlu, to arcydzieło architektury otwarte na południe, by łapać wiatr od Mezopotamii. – To suficka opowieść o losie człowieka zapisana w hydraulice – szepcze Alim, wskazując na centralny basen na dziedzińcu. Woda wypływa z fontanny w ścianie (narodziny), wpada do szybkiego kanału (młodość), rozlewa się w szerokim, spokojnym basenie (wiek dojrzały), by na końcu wpaść do wąskiego otworu w ziemi (śmierć). Medresa skrywa jednak mroczną legendę. Alim wskazuje na rdzawe plamy na ścianie w jednym z iwanów. – Mówi się, że to krew sułtana Kasıma, ściętego tu przez najeźdźców – prawdopodobnie wojska Tamerlana. Jego siostra roztarła krew brata na murach, rzucając klątwę pamięci. Miejscowi wierzą, że gdy poleje się te plamy wodą, znów stają się świeże i czerwone. DZIEŃ DRUGI Poranek drugiego dnia wita mnie śpiewem muezzinów, który w Mardin brzmi wyjątkowo doniośle. Wracam do centrum, by zobaczyć dwa oblicza wiary, które tu ze sobą sąsiadują. „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Nad panoramą dominuje symbol miasta – Wielki Meczet (Ulu Cami) z XII wieku. To potężna budowla z czasów dynastii Artukidów, charakteryzująca się unikatową, żebrowaną kopułą (pierwowzór dla późniejszych meczetów). Jednak to minaret przyciąga wzrok – jest pokryty misternymi inskrypcjami, które wyglądają jak kamienna koronka. Na dziedzińcu inicjatywę przejmują miejscowe nastolatki – samozwańczy, ale pełni pasji przewodnicy. Jeden z chłopców, gestykulując żywiołowo, tłumaczy mi symbolikę reliefów: – Widzi pan te kształty kropel? To deszcz bożych łask, choć moja babcia mówi, że to minaret płacze nad historią miasta. A te pasy dookoła to święte imiona kalifów zapisane pismem kufickim. Chłopiec robi pauzę i pyta retorycznie: – A dlaczego jest tylko jeden minaret? Bo symbolizuje Tawhid – jedność Boga! Nie potrzebujemy dwóch, żeby to udowodnić. Prowadzi mnie też do wnętrza, by pokazać Sakal-ı Şerif – relikwię włosa z brody Proroka. W jego oczach widać dumę. To dowód, że te mury to nie skansen, ale żywa tkanka miasta. Kościół, słońce i królowa Wiktoria Zaledwie kawałek dalej, ukryty za wysokim murem, stoi syryjski Kościół Marii Panny (Meryem Ana). Wchodzę w inną strefę czasową. Alim zwraca moją uwagę na drzwi. – To technika kündekari – wyjaśnia. – Mistrzowska sztuka łączenia setek małych kawałków drewna w geometryczne wzory. Nie użyto tu ani jednego gwoździa, ani kropli kleju. Dzięki temu drewno może „pracować” w zmiennych temperaturach i przetrwało 300 lat bez pęknięć. W rogu sali stoi obiekt, którego się tu nie spodziewałem: ciężka, żeliwna prasa drukarska. To prezent od samej królowej Wiktorii, sprowadzony tu w 1874 roku z Londynu przez patriarchę Piotra IV. To na niej wydrukowano pierwszą gazetę i książki w regionie! Ale kościół ma też drugie dno – dosłownie. Schodzimy do podziemi. Znajdujemy się w dawnej Świątyni Słońca. Widać tu ślady kultu starszego niż chrześcijaństwo. – W dni równonocy słońce wpada tu przez precyzyjnie wykute szczeliny, oświetlając ołtarz. Pierwsi chrześcijanie budowali na fundamentach dawnych wierzeń, adaptując wiedzę astronomiczną przodków – tłumaczy Alim. Finał w pianie Po intensywnym weekendzie pełnym wspinaczki po kamiennych schodach, wracam do hotelu z jedną myślą: hammam. Trafiam do historycznego Emir Hamamı, działającego nieprzerwanie od XIII wieku. To nie spa dla turystów, to instytucja społeczna. W przebieralni owijam się peştemal (ręcznikiem w kratę) i wchodzę do gorącej sali (sıcaklık). Architektura zachwyca – leżę na wielkim, podgrzewanym marmurze (göbek taşı), a nade mną wznosi się kopuła z otworami w kształcie gwiazd, przez które wpadają snopy światła, tnąc gęstą parę. Ciepło rozpuszcza napięcie mięśni. Po chwili podchodzi tellak (łaziebny). Nie ma litości. Szorstką rękawicą kese metodycznie zdziera ze mnie cały kurz Mezopotamii. A potem następuje nagroda. Tellak okrywa mnie górą gęstej piany z mydła oliwkowego i wykonuje masaż. Kiedy wychodzę na zewnątrz do chłodni, popijając herbatę, czuję się nowym człowiekiem. Moja skóra oddycha, a głowa jest lekka. Zmyłem zmęczenie, ale zabieram ze sobą energię tego niezwykłego miasta. Dojazd Jak dotrzeć z Polski? Najwygodniejszą opcją jest lot z Warszawy, Krakowa lub Katowic do Stambułu (obsługiwany przez LOT lub Turkish Airlines). Ze Stambułu (z obu lotnisk: IST lub SAW) codziennie latają samoloty do Mardin (MQM). Lot krajowy trwa niespełna 2 godziny. Lotnisko w Mardin jest kameralne, położone ok. 20 km od centrum. Do miasta kursują busy HAVAŞ (ok. 30 minut) oraz taksówki. Kiedy jechać? Najlepszy czas to wiosna (kwiecień-maj) i jesień (wrzesień-listopad). Lata są upalne (temperatury sięgają 45 st. C), a zimy bywają śnieżne. Przyjedź na Festiwal Szlaku Kulturowego! Jeśli myślisz, że Mardin nie może być jeszcze bardziej magiczne, przyjedź tu w październiku. To wtedy kamienne miasto zamienia się w jedną wielką scenę w ramach Türkiye Culture Route Festivals (Festiwali Szlaku Kulturowego) – prestiżowego projektu tureckiego Ministerstwa Kultury i Turystyki. Podczas festiwalu historia wychodzi na ulice. Dziedzińce starożytnych medres (jak Kasımiye czy Zinciriye) zamieniają się w galerie sztuki nowoczesnej i sale koncertowe. Wąskie uliczki starego miasta tętnią muzyką na żywo – od tradycyjnych pieśni kurdyjskich i arabskich, po jazz i muzykę klasyczną. To jedyny czas w roku, kiedy surowe mury kościołów i meczetów stają się tłem dla instalacji świetlnych i cyfrowych, a na placach odbywają się warsztaty tradycyjnego rzemiosła (ebru, kaligrafia, telkari). To także święto dla podniebienia – festiwalowi towarzyszą liczne wydarzenia gastronomiczne promujące lokalną kuchnię Mezopotamii. Wstęp na większość wydarzeń (wystawy, koncerty plenerowe, warsztaty) jest bezpłatny. Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin Mardin to doskonała baza wypadowa. Jeśli masz dodatkowy dzień, oto co musisz zobaczyć w promieniu godziny drogi. Dara: Efez Mezopotamii (30 km od Mardin) Ten rzymski garnizon z VI wieku, rozbudowany przez cesarza Anastazjusza I, robi piorunujące wrażenie – często większe niż Efez, bo historię chłonie się tu w samotności. Najważniejszym punktem jest Wielka Nekropolia – skalna ściana z setkami grobowców, zwana „Galerią Zmartwychwstania”. Spoczywają tu obok siebie chrześcijanie i zaratusztrianie. Drugim cudem jest Zindan (Loch) – monumentalna, podziemna cysterna głęboka na 25 metrów. Jej potężne filary oświetlone snopami światła sprawiają, że wygląda jak zatopiona katedra. Midyat: miasto srebra i filmu (60 km od Mardin) Jeśli Mardin jest twierdzą, Midyat to barokowy pałac. Miasto słynie z bogato zdobionych rezydencji (konak), z których najsłynniejszą jest Dom Gościnny (Konuk Evi). To tutaj kręcono hity znane w Polsce, jak „Sıla” czy „Hercai” (Wietrzna Ziemia). Midyat to także stolica telkari – sztuki filigranu. Na spokojniejszym niż w Mardin bazarze można podejrzeć asyryjskich mistrzów, którzy bez użycia odlewów, samą pęsetą, splatają srebrne nici w misterne, koronkowe wzory. Monastyr Mor Gabriel: duchowa twierdza (20 km od Midyat) Założony w 397 r. n.e., jest najstarszym działającym klasztorem Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego na świecie. Nazywany „Drugą Jerozolimą”, otoczony sadami pistacjowymi, pamięta fundacje cesarzy rzymskich. W Głównej Świątyni zachwyca złota, bizantyjska mozaika z VI wieku oraz posadzka z inkrustowanego marmuru. W krypcie Domu Świętych spoczywa aż 12 tysięcy mnichów. To jednak nie muzeum, a żywy dom – dzieci wciąż uczą się tu języka aramejskiego, mowy Jezusa, a liturgia w tym języku to mistyczne przeżycie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
To największy naród bez własnego państwa. Jego ziemie leżą na styku czterech krajów
Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji.
Spis treści: Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu W co wierzą Kurdowie? Region bez własnego państwa Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji. Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Kurdystan nie jest państwem w sensie prawa międzynarodowego. To pojęcie geograficzno-etniczne odnoszące się do obszaru zamieszkanego tradycyjnie przez Kurdów – lud liczący dziś kilkadziesiąt milionów osób. Mimo silnej tożsamości kulturowej i językowej Kurdowie nie posiadają własnego, powszechnie uznawanego państwa. Współcześnie termin „Kurdystan” funkcjonuje równolegle jako nazwa regionu historycznego oraz jako określenie autonomicznej jednostki administracyjnej w północnym Iraku. Najbliżej państwowości znajduje się właśnie Region Kurdystanu w Iraku, który ma własny parlament, rząd i siły zbrojne (peszmergów). Formalnie pozostaje jednak częścią Iraku, a jego status opiera się na konstytucji tego państwa. W pozostałych krajach – Turcji, Iranie i Syrii – obszary zamieszkane przez Kurdów nie tworzą jednolitej jednostki autonomicznej. W Iranie funkcjonuje ostan Kurdystan, będący jedną z 31 prowincji państwa, z administracją podporządkowaną władzom centralnym i bez odrębnych uprawnień autonomicznych. W Syrii na północnym wschodzie powstała Rożawa, region de facto autonomiczny, który jest w większości zamieszkiwany przez Kurdów. Jego ustrój jest oparty na zasadach demokracji bezpośredniej, z dużym naciskiem na równość płci i poszanowania praw mniejszości Reasumując, pozycja prawna regionów kurdyjskich w tych państwach zależy od krajowych regulacji administracyjnych oraz bieżących uwarunkowań politycznych. W tym sensie Kurdystan jako „kraj” funkcjonuje głównie jako idea – silna kulturowo i historycznie, lecz niespełniająca kryteriów suwerennego państwa. Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu Kurdystan nie ma precyzyjnie wyznaczonych granic. Obejmuje obszary położone na styku Azji Zachodniej i Bliskiego Wschodu, rozciągające się na terytorium czterech współczesnych państw: Turcji, Iraku, Iranu i Syrii. Region ten charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą terenu – od gór Zagros i Taurus po wyżyny i doliny rzeczne. Najbardziej zwarte terytorialnie skupisko kurdyjskie znajduje się w północnym Iraku, gdzie funkcjonuje wspomniany Region Kurdystanu ze stolicą w Irbilu (z kurdyjskiego: Hewlêr). W Turcji Kurdowie zamieszkują głównie południowo-wschodnią część kraju, w Iranie – zachodnie prowincje przy granicy z Irakiem, a w Syrii – północne tereny przygraniczne. Brak jednego centrum administracyjnego dla całego Kurdystanu sprawia, że region ten jest przede wszystkim kategorią kulturowo-historyczną, a nie geopolityczną. W co wierzą Kurdowie? Religia Kurdów nie jest jednolita i nie stanowi czynnika definiującego ich tożsamość narodową. Większość Kurdów wyznaje islam sunnicki, jednak istnieją także liczne mniejszości religijne. Wśród nich znajdują się szyici, jazydzi, chrześcijanie, a także wyznawcy lokalnych, synkretycznych systemów wierzeń. Jazydyzm, często błędnie utożsamiany z islamem, jest odrębną religią powstałą w XII wieku i silnie związaną z tradycją kurdyjską. Jej wyznawcy przez wieki doświadczali prześladowań, co dodatkowo wpłynęło na skomplikowany krajobraz religijny regionu. W praktyce religia w Kurdystanie ma często charakter kulturowy, a nie doktrynalny. W wielu miastach regionu, zwłaszcza w irackim Kurdystanie, obserwuje się stosunkowo świecki i tolerancyjny dla innych wyznań styl życia, wyraźnie odróżniający ten obszar od niektórych sąsiednich regionów Bliskiego Wschodu. Region bez własnego państwa Historia Kurdystanu to dzieje społeczności funkcjonującej na styku imperiów. Przez stulecia ziemie kurdyjskie znajdowały się pod panowaniem perskim, osmańskim i arabskim, a Kurdowie rzadko dysponowali trwałą autonomią polityczną. Po I wojnie światowej pojawiła się możliwość utworzenia państwa kurdyjskiego, jednak z uwagi na odkrycie złóż ropy region został podzielony między nowe państwa narodowe. W XX wieku Kurdowie wielokrotnie podejmowali próby uzyskania autonomii lub niepodległości, szczególnie w Iraku. Często kończyły się one represjami, migracjami i konfliktami zbrojnymi. Dopiero po wojnie z 2003 roku iracki Kurdystan uzyskał trwały status autonomiczny, który został usankcjonowany zapisem w nowej konstytucji Iraku z 2005 roku. Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Określenie „Wolny Kurdystan” pojawia się często w debacie publicznej, jednak nie oznacza jednego, konkretnego projektu politycznego. Dla części Kurdów jest to symbol aspiracji do samostanowienia, dla innych – postulat autonomii w ramach istniejących państw, a niekoniecznie pełnej niepodległości. Najdalej idące działania w tym kierunku miały miejsce w irackim Kurdystanie, gdzie w 2017 roku przeprowadzono referendum niepodległościowe. Choć większość głosujących opowiedziała się za secesją, brak poparcia międzynarodowego oraz sprzeciw państw sąsiednich sprawiły, że jego skutki miały głównie wymiar symboliczny. W praktyce „wolny Kurdystan” pozostaje pojęciem otwartym, interpretowanym różnie w zależności od kraju, środowiska politycznego i kontekstu historycznego. Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Brak państwowości Kurdystanu wynika z kilku nakładających się czynników. Kluczową rolę odgrywa sprzeciw państw, na których terytorium znajdują się regiony kurdyjskie. Turcja, Iran, Irak i Syria postrzegają potencjalną niepodległość Kurdów jako zagrożenie dla integralności własnych granic. Istotne są również podziały wewnętrzne wśród samych Kurdów. Regionalne interesy polityczne oraz odmienne doświadczenia historyczne sprawiają, że nie istnieje jeden ośrodek decyzyjny reprezentujący wszystkich Kurdów. W konsekwencji dążenia polityczne są często rozproszone i lokalne. Nie bez znaczenia pozostaje także czynnik międzynarodowy. Społeczność międzynarodowa, mimo okresowego wsparcia militarnego lub politycznego, konsekwentnie opowiada się za stabilnością istniejących granic państwowych. W tym układzie Kurdystan funkcjonuje jako region o silnej tożsamości, lecz ograniczonych możliwościach formalnego usamodzielnienia. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Antyczne miasto, które przegrało z trzęsieniem ziemi – dziś to jeden z turystycznych hitów
Zatopione miasto, tajemnicze sarkofagi, wykute w skale grobowce, rzymskie teatry i piękne plaże. To wszystko kryją Kekova i Wybrzeże Licyjskie.
Spis treści: Starożytne ruiny na Kekovie Kalekoy, Demre: sarkofagi i teatr Licyjczycy: Szwajcarzy starożytności Kaş – kurort na półwyspie Kekova – jak zaplanować podróż Schody prowadzą wprost w turkus morza. Kamienne ściany domów wystają z płycizny. Zdobnie obramowane drzwi wychylają się z nabrzeżnych krzaków. Zarysy niektórych domów są odbite w klifie – tu był dach, tam widać wykute w równych odstępach kwadratowe ślady po konstrukcji podtrzymującej strop. Wyżej, na zboczu, piętrzą się szare ruiny wyglądające trochę jak klocki rozrzucone przez znudzone dziecko. To wszystko oglądam z pokładu łodzi wolno sunącej wzdłuż wybrzeża wyspy Kekova (na liście UNESCO). Starożytne ruiny na Kekovie Gdyby wzbić się w powietrze i mieć szansę zobaczenia pozostałości tego starożytnego miasta z góry (bez pozwolenia nie można latać tu dronem), jeszcze lepiej byłoby widać zarysy ścian, murów i podwórzy kryjące się w przejrzystej wodzie. Za plecami mają one długą i wąską wyspę, ot, właściwie grzbiet skalny położony równolegle do lądu. Nigdy nie było tu wody pitnej, więc każdy z domów miał wydrążony w skale zbiornik na deszczówkę. „Dolichiste” – pisze o tym miejscu, nazywanym dziś Kekova, Pliniusz w I w. n.e. i Ptolemeusz w wieku III. Kwitnące i bogate miasto portowe leżące mniej więcej w połowie drogi pomiędzy dzisiejszą Antalyą a Dalamanem. Pamiątka po wspaniałej cywilizacji licyjskiej, która dała nazwę południowo-zachodniemu wybrzeżu Turcji, w miejscu gdzie Morze Śródziemne spotyka się z Egejskim. Zniszczyły je dwa potężne trzęsienia ziemi z 141 i 240 r., a trzecie w VI w. przypieczętowało sprawę. Wedle wyliczeń archeologów domy na nabrzeżu zapadły się w ciągu jednej sekundy aż o 4,5 m. Wraki pod wodą Gdyby z kolei zanurzyć się w morzu, naszym oczom ukazałyby się kamienne mury pokryte osadami narastającymi przez wieki, fundamenty, kanały, rury z terakoty. A potem wielki uskok i głębina. Archeolodzy, schodząc na 50 czy 60 m w głąb, odkryli tu stosy amfor oraz aż 400 wraków statków! Wśród nich liczący 3600 lat i nazwany Kumluca najstarszy odkryty wrak świata. Liczy on ok. 14 m długości i przewoził ładunek miedzi z kopalń na Cyprze. Najprawdopodobniej zmierzał ku Krecie ery cywilizacji minojskiej, gdzie przetwarzano miedź na brąz. Wrak spoczywa w godnym towarzystwie, w sąsiedztwie statku Uluburun z ok. 1305 r. p.n.e. i Cape Gelidonya z ok. 1200 r. p.n.e. To wyjaśnia, dlaczego w kusząco turkusowych wodach wokół Kekovy nie można ani pływać wpław, ani nurkować (chyba że ze specjalnym zezwoleniem). Stanowisko archeologiczne wciąż kryje masę niespodzianek, teren do badań jest ogromny, a samozwańczy poszukiwacze skarbów zdążyli już wyłowić bodaj wszystkie amfory zatopione na niedużych głębokościach. Skąd tu tyle wraków? Wybrzeże Licyjskie, pełne wbijających się w morze półwyspów, spektakularnych klifów oraz wysp i wysepek, przez wieki miało strategiczne znaczenie na szlaku morskim wiodącym z Lewantu (terytoria dzisiejszych: Izraela, Palestyny, Syrii, Jordanii i Libanu) do Egiptu i dalej. A że w starożytności żeglowano tylko za dnia, przepływające statki chcąc nie chcąc musiały się zatrzymać w którymś z licyjskich portów. Te bogaciły się i wyrastały na wspaniałe miasta, jak chociażby to, którego ruiny oglądam. Portowe doki doskonale widać pod wodą, gdy wpływamy w niewielką zatoczkę z plażą, przy której stoi zrujnowany bizantyjski kościół, jedna z najmłodszych zachowanych tu budowli. Młodszych niż te pochodzące z VII–VIII w. nie ma, więc archeolodzy stwierdzili, że wtedy właśnie okolice te opustoszały. Kalekoy, Demre: sarkofagi i teatr Ruszamy ku znajdującemu się po drugiej stronie przesmyku, na stałym lądzie (choć można tu dotrzeć tylko pieszo lub łodzią), miasteczku Kalekoy, antycznej Simenie, nad którą dominują ruiny zamku. Turecka flaga powiewa na wieży, pod nią mury z flankami, niewielki port, kilka pensjonatów i knajp z leżakami. Kawałek dalej, na wzgórzu, niczym porozrzucane kręgle stoją kamienne sarkofagi. Wyglądają jak podłużne domki, których prostopadłościenna konstrukcja przykryta jest dachem w kształcie odwróconej do góry dnem łodzi. Stoją pośród chaszczy, a jeden z nich, ten najsłynniejszy, osiadł na płyciźnie, tuż za portem. Wrzuciło go tu trzęsienie ziemi sprzed wieków. Nawet nie trzeba do niego płynąć, dojdziemy, brodząc w wodzie po kolana. Domy żywych przeplatają się tu z tymi dla zmarłych, bo Licyjczycy wierzyli, że ich dusze przenoszone są do zaświatów przez uskrzydlone demony przypominające skrzyżowanie ptaka z syreną. By im to ułatwić, umieszczali grobowce wzdłuż wybrzeża lub na szczytach klifów. Sarkofagi, które oglądam, swój kształt zawdzięczają wpływom greckim, bo wcześniej Licyjczycy po prostu wykuwali grobowce w klifach. To, jak wyglądały takie cmentarzyska, podziwiam w odległej o dwa kwadranse drogi starożytnej Myrze. Powstała ponad 2,5 tys. lat temu, a jako że była jednym z ważniejszych punktów Licji, trafiało do niej mnóstwo towarów przewijających się przez port w Kekovie. Dziś wyrosło na jej miejscu miasto Demre, które wygląda, jakby całe było przykryte plastikiem i szkłem. To szklarnie wypełnione pomidorami, papryką i ogórkami. Kończą się one dosłownie na płocie, którym ogrodzono starożytne ruiny. To dość surrealistyczny widok. Stojąc plecami do tych niezbyt atrakcyjnych wykwitów współczesności, staram się ignorować ich brzydotę, porażającą w kontraście z pięknem świata antycznego. Po całym zboczu wzgórza rozsiane są grobowce licyjskich dostojników. Wykute w piaskowcu, naśladujące domy i świątynie, pełne zdobień, kolumn i portyków. Zaraz obok – świetnie zachowany teatr z czasów rzymskiej kolonizacji. Uważany jest za największy w Licji, a przypomina kamienne schody gigantów. Do tego zachwyca doskonałą akustyką. Licyjczycy: Szwajcarzy starożytności Niewątpliwie Licyjczycy mieli dobry gust i pieniądze. Ale kim tak naprawdę byli przedstawiciele tej nieco zapomnianej cywilizacji? Homer pisze o nich w Iliadzie jako o sprzymierzeńcach Trojan. Z kolei historycy z fantazją lubią nazywać Licyjczyków „Szwajcarami starożytności”, bo choć potrafili zaciekle bronić swoich miast, to starali się zawsze jak najdłużej zachować neutralność. Bogactwo zawdzięczali pracowitości oraz smykałce do handlu. Wyznawali też rewolucyjny jak na tamte czasy pogląd, że współpraca czyni cuda, dzięki któremu stworzyli pierwszą organizację demokratyczną w dziejach. Federacja Licyjska była unią 23 państw-miast. Gwarantowała każdemu z nich z jednej strony niezależność, z drugiej – bezpieczeństwo i harmonijny rozwój. Warto dodać, że kobiety miały w Licji prawa równe mężczyznom. Najważniejsza w federacji była Patara pełniąca funkcję stolicy. Herodot wspominał o niej jako o świętym mieście Apollina kryjącym wyrocznię. W świecie greckim przewyższała ją podobno tylko ta w Delfach. Gdy wpisuję hasło „Patara” w Google Maps, najpierw wyskakuje mi długa i piękna plaża o bielutkim piaseczku. A zaraz za nią stanowisko archeologiczne. I tyle. Zapomniana stolica. Dlatego że była wielkim miastem, wykopaliska kosztują fortunę, a ich końca nie widać. Chociaż niedawno sprawy jakby przyspieszyły. Najpierw, w 2010 r., odrestaurowano najstarszy zachowany budynek demokratycznego parlamentu. Wspaniały, mieniący się bielą kamienia, aż w słońcu razi w oczy. A potem prezydent Turcji ogłosił 2020 rokiem Patary i z tej okazji dawny blask odzyskała pyszna brama wjazdowa w formie łuku triumfalnego. Zabrano się też do latarni morskiej, jedynej zachowanej ze wszystkich starożytnych latarń, oraz do kolumnady głównej ulicy prowadzącej ku morzu. Idę nią na przechadzkę w rytmie wybijanym przez stojące po obu stronach dostojne kolumny, które w zawieruchach historii pogubiły zdobne kapitele. Jest pięknie. Im mocniej archeolodzy wbijają łopaty w tutejsze pagórki, na których pasą się krowy, tym ważniejsza okazuje się Patara. Ustalono, że jej port, szeroki na 400 i głęboki na 1600 m, był jednym z największych w tej części Morza Śródziemnego. W jego magazynach przechowywano ogromne zapasy zboża. Port zapewnił miastu zarówno chwałę, jak i upadek. Bo im bardziej wypełniał się piaskiem, tym bardziej stolica traciła na znaczeniu. Aż w końcu piasek pokrył całe miasto, świetnie przy tym konserwując teatr rzymski, bizantyjską bazylikę, cysternę czy akwedukt. Kaş – kurort na półwyspie Do współczesności wracam krętą drogą biegnącą pośród stromych klifów wybrzeża. Zachwycają widoki na małe zatoczki, wyspy na horyzoncie i morze w dole. Za cel mam Kaş, dawne Antiphellos, które zbiło fortunę na produkcji delikatnych gąbek. Dziś to skrzyżowanie kameralnego kurortu i miasteczka portowego położonego u stóp wąziutkiego jak palec półwyspu. W Kaş jest świetne życie nocne, są doskonałe knajpy, sklepiki z rękodziełem i masa butikowych hoteli tonących w bugenwillach. Większość nie ma dostępu do plaży, ale każdy z nich na kamienistym wybrzeżu wzniósł schodkowe, pełne wygodnych leżaków tarasy z drabinkami prowadzącymi wprost ku łagodnym falom. Woda jest ciepła, mimo że już mocno po sezonie. Z knajpki na nabrzeżu dobiegają przyjemna muzyka i cudne zapachy. Po tej intensywnej kąpieli w starożytności przyda mi się nieco współczesnych przyjemności. Choć jeszcze mnie kusi, żeby odwiedzić zgrabny łuk teatru greckiego na 4 tys. osób, tak znakomicie odnowiony, że odbywa się w nim latem festiwal filmowy krótkich metraży z całego świata. W końcu stoi tuż obok, w zasięgu spaceru wzdłuż wybrzeża. Kekova – jak zaplanować podróż Dojazd Najbliżej jest lotnisko w Dalamanie, nieco dalej – w Antalyi. Dolecimy tu liniami Turkish Airlines (z przesiadką w Stambule, od 1 tys. zł) lub lotem czarterowym (od 570 zł). Podróż samochodem z Dalamanu do Kaş zajmuje ok. 2,5 godz., a do Antalyi – nieco ponad 3. Nocleg Novva Hotels – pięknie położony tuż za Kaş, w nowocześnie urządzonych willach z widokiem na morze. Niektóre pokoje mają niewielkie baseny na tarasie; 2-os. od 670 zł, z pysznym śniadaniem. Jedzenie Dogal Anne Eli – rodzinna restauracja na wzgórzach za Kaş. Zjemy tu tradycyjne tureckie śniadania, a także m.in.: menemen (lokalna wersja szakszuki), owcze i kozie sery, kilka rodzajów pieczywa prosto z pieca, konfiturę cytrynową i marmoladę dyniową. Capra Çukurbağ – przykład nowoczesnej kuchni licyjskiej. Atmosfera jest kameralna, tylko jeden długi stół i dwa 2-os. Warto wiedzieć Rejsy ku Kekovie ruszają z Kaş i Demre, ale zdecydowanie najbliżej jest tam z leżącego po drugiej stronie przesmyku Kaleüçağız. Jego port jest szczelnie wypełniony turystycznymi łodziami. Można stąd ruszyć w 7-godzinny rejs, podczas którego zobaczymy nie tylko zatopione miasto, ale też okoliczne jaskinie i zatoczki; od 33 euro. Punktem obowiązkowym wizyty w tych okolicach jest kościół św. Mikołaja w Demre (na liście UNESCO). Jego patronem jest oczywiście biskup Miry, który zawdzięcza obecną popularność amerykańskiej popkulturze. Na zniszczonych, pozbawionych oczu freskach zobaczymy, jak naprawdę wyglądał święty. Zasłynął on z pomocy miejscowym dzieciom, ale też z brutalnego tępienia zwyczajów pogańskich. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Anna Janowska Dziennikarka i pisarka podróżnicza. Wszystko robię wolno, więc wpisuję się – niejako mimo woli – w trend na podróżowanie slow. Nie liczę odwiedzanych krajów, bo napędza mnie ciekawość świata, a nie potrzeba bicia rekordów. Szczególnie pociągają mnie wyspy, bo widok na wodę to coś, co uwielbiam, a ograniczone terytorium i efekt – nawet pozornego – oddalenia mnie fascynują. Od niedawna więcej podróżuję na krótszych dystansach, bo przeprowadziłam się do Tuluzy i wciąż odkrywam ten nowy dla mnie kawałek Francji.
Złocista jak słońce, słodsza niż miód – ta orientalna słodycz ma swoje święto
Baklawa to złocisty przysmak znad Morza Śródziemnego, który zachwyca smakiem i historią. Ten deser, znany już w XV wieku, wciąż budzi emocje i... spory o pochodzenie. Czy Grecy mają rację, twierdząc, że to ich tradycja? A może to Turcy najlepiej dopracowali jego recepturę? 17 listopada obchodzimy światowy dzień baklawy.
Cenimy sobie wyjazdy nad Morze Śródziemne i na Bliski Wschód. Ulubione kierunki Polaków to Egipt i Turcja. Kraje te oferują nie tylko wspaniałe plaże lub rafy koralowe. Równie fascynująca jest historia tych krajów i ich dziedzictwo kulturowe. To ostatnie przejawia się m.in. w bogatej tradycji kulinarnej. Kraje te słyną z niezwykłych słodkości, ale nie jest to czekolada, ale baklawa. Ten deser składa się z kilkudziesięciu ultracienkich warstw ciasta filo. Pomiędzy te kruche warstwy ciasta wkłada się obfite nadzienie z posiekanych orzechów, najczęściej pistacji, orzechów włoskich lub migdałów, a całość jest wypiekana w maśle klarowanym. Po upieczeniu deser jest polewany słodkim syropem. Skąd pochodzi baklawa? Baklawę uznają za swój narodowy deser Turcy, Grecy, ale też Arabowie. Ta lista jest jednak dłuższa. Prawda jest taka, że do tego sukcesu przyczyniło się wiele społeczności. Być może „protoplastą” współczesnej baklawy był warstwowy deser znany w Mezopotamii już w VIII wieku p.n.e., jednak wówczas zastosowano grubsze ciasto. Kluczową innowacją, która ukształtowała nowoczesną baklawę, było rozwinięcie produkcji cienkiego ciasta. Być może powstało ono w Grecji około 2 tysiące lat temu. Ale jest tu sporo znaków zapytania i wśród ekspertów trwają na ten temat dyskusje. Warto również odnotować, że blisko spokrewnione baklawy nazwy pojawiają się w innych regionach, co świadczy o wspólnym etymologicznym pochodzeniu. Np. w Azerbejdżanie baklawa jest znana jako „pahlahu”, a w Armenii jako „pakhlava”. To jednoznacznie pokazuje, że baklawa powstała dzięki różnym ludom. Turecki ślad baklawy Wygląda na to, że baklawa przybrała dzisiejszy klasyczny kształt w okresie osmańskim za panowania sułtana Mehmeda II Zdobywcy. W źródle z 1473 roku znajduje się jej przepis. Baklawa była podawana janczarom piętnastego dnia ramadanu (tzw. procesja baklawy). Był to element ceremonii państwowych pod koniec XVII wieku. Turcja, pomimo międzynarodowych roszczeń do deseru, ustanowiła standard dla baklawy w 2015 roku za pośrednictwem Tureckiego Instytutu Standardów. Według niego turecka baklawa musi mieć unikatowy, żółto-złoty kolor i nie może być przypalona. Wysokość każdej warstwy powinna przekraczać 35 mm. Gaziantep w Turcji – stolica baklawy? Baklawa z Gaziantep, prowincji w południowo-wschodniej Turcji, jest pierwszym produktem z tego kraju, który otrzymał status Chronionego Oznaczenia Geograficznego w Unii Europejskiej (UE). Miasto Gaziantep należy do Sieci Miast Kreatywnych UNESCO w dziedzinie gastronomii. To, co wyróżnia baklawę z prowincji Gaziantep, to nie tylko mistrzowska metoda przygotowywania cienkich warstw ciasta, ale także wyjątkowe składniki. Są to wysokiej jakości pistacje z Antep oraz lokalnie produkowane masło. Źródła: Irtad Journal, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Ta kraina jest jak skalny zwierzyniec”. Tu wszystko wygląda jak w bajce
Kapadocja to miejsce, w którym natura i człowiek wspólnie stworzyli krajobrazy jak z bajki. Zobacz, gdzie można przespać się w skale, zjeść pstrąga w rzece i dotknąć balonu o poranku.
Spis treści: Życie w skalnych domach – wspomnienia z Kapadocji Trekking przez doliny Kapadocji – tam, gdzie nie docierają turyści Kościoły wykute w tufie i kapadockie winnice Podziemne miasta i legendarne konie Kapadocji Balonowy spektakl o świcie – magia poranka w Kapadocji Jak zaplanować podróż do Kapadocji? Krajobrazy Kapadocji wydają się czymś nierealnym. Nawet najlepsze zdjęcia nie oddają magii tego, co stworzyła natura – z niewielką pomocą człowieka. Życie w skalnych domach – wspomnienia z Kapadocji – Tu się urodziłem – Hasan, nasz kierowca podczas dżip safari, wskazuje wydrążoną w skale grotę. Przez dziurę zaglądam do wnętrza, w którym pozostały resztki wyposażenia, np. kanapa, a na zewnątrz wisi talerz satelitarnej anteny. – Prąd mieliśmy, gaz też – dopowiada chłopak, widząc moją zdziwioną minę. Mieszkanie w skałach przez długie wieki było w Kapadocji normą. Przynajmniej nikt nie narzekał na metraż. Rodzina się powiększała – łatwo można było wydrążyć kolejny pokój. Wulkaniczny tuf to miękki materiał, nie potrzeba było nawet jakichś wyrafinowanych narzędzi. Poza tym latem w takich jaskiniodomach było przyjemnie chłodno, zimą zaś względnie ciepło. Kiedy przyjechałam do Kapadocji pierwszy raz, 30 lat temu, wiele osób mieszkało jeszcze w takich skalnych domostwach, a powszechnym środkiem transportu były osły. – Każdy z nas ma swojego ekologicznego mercedesa – ze śmiechem mówili miejscowi. Dzisiaj o widok osiołka raczej już trudno, a ludzie przenieśli się do bardziej komfortowych apartamentów. To, co przyciąga turystów do Kapadocji, krainy położonej w sercu azjatyckiej części Turcji, to przede wszystkim widoki. Tutejsze skały przybierają najprzeróżniejsze formy – grzybów, stożków, no i bajkowych kominów. Jest też skalny zwierzyniec ze słynnym wielbłądem i kamienne Trzy Plotkary. Jedyne w swoim rodzaju dzieło natury tworzy się bezustannie od milionów lat. Głównymi „winowajcami” są lokalne wulkany, które zalały okolicę lawą i przysypały popiołami, dzięki czemu powstała gruba warstwa miękkiego tufu. Proces rzeźbiarski to efekt erozji – wpływu wiatru, wody (deszczu i śniegu) czy temperatur. Wulkany są trzy, wszystkie wygasłe, przy czym najwyższy to Ericiyes (3917 m), na którego stokach powstał godny uwagi ośrodek narciarski z wyciągami na miarę tych alpejskich. Trekking przez doliny Kapadocji – tam, gdzie nie docierają turyści Większość turystów zwiedzanie Kapadocji ogranicza jedynie do punktów widokowych. Ja ze swoją grupą wolę inaczej – przemierzamy poszczególne doliny w ramach pieszych wycieczek, docierając do naprawdę wyjątkowych miejsc, które mamy tylko dla siebie. Zaczynamy od Doliny Miłości. Nazwa jest jak najbardziej adekwatna – wystarczy spojrzeć na falliczne kształty tutejszych skał. Następna jest Dolina Biała – i rzeczywiście znajdziemy tu skalne białe trójkąty, zdaniem niektórych przypominające bezy. A potem – dla odmiany – przenosimy się do Doliny Różowej, gdzie intensywność owego różu zmienia się w zależności od pory dnia – im bliżej zachodu słońca, tym ładniej. Tu już momentami trzeba się trochę pogimnastykować, bo są na trasie przejścia wymagające lekkiej wspinaczki czy użycia zamontowanej tu na stałe liny. Mamy też dzień, gdy w ramach ucieczki od upałów fundujemy sobie wypad do położonej dalej od centralnej Kapadocji Doliny Ihlary. 14-kilometrowy szlak prowadzi wzdłuż rzeczki płynącej dnem spektakularnego wąwozu. Podziwiamy wznoszące się 100–150 m nad nami skały, cieszymy się bujną zielenią, wynajdujemy rosnące dziko pistacje, no i konsumujemy pysznego pstrąga, siedząc przy stołach ustawionych... w wodzie. Kolejny trekking zaliczamy w Dolinie Gołębiej. Skąd taka nazwa, uświadamiają charakterystyczne otwory w skałach – dawne gołębniki. W minionych wiekach ptaki te były dla mieszkańców Kapadocji niemal bezcenne. Rola latających posłańców to rzecz oczywista. Ale warto też wiedzieć, że gołębie odchody spełniały rolę naturalnego, darmowego nawozu w okolicznych winnicach i sadach. A białko z gołębich jaj dodawano do zaprawy, jaką kładziono pod freski, które teraz zdobią bizantyjskie kościoły. Kościoły wykute w tufie i kapadockie winnice Wypada wyjaśnić, skąd w Turcji bizantyjskie kościoły. Trzeba pamiętać, że wyznający islam Turcy (dokładniej: Seldżucy) pojawili się na tych terenach dopiero w XI w. i zastanych kościołów nie niszczyli. Wcześniej Kapadocja była częścią Cesarstwa Bizantyjskiego, którego religią państwową było – jak wiadomo – chrześcijaństwo. Liczne miejscowe doliny, z pozwalającymi drążyć schronienia skałami, już od I w. stanowiły wymarzoną miejscówkę dla wszelkich pustelników, z czasem tworzących klasztorne wspólnoty. Do tej pory w wielu miejscach można zobaczyć wydrążone w tufie, zupełnie niepilnowane dawne kościoły – powstały ich setki. Najlepiej zachowane, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, prezentuje się turystom w formie plenerowego muzeum na obrzeżach miasteczka Göreme. Nazwa oznacza „miejsce, gdzie nie zostaniesz dojrzany”, bo dolina dawniej była rzeczywiście dobrze zakamuflowana. Samo Göreme, nazywane turystyczną stolicą Kapadocji, to idealne miejsce, aby zamieszkać w jednym z hoteli oferujących wykute w skale pokoje. Atmosferą miejsca można się delektować z dachów tych przybytków – najlepiej, gdy trafimy przy tym na dobiegające z minaretów ezany, czyli wezwania do modlitwy, które w tej scenerii przywodzą na myśl „Baśnie z tysiąca i jednej nocy”. To teraz. W przeszłości słychać tu było inne modlitwy. Największe zainteresowanie duchowym życiem w dolinie Göreme przypadało na okres między VI a IX w., chociaż najpiękniejsze freski zobaczymy w późniejszych świątyniach, takich jak XIII-wieczny Ciemny Kościół. Dzięki ograniczonemu dostępowi światła i bardzo przestrzeganemu zakazowi robienia zdjęć, barwy na malowidłach są szczególnie żywe. W pokazanych na skale scenach rozpoznaję epizody z Ewangelii – jest Jezus (uznawany w islamie za proroka), Maryja, apostołowie zebrani na ostatniej wieczerzy... Ilu mnichów skupiała lokalna społeczność, zdradzają refektarze, a dokładniej wielkość wykutych w skale stołów. Są też pozostałości dawnych patentów na produkcję wina, zapewne nie tylko mszalnego. Tradycja robienia win przetrwała w Kapadocji do czasów obecnych – można je kupić w miejscowych sklepach. Inna sprawa, że większość winogron z miejscowych winnic wygląda zupełnie inaczej niż w Europie, bo krzaki są niskopienne, płożące się po ziemi. Przetwarza się je z myślą nie o winie, a głównie o rodzynkach. Podziemne miasta i legendarne konie Kapadocji Rzecz jasna mnisi nie byli wcale pierwszymi mieszkańcami Kapadocji. Są dowody na to, że ludzie żyli tu już 10 tys. lat temu, a w drugim tysiącleciu p.n.e. były to terytoria należące do silnego państwa Hetytów. Potem pojawili się Grecy, podbici w VI w. p.n.e. przez Persów. Wymagane wówczas podatki ludzie płacili złotem, a także końmi, co sprawiło, że Persowie zaczęli określać te tereny jako „Katpatukya”, czyli „krainę pięknych koni”. Oczywiście nie zawsze była tu oaza spokoju. Kiedy w I w. p.n.e. pojawili się Rzymianie, nie podporządkowywali sobie tych terenów po dobroci. Kilka wieków później podobnie działali najeźdźcy arabscy. Do wypatrywania wrogów służyły najwyższe w okolicach skały przerobione na twierdze. Na jedną z nich, w Uçhisarze, wchodzimy, bo to doskonały punkt widokowy. Teraz są tu wygodne schody, ale dawniej zdobyć taką miejscówkę nie było łatwo. A co z cywilami? Ci na wypadek wojen drążyli sobie kryjówki pod ziemią, z których z czasem powstały istne podziemne miasta. Oficjalnie jest ich na terenie Kapadocji 36, większość wciąż tylko częściowo odkopana. Trudno uwierzyć, ale w tym, które zwiedzam, czyli mającym swoje początki w VII w. p.n.e. Derinkuyu (Głęboka Studnia), mogło się ponoć schronić 20 tys. osób! Skalne „mrowisko” miało dziewięć poziomów połączonych ze sobą korytarzami i sięgało 85 m pod ziemię! Było w nim wszystko, co niezbędne, aby przez jakiś czas przetrwać. Pomieszczenia dla ludzi i zwierząt, kuchnie, zapasy wody, magazyny, szyby wentylacyjne i sprytne zabezpieczenia na wypadek, gdyby jednak wróg zapuścił się w ten podziemny labirynt. Możliwość ucieczki dawał m.in. tunel połączony z innym tego typu kompleksem, w odległej o 9 km wiosce Kaymakli. Praca, jaką musieli wykonać w zamierzchłych czasach mieszkańcy, robi wrażenie. Już po powrocie na powierzchnię jedziemy do Zelve, gdzie oglądamy kolejne „dziurawe skały” będące już całkiem współczesną, choć opuszczoną wioską. Przez wieki żyli w niej obok siebie, w pełnej harmonii, chrześcijańscy Grecy i muzułmańscy Turcy. W 1923 r. Grecy wyjechali do Grecji, natomiast w latach 50. XX w. wyprowadzili się i Turcy. Spora ich część zamieszkuje teraz w pobliskim, słynącym z ceramiki Avanos. Podstawą tego rzemiosła jest glina z przepływającej w pobliżu Czerwonej Rzeki (tur. Kızılırmak), swoją drogą najdłuższej rzeki w całej Turcji. Liczy ona sobie 1355 km i wpada do Morza Czarnego. W jednej z pracowni – takiej, gdzie wciąż bazuje się w dużej mierze na ręcznej produkcji – próbujemy swoich talentów za kołem garncarskim. I szczerze mówiąc... lepiej idzie nam na tanecznym parkiecie podczas urządzanej także w Avanos Tureckiej Nocy. Po winie i raki (tradycyjna procentowa anyżówka) nawet taniec brzucha nie sprawia nam kłopotu. Balonowy spektakl o świcie – magia poranka w Kapadocji Dla kompletnego obrazu Kapadocji decydujemy się jeszcze na lot balonem. Nie żałuję wydanych pieniędzy – latałam balonami w różnych rejonach świata, ale powietrzne wrażenia z Kapadocji zaliczam do tych najciekawszych. Kolorowe czasze unoszące się w rozświetlanej wschodem słońca scenerii to w przenośni i dosłownie prawdziwy odlot. – Dziś wystartowało ok. 150 balonów – mówi nasz pochodzący z Australii pilot. Po wylądowaniu organizatorzy częstują nas lampką szampana, są też pamiątkowe certyfikaty. Balony to atrakcja również dla tych, co zostali na ziemi. Wiele par nowożeńców przyjeżdża do Kapadocji na modne sesje zdjęciowe. Rekwizyty typu balowe suknie i kabriolety wypożyczają lokalne firmy, nie brak też fotografów czekających na zlecenia. Efektem są zdjęcia z tłem w postaci mnóstwa sunących po niebie kolorowych czasz. Inny pomysł, już dla każdego, to pobudka o wschodzie słońca i relaks na hotelowym tarasie (w większości hoteli w Kapadocji ich funkcję spełniają dachy). Ja też tak robię. Zasiadam w fotelu z poranną kawą – a jakże, zgodnie z turecką tradycją zaparzoną w tygielku – i napawam się widokiem balonów, które mam na wyciągnięcie ręki. Dosłownie, bo jeden z nich przelatuje z 20 m nad moją głową, a ja słyszę syk wtłaczanego do czaszy podgrzanego powietrza. Stłoczeni w koszu turyści machają. – Günaydın! – wykrzykuję im tureckie „dzień dobry”. I nie ma w tym przesady. Dzień niewątpliwie zaczął się dobrze. Bardzo dobrze. Jak zaplanować podróż do Kapadocji? Podróż do Kapadocji warto zaplanować z wyprzedzeniem, szczególnie jeśli marzy nam się lot balonem – miejsca w koszach szybko się kończą. Najwygodniejszym rozwiązaniem są połączenia lotnicze Turkish Airlines z Polski, m.in. z Warszawy i Krakowa. Przewoźnik oferuje dogodne przesiadki w Stambule, skąd dolecieć można do lotnisk w Nevşehir lub Kayseri – oba znajdują się w niewielkiej odległości od głównych miejscowości regionu. Warto wcześniej zarezerwować nocleg w skalnym hotelu, zwłaszcza jeśli zależy nam na tarasie z widokiem na poranny spektakl balonów. Najlepszy czas na podróż to wiosna i jesień, kiedy pogoda sprzyja pieszym wędrówkom, a temperatura nie jest zbyt uciążliwa. Źródło: GoTurkiye.com Nasza ekspertka Monika Witkowska Podróżniczka, zapalona żeglarka i miłośniczka gór. Zjeździła wszystkie kontynenty, zdobyła cztery ośmiotysięczniki, Koronę Ziemi oraz wiele innych szczytów. Jest drugą po Wandzie Rutkiewicz Polką, która stanęła na K2 – uważanym za najtrudniejszy ośmiotysięcznik świata. Jako żeglarka opłynęła przylądek Horn oraz pokonała arktyczny szlak północno-zachodni z Grenlandii do Alaski. Była również pierwszą osobą, która opłynęła Czukotkę. W lutym 2024 roku, wspólnie z Joanną Mostowską, jako pierwsze osoby w historii dokonały zimowego trawersu płaskowyżu Deosai – drugiego najwyższego na świecie.
Tak wygląda nowoczesna archeologia. Göbeklitepe ujawnia sekrety bez kopania
Słynne stanowisko archeologiczne w Göbeklitepe w Turcji znów zaskakuje. Archeolodzy odkryli pod ziemią kolejne „świątynie”, ale też otaczające je domy mieszkalne. A wszystko to bez wbijania łopaty w ziemię, dzięki metodom geofizycznym.
Göbeklitepe we wschodniej Turcji jest jednym z najbardziej znanych pradziejowych zabytków na świecie. Zasłynęło monumentalnymi kamiennymi budowlami w postaci kilkumetrowych filarów ułożonych na planie owalu. Konstrukcje wznoszono między 9600 a 8000 r. p.n.e. Dlatego uważane są za jedne z najstarszych megalitycznych budowli świata. Wielu pseudonaukowców uznało, że wykonała je jakaś zaginiona cywilizacja. Badania w tym miejscu ciągle trwają, chociaż naukowcy stosują teraz inne metody. Nie tylko wykopaliska Archeolodzy coraz częściej sięgają po różnego rodzaju cyfrowe i nieinwazyjne narzędzia. Umożliwiają one poznanie naszej przeszłości bez prowadzenia wykopalisk. A te są niszczące – oznacza to, że nie da się odtworzyć przekopanych warstw ziemi. Dlatego coraz częściej wykonuje się wykopaliska tylko w ograniczonym zakresie. Bo w przyszłości archeolodzy mogą mieć jeszcze lepsze metody badawcze i warto coś dla nich zostawić. Tak też jest w przypadku badań Göbeklitepe. W ubiegłorocznej rozmowie z National Geographic Polska szef projektu naukowego w tym miejscu prof. Necmi Karul stwierdził, że jego zespół próbuje wykorzystać wszystkie nowe metody analityczne. – Archeologia, podobnie jak inne nauki, zmienia się i używamy coraz innych metod. Musimy być ostrożni. Trudno jest porównać badania archeologiczne sprzed 100 lat z dzisiejszymi. Badania prowadzi się coraz wolniej. Wykopaliska możemy przeprowadzić tylko raz – wyjaśnił naukowiec. Podziemne zagadki Göbeklitepe W ostatnich miesiącach naukowcy przyjrzeli się Göbeklitepe z pomocą LiDAR-u, georadaru i innych metod nieinwazyjnych. Okazało się, że okrągłych założeń wykonanych z megalitów jest więcej, o czym donosi serwis Turkiye Today. Ale obok nich znajdują się prostokątne w planie budowle, które interpretowane są jako domy mieszkalne. Oznacza to, że Göbeklitepe – wbrew twierdzeniom fantastów – nie było tylko centrum ceremonialnym, ale po prostu osadą, w obrębie której mieszkali zwykli ludzie. Nowo odkryte budowle znajdują się na wschodnich i południowych zboczach wzgórza. Na potrzeby badań usunięto część drzew oliwnych. Pomogło to określić granice stanowiska archeologicznego i zaplanować przyszłe wykopaliska. W tym roku archeolodzy ogłosili też odkrycie bloku kamiennego z wyraźnie zaznaczoną głową i torsem. Co wiemy o Göbeklitepe? Göbeklitepe położone jest w południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią. To już geograficzny obszar Mezopotamii, czyli międzyrzecza zlokalizowanego między wielkimi ciekami wodnymi: Tygrysem i Eufratem. Osadę założyli łowcy i zbieracze – na razie ma dowodów na to, że mieszkańcy uprawili rolę, chociaż zbierali dzikie zboża. Uwagę pasjonatów archeologii przykuły informacje o megalitycznych konstrukcjach w tym miejscu. Ale od pierwszych sezonów było wiadomo o zwykłych domach położonych obok nich. Kiedyś określano te megality świątyniami, teraz bardziej ostrożnie jako „budynki o specjalnym przeznaczeniu”. Przypuszcza się, że tam spotykała się lokalna społeczność. Nie musiały to być jednak świątynie sensu stricto, ale raczej miejsca integracji społecznej. Archeolodzy wiedzą, w jaki sposób powstały te megality. Aby je wykonać nie były wcale potrzebne jakieś zaawansowane technologie i zaginione cywilizacje. O tym, jak to miejsce wygląda, można się przekonać samemu. Göbeklitepe jest otwarte dla turystów. Archeolodzy nic przed nimi nie ukrywają, wbrew temu, co twierdzą niektórzy pseudonaukowcy. Źródła: Turkiye Today, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Południowa Turcja smakuje pistacjową baklawą, pachnie kardamonem i żyje na gwarnych bazarach
Mozaika kultur na południu Turcji tworzy niesamowity efekt. Bazary i kawiarnie mieszają się tu z unikatowymi zabytkami.
Spis treści: Odmiany baklawy Historia Gaziantep Bazar Bakırcılar Çarşısı Muzeum Zeugma Göbekli Tepe i Şanlıurfa Mardin Południowa Turcja – informacje praktyczne Wizytę w Turcji lubię zaczynać przy stole. A tym bardziej w Gaziantepie na południu kraju, które słynie z pistacjowych sadów. A jeśli pistacje, to i baklawa. Mówiąc między nami, dla niej tu przyjechałam. – Czy to prawda, że wasza baklawa jest słodsza od cukru? – zagajam kelnera, który na lewej piersi dumnie nosi tabliczkę z imieniem Mustafa i stawia przede mną talerzyki z różnymi rodzajami najsłynniejszego tureckiego deseru oraz kawę z dziko rosnących pistacji menengiç (to dopiero wynalazek). Odmiany baklawy – Proszę nie żartować z naszej baklawy – Mustafie najwyraźniej nie do śmiechu. – Sam kiedyś ją piekłem, kilka dobrych lat uczyłem się ręcznie rozciągać ciasto filo, odpowiednio nasączać je wodą z cukrem i cytryną oraz wodą różaną. Potem układać kolejne warstwy, smarować je masłem. I oczywiście przekładać dojrzewającymi na naszej ziemi drobno zmielonymi pistacjami. Mój dziadek mawiał, że dobra baklawa działa na wszystkie zmysły. Słucham tego krótkiego wykładu z uwagą, na wszelki wypadek studzę ciekawość i nie zadaję więcej pytań, tylko zabieram się do jedzenia. Midye w kształcie muszli jest bardzo puszysta, leciutka, jak trzeba – wilgotna i idealnie chrupiąca, a kiedy ją nagryzam, słyszę subtelny szelest. Wersja z orzechami włoskimi (cevizli) okazuje się nieco bardziej cierpka, trochę mniej słodka, ale najbardziej smakuje mi krojona w małe kwadraty özel kare – to najpopularniejsza i najdelikatniejsza z baklaw. Zastanawiam się, czy to ona jest najbardziej podobna to pierwszej wersji deseru, o której można poczytać w „Księgach kuchennych pałacu Topkapi” z 1473 r. Między kęsami popijam menengiç, która ma konsystencję gęstego mleka i smak słodkiego napoju orzechowego. Jak po takim ucztowaniu odejść od stołu? Historia Gaziantep Nie opuszczam więc restauracji Tahmis, tylko gapię się na miejscowych. Kilku mężczyzn wróciło właśnie z popołudniowej modlitwy w pobliskim XVI-wiecznym meczcie Alaüddevle, zamawiają czaj i odpalają papieroski (siedzimy w ogródku na zewnątrz), trzy kobiety ubrane w długie chusty przyszły na kawę – podawaną w małych metalowych filiżankach. Wpadła też grupka młodych – sądząc po niedbałych strojach – rzemieślników z sąsiedniego bazaru Bakırcılar Çarşısı. Zamówili ajran dla ochłody. Patrzę na te grupki i myślę o historii – bo Gaziantep to nie tylko raj dla łasuchów, ale też dla tych, którzy interesują się przeszłością. Wyobrażam sobie, że oto siedzę w miejscu, gdzie ludzie żyli już 4 tys. lat p.n.e. Przez miasto w tym czasie zdążyły się przewinąć wielkie cywilizacje i kultury m.in.: Hetytów, Babilończyków, Persów, a także Rzymian i Bizantyjczyków – ci ostatni ufortyfikowali Gaziantep, a Arabowie wprowadzili tutaj islamską architekturę. Miasto było też świadkiem krucjat czy wielkości imperium osmańskiego. Bazar Bakırcılar Çarşısı Kiedy przechodzę przez gwarny, pachnący szafranem i kardamonem bazar Bakırcılar Çarşısı, na którym stoły uginają się od słoi z miętą, kminem rzymskim, cynamonem, sproszkowaną papryką, sumakiem czy pieprzem, to wiem, że bogactwo przypraw, które mnie otacza, ma związek z położeniem Gaziantepu na historycznym Jedwabnym Szlaku oraz Szlaku Przypraw. Stragany z nabrzmiałymi granatami, dorodnymi melonami i brzoskwiniami przeplatają się z warsztatami, w których wykuwa się naczynia, szyje skórzane buty i tka dywany, sklepikami z miedzianymi naczyniami, biżuterią i oliwkowym mydłem. Dochodzę do stoiska z lnianymi sukniami, zza których wygląda trzech uśmiechniętych mężczyzn – siedzą na drewnianych rozpadających się krzesłach i ni stąd, ni zowąd zaczynają grać lokalną pieśń. Gość z bujnymi wąsiskami – na skrzypcach, drugi w koszuli w kratę – na bębenku, trzeci w turkusowej tunice – na cümbüş. Cóż, kiedy płynie orientalna muzyka, od razu robi się weselej. Mój uśmiech sprytnie wykorzystuje handlarka i podbiega do mnie tanecznym pląsem: – Ten będzie do ciebie pasował – podsuwa mi pod nos czarny flakonik perfum. Wyczuwam drzewo sandałowe, wanilię i oud. Świetne! I kosztują tylko 1,2 tys. lir. Biorę. A teraz natychmiast muszę opuścić bazar Bakırcılar Çarşısı, bo zaraz jeszcze na coś się skuszę – a mam już w plecaku kilogram pistacji, dwa pudełka baklawy, no i perfumy. Skręcam więc w boczną uliczkę, by powłóczyć się po okolicy. Widzę kilka opuszczonych willi, odrapanych kamienic – między którymi suszy się pranie – ale też urodziwe tradycyjne, drewniano-kamienne domy osmańskie z kwietnymi dziedzińcami. Muzeum Zeugma Zanim wyruszę dalej – do Şanlıurfy mam 2 godz. jazdy autem – chcę jeszcze zajrzeć do nowoczesnej, monumentalnej bryły muzeum Zeugma, gdzie mozaiki, freski i wapienne rzeźby opowiadają dzieje miasta. We wnętrzu panuje półmrok, co potęguje moją ciekawość. Chodzę wśród starożytnych kolumn i sarkofagów, robię zdjęcia mozaikom, które przedstawiają bóstwa, niektóre z płytek datowane są na II w. p.n.e. i zdobiły wnętrza domostw. Większość eksponatów pochodzi z terenów antycznego miasta Zeugma położonego nieopodal dzisiejszego Gaziantepu. Na deser zostawiam sobie mały ciemny pokój, w którym staję oko w oko ze słynną „Cyganką”, czyli fragmentem mozaiki prezentującym twarz dziewczyny. Ma przeszywające spojrzenie, które bez względu na to, z której strony na nią patrzę, wbija we mnie wzrok. Pochodzi najpewniej z III w. i jest tak intrygująca, że stała się symbolem miasta widniejącym m.in. na pamiątkowych magnesach. Göbekli Tepe i Şanlıurfa – To najstarsze na świecie miejsce kultu, na które teraz patrzycie, zrewolucjonizowało myślenie o naszej cywilizacji – słyszę z ust podekscytowanego przewodnika stojącego nad stanowiskiem archeologicznym Göbekli Tepe, do którego przyjechałam w drodze do Şanlıurfy. Jego powstanie jest datowane na ok. 12 tys. lat p.n.e. Wykopaliska ruszyły tu w latach 90. XX w. i dotychczas odkryto m.in. kamienne słupy w kształcie litery T, na których przed wiekami wykuto zwierzęta, m.in. lisy, węże i dzikie kaczki. Co ciekawe, archeolodzy szacują, że obiekty są starsze niż koło, pismo czy hutnictwo, czyli zostały zbudowane przed pojawieniem się hodowli zwierząt i rolnictwa. – Pierścienie kamiennych słupów sugerują, że odbywały się tu złożone praktyki społeczne i religijne – ciągnie dalej przewodnik. Kolejne znaleziska z Göbekli Tepe, a dokładnie rzeźby przedstawiające ludzkie postaci, odnajduję w Muzeum Archeologicznym w Şanlıurfie. Jego bryła jest równie monumentalna jak Muzeum Mozaiki Zeugma, więc wizyta i obejście poszczególnych sekcji może zająć nawet cały dzień. Ja na dłużej zatrzymuję się przy posągu Człowieka z Urfy z ok. 9000 r. p.n.e. – to jedna z najstarszych na świecie rzeźb tego typu. Jest tak demoniczna, że aż piękna. Następnym razem zabawię tu dłużej i jeszcze lepiej się jej przyjrzę. Tymczasem jestem ciekawa miasta – do jego najstarszej części prowadzi z muzeum wyłożony kamieniem deptak. Ciągnie się przez spory park, w którym w najlepsze piknikują mieszkańcy. Już z daleka widzę wzgórze Damlacık, na którym stoi górujący nad miastem zamek Şanlıurfa z IX w. Widzę też mury obronne wzniesione w 812 r., w czasach Abbasydów. Między twierdzą a fortyfikacjami znajduję chyba najbardziej instagramowe miejsce w Şanlıurfie, czyli Balıklıgöl zwany Sadzawką Abrahama. Legenda głosi, że Balıklıgöl powstało w wyniku walki proroka z tyranem Nimrodem, który rządził miastem. Abraham, nie godząc się na te rządy, zniszczył bożki Nimroda, a w odwecie tyran wrzucił Abrahama do dołu z ogniem. Jednak płomienie cudownie zamieniły się w wodę, a drewno użyte do podtrzymania ognia – w karpie. I stoję teraz nad zarybioną turkusową wodą tegoż jeziora, okalają je pokaźne kolumny XIII-wiecznego meczetu Halil-Ur Rah­man, pod którymi wylegują się bezpańskie psy. Wieczór w Şanlıurfie spędzam w miejscu, do którego trafiałam całkiem przypadkiem, kręcąc się po tutejszym bazarze (a jakże!). Gümrük Han to schowany między sklepikami budynek z XVI w. Jego dziedziniec był niegdyś ważnym handlowym punktem miasta. W 2001 r. budowlę starannie odrestaurowano i dziś mieszczą się tu restauracje. W jednej z nich zajadam kebab z pitą, popijam ajranem i znów podglądam życie miejscowych, którzy przychodzą tu, by omówić sprawy bieżące i wspólnie biesiadować do późnych godzin nad szklaneczkami czaju. Mardin Wjeżdżając do malowniczo położonego na zboczu Mardinu, czuję się jak w pierwszej scenie musicalu „La La Land”. Sznur samochodów przypomina wesoły karawan – w niemal każdym pojeździe dudni wesoła muzyka, z pootwieranych szyb powiewają granatowo-czerwone flagi. Brakuje tylko, by rozbawieni kierowcy zaczęli tańczyć na maskach. Wszystko dlatego, że lokalna drużyna piłki nożnej Mardin 1969 Spor przed chwilą wygrała 4:2 z klubem Orduspor 1967. A teraz wiwatuje całe miasto. By spojrzeć z góry na jego zachwycającą kamienną architekturę, która odbija artukidzkie, syryjskie i osmańskie wpływy, wdrapuję się na taras kawiarni Reyhan. Zamawiam kawę i patrzę na wąskie uliczki, pokaźną cytadelę, górujący nad okolicą Wielki Meczet z XII w. czy wreszcie zjawiskową Medresę Sułtana Isy, gdzieś w oddali widać już Syrię. Gwarnie tu i kolorowo. Główna ulica prowadząca wzdłuż cytadeli usiana jest sklepikami wszelkiej maści. Minęłam sporo butików ze srebrem. Muszę do nich wrócić, przecież biżuterii nigdy dość, prawda? Południowa Turcja – informacje praktyczne Wiza, dojazd i waluta Wiza do Turcji nie jest potrzebna. Do Gaziantepu najwygodniej polecieć przez Stambuł z Turkish Airlines (ok. 3 tys. zł w obie strony). Do Stambułu latają też LOT i Wizz Air. Z powrotem leciałam z Mardinu również przez Stambuł. Między Gaziantepem, Şanlıurfą a Mardinem najlepiej poruszać się wynajętym autem. Ok. 200 zł za dzień. Walutą jest lira turecka; 1 TRY = 0,090 zł. Najlepiej mieć gotówkę, na bazarach raczej nie zapłacicie kartą. Nocleg Gaziantep: nowoczesny hotel Divan z tradycyjnymi tureckimi śniadaniami, blisko do Muzeum Mozaiki Zeugma, ok. 500 zł za pokój 2-osobowy. Şanlıurfa: komfortowy DoubleTree by Hilton, blisko centrum, ok. 400 zł za pokój 2-osobowy. Mardin: Ramada Plaza by Wyndham, nie tylko kuchnia turecka, wygodny basen, ok. 400 zł za pokój 2-osobowy. Jedzenie Na śniadanie w Gaziantepie polecam restaurację Omaç Mutfağı. Najlepiej zjeść tu tradycyjny menemen. A pyszna zupa jogurtowa ayran aşı – w Yesemek Gaziantep Mutfağı. W Şanlıurfie warto zjeść kebab z pistacjami w Dedecan Grill. W Mardinie – lunch w prowadzonej przez kobiety Cercis Murat Konağı, a wieczór można spędzić w Han Restaurant, gdzie często gra lokalny zespół. Zakupy W Gaziantepie warto kupić baklawę w sklepie Koçak (jest kilka w mieście), ok. 100 zł kosztuje kilogramowa paczka. Tylko dobrze to zrobić tuż przed wyjazdem, bo baklawa się szybko psuje. Pyszne są także ciasteczka pistacjowe. Oczywiście na bazarze należy kupić pistacje (ok. 70 zł/kg). W Mardinie jest spory wybór tureckich herbat, jest też biżuteria w dobrej cenie oraz ciastka sezamowe Kana. Źródło: archiwum NG Nasza autorka Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". Pisze przede wszystkim o podróżowaniu, interesuje się też dyplomacją. Na wyprawy zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.
Gdzie na wakacje w październiku? Te miejsca zachwycają pogodą i atmosferą
Jesień nie musi oznaczać końca podróży – przeciwnie, to czas, gdy wiele miejsc pokazuje swoje najpiękniejsze oblicze. Październik sprzyja spokojnym wyjazdom bez tłumów, a temperatury w wielu krajach wciąż pozwalają cieszyć się słońcem i kąpielami w morzu.
Październik to idealny moment, by na chwilę uciec od szarości i deszczu, które coraz częściej zaglądają w polskie okna. Gdy dni stają się krótsze, a poranki chłodniejsze, wielu z nas zaczyna marzyć o odrobinie słońca, spokoju i nowych wrażeń. To właśnie teraz, gdy letni tłum ucichł, a ceny są bardziej przyjazne, podróże nabierają wyjątkowego uroku. Jesienny urlop może stać się nie tylko sposobem na złapanie oddechu, lecz także okazją do doładowania energii i spojrzenia na świat z innej perspektywy – tej cieplejszej, bardziej spokojnej i pełnej koloru. Gdzie zatem warto wyjechać w październiku? Zapytaliśmy o to ekspertów z biura podróży Itaka. Riwiera Turecka jesienią – ciepły kierunek na październikowy wypoczynek Październik w Turcji to czas, gdy lato wciąż trwa, ale bez uciążliwych upałów i tłumów turystów. Eksperci zgodnie podkreślają, że to jeden z najlepszych momentów, by odwiedzić Riwierę Turecką, rozciągającą się wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego i częściowo Morza Egejskiego. Region ten słynie z piaszczystych plaż, krystalicznej wody i znanych kurortów, takich jak Antalya, Alanya, Belek, Side, Bodrum czy Fethiye. – Październik to ostatni miesiąc letniego sezonu turystycznego, więc najpopularniejsze atrakcje są mniej zatłoczone, a warunki pogodowe pozostają idealne – zauważają przedstawiciele Itaki. Temperatury w ciągu dnia utrzymują się na poziomie 25–28°C, a morze wciąż ma przyjemne 20–26°C. To idealny czas zarówno na wypoczynek na plaży, jak i na zwiedzanie – od teatru rzymskiego i świątyni Apollina w Side po grobowce w Fethiye czy pozostałości Mauzoleum w Halikarnasie, jednego z siedmiu cudów świata w Bodrum. Jesienny wyjazd do Turcji to również doskonała okazja do spokojnych wycieczek objazdowych i udziału w lokalnych atrakcjach, które o tej porze roku można poznawać bez pośpiechu i w bardziej kameralnej atmosferze. Dlaczego październik to najlepszy moment na odkrywanie greckich wysp? Jesienny wyjazd do Grecji to doskonały sposób na połączenie odpoczynku z odkrywaniem śródziemnomorskiego stylu życia. Gdy letni gwar powoli cichnie, a temperatury wciąż utrzymują się na poziomie 20–25°C, greckie wyspy pokazują swoje łagodniejsze, bardziej autentyczne oblicze. Nagrzana po lecie woda w Morzu Śródziemnym ma średnio 23°C, co sprzyja zarówno plażowaniu, jak i rejsom po zatokach. Jak podkreśla Itaka, „październik jest znakomitym wyborem na wypoczynek na greckich wyspach, które z uwagi na wielką popularność w miesiącach wysokiego sezonu są zwykle pełne turystów z całego świata”. To najlepszy moment, by zobaczyć prawdziwą Grecję – bez pośpiechu i tłumów, za to w łagodnym świetle jesiennego słońca. Niższe ceny hoteli i spokojniejsza atmosfera pozwalają w pełni cieszyć się śródziemnomorskim rytmem życia: smakować lokalne potrawy w tawernach, spacerować wąskimi uliczkami nadmorskich miasteczek i odkrywać miejsca, w których – jak mawiają Grecy – czas płynie inaczej. Takie wyspy, jak Kreta, Rodos, Kos, Korfu czy Zakynthos zachwycają nie tylko piaszczystymi plażami i turkusową wodą, lecz także starożytnymi zabytkami i historią, którą najlepiej poznaje się właśnie teraz, gdy słońce grzeje łagodniej, a Grecja odzyskuje spokój po intensywnym lecie. Wyspy Kanaryjskie w październiku przyciągają łagodnym klimatem i słońcem Jesień to czas, gdy Wyspy Kanaryjskie odzyskują swój spokojniejszy rytm, a pogoda wciąż zachęca do wypoczynku. Jak podaje Itaka, „październik to bardzo dobry miesiąc na wyjazd na Wyspy Kanaryjskie. Z jednej strony to okres po szczycie sezonu letniego, z drugiej – przed rozpoczęciem sezonu zimowego”. W ciągu dnia temperatura sięga 25–26°C, a noce pozostają przyjemnie ciepłe, około 20–21°C, co sprzyja zarówno plażowaniu, jak i aktywnemu zwiedzaniu wysp. Najcieplejsza o tej porze roku jest Fuerteventura, znana z szerokich plaż i doskonałych warunków do windsurfingu oraz kitesurfingu. Na Teneryfie można połączyć relaks na plaży z pieszymi wędrówkami po wulkanicznych terenach Parku Narodowego Teide. Gran Canaria, La Palma i Lanzarote przyciągają różnorodnością – od zielonych dolin i klifów po surowe krajobrazy pól lawy. Mniejsza liczba turystów w kurortach i na szlakach sprawia, że można w pełni docenić uroki archipelagu: łagodny klimat, wyjątkową przyrodę i piękną pogodę, która niezmiennie sprzyja wypoczynkowi. Marsa Alam i Marsa Matrouh – dwa oblicza jesiennego Egiptu Egipt pozostaje popularnym kierunkiem przez cały rok, a jesienią podróżowanie staje się tam szczególnie przyjemne. Jak podkreśla biuro podróży, „październik jest dobrym wyborem dla tych, którzy lubią wysokie temperatury i gwarantowaną pogodę”. W tym okresie temperatura powietrza sięga 28–32°C, a Morze Czerwone i Morze Śródziemne pozostają wyjątkowo ciepłe, sprzyjając kąpielom, snorkelingowi i nurkowaniu. To również czas, gdy największe atrakcje kraju (od piramid w Gizie po świątynie w Luksorze) można zwiedzać w bardziej komfortowych warunkach, bez uciążliwych upałów i tłumów. Dla miłośników wypoczynku nad wodą szczególnie polecane są dwa egipskie kurorty: Marsa Alam i Marsa Matrouh. Pierwszy z nich, położony nad Morzem Czerwonym, słynie z krystalicznie czystej wody, spektakularnych raf koralowych i szerokich, piaszczystych plaż. Z kolei Marsa Matrouh, leżąca nad Morzem Śródziemnym, oferuje jedne z najpiękniejszych plaż w Egipcie oraz stanowi doskonałą bazę wypadową do zwiedzania Kairu i Aleksandrii. Zanzibar w październiku kusi egzotyką i łagodnym klimatem Zanzibar od lat pozostaje jednym z najbardziej pożądanych kierunków wśród miłośników egzotyki. Wyspa przyciąga rajskimi plażami, intensywnymi barwami i niepowtarzalną kulturą, a jej mieszkańcy słyną z gościnności i ciepła. Październik to okres, w którym wciąż panują doskonałe warunki do wypoczynku — to końcówka długiej pory suchej, a po sporadycznych, krótkich opadach szybko wraca słońce i bezchmurne niebo. „Po przelotnych, sporadycznych opadach można w pełni korzystać ze słonecznej pogody i wypoczynku na plaży” – czytamy w rekomendacji biura podróży. Relatywnie niższe temperatury, utrzymujące się w granicach 28–30°C, stanowią atut dla osób marzących o egzotycznej podróży, ale unikających ekstremalnych upałów. To doskonały moment, by odkryć Stone Town, historyczne serce wyspy wpisane na listę UNESCO, odwiedzić farmy przypraw, z których słynie Zanzibar, lub wybrać się na Prison Island, gdzie można zobaczyć olbrzymie żółwie. Dzięki łagodniejszej pogodzie i mniejszej liczbie turystów wyspa jesienią oferuje pełen słońca, spokojny wypoczynek w rytmie, który pozwala naprawdę się zrelaksować. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Turcja chciała regulacji kebabów w Europie. Nie udało się - ostra reakcja Niemiec
Regulacja kebabów w Europie mogła zmienić oblicze street foodu, szczególnie w Niemczech. Turcja chciała odgórnie narzucić zasady przyrządzania dönera, ale jej wniosek został odrzucony przez UE. Choć europejskie wersje kebabów różnią się od oryginalnych, pozostaną na rynku.
Turcja wycofała swoją próbę narzucenia Unii Europejskiej ścisłych reguł dotyczących sposobu przygotowywania döner kebaba. To jedna z narodowych tureckich potraw, ale jej wersje, szczególnie w Niemczech, stanowią już zupełnie inną, lokalną tradycję. Według Turcji niemiecki döner odszedł zbyt daleko od oryginału, ale próba narzucenia regulacji nie powiodła się. Turcja kontra Europa: spór o döner kebab Chodziło o wprowadzenie oznaczenia „Gwarantowana Tradycyjna Specjalność”, które wymagałoby jednolitych zasad w całej UE. Gdyby wniosek został przyjęty, mocno ucierpiałaby branża kebabowa w Niemczech. Döner kebab jest w tym kraju jednym z najpopularniejszych street foodów, a jego lokalne wersje różnią się od rodzimych, tureckich. Według tureckiej Międzynarodowej Federacji Dönera (Udofed), technika pionowego pieczenia mięsa sięga XVI wieku, a sama nazwa związana jest z metodą jego obracania na rożnie. Ankara argumentowała, że döner to danie narodowe Turcji, które rozprzestrzeniło się w Europie wraz z migracją Turków. Niemcy odpowiadały jednak, że ich własny wariant należy już do rodzimej kuchni. Jakie zmiany chciała narzucić Turcja? Ojczyzna kebabów domagała się, aby UE wprowadziła następujące regulacje: mięso mogłoby pochodzić tylko od krów o wieku powyżej 16 miesięcy, jagniąt co najmniej półrocznych oraz z ud i piersi kurczaka, cielęcina i indyk byłyby zabronione, plastry mięsa musiałyby mieć grubość 3–5 mm, regulowany byłby też rodzaj noża do skrawania mięsa i skład marynat. Niemiecki döner kebab trochę się od tych wytycznych różni. To często płaski chlebek z cielęciną, obficie wypełniony warzywami (np. kapustą, ogórkami, cebulą) oraz sosami. Jest raczej wariacją na temat tureckiego klasyka. Odpowiedź Berlina: döner należy do Niemiec Wniosek Udofedu wywołał gwałtowne protesty niemieckiej branży kebabowej. Poparł ją też rząd w Berlinie. Ministerstwo rolnictwa Niemiec stwierdziło wręcz, że propozycję przyjęto „ze zdumieniem”. Były minister rolnictwa Cem Özdemir, polityk tureckiego pochodzenia, podkreślił, że każdy ma prawo decydować, jak jeść dönera, i nie są potrzebne wytyczne z Ankary. Jego zdaniem „döner należy do Niemiec”. Gdyby Turcja dopięła swego, zaszkodziłaby głównie swoim. Sektor kebabowy jest zdominowany przez diasporę turecką. W Niemczech mieszka ok. 1,5 mln obywateli Turcji plus niemal tyle samo osób pochodzenia tureckiego. Jak podaje Stowarzyszenie Producentów Donera w Europie (ATDID), przemysł kebabowy na kontynencie zatrudnia 60 tys. ludzi i produkuje 400 ton kebabów dziennie. Roczne przychody branży sięgają 3,5 mld euro w całej Europie, z czego ogromna większość, bo aż 2,4 mld, przypada na Niemcy. Ostatecznie Udofed 23 września 2025 roku poinformował Komisję Europejską o wycofaniu wniosku. Zastrzeżeń zgłoszono zbyt wiele, a próba kompromisu nie powiodła się. Zatem döner kebab pozostaje daniem, którego oblicze w Europie wyznaczają różne tradycje, a nie jednolity wzorzec z Ankary. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Co warto kupić w Turcji? Oto produkty, które poleca znawczyni Orientu
Co warto kupić w Turcji, jeśli chcesz poczuć klimat Orientu? Tu znajdziesz listę rzeczy, które sprawdzą się jako pamiątki i prezenty. Są to zarówno kosmetyki i przyprawy, jak i biżuteria oraz tekstylia. Ale też drobiazgi, o których wie – jeszcze – mało kto. Jeden z nich pachnie limonką.
Spis treści: Kolonya dobra na wszystko Oko proroka Magiczny kamień Złoto, srebro i skóry Tureckie kosmetyki, tanie i dobre Oliwę też poproszę Herbata. Tureckie dobro narodowe Przyprawy – turecki bazar zamknięty w woreczku Klejnoty Orientu Wrotami do magicznego Orientu są tureckie bazary, począwszy od tego największego: Wielkiego Bazaru w Stambule, po nieco skromniejszy Bazar Egipski – również w Stambule, uliczne bazary w Alanyi, ukryty pod plastikowymi kopułami targ w Marmaris, rozstawiony na środku drogi bazar w Trabzonie czy mój ulubiony – bazar Bostanlı w Izmirze. Bazary to centrum życia każdego tureckiego osiedla, miasteczka, a nawet najmniejszej wsi. Bywają zamknięte w murach wiekowych budynków albo rozkładane na ulicach i pod wiatami, niezależnie jednak od miejsca łączą je dwie cechy – gwar i zapach, bowiem tureckie bazary pachną mieszanką przypraw, białym słonym serem i oliwkami na 10 sposobów. Gdy raz przekroczy się próg któregoś z nich, nie sposób go zapomnieć. Kolonya dobra na wszystko Na ból głowy czy mięśni, do powitania gości, po goleniu, do odświeżenia, a co najważniejsze – do dezynfekcji. Kolonya w Turcji jest dobra na wszystko! Ta 80-procentowa woda kolońska, w najpopularniejszym wariancie o zapachu cytrynowym, to nieodłączny element anatolijskiej codzienności. Nalewana jest na ręce gości odwiedzających tureckie domy, w szczególności w czasie ważnych uroczystości czy świąt. Wchodząc do czyjegoś domu, najpierw ściąga się buty, następnie wyciąga dłonie, aby odświeżyć je kolonyą, a kolejnym krokiem jest przyjęcie słodkiego poczęstunku w postaci czekoladek lub lokum. Szklane buteleczki zdobią tureckie łazienki w całym kraju. Co ciekawe, „częstowanie” kolonyą ma miejsce również podczas dalekich podróży, gdy steward przechadzając się po autokarze, proponuje odświeżenie rąk. Turecki kosmetyk idealnie sprawdza się też jako woda po goleniu, z której korzystają wszyscy fryzjerzy w Turcji. Od lat nie rozstaję się z kolonyą o moim ulubionym zapachu limonek z Bodrum, którą litrami zwożę do Polski. Za każdym razem, gdy dezynfekuję dłonie w miejscu publicznym, ludzie z ciekawością próbują rozpoznać aromat rozchodzący się z maleńkiej buteleczki. Ten orzeźwiający cytrusowy zapach przenosi mnie do orientalnej Turcji, a kolonya jest produktem, na który zawsze znajdę miejsce w walizce. Oko proroka Szklane oko proroka, mające na celu ochronę przed urokiem, podróżuje w moim bagażu od lat. Z uśmiechem spoglądam na pęki kluczy moich przyjaciół, do których też przypięty jest turecki amulet. To najpopularniejszy prezent, jaki można przywieźć z tureckich wakacji. Magiczny kamień Nietuzinkowym zakupem jest natomiast biżuteria z tureckim kamieniem półszlachetnym – sułtanitem, który w zależności od oświetlenia zmienia kolor niczym kameleon. Bywa bursztynowy, różowy, fioletowy czy zielony. Mocowany jest w pierścionkach, kolczykach, bransoletkach i naszyjnikach; nosiła go sama sułtanka Hürrem – w Polsce znane raczej jako Roksolana, żona słynnego Sulejmana Wspaniałego – w czasach, gdy przypisywano mu właściwości magiczne. Wierzono, że m.in. pomaga przezwyciężać lęki i chroni przed złym okiem. Sułtanit jest wyjątkowy także dlatego, że jego złoża znajdują się tylko w jednym miejscu na świecie – w górach Anatolii. Będąc w odległym Karsie, poznałam jeszcze jeden magiczny kamień: obsydian. Na wschodnim krańcu Turcji wierzy się, że ma on moc taką jak oko proroka. Przyleciałam więc do Polski z czarnym ochronnym kamieniem, który wręczyła mi właścicielka jednego z hoteli. Złoto, srebro i skóry Od dziecka słyszałam o wielkich podróżach do Stambułu, skąd przywoziło się skóry i złoto. Niektórzy do dziś obierają sobie za cel wizyty u tureckich jubilerów, przyjeżdżając nad Bosfor po biżuterię. Altın – czyli złoto, i gümüş – srebro, dostępne są w rozsianych po całym kraju salonach. Spacerując tureckimi ulicami, można zajrzeć przez szybę do pracowni złotników. Rzemieślnicy na oczach gapiów tworzą misterne dzieła, łącząc nowoczesne wzory z tymi, które znane były już na dworze sułtana. Skóry i futra też nadal czekają na turystów z Europy, którzy skuszeni jakością ich wykonania i – co najważniejsze – ceną wracają z letnich wakacji w płaszczach. Tureckie kosmetyki, tanie i dobre Swoje pierwsze kroki w Turcji kieruję zawsze do Gratisu, tureckiej drogerii, w której kupuję litry wspomnianej kolonyi oraz kosmetyki marki Dalan. Produkowane na bazie oliwy mydła, żele pod prysznic i – moje ulubione – balsamy i kremy mają piękny zapach przypominający błogie lato, dobry skład i jeszcze lepsze ceny. Oliwę też poproszę Jeśli już o oliwie mowa, kiedy tylko mam miejsce w bagażu, zabieram ze sobą oliwę z oliwek zbieranych na północnym krańcu Turcji Egejskiej. Będąc w Migrosie, najpopularniejszym markecie w Turcji, do oliwy dokładam lokum, czyli słynne turkish delight oraz pişmaniye – anielskie włosy z waty cukrowej. Zaprzestałam zwożenia do Polski ciężkiej chałwy, gdy w kuchni mamy zobaczyłam uroczą czerwoną puszkę z pokrywką ozdobioną osmańskimi ornamentami. Okazało się, że w polskich sklepach od lat można znaleźć chałwę marki Koska, i to w różnych wariantach. Herbata. Tureckie dobro narodowe Będąc w Turcji, nie sposób nie spróbować tureckiej herbaty, która serwowana jest na każdym kroku. Chcąc zatrzymać jej smak na dłużej, warto zaopatrzyć się w najprawdziwszy turecki çay prosto z Rize, stolicy herbaty. Najlepszym wyborem będą Doğuş Çayı oraz król tureckich herbat: Çaykur Filiz Çayı. Dla odważnych – napar stawiającyna nogi podczas przeziębienia, naturalny inhalator i zarazem napój o niesamowitym zapachu i smaku, z nutami mentolu, cytryny, imbiru i kardamonu, czyli Sultan Çay. Chcąc parzyć herbatę niczym Turcy, należy zrobić w walizce miejsce na çaydanlık, tradycyjny turecki czajnik. Z niego bursztynowy płyn smakuje najlepiej. A żeby zaparzyć kawę po turecku, wypadałoby zaopatrzyć się w tygielek, w którym gotuje się mocny napój. Przyprawy – turecki bazar zamknięty w woreczku Zapach unoszący się na tureckich bazarach to aromat mieszanki przypraw. Warto zwrócić uwagę na pul biber – czerwoną paprykę, nane, czyli miętę, kimyon – kumin, i klasyk tureckiej kuchni, dodawany do surowej cebuli – purpurowy sumak. Nieoczywiste klejnoty Orientu Turcja słynie z rękodzieła, począwszy od ceramiki zdobionej ornamentami z czasów Imperium Osmańskiego po kolorowe dywany, które kuszą niebanalnymi wzorami na każdym krańcu Anatolii. Moja kolekcja maleńkich talerzyków, idealnych jako podstawki pod szklaneczki w kształcie tulipana, stale się powiększa. Nie potrafię odmówić sobie tego rodzaju prezentu z wymalowanymi kwiatami rodem z pałacu Topkapi. Słynna ceramika wypalana w mieście İznik rozchodzi się jak świeże bułeczki, bo nie sposób przejść obojętnie obok jej orientalnych wzorów. Z ceramiki znana jest również Kapadocja, skąd przywiozłam mamie przepiękną filiżankę (mama wyjmuje ją na specjalne okazje). Jak klejnoty rodem z bajki wyglądają boskie tureckie lampy, zwane przeze mnie lampami Aladyna. Wiszą nad głowami sprzedawców na każdym bazarze. Wykonane ze szkła i metalu, ozdobione kolorowymi mozaikami, o różnych rozmiarach – kuszą mnie od lat i stale obiecuję sobie, że kiedyś wrócę do Polski z taką lampą i z dywanem. Na razie zadowoliłam się ręcznie wykonaną lampą z tykwy – specjalnością z Alanyi. Warto też zainwestować w różne wyroby tekstylne, w tym w turecką bawełnę i – moje ulubione – jedwabne chusty we wszystkich kolorach tęczy. To jest przedruk z książki autorstwa Marty Abramczyk-Weder pt. „Turcja. Orient oswojony”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Bezdroża. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Figurki lisa, sępa i dzika – tajemnicze odkrycie z Karahantepe. Mit zaklęty w kamieniu?
Karahantepe w Turcji znowu przyciąga uwagę świata. Tym razem wszystko za sprawą niewielkiego kamiennego naczynia, w którym znaleziono trzy figurki. Zwierzęta ułożono w konkretnej kolejności, co może wskazywać na znaczenie symboliczne. Ziemia, którą przykryto depozyt, nie była naruszona od tysiącleci.
Karahantepe to jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na świecie. Prace wykopaliskowe trwają tam od kilku lat. To olbrzymie osiedle istniało od około 9400 do 8200 lat p.n.e. i było zamieszkane przez społeczność łowców-zbieraczy. Swoją formą przypomina słynne Göbeklitepe – oddalone od Karahantepe o zaledwie 40 km. Nietypowe znalezisko: lis, sęp i dzik zamknięte w kamiennym naczyniu Jak informuje Agencja Promocji i Rozwoju Turystyki Turcji (TGA), w kamiennym naczyniu archeolodzy odkryli trzy figurki zwierząt – lisa, sępa i dzika. Ich głowy były osadzone w kamiennych pierścieniach, a jedynie rzeźba sępa prawdopodobnie wysunęła się z pierścienia po zamknięciu naczynia. Czy te figurki mają znaczenie rytualne Wspomniane gatunki – sęp, lis i dzik – często pojawiają się w przedstawieniach z okresu neolitu, kiedy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i uprawiać rolę. W Karahantepe nie znaleziono jednak dotąd dowodów na rolnictwo. Zwierzęta te przedstawiano zazwyczaj w formie płaskorzeźb – podobnie jak na słynnych T-kształtnych filarach w Göbeklitepe. Ziemia skrywała pradawny rytuał? To odkrycie jest wyjątkowe – figurki znaleziono w nienaruszonym układzie, dokładnie tam, gdzie pozostawiono je ok. 11 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie były złożono je w czasie rytuałów. Badacze uważają, że ich rozmieszczenie tworzy symboliczną narrację, co może sugerować religijny charakter znaleziska. Naczynie zasypano czerwoną, sterylną glebą. W pobliżu naczynia archeolodzy znaleźli także: kamienne pałki i paciorki, płaskie kamienne talerze, szczęki wilka i inne kości należące do lamparta, sępa i lisa. Wszystkie przedmioty wykonano z kamienia i ozdobiono geometrycznymi wzorami, wizerunkami zwierząt oraz stylizowanymi postaciami ludzkimi. Czy to przejaw pradawnej mitologii? Niewielkie figurki z tego okresu są bardzo rzadkie – często pochodzą z warstw ziemi, które zostały przemieszane. Tutaj jednak sytuacja jest inna – artefakty znajdowały się w oryginalnym kontekście archeologicznym. Ich stan wskazuje na celowe złożenie w ziemi – być może jako dar dla bóstw. Figurki z Karahantepe nie są najstarsze. Takie znane są z Europy, z Badenii-Wirtembergii w Niemczech i liczą sobie aż 40 tysięcy lat. Przykłady: Figurka Wenus z jaskini Hohle Fels, człowiek-lew z jaskini Hohlenstein-Stadel. Obie figurki archeolodzy łączą z sferą religijną. Zwłaszcza postać hybrydy – człowieka i lwa – może być jednym z pierwszych wyobrażeń bóstwa. Choć znalezisko z Karahantepe jest młodsze, zaskakuje swoją złożonością. Kiedy archeolodzy natrafili na figurki, wyglądało to, jakby ktoś dopiero co je tam umieścił. Dla porównania – człowiek-lew z Hohlenstein-Stadel został zrekonstruowany z fragmentów dopiero w pracowni badawczej. Źródła: National Geographic Polska, TGA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ukradli starożytne mozaiki. Przedstawiały boginię morza i mityczne stworzenia
Turecka żandarmeria odzyskała właśnie dwie rzadkie mozaiki, które w przeszłości padły łupem złodziei. Przestępcy próbowali je sprzedać na czarnym rynku za gigantyczne pieniądze.
Starożytne artefakty, dzieła sztuki starożytnej, rzeźby, freski czy amfory najczęściej są efektem żmudnych wykopalisk i ciężkiej pracy naukowców. Jednak historia odzyskiwania skarbów kultury nie zawsze rozgrywa się na stanowiskach archeologicznych. Niekiedy „nowe” odkrycia mają miejsce w zupełnie innych okolicznościach, np. w wyniku śledztw i akcji funkcjonariuszy tropiących skradzione przedmioty. Tak było w przypadku dwóch starożytnych mozaik, które po latach nielegalnego obrotu, wróciły w końcu na należne im miejsce. Zuchwała kradzież rzadkich mozaik W ramach operacji odzyskiwania dziedzictwa kulturowego funkcjonariusze tureckiej żandarmerii w dystrykcie Nurdağı w prowincji Gaziantep w południowo-wschodniej Turcji zabezpieczyli rzadkie mozaiki i zatrzymali trzech podejrzanych o próbę sprzedaży artefaktów na czarnym rynku. Zabytki były przewożone w aucie, które zostało skonfiskowane. Mozaiki zostały przekazane dyrekcji Muzeum Gaziantep, gdzie zostaną poddane konserwacji. Naukowcy z muzeum przekazali, że dzieła sztuki pochodzą z okresu rzymskiego i przedstawiają boginię morską, która na głowie ma koronę. Badacze twierdzą, że może być to Tetyda. W mitologii greckiej była uosobieniem żeńskiej siły rozrodczej morza i jedną z tytanid, czyli bóstw z pokolenia olbrzymów, istniejących przed bogami olimpijskimi. Mozaika przedstawiała morską boginię Legendy głoszą, że należała do pierwszego pokolenia tytanów. Uchodziła za córkę Uranosa i Gai. Z Okeanosem, swoim bratem i mężem, miała kilka tysięcy synów potamoi (bóstwa rzek) i córek okeanid (nimfy morskie). Wychowywała Herę, którą oddała jej pod opiekę Rei podczas walki Zeusa przeciw Kronosowi. Tetyda miała mieszkać na dalekim Zachodzie – w miejscu, gdzie Helios kończył swój bieg. Na mozaikach widoczne są także inne mitologiczne postaci, które znajdują się obok Tetydy. Badacze twierdzą, że to prawdopodobnie trytony i nereidy, stworzenia również związane z morzem. Na kamiennych dziełach widoczne są także niemal niemożliwe do odczytania inskrypcje. Surowe kary dla przestępców – Mozaiki te ilustrują morski, mitologiczny obraz, w którym centralną postacią kobiecą jest prawdopodobnie bogini morza, której towarzyszą morskie byty – napisali badacze w oświadczeniu. Co ciekawe, w Gaziantep znajduje się światowej jedno z największych muzeów mozaik, a sama Turcja słynie z tego rodzaju dekoracji. Wiele niezwykłych warsztatów, w których produkowane są mozaiki, można znaleźć w zachodniej części kraju. W oświadczeniu władz Gaziantep przypomniano, że zgodnie z tureckim prawem nielegalne wykopaliska, a także handel zabytkami stanowią poważne przestępstwo. Ustawa o ochronie dziedzictwa i dóbr kultury surowe kary. Osoby, które zostaną skazane za przemyt lub sprzedaż artefaktów mogą zapłacić bardzo wysoką grzywnę a w najgorszym wypadku pójść do więzienia nawet na kilka lat. – Akcja służb podkreśla ciągłe wysiłki Turcji w walce z nielegalnym handlem dziedzictwem kulturowym. Każda udana operacja nie tylko chroni niezastąpione artefakty, ale także wspiera badania naukowe, turystykę i zachowanie bogatej historii kraju – podkreśliły władze Gaziantep. Słynne kradzieże dzieł sztuki Łupem przestępców padały w przeszłości nawet najsłynniejsze światowe dzieła. Jednym z najsłynniejszych przypadków była kradzież „Mony Lisy” Leonarda da Vinci z Luwru w 1911 roku. Obraz odnalazł się dopiero dwa lata później we Florencji, a złodziej okazał się pracownikiem muzeum. Dawniej głośno było także o kradzieży słynnego „Krzyku” Edvarda Muncha z Narodowej Galerii w Oslo w 1994 roku. Obraz został odzyskany po trzech miesiącach w wyniku akcji policyjnej, którą wspierały służby międzynarodowe. Z kolei w 2006 roku w Muzeum Chácara do Céu w Rio de Janeiro skradziono m.in. „Dziecko z gołębiem” Pabla Picassa. Po wielu latach udało się je odzyskać dzięki współpracy brazylijskich i międzynarodowych organów ścigania, przywracając tym samym jeden z najważniejszych obrazów do kolekcji muzealnej. Źródło: ArkeoNews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Arka Noego do dziś fascynuje badaczy biblijnych opowieści. Nikt jeszcze nie natrafił na jej ślad
Arka Noego, chrześcijański symbol nadziei, wiary i przetrwania, od tysiącleci podtrzymuje zainteresowanie poszukiwaczy biblijnych artefaktów. Już starożytni uczeni starali się potwierdzić prawdziwość historii wielkiego potopu i łodzi, która ocaliła bożego wybrańca i jego rodzinę. Badania kontynuowane są do dziś, jednak wciąż nie udało się potwierdzić historyczności arki.
Spis treści: Najstarsze doniesienia o zachowanej arce Początki formalnych poszukiwań Arka rzeczywiście osiadła na górze Ararat? Przełom w poszukiwaniach? Historia o arce Noego należy do najbardziej znanych starotestamentowych opowieści. Jak głosi Księga Rodzaju, Bóg tak bardzo rozczarował się ludźmi, że zesłał na nich zagładę. Poza zwierzętami, ocalił jedynie prawego i sprawiedliwego Noego i jego bliskich. Niektórzy traktują tę narrację jako mit, ale wielu widzi w niej historyczny zapis. Arka fascynuje ludzi od starożytności, a motywacja do odnalezienia najstarszego biblijnego artefaktu do dziś nie opuściła badaczy chrześcijańskich opowieści. Najstarsze doniesienia o zachowanej arce Ludzie wierzyli w istnienie arki już u zarania naszej ery. W I wieku Józef Flawiusz, wczesnochrześcijański żydowski pisarz, donosił o zachowanych pozostałościach biblijnej łodzi. Kilka stuleci później w dziele „Etymologiae”, autorstwa Izydora z Sewilli, chrześcijańskiego biskupa, pojawiły się informacja, według której „Ararat to góra w Armenii, gdzie historycy zaświadczają, że arka spoczęła po potopie”. Teofil z Antiochii donosił, że arkę można było zobaczyć w górach arabskich. Wzmianki i legendy na temat arki pojawiały się też w średniowieczu. W 620 roku bizantyjski cesarz Herakliusz miał wspiąć się na Ararat i na własne oczy zobaczyć biblijną łódź. O szczycie, na którym miała spocząć arka, wspominał też Marco Polo. W jednej ze swoich relacji, wenecki podróżnik pisał o wysokiej górze w Armenii, na której według wierzeń miała osiąść zbudowana przez Noego łódź. Nie wspomniał jednak, że widział go na własne oczy. W XIII stuleciu ormiański szlachcic Hayton wspominał o „czymś czarnym”, widocznym na szczycie góry. Początki formalnych poszukiwań Prawdziwe zainteresowanie zorganizowanymi ekspedycjami poszukiwawczymi przyniosło dopiero XIX stulecie, kiedy zaczęła rozwijać się archeologia biblijna. Pierwszą w historii wyprawę na szczyt Araratu zorganizował w 1829 roku Friedrich Parrot, niemiecki przyrodnik, badacz i wspinacz. 47 lat później szczyt zdobył James Bryce, brytyjski prawnik, historyk i polityk. Podczas tej wyprawy znalazł fragment drewna, który uznał za możliwy relikt arki. W XIX wieku na Ararat wyprawiało się wiele angielskich, rosyjskich i tureckich ekspedycji. Nikt jednak nie odnalazł arki, tak jak w następnym stuleciu, mimo że w XX wieku pojawiło się wiele interesujących doniesień na ten temat. Najciekawiej przedstawia się opowieść George’a Hagopiana, Amerykanin ormiańskiego pochodzenia w 1970 roku poinformował, że kiedy był chłopcem, wujek dwukrotnie zabrał go na arkę Noego. Pierwszą wyprawę datował na 1902, 1906 lub 1908 rok. Drugą miał odbyć dwa lata później. Według niego, porośnięta mchem arka osiadła na skraju klifu i była dostępna tylko z jednej strony. Miała mierzyć 300 m długości, ok. 200 m szerokości i 11 m wysokości. Arka rzeczywiście osiadła na górze Ararat? Skąd wziął się pomysł, że zbudowana na polecenie Jahwe łódź znajduje się właśnie tam? Obszar poszukiwań wyznaczył zapis z Księgi Rodzaju, według którego arka spoczęła na „górach Ararat”, w królestwie Urartu. Wszystko wydaje się więc jasne, prawda? Otóż niekoniecznie. Współcześnie obszar ten obejmuje tereny Armenii, wschodniej Turcji i Iranu. Ograniczanie poszukiwań do wyłącznie jednego masywu było więc błędem, bo w tym kontekście „góry Ararat” to niejednoznaczne sformułowanie. Prawdopodobne lokalizacje Mimo braku jakichkolwiek dowodów, do dziś uważa się jednak, że miejsce, gdzie arka zakończyła rejs, znajduje się na wulkanicznym masywie we wschodniej Turcji. Zainteresowanie tą górą w dużej mierze jest podtrzymywane przez tzw. anomalię Ararat. Pod tym pojęciem kryje się ciemny obiekt pojawiający się na zdjęciach pokrytych wiecznie zalegającym śniegiem zboczy. Niektórzy uważają, że to pozostałości biblijnej arki. Naukowcy są jednak zdania, że anomalia to po prostu fasada lodu lodowcowego, pokryta współcześnie zakumulowanym śniegiem. Niektórzy twierdzą, że arka osiadła nie na szczycie czy zboczach Araratu, a u podnóży góry. W 1959 roku İlhan Durupınar, turecki kapitan i kartograf, wykonując zdjęcia lotnicze terenu zauważył tam formację przypominającą statek. Zainteresowanie obiektem podsycił fakt, że jego wymiary okazały się zbliżone do wskazanych w Księdze Rodzaju wymiarów arki. Wielu badaczy przedstawia jednak pogląd, że formacja Durupınar jest naturalnym tworem geologicznym. Za prawdopodobną lokalizację uważa się też górę Cudi w Turcji. Koran opisuje lądowanie arki na Al-Jūdiyy. Starożytne teksty żydowskie również identyfikują Cudi jako prawdopodobne miejsce spoczynku arki. Należy jednak podkreślić, że nie istnieją żadne znane ślady obecności biblijnej łodzi na tym obszarze. Przełom w poszukiwaniach? Mimo braku dowodów, potwierdzających historyczność biblijnej opowieści, badacze nie ustają w poszukiwaniach arki. Wspomniana formacja Durupınar od 2021 roku jest przedmiotem zainteresowania trzech zespołów z Turcji i Stanów Zjednoczonych. Najnowsze odkrycie wskazuje, że głęboko wewnątrz góry mogą istnieć kanciaste struktury i puste przestrzenie. Skany wykonane przy pomocy georadaru uchwyciły coś w rodzaju śladu tunelu, który przebiegał przez środek formacji, i trzy warstwy pod ziemią. Biblia opisuje arkę jako konstrukcję z trzema pokładami. Czy zatem nastąpił przełom w poszukiwaniach arki Noego? Cóż, badacze wielokrotnie ogłaszali, że znaleźli pozostałości biblijnej łodzi, a jednak do dziś nie udało się potwierdzić, że taka konstrukcja istniała. Badania jednak trwają i nie wiadomo, co przyniesie przyszłość. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Gdzie w 2025 roku wakacje kosztują najmniej? Nowy ranking zaskakuje
Zestawienie najtańszych wakacyjnych kierunków na 2025 rok pokazuje, że koszty rodzinnego urlopu w popularnych kurortach mogą różnić się nawet o kilkaset złotych. W niektórych miejscach w Europie za posiłki, napoje i inne podstawowe wydatki zapłacimy wyjątkowo mało.
Spis treści: Najbardziej przystępny cenowo kierunek na rodzinne wakacje Jak kształtują się ceny w pozostałych wakacyjnych destynacjach? Ranking najtańszych wakacyjnych kierunków w Europie Wielu turystów, planując rodzinne wakacje, kieruje się nie tylko gwarancją dobrej pogody i dostępnością atrakcji dla dzieci, lecz także kosztami pobytu. Z myślą o tych, którzy chcą połączyć udany wypoczynek z rozsądnym budżetem, brytyjski operator usług finansowych opublikował najnowszy raport Post Office Travel Money Family Holiday. Zestawienie wskazało kierunki, które oferują najlepszy stosunek jakości do ceny, ujawniając, gdzie rodzinne wakacje mogą okazać się najbardziej korzystne finansowo. Najbardziej przystępny cenowo kierunek na rodzinne wakacje Według najnowszego raportu Post Office Travel Money Family Holiday, miasto Marmaris w Turcji wyprzedziło Słoneczny Brzeg w Bułgarii, zdobywając tytuł najbardziej przystępnego cenowo kierunku na rodzinne wakacje w 2025 roku. Analiza porównywała ceny 10 podstawowych artykułów – od posiłków i napojów po kremy z filtrem przeciwsłonecznym. Okazało się, że w 2025 roku popularny kurort nad Morzem Egejskim oferuje turystom najlepszy stosunek jakości do ceny – zestaw 10 produktów kosztuje tam 637 zł. Wynik ten pozwolił Turcji pokonać 15 innych popularnych destynacji, w tym Algarve, Ibizę czy Lanzarote. Marmaris zepchnęło z pierwszego miejsca Słoneczny Brzeg, ubiegłorocznego lidera zestawienia, różnicą... 2,50 zł. Wzrost cen w Bułgarii, napędzany inflacją na poziomie 17,2% w ciągu ostatniego roku, przyczynił się do spadku pozycji tamtejszego kurortu. Choć w Marmaris również odnotowano podwyżki (o 10,3%), to ceny pozostały wyraźnie niższe. Przykładowo butelka piwa kosztuje tam o 4,74 zł mniej niż w Słonecznym Brzegu, krem do opalania jest tańszy o 4,15 zł, a dwudaniowy lunch dla pary dorosłych turystów – o 13 zł. Trzecie miejsce wśród najtańszych kierunków zajęło portugalskie Algarve, które (mimo 15-procentowego wzrostu cen) wciąż oferuje najlepszy stosunek jakości do ceny w strefie euro. Średni koszt 10 produktów wynosi tam 709 zł. Tuż za nim uplasowało się Pafos na Cyprze, z ceną 714 zł, co stanowi niewielki spadek w porównaniu z ubiegłym rokiem. Jak kształtują się ceny w pozostałych wakacyjnych destynacjach? A jak prezentują się kolejne pozycje w rankingu? Turyści planujący wakacje na Ibizie muszą przygotować się na znacznie wyższe wydatki – średni koszt 10 analizowanych produktów jest tam niemal dwukrotnie wyższy niż w Mamaris. Z kwotą 1199 zł za ten sam zestaw, wyspa z archipelagu Balearów okazała się najdroższym kierunkiem spośród wszystkich 16 ujętych w badaniu. Pozycje poszczególnych destynacji pozostają w ścisłym związku z poziomem inflacji. W większości z nich ceny wzrosły, a w ośmiu (w Marmaris, Słonecznym Brzegu, Algarve, Costa del Sol, na Kos, Korfu, Maderze i Majorce) podwyżki przekroczyły 10%. Co istotne, w trzech miejscach odnotowano spadki cen. Przykładem jest Lanzarote, które w 2024 roku zajmowało 7. pozycję wśród najtańszych kierunków, a obecnie znalazło się na piątym miejscu, z kosztem zestawu 10 produktów wynoszącym średnio 749 zł. Ceny spadły też w Pafos na Cyprze oraz na greckiej Krecie. – Inflacja cen w całej Europie oznacza, że rodziny muszą uwzględniać w budżecie rosnące wydatki na posiłki, napoje i inne usługi turystyczne. Starannie zaplanowany budżet i przygotowanie planu wakacji przed wyjazdem mogą znacząco zmniejszyć ryzyko przekroczenia kosztów podczas pobytu za granicą – dodała Laura Plunkett, szefowa działu finansów turystycznych w Post Office Travel Money Family Holiday. Ranking najtańszych wakacyjnych kierunków w Europie: Marmaris (Turcja) Słoneczny Brzeg (Bułgaria) Algavre (Portugalia) Pafos (Cypr) Lanzarote (Wyspy Kanaryjskie) Costa del Sol (Hiszpania) Kreta (Grecja) Kos (Grecja) Rodos (Grecja) Puglia (Włochy) Sliema (Malta) Korfu (Grecja) Funchal (Madera) Poreč (Chorwacja) Majorka (Hiszpania) Ibiza (Hiszpania) Źródło: Travel And Tour World, Post Office Travel Money, Times & Star Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Skarb odkryty w starożytnym wraku. Znajdował się na głębokości 45 metrów u wybrzeży Turcji
Podwodni archeolodzy odnaleźli zjawiskowy wrak sprzed 2000 lat, a na jego pokładzie niezwykle dobrze zachowane ceramiczne naczynia. Statek zatonął u wybrzeży tureckiej prowincji Antalya.
Spis treści: Statek towarowy na dnie morza Handel śródziemnomorski od zachodu po wschód Kolejny wrak odkryty w Morzu Śródziemnym Wraki statków są niezwykle cennym źródłem wiedzy dla archeologów. Często zachowują się w bardzo dobrym stanie, zwłaszcza w środowiskach wodnych o niskiej zawartości tlenu, w których proces rozkładu jest znacznie mniejszy, a naturalne czynniki niejako konserwują ich konstrukcję. To swoiste kapsuły czasu, dzięki którym badacze mogą zobaczyć, jak wyglądało życie setki, a czasem tysiące lat temu. Statek towarowy na dnie morza Tak też jest w przypadku wraku, który odkryto u wybrzeży Turcji, niedaleko Adrasan w prowincji Antalya, w południowo-zachodniej części kraju. Podwodni archeolodzy znaleźli pozostałości statku na głębokości ok. 45 metrów. Wstępne datowanie wykazało, że pływał na wodach Morza Śródziemnego od ok. II wieku p.n.e. do I wieku n.e., czyli na przełomie okresu hellenistycznego i rzymskiego – To odkrycie jest wyjątkowe ze względu na stan zachowania artefaktów, które znajdowały się na pokładzie statku – napisali w oświadczeniu tureccy badacze. To wysokiej jakości ceramiczne naczynia, a wiele z nich było misternie zdobionych wzorami znanymi z kultury hellenistycznej. – Technika wykonania tych artefaktów, nigdy wcześniej nieużywana na tak szeroką skalę, stworzyła naturalny środek uszczelniający, który chronił przedmioty przed korozją i erozją morską przez ponad 2000 lat – twierdzą archeolodzy. Wśród odnalezionych przedmiotów badacze znaleźli najróżniejsze misy, talerze, tace i garnki, a wszystkie były ułożone w niemal doskonały sposób, jakby dopiero przed chwilą wypłynęły z portu w stronę kraju, do którego miały trafić. – To niezwykle cenne odkrycie nie tylko dla naszego kraju, ale także dla światowego dziedzictwa kulturowego – mówił Mehmet Nuri Ersoy, minister kultury Turcji, który sam także wraz z archeologami zszedł na dno morza, aby na własne oczy obejrzeć wrak. Handel śródziemnomorski od zachodu po wschód – To odkrycie niepodobne do żadnego innego na świecie. Ceramika załadowana na ten statek towarowy przetrwała do czasów współczesnych, niemal nie widać na tych naczyniach śladu czasu – dodał Ersoy. Zespół naukowców przypomniał, że do tej pory w regionie pomiędzy starożytnym miastem Patara a Mersin znaleziono ponad 400 wraków statków. – To pokazuje skalę handlu morskiego w czasach antyku we wschodniej części Morza Śródziemnego – podkreślają archeolodzy. Badacze uważają, że statek płynął w stronę dzisiejszej Turcji i miał dostarczyć wysokiej jakości produkty tamtejszym handlarzom, którzy prawdopodobnie zaopatrywali osoby o wysokim statusie. – Organizacja przechowywania ładunku rzuca światło na to, jak starożytni kupcy radzili sobie z przewożeniem delikatnych przedmiotów, aby przetrwały trudne warunki na morzu. Naczynia były dodatkowo zabezpieczone gliną, aby nie potłukły się np. podczas sztormu – wyjaśniali badacze. Kolejny wrak odkryty w Morzu Śródziemnym Turecki minister Ersoy przy okazji prezentacji odkrycia wraku ogłosił powstanie nowego muzeum, które poświęcone będzie śródziemnomorskiej archeologii podwodnej. W placówce mają być wystawione wszystkie dotychczas odkryte w wodach tureckich artefakty, które znaleziono na dnie morza. – Turcja staje się światowym liderem w archeologii podwodnej – stwierdził szef resortu kultury. To już kolejne odkrycie wraku statku w Morzu Śródziemnym w ciągu ostatniego miesiąca. W czerwcu archeolodzy natknęli się na pozostałości XVI-wiecznego wraku „Camarat 4”. Znajdował się na głębokości ponad 2500 metrów i znaleziono go u wybrzeży Ramatuelle w Prowansji. Co ciekawe, badacze odkryli, że pomimo ogromnej głębokości, na której osiadł zatopiony statek, a także jego wieku, na pokładzie znajdował się mikroplastik. Podczas analiz artefaktów znaleziono na nich cząsteczki tworzyw sztucznych. Źródło: ministerstwo kultury Turcji Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
To jedna z najwspanialszych świątyń. Stała się symbolem zmian zachodzących na świecie
Hagia Sophia uchodzi za jedno z największych dzieł architektury bizantyjskiej. Na przestrzeni wieków wspaniała świątynia była świadkiem wielu dziejowych wydarzeń – koronacji cesarzy, krucjat, wielkich kataklizmów i przemian zachodzących w religii i polityce. Dziś jest nie tylko miejscem modlitwy, ale także jedną z najwspanialszych atrakcji turystycznych i najbardziej wyrazistym symbolem Stambułu.
Spis treści: Zanim powstała Hagia Sophia Justynian I zapragnął wybudować najwspanialszą świątynię Kościół Mądrości Bożej stał się meczetem Mądrości Bożej Świątynia stała się muzeum Międzynarodowy skandal Bizantyjskie mozaiki to arcydzieła sztuki sakralnej Co jeszcze można podziwiać w świątyni? Każdy miłośnik historii i zabytków powinien przynajmniej raz udać się do Stambułu. Wspaniały pałac Topkapi, imponujący pałac Dolmabahçe, Cysterna Bazyliki, ikoniczna wieża Galata – można tak wymieniać i wymieniać. Na liście atrakcji dawnej stolicy Turcji nie można pominąć meczetów, a zwłaszcza jednego – górującej nad miastem świątyni Hagia Sophia. To unikatowe miejsce, wpisane na listę UNESCO, stanowi najwspanialszy przykład bizantyjskiej architektury i sztuki. Zanim powstała Hagia Sophia Przed Hagią Sophią na miejscu, gdzie dziś wznosi się wspaniały meczet, istniały dwie świątynie. Pierwsza powstała w 325 roku, gdy Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański władca Imperium Rzymskiego, założył Konstantynopol. Kościół „Megale Ekklesia” (czyli „Wielki Kościół”) pełnił funkcję głównego miejsca modlitwy w nowej stolicy. Dokładny wygląd budowli nie jest znany. Najprawdopodobniej był to dość prosty bazylikowy budynek z drewnianym stropem. Wiadomo natomiast, że świątynia spłonęła w 404 roku. Wtedy w Konstantynopolu wybuchły zamieszki w związku z wygnaniem Jana Chryzostoma, gdy cesarzowa Eudoksja nie zgodziła się na reformy patriarchy. Kolejny kościół powstał w 415 roku, z polecenia cesarza Teodozjusza II. Nowa świątynia pełnymi garściami czerpała z tradycji rzymskiej. Składała się z bazyliki z atrium, a jej fasadę zdobiły marmury. Niestety, nowa budowla nie przetrwała nawet stu lat. 13 stycznia 532 roku w Konstantynopolu rozpoczęło się powstanie ludowe, będące reakcją na politykę Justyniana I Wielkiego (rewolta Nika). W trakcie trwających pięć dni krwawych walk w mieście spłonęło wiele budynków. Jednym z tych, które strawił ogień, był kościół. Justynian I zapragnął wybudować najwspanialszą świątynię Jeszcze w tym samym roku cesarz zarządził odbudowę świątyni. Prace z tym związane zlecił Antemiuszowi z Tralles, uznanemu inżynierowi i matematykowi, i Izydorowi z Mieltu, cenionemu architektowi. Według Prokopiusza z Cezarei, Justynian I osobiście uczestniczył w planowaniu kościoła. Władca pragnął bowiem, by nowa świątynia przywróciła miastu świetność i stała się symbolem potęgi Bizancjum. W samym centrum projektu znalazła się ogromna kopuła o średnicy około 31 metrów. W zamierzeniu projektantów, element ten miał unosić się na pendentach, umożliwiających osadzenie go na kwadratowym planie. Udało się. Kopuła nowej świątyni w Konstantynopolu była jednym z najśmielszych rozwiązań w ówczesnej architekturze. Najśmielszych i najnowocześniejszych. Nowa świątynia otrzymała nazwę „Hagia Sophia”, co można przetłumaczyć jako „Mądrość Boża” lub „Święta Mądrość”. Budowla została poświęcona 27 grudnia 537 roku. Według legendy, po zakończeniu prac cesarz miał powiedzieć: „Salomonie, przewyższyłem cię!”. Miało to oznaczać, że Hagia Sophia jest wspanialsza od biblijnej Pierwszej Świątyni. Hagia Sophia symbolizowała związek cesarstwa z Bogiem Na przestrzeni lat Hagia Sophia pełniła funkcję najważniejszego miejsca kultu religijnego w całym Cesarstwie Bizantyjskim. Nie zmieniło tego nawet potężne trzęsienie ziemi, które rozpętało się w 558 roku. Kataklizm poważnie zagroził świątyni. Runął wówczas jej najważniejszy punkt – centralna kopuła. Niebawem Hagia Sophia odzyskała świetność. Cesarz właściwie natychmiast zarządził odbudowę zniszczonych fragmentów. Nic dziwnego. W końcu wspaniała świątynia nie tylko symbolizowała potęgę imperium, ale także jego związek z Bogiem. Żeby uniknąć podobnych sytuacji w przyszłości, nowa kopuła została podwyższona. Ten zabieg zwiększył stabilność konstrukcji. Należy jednak wspomnieć, że żadne rozwiązania architektoniczne nie mogły uchronić wspaniałego kościoła przed zagrożeniem, które zawisło nad miastem dziewięć wieków później. Hagia Sophia w okresie ikonoklazmu W VIII wieku w Bizancjum rozpoczął się okres sprzeciwu wobec kultu obrazów. Z polecenia Leona III w 726 roku zaczęto niszczyć wizerunki Maryi z Nazaretu, Jezusa Chrystusa i świętych. Trwało to do 843 roku, kiedy cesarzowa Teodora, regentka sprawująca władzę w imieniu Michała III, położyła kres tym działaniom. W tym czasie wiele mozaik w najważniejszej świątyni w mieście zniszczono lub zamalowano. W IX stuleciu rozpoczął się mozolny proces przywracania dekoracji i tworzenia nowych, co stanowiło wyraz triumfu ikonoduli. Klęski naturalne i grabieże W 989 roku rozpętało się kolejne trzęsienie ziemi. Także tym razem majestatyczna kopuła runęła. Budowa nowej trwała dwa lata. Proces nadzorował Trdat, osmański architekt. W 1204 roku Konstantynopol zdobyli krzyżowcy biorący udział w IV krucjacie. Świątynia została wówczas zbezczeszczona i ograbiona. W mieście powstało Cesarstwo Łacińskie i aż do jego odzyskania w 1261 roku Hagia Sophia służyła katolikom. Kolejne poważne zniszczenia dokonały się 1894 roku, gdy Stambuł ponownie nawiedziło potężne trzęsienie ziemi. Zniszczeniu uległa wówczas część dekoracji. Kościół Mądrości Bożej stał się meczetem Mądrości Bożej 29 maja 1453 roku Konstantynopol – symbol potęgi władzy cesarskiej – padł łupem Turków osmańskich. Zdobycie miasta i śmierć Konstantyna XI Paleologa pociągnęły za sobą upadek Bizancjum. Mehmed II Zdobywca uczynił miasto stolicą swojego imperium, którą pozostało aż do XX wieku. Hagia Sophia przetrwała potężny ostrzał artylerii tureckiej. Budowla zachwyciła sułtana swoim majestatem do tego stopnia, że zdecydował się zachować ją w niemal niezmienionej formie. Niemal, bo budowla musiała zostać dostosowana do wymogów kultu muzułmańskiego. Ostatnie nabożeństwo 28 maja w kościele odbyła się ostatnia msza. W liturgii uczestniczyli wszyscy obrońcy miasta, bez względu na wyznanie. Obok siebie stanęli biskupi, księża i mnisi, którzy wcześniej zarzekali się, że „nie postawią nogi w katedrze, dopóki nie oczyści się jej z rzymskiego skażenia”. W obliczu niebezpieczeństwa, wszyscy wznosili modły o oswobodzenie. Dziedzictwo dwóch religii Po zdobyciu miasta kościół Mądrości Bożej został przemianowany na meczet Mądrości Bożej. Wspaniałe mozaiki i freski, prezentujące postaci religii chrześcijańskiej, zniknęły pod warstwą tynku. Rygorystyczne zasady islamu zabraniały bowiem przedstawień figuralnych w miejscach modlitwy. Odkryta pozostała jedynie mozaika przedstawiająca Matkę Boską w apsydzie i serafów w pendentywach (jedynie zakryto ich twarze metalowymi osłonami w kształcie gwiazd). We wnętrzu pojawił się mihrab, czyli wskazująca kierunek Mekki nisza. Z rozkazu Mehmeda II dodano także minbar, czyli kazalnicę. Nieco później, bo w XVI wieku, dobudowano cztery minarety. Elementy te pełniły przede wszystkim funkcję religijną, ale pozwoliły też wzmocnić nadwyrężoną konstrukcję kopuły. Na przestrzeni wieków świątynia doczekała się rozbudowy. Dodano między innymi bibliotekę, sułtańską lożę, mauzolea władców, fontannę do ablucji i medaliony z imionami Mahometa i kalifów. W ten sposób Hagia Sophia stała się unikatowym miejscem, łączącym chrześcijańskie i muzułmańskie dziedzictwo. Świątynia stała się muzeum Po zdobyciu Konstantynopola, Imperium Osmańskie rozpoczęło podbój Europy. Marsz Turków osmańskich powstrzymała dopiero Liga Święta, w 1683 roku. Po porażce pod Wiedniem, państwo Osmanów istniało jeszcze przez niemal 250 lat. Gdy 1 listopada 1922 roku sułtanat został zniesiony, a ostatni sułtan, Mehmed VI, uciekł, formalnie przestało istnieć. Niemal rok później, 29 października 1923 roku, powołana została Republika Turcji. Co wówczas stało się z meczetem? Żeby podkreślić nowoczesny, świecki charakter państwa, w 1934 roku Mustafa Kemal Atatürk zadecydował o zmianie przeznaczenia Hagii Sophii. Miejsce modlitwy, które przez 916 lat służyło chrześcijanom, a przez 481 lat – muzułmanom, zaczęło pełnić funkcję muzeum. Tym samym wspaniała Hagia Sophia stała się dostępna dla ludzi z całego świata. Po dokonaniu sekularyzacji świątyni, rozpoczęły się intensywne prace konserwatorskie. Freski i mozaiki, które przez prawie pięć stuleci były ukryte pod warstwą tynku, ponownie ujrzały światło dzienne. Z posadzki zniknęły dywany. Międzynarodowy skandal Jako muzeum Hagia Sophia stała się jedną z największych atrakcji Turcji. Wspaniała świątynia każdego roku przyciągała miliony odwiedzających, aż do lipca 2020 roku, kiedy sąd administracyjny w Turcji wydał postanowienie o unieważnieniu dekretu z 1934 roku, na mocy którego Hagia Sophia została przekształcona w muzeum. Po tej decyzji Recep Tayyip Erdoğan wydał dokument, w którym postanowił, że od 24 lipca budowla na nowo będzie pełnić funkcję miejsca modlitwy muzułmanów. Właściwie można było się tego spodziewać, bo faktyczne odejście od świeckości muzeum nastąpiło już w 2016 roku. Wtedy po raz pierwszy od 81 lat muezin zaintonował w jej wnętrzu ezan wzywając wiernych do modlitwy. Decyzja tureckiego prezydenta wywołała sprzeciw Hieronima II, zwierzchnika greckiego Kościoła prawosławnego. Swoje niezadowolenie wyraził też Bartłomiej I, ekumeniczny patriarcha Konstantynopola. Papież Franciszek, głowa Kościoła katolickiego, wyraził głęboki smutek w związku z tą decyzją, a władze kilku krajów, w tym Grecji, Francji i Stanów Zjednoczonych wystosowały protest. Zdało się to na nic, bowiem decyzja Erdoğana miała wymiar nie tylko religijny, ale także polityczny. Prezydent w ten sposób podkreślił imperialną przeszłość kraju. Zwiedzanie? Tak, ale z ograniczeniami Na szczęście tym razem chrześcijańskie mozaiki nie zostały trwale ukryte. Zdobienia są zakrywane na czas nabożeństw. Recep Tayyip Erdoğan obiecał, że nie zostawi turystów z niedosytem. Prezydent obiecał, że religijne i kulturalne dziedzictwo będzie dostępne dla wszystkich, nie tylko dla muzułmanów. Zapewnił też, że opłaty za wstęp zostaną zniesione. Obietnicy dotrzymał. Turyści mogli wchodzić do świątyni wspólnie z wiernymi, a dystans między nimi zapewniały jedynie barierki i znaki. Zmieniło się to na początku 2024 roku, kiedy Mehmet Nuri Ersoy, turecki minister kultury i turystyki, ogłosił nowe zasady zwiedzania meczetu. Od stycznia przewodnicy nie mogą oprowadzać zwiedzających po korytarzach. Turyści od razu są kierowani na górną galerię. Przywrócona została też opłata za wstęp. Na osłodę, na początku 2025 roku przekazana została informacja, że do zwiedzania udostępnione zostaną podziemia świątyni – tunele piwnice i grobowce, do których nie można było wchodzić przez ponad 1500 lat. Czy warto odwiedzić to miejsce? Hagia Sophia skrywa w sobie ogrom bogactwa, nie tylko kulturowego i religijnego, ale także artystycznego. Odpowiedź wydaje się być oczywista. Z górnej galerii można spojrzeć z ciekawej perspektywy na tę perełkę architektury sakralnej. Bizantyjskie mozaiki to arcydzieła sztuki sakralnej Z poziomu górnej galerii można podziwiać między innymi wspaniale zachowane bizantyjskie mozaiki. Kunsztowne dzieła przedstawiają wizerunki świętych, a każde skrywa w sobie unikatową symbolikę. Poniżej wymieniamy najwspanialsze dekoracje, które po prostu trzeba zobaczyć. Mozaika Deesis Pochodzące z XIII wieku dzieło znajduje się na galerii katedry. Mozaika stworzona dla upamiętnienia końca użytkowania świątyni przez katolików przedstawia Chrystusa Pantokratora, po którego lewej stronie znajduje się Najświętsza Maria Panna, a po prawej – Jan Chrzciciel. Kunsztowne dzieło zdobi galerię południową, która była zarezerwowana dla cesarza i członków jego dworu. To umiejscowienie sugeruje, że było ono przeznaczone wyłącznie dla nielicznych. Rekonstrukcje serafów W pendentywach galerię zdobią pozbawione twarzy wizerunki serafów. Odkryli je w 1849 roku bracia Fossati, podczas prowadzenia prac konserwatorskich. Dwa z czterech wizerunków aniołów to rekonstrukcje. Po oryginalnych mozaikach pozostały jedynie niewielkie fragmenty. Mozaika Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus Sklepienie głównej absydy zdobi wizerunek siedzącej na tronie bez oparcia Matki Bożej, na której kolanach siedzi Dzieciątko Jezus. To pierwsza mozaika, która powstała w Hagii Sophii po burzliwym okresie ikonoklazmu. Dzieło odsłonięte 29 marca 867 roku najprawdopodobniej jest rekonstrukcją wcześniejszej, pochodzącej z VI wieku mozaiki. Mozaika nad bramą cesarską Jednym z najwspanialszych dzieł zdobiących kościół jest mozaika umieszczona w tympanonie bramy cesarskiej, symbolizująca wieczną władzę cesarzy bizantyjskich, nadaną im przez Zbawiciela. Dzieło przedstawia Chrystusa Pantokratora, siedzącego na wysadzanym klejnotami tronie. W lewej ręce trzyma księgę, w której zawarta jest inskrypcja: „Pokój z tobą. Ja jestem światłością świata”. Prawą ręką Chrystus udziela błogosławieństwa. Hołd składa mu klęczący u jego stóp cesarz Leon VI Filozof. Po bokach Jezusa widnieją medaliony z wizerunkiem Marii i Archanioła Gabriela. Mozaika cesarzowej Zoe Mozaika, na której uwieczniony został wizerunek bizantyjskiej cesarzowej Zoe, znajduje się w południowej galerii. Przedstawiono na niej władczynię trzymającą zwój. Po lewej stronie umieszczono cesarza Konstantyna IX Monomacha, który ofiaruje Jezusowi worek z kosztownościami. Nad jego głową widnieje inskrypcja: „Konstantyn Monomach, pobożny władca Rzymian i sługa jedynego Boga Jezusa”. Inskrypcja pojawia się także nad głową cesarzowej. Ta głosi: „Wielce pobożna cesarzowa Zoe”. Co jeszcze można podziwiać w świątyni? W obszarze górnej galerii można zwiedzić lożę cesarzowej. To prywatny obszar widokowy, który tysiące lat temu był zarezerwowany wyłącznie dla bizantyjskich cesarzowych. Usytuowany w taki sposób, by zapewniał idealny widok na główną salę, niegdyś pozwalał władczyniom obserwować nabożeństwa i ceremonie. Dziś pozwala poczuć atmosferę cesarskiego dworu. Zwiedzanie świątyni daje możliwość przyjrzenia się z bliska najmisterniejszym detalom świątyni. Kunsztownie zdobione marmurowe balustrady, masywne kolumny, wspaniałe wzory na ścianach – to wszystko jest w zasięgu zwiedzających. Niestety, na dolną część można spoglądać tylko z poziomu galerii. Obszar, gdzie odbywają się modlitwy, jest zamknięty dla turystów. O czym należy pamiętać? Jako że Hagia Sophia jest czynnym meczetem, obowiązują pewne zasady zwiedzania. Najważniejsze wymieniamy poniżej. Odwiedzający to miejsce powinni mieć na sobie skromny strój. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni, powinni zakryć ramiona i kolana. Ponadto panie muszą pamiętać o zakryciu włosów chustą. Zgodnie z islamskim zwyczajem, do muzułmańskich świątyń wchodzi się boso, ale turyści nie muszą zdejmować butów. Wynika to z faktu, że nie mają wstępu do części, w której odbywają się modlitwy. W czasie modlitw Hagia Sophia pozostaje zamknięta. Przed udaniem się na miejsce, warto sprawdzić aktualny harmonogram. Przed wejściem do meczetu, zwiedzający są poddawani kontroli bezpieczeństwa. To rutynowa i niezbędna czynność. Fotografowanie wnętrza Hagii Sophii jest dozwolone, ale zaleca się nie używać lampy błyskowej. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kluczowa rola kobiet w prastarym mieście Çatalhöyük. Co mówią ich groby?
Kobiety odgrywały kluczową rolę w funkcjonowaniu jednego z najstarszych miast świata – Çatalhöyük w obecnej Turcji. Taki wniosek był możliwy dzięki analizie DNA ich szczątków złożonych… pod posadzkami domów. W analizach uczestniczyli Polacy.
Spis treści: Szkielety pod podłogą domów Krewni w domach? Nie zawsze Szczególna rola kobiet Równość mieszkańców osady na barkach kobiet Çatalhöyük jest stanowiskiem archeologicznym położonym w centralnej Turcji. Niegdyś znajdowała się tutaj obszerna osada. Ale była wyjątkowa pod wieloma względami: nie było tutaj ulic, a domostwa przylegały do siebie ścianami. Z lotu ptaka wyglądała jak plaster miodu. Ludzie żyli tutaj prawie 1200 lat – od 7100 do 5950 roku p.n.e. W momencie rozkwitu żyło tu nawet 6 tys. osób. Kiedyś Çatalhöyük określano najstarszym miastem świata, ale nie jest to prawda. Jednak jest to jedna z najstarszych złożonych i największych osad na świecie. Obecnie jej relikty znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Od lat w badaniach tego miejsca zaangażowani są polscy archeolodzy i badacze innych specjalności. Właśnie opublikowano publikację naukową w prestiżowym „Science”, której są współautorami. Rzuca ona nowe światło na rolę kobiet. Szkielety pod podłogą domów Jedną z zaskakujących dla nas rzeczy jest sposób pochówków mieszkańców osady. Otóż składano ich na wieczny odpoczynek w domach – w jamach pod posadzką. Podobnie było w przypadku innych osad z na Bliskim Wschodzie w okresie neolitu, czyli w czasach, gdy upowszechniło się rolnictwo i hodowla. Na potrzeby najnowszych badań, które opublikowano na łamach czasopisma „Science”, przeanalizowano genomy 131 ludzi z Çatalhöyük. Naukowców ciekawiło, kim byli ludzie pochowani w poszczególnych domach i jakie łączyły ich więzy pokrewieństwa. Badania paleogenetyczne wykonał zespół genetyków z Bliskowschodniego Uniwersytetu Technicznego i uniwersytetu Hacettepe w Ankarze pod kierunkiem prof. Mehmeta Somela, we współpracy m.in. z prof. Arkadiuszem Marciniakiem z Wydziału Archeologii z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace zespołu trwały przez 12 lat, bo pobrano próbki z kilkuset szczątków, ale tylko część nadawała się do analiz. Krewni w domach? Nie zawsze Badaczy czekało kilka zaskoczeń. Otóż okazało się, że we wczesnym okresie funkcjonowania osady pochówki należały w głównej mierze do członków rodzin biologicznych. Jednak w kolejnych stuleciach to genetycznie niespokrewnione ze sobą osoby były w głównej mierze grzebane w poszczególnych domach. Taką prawidłowość sugerował już kilka lat temu dr Maciej Chyleński z UAM w Poznaniu. Teraz udowodniono ją ponad wszelką wątpliwość. Stwierdzono też, że ludzie pochowani razem, zarówno ci powiązani więzami biologicznymi, jak i ich nieposiadający, jedli podobną żywność. A to oznacza, że zapewne także mieszkali razem. Wniosek: w jednym domu mieszkały osoby niespokrewnione ze sobą. Być może świadczy to o praktyce przyjmowania niespokrewnionych biologicznie osób, która była formą opieki zastępczej lub adopcji. Szczególna rola kobiet Çatalhöyük uznawane jest za jedną z najwcześniejszych na świecie, w pełni ukształtowanych osad rolniczych, zamieszkiwanych przez egalitarną społeczność. Jednak pewne odkrycia wskazywały na szczególną rolę kobiet – są to figurki korpulentnych przedstawicielek tej płci. Stały się one inspiracją do powstania hipotez o matriarchalnym charakterze tej społeczności. Sporym zaskoczeniem dla badaczy było bogate wyposażenie grobów dziewczynek. Znajdowało się tam ponad pięć razy więcej przedmiotów, takich jak paciorki i bransolety, misy i kosze, pigment czy kamienne ostrza, niż w porównywalnych grobach chłopców. Praktyka ta trwała przez cały okres istnienia Çatalhöyük. Powiązanie genetyczne osób pogrzebanych w domach przebiegały głównie w linii żeńskiej. – Pokrewieństwa po linii żeńskiej się nie spodziewaliśmy – przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska prof. Marciniak. Oznacza to, że to kobiety pozostawały w domach, a mężczyźni je opuszczali. Z wcześniejszych badań wiadomo, że ta sprawa w ówczesnej Europie wyglądała na odwrót. – Obecność dużej ilości krewnych nie-biologicznych utrudniało wykrycie tej prawidłowości we wcześniej publikowanych badaniach pilotażowych, ale obecne wyniki jasno wskazują większą trwałość linii żeńskich w obrębie domostw – mówi dr Chyleński. Równość mieszkańców osady na barkach kobiet Zdaniem badaczy kobiety odgrywały dominującą rolę w społeczności zamieszkującej osadę w Çatalhöyük. Jak zauważa prof. Arkadiusz Marciniak, którego zespół bada ostatni etap zasiedlenia osady, „pozycja kobiet staje się szczególnie dominująca pod koniec głównego etapu zasiedlenia osady, która liczyła wówczas około tysiąca mieszkańców. Czy oznacza, że kobiety zajmowały kluczowe „stanowiska” i, na przykład, kierowały osadą? – Tak nie możemy o tym mówić. Społeczeństwo było egalitarne przez cały czas trwania osady. Uważamy, że wdrożona była i konsekwentnie stosowana strategia, która zapobiegała i likwidowała przejawy nierówności, które mogły się pojawiać – mówi National Geographic Polska prof. Marciniak. – Okazuje się, że z jakiegoś powodu utrzymywanie takiej zamierzonej równości złożono na barki kobiet – podsumowuje. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Znachor z Nikozji zdradził mi sekret miasta, którego nie widać z południa
Nikozja to stolica pełna kontrastów – nowoczesna i barwna od południa, nostalgiczna i tradycyjna po stronie północnej. Podczas podróży z przewodnikiem Spyrosem Christofim odkryłem miejsca, których nie ma w przewodnikach.
Spis treści: Nowoczesna Nikozja Barowe życie i nocna energia miasta Nikozja podzielona granicą – świat po drugiej stronie Ślady przeszłości i duch oporu Świątynie, kawa i Fikardou – Cypr jak przed wiekami To najstarsze wino świata – upiera się Spyros Christofi, mój przewodnik, gdy w ciepłym wieczornym powietrzu unosimy szklaneczki commandarii. Wino wzięło nazwę od rycerzy krzyżowych, którzy niegdyś żyli na Cyprze. Nie przepadam za słodkimi trunkami, ale pobyt w Nikozji – stolicy wyspy – zobowiązuje. Są tu nie tylko najlepsze bary i kluby, ale też największy wybór commandarii. Raczył się nią ponoć król Anglii Ryszard Lwie Serce, kieliszkiem nie pogardzał podobno też sułtan Sulejman II. Ten trunek jest śladem dawnej Nikozji, stolica stawia jednak na nowoczesność. Podlega ciągłej przebudowie. Nowoczesna Nikozja Plac Eleftheria zmienił się pod okiem architektów ze studia Zahy Hadid, zyskując futurystyczny most oraz zatrzęsienie kwietników, ławek i oczek wodnych. Stały punkt miasta wyznacza też Wieża 25, wysoki gmach autorstwa francuskiego projektanta Jeana Nouvela kryjący biura i mieszkania. Liczący sobie 67 m wysokości budynek zadziwia jasną ażurową fasadą z wyciętymi wzorami geometrycznymi oraz pełnymi roślin balkonami – od strony południowej. Od ponad 10 lat działa też tutaj modernistyczna przestrzeń wystawowa – Galeria AG Leventis, skupiająca dzieła cypryjskich artystów oraz pokaźną „kolekcję paryską” (m.in. dzieła Renoira, Chagalla czy Moneta). Te wszystkie stosunkowo nowe inwestycje są częścią większego planu – uczynienia ze stolicy Cypru miasta nowoczesnego, dynamicznego, w którym da się przyjemnie żyć, pracować, ale również oddawać wszelakim rozrywkom. Barowe życie i nocna energia miasta Cypryjczycy mają zresztą wyjątkowy talent do zabawy, o czym przekonuję się wieczorem, gdy mój przewodnik prowadzi mnie w trasę od baru do baru. W Silver Star próbuję commandarii, ale chwilę później trafiamy do Lost & Found Drinkery, w którym barmani leją z szejkerów strugi drinków, a gdy zgłodniejesz, podsuwają miski ramenu. Jestem zaskoczony, wręcz zdumiony, Nikozja dotąd kojarzyła mi się raczej z zawiłą historią, muzeami archeologicznymi i szacownymi zabytkami. – Miasto ma różne oblicza, znajdziesz tu wszystko – tłumaczy mi Spyros. I wysyła następnego dnia na turecką stronę miasta, bym zobaczył więcej śladów przeszłości. Nikozja podzielona granicą – świat po drugiej stronie Trafiam tam przejściem wieńczącym deptak handlowy Ledra. Znudzony celnik kartkuje niedbale paszport i macha zezwalająco ręką. Po chwili jestem już w Tureckiej Republice Cypru Północnego – w kraju, którego istnienia nie uznaje nikt poza Ankarą. Dla Cypryjczyków to Cypr, tyle że okupowany przez sąsiadów. Nikozja jest obecnie jedyną na świecie stolicą przedzieloną granicą państwową. Przez lata przemieszczanie się pomiędzy oboma terytoriami było utrudnione, ale od 2015 r. ruch odbywa się swobodnie. Wystarczy paszport i chwila cierpliwości, jeżeli w godzinach szczytu ustawi się na przejściu kolejka. Za granicą rozciąga się Nikozja alternatywna – pełna kamiennych budynków w kolorze piasku, labiryntu wąskich uliczek, małych kawiarni i orientalnych bazarów. Znajdzie się tu też sporo bezpańskich kotów. Ślady przeszłości i duch oporu Najważniejszy punkt tej historii to rok 1974, gdy na skutek zawirowań politycznych na wyspie wylądowały wojska tureckie. Po paru dniach walk ogłoszono rozejm, ale Turcy nie wycofali się z zajętych terenów. W 1983 r. proklamowali Republikę Turecką Cypru Północnego, która zajmuje ok. 40% powierzchni wyspy. Ruszył exodus ludności: kilkaset tysięcy Greków uciekło na południe, w drugą stronę przemieściło się ok. 60 tys. Turków. Jednak gdy docieram do północnej Nikozji, szybko zapominam o tych wydarzeniach i cieszę się poznawaniem starej części miasta. Trafiam na bazar Bandabulia – krytą halę targową zbudowaną w 1932 r. Miasto pełniło rolę ważnego punktu handlowego już 400 lat wcześniej. Do dziś to miejsce wibruje energią, przypominając targowiska Bliskiego Wschodu. Świątynie, kawa i Fikardou – Cypr jak przed wiekami Turyści skupiają się wokół meczetu Selimiye – hybrydy gotyku i stylu osmańskiego. Budynek powstał jako chrześcijańska katedra Świętej Zofii, a po zdobyciu wyspy przez Turków osmańskich w 1570 r. zmienił się w meczet. Chcę się przyjrzeć bielonym ścianom i wysokim kolumnom. Dla niewierzących ta świątynia jest symbolem kulturowym – dowodem na wielowarstwowe dziedzictwo wyspy. Zachodzę do Özerlat Coffee – najstarszej kawiarni na Cyprze, założonej przez prawnuka Dervisa Özerlata, który sto lat temu prażył ziarna na podwórku. Piję kawę, a z minaretu dobiega głos muezina. W końcu opuszczam Nikozję i jadę do wioski Fikardou, oddalonej o 30 km. W brukowanych uliczkach czas się zatrzymał – to jeden z nielicznych przykładów tradycyjnej osady na Cyprze, uznany za „starożytny zabytek”. Domy wciąż są doglądane, uprawia się pola i sady. Fikardou nie zamieniło się w skansen – to opowieść o przetrwaniu i ucieczce od niebytu. źródło: National Geographic Traveler
Uwielbiany przez turystów kurort zaczyna świecić pustkami. „Nawet plaże są opuszczone”
Turcja od lat kusi turystów wieloma nadmorskimi kurortami do wyboru. Jednocześnie kraj ten zmaga się z wysoką inflacją, co przekłada się na malejącą liczbę odwiedzin w niektórych kurortach. Przykładem jest słynny Marmaris, który zaczyna przypominać miasto-widmo.
Spis treści: Turecki kurort pustoszeje. Turyści przestali tam przyjeżdżać? Piaszczyste plaże, baśniowe zamki i nie tylko Marmaris to jeden z najpopularniejszych tureckich kurortów. Słynie z licznych atrakcji, aromatycznej kuchni lokalnej i rozgrzanych słońcem plaż. Mimo to od jakiegoś czasu nawet i one świecą pustkami. Z relacji turystów wynika, że popularny kurort zaczyna przypominać opuszczone miasto. Turecki kurort pustoszeje. Turyści przestali tam przyjeżdżać? Marmaris to miasto portowe i kurort w Turcji położony nad Morzem Egejskim. Słynie z rozgrzanych słońcem plaż i dobrze rozwiniętej infrastruktury turystycznej. Do tej pory przyciągał podróżnych jak magnes, ale od dłuższego czasu w mediach społecznościowych pojawiają się relacje podróżnych, z których wynika, że bary, restauracje, kluby nocne, a nawet i plaże w tym rejonie świecą pustkami. Jednym z powodów są wysokie ceny. To skutek inflacji, która utrzymuje się w Turcji od kilku lat, a obecnie jej wskaźnik wynosi ok. 40%. Chociaż stopa inflacji w Turcji spadała przez ostatnie 10 miesięcy, nadal jest znacznie wyższa niż w większości innych krajów. „Najpewniej to właśnie ceny sprawiły, że ludzie decydują się jechać gdzie indziej. Kiedy usiadłem i przeliczyłem, ile wydałem w zeszłym roku na loty, apartamenty, jedzenie i napoje, zdałem sobie sprawę, że mogłem pojechać gdzieś indziej, np. do Meksyku lub na Karaiby. A Turcja już nie jest taka sama. Straciła swój blask. Jeździłem tam przez ponad 20 lat i nadal kocham Kałkan, ale Marmaris mam dość. Są zdecydowanie lepsze miejsca na świecie, które warto odwiedzić” – napisał jeden z turystów. Podobnych opinii jest więcej. „Właśnie wróciłem z tego kurortu i jest naprawdę cicho i spokojnie w porównaniu do tego samego okresu w zeszłym roku. Poszedłem na zakupy wzdłuż głównej ulicy i było tam zaledwie kilka osób. Bardzo smutny widok”, „To już nie jest to samo miejsce, co kiedyś”, „Nawet plaże są opuszczone” – czytamy w kolejnych relacjach. Mimo wszystko Turcja wciąż pozostaje atrakcyjnym kierunkiem, zwłaszcza dla turystów z Europy Środkowej. Nie zanotowano drastycznego wzrostu cen wycieczek all-inclusive, które w dalszym ciągu są kuszące. Drogo jest dopiero na miejscu, biorąc pod uwagę ceny atrakcji, jedzenia i napojów. Piaszczyste plaże, baśniowe zamki i nie tylko Turecki kurort może się poszczycić nie tylko piaszczystymi, rozgrzanymi słońcem plażami. Jedną z głównych atrakcji jest zamek Marmaris i przylegające do niego muzeum. To doskonałe miejsce, by lepiej zagłębić się w historię regionu. Dodatkowo, jeśli dopisuje pogoda, ze szczytu można podziwiać pobliskie Icmeler. Na uwagę zasługują również liczne zabytki pozostawione przez tajemniczy lud. W czasach starożytnych na tych ziemiach rozciągała się bowiem Licja. Najbardziej rozpoznawalne licyjskie pozostałości to kute wysoko w skałach i bogato zdobione grobowce. Perłą regionu jest także otoczona górami Zatoka Gokova, uznawana za jedną z najpiękniejszych zatok Morza Egejskiego. Woda jest tu krystalicznie czysta i przybiera niezwykłe barwy – od jasnego turkusu po głęboki granat. To doskonałe miejsce do snorkelingu i nurkowania. Źródła: relacje turystów zamieszczane w mediach społecznościowych (grupy na FB), Itaka, Travel Planet
Ta bitwa była wielkim sukcesem. Pierwsza przełamała turecką potęgę, druga odbudowała autorytet Rzeczypospolitej
Bitwa pod Chocimiem, zarówno pierwsza, jak i druga, była ważnym zwycięstwem Rzeczypospolitej. Pierwsza zakończyła się traktatem pokojowym, który de facto był polsko-litewskim zwycięstwem. W trakcie drugiej siły obojga narodów obróciły w perzynę turecką armię. Jak przebiegały oba starcia? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Pierwsza bitwa pod Chocimiem obfitowała w zwroty akcji Druga bitwa pod Chocimiem była walnym zwycięstwem Rzeczypospolitej Chocim, dziś niewielka miejscowość w obwodzie czerniowieckim w południowo-zachodniej części Ukrainy, już w XVI wieku słynął z wybitnych walorów obronnych. W 1509 roku siły polskie pod dowództwem hetmana Mikołaja Kamienieckiego starły się tam z Mołdawianami, na czele których stał Kopacz. Polskie zwycięstwo doprowadziło do podpisania traktatu pokojowego w Kamieńcu Podolskim, na mocy którego Bogdan III Ślepy zrzekł się pretensji do Pokucia i planów małżeńskich z Elżbietą Jagiellonką. W następnym stuleciu, Chocim dwukrotnie stawał się areną walk, tym razem z Imperium Osmańskim. Pierwsza bitwa pod Chocimiem obfitowała w zwroty akcji W obliczy realnego zagrożenia ze strony Turków, Polacy udowodnili, że potrafią odłożyć na bok waśnie i swary i zjednoczyć się w imię wspólnej sprawy. Sejm podniósł podatki, by zapewnić pobór 65 tys. żołnierzy. Na dowódcę sił Rzeczypospolitej wyznaczono hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza. Plan zakładał przeniesienie działań poza polskie granice i stoczenie rozstrzygającej bitwy nad Dunajem. Miejsce, gdzie miało dojść do starcia, wybrał sam Chodkiewicz. Pole bitwy, rozpościerające się między brzegami Dniestru a zalesionymi wzgórzami i równiną, gdzie tyły zabezpieczała umocniona cerkiew i potężny zamek, idealnie wpisywało się w polską taktykę walki obronnej. Zmuszając przeciwnika do przypuszczenia oblężenia, siły hetmana Chodkiewicza mogły działać wyniszczająco, w oczekiwaniu na pospolite ruszenie. Przygotowania do wielkiej bitwy Chorągwie pod dowództwem Stanisława Lubomirskiego już w połowie 1621 roku zajęły pozycje na Podolu. Ich liczebność nie pozwalała na przeprawę do Mołdawii, ale na tym polegała misja. Zadaniem Lubomirskiego była ochrona pogranicza. Chodkiewicz nadciągnął w lipcu i już 1 sierpnia armia założyła obóz nad Dniestrem. Hetman zarządził, by kilkuset Kozaków przeprawiło się przez rzekę i zajęło zamek. Pod koniec sierpnia, pod Żwańcem, zameldował się królewicz Władysław z 10 tys. zbrojnych. Na początku września nadciągnął Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny z potężnym oddziałem Kozaków. Armia mogła przystąpić do usypywania wałów obozu obronnego. Przed umocnieniami umieszczono forty i szańce. Polski obóz mierzył 8 kilometrów kwadratowych. Otaczały go wały długie na 10 kilometrów. 2 września pod Chocimiem zjawiły się oddziały tureckie. Według historycznych zapisów, sułtan Osman II dysponował 300 tys. żołnierzy, z czego faktyczną wartość bojową przedstawiała połowa. Współczesne szacunki są skromniejsze. Zdaniem ekspertów, turecka armia liczyła ok 108 tys. ludzi. Taktyka na wyniszczenie 2 września sułtan wydał rozkaz przypuszczenia ataku. Pierwsze walki zakończyły się stratami po obu stronach, ale Rzeczpospolita zyskała przewagę nad wrogiem. Chodkiewicz chciał to wykorzystać. Podczas nocnej narady, opowiedział się za stoczeniem walnej bitwy, ale rada wojenna nie wydała na to zgody. Przyjęto strategię walki na wyniszczenie. Z każdym kolejnym dniem liczba poległych rosła, a inicjatywę raz przejmowali oblegający, raz oblegani. Wojska Rzeczypospolitej dysponowały skromnymi zapasami, zarówno żywności, jak i paszy. Konie padały jeden po drugim, więc jazda musiała zmienić strategię. Żołnierze cierpieli głód i tracili wolę walki. W oddziałach szerzyły się choroby. Takie same problemy panowały w obozie tureckim. Śmierć hetmana 18 września ciężko chory hetman zwołał naradę, w trakcie której zobowiązał wszystkich do walki do upadłego. Jan Karol Chodkiewicz zmarł 24 września. Przed śmiercią przekazał buławę Stanisławowi Lubomirskiemu. Informacja o stracie dotarła do obozu wroga. Licząc na ogólne zamieszanie, następnego dnia Turcy przypuścili atak, który jednak został krwawo odparty. Nie zmieniało to faktu, że Rzeczpospolita znalazła się w fatalnym położeniu. Kończyły się zapasy prochu, a Litwini i Kozacy nie chcieli uznać nowego przywództwa. Nie było innego wyjścia, jak zakończyć wojnę. Rokowania pokojowe zakończyły wojnę Rozmowy pokojowe rozpoczęły się jeszcze za życia Chodkiewicza. 28 września przybrały na intensywności, bo wśród Turków rozeszła się wieść o nadciągających z pomocą Kozakach dońskich i pospolitym ruszeniu. 9 października podpisano honorowy dla obu stron pokój. Rzeczpospolita uszanowała turecką zwierzchność nad Mołdawią i zobowiązała się powstrzymać Kozaków od najazdów. Z kolei Turcy mieli zapobiegać tatarskim najazdom na Rzeczpospolitą. Dniestr pozostał granicą Polski. Druga bitwa pod Chocimiem była walnym zwycięstwem Rzeczypospolitej Kolejny raz Polacy starli się z Turkami pod Chocimiem, tym razem dowodzonymi przez Husseina Paszę, w 1673 roku. Haniebne postanowienia traktatu buczackiego, na mocy którego Rzeczpospolita utraciła Podole i musiała płacić coroczny haracz w wysokości 22 tys. talarów, nie mogły się utrzymać, bo de facto czyniły z Rzeczypospolitej lennika Turcji. Tym razem na czele armii stanął hetman wielki koronny Jan Sobieski. Utalentowany dowódca ruszył z 30-tysięczną armią na obsadzaną przez Turków twierdzę w Chocimiu. Rozpoznanie wroga Do pierwszych starć doszło 9 listopada, ale walki miały charakter pozorowany i służyły rozpoznaniu pola bitwy i rozmieszczenia tureckich sił. Harcownicy obu stron prowokowali się przez cały dzień, a straty były znikome. Poległo zaledwie kilku Polaków i Turków. Pierwszy szturm Następnego dnia, po całonocnej naradzie, Sobieski przystąpił do rozstawiania sił. W pierwszej linii stanęła piechota i artyleria pod dowództwem gen. Marcina Kazimierza Kątskiego. Drugą linię utworzyła jazda. Prawe południowe skrzydło obsadziły wojska Korony, lewe zachodnie – Litwini. Niebawem siły Rzeczypospolitej wzmocniły się o ok. 5 tys. mołdawskich żołnierzy, którzy przeszli na polską stronę. Armia przeprowadziła szturm na nieprzyjaciela, jednak Turcy odparli atak. Decydująca potyczka Wieczorem Sobieski rozstawił swoje oddziały w pobliżu obwarowań wroga. W ten sposób chciał zmusić Turków do całonocnego czuwania. Hetman wiedział, że nieprzyjaciel nie przywykł do warunków, które panowały w nocy z 10 na 11 listopada. Obie armie musiały mierzyć się z przenikliwym chłodem, wiatrem, deszczem i śniegiem, ale to ludzie Husseina Paszy bardziej odczuli trudy oczekiwania na starcie. Hetman nie spieszył się z wydaniem rozkazu do ataku. Dopiero nad ranem 11 listopada zarządził szturm na pozycje wroga. Zmęczeni i przemarznięci Turcy nie byli gotowi do walki. Jazda posuwała się w głąb obozu nieprzyjaciela, odcinając mu drogę do mostu na Dniestrze. Turecka jazda rozbijała się o husarię. Po dwóch godzinach walki, turecka armia była całkowicie rozbita. Jedynie kilka tysięcy żołnierzy, z Husseinem Paszą na czele, zbiegło w kierunku Kamieńca Podolskiego. Bitwa pod Chocimiem nie zakończyła wojny Rzeczpospolita odniosła całkowite zwycięstwo, ale nie przyczyniło się to do odzyskania Podola. Nie nastąpił też wyczekiwany przełom w polsko-tureckiej wojnie, która trwała przez kolejne trzy lata i zakończyła się rozejmem w Żurawnie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Chcesz jak najszybciej wyjść z samolotu? W tym kraju zapłacisz grzywnę za swoją niecierpliwość
Jedno państwo wprowadza grzywny dla pasażerów, którzy wstaną z miejsca przed wyłączeniem sygnału pasów bezpieczeństwa w samolotach. Ta powszechna praktyka jest źródłem frustracji dla wielu podróżujących.
Spis treści: Nowe przepisy w Turcji – grzywny za przedwczesne wstawanie Powody wprowadzenia nowych regulacji Pasażerowie samolotów mają swoje nawyki, które nie tylko mogą niektórych irytować, ale nierzadko są również niebezpieczne. Z tego powodu Turecki Urząd Lotnictwa Cywilnego (CAA) postanowił wprowadzić nowe przepisy, które mają na celu zdyscyplinowanie podróżnych i poprawę porządku na pokładzie. Władze zdecydowały się na zaostrzenie regulacji, by zwiększyć bezpieczeństwo i ograniczyć ryzyko nieprzewidzianych sytuacji. Nowe przepisy w Turcji – grzywny za przedwczesne wstawanie Media obiegła informacja, że pasażerowie podróżujący samolotami do Turcji muszą liczyć się z nowymi przepisami dotyczącymi zachowań na pokładzie. Zgodnie z tymi regulacjami pasażerowie, którzy wstaną lub odepną pasy bezpieczeństwa przed wyłączeniem sygnału pasów, będą karani grzywną w wysokości 70 dolarów (62 euro). Przepisy te wprowadziła Turecka Dyrekcja Generalna Lotnictwa Cywilnego (DGCA) w odpowiedzi na rosnącą liczbę skarg na niebezpieczne zachowania podczas lądowania i kołowania samolotów. Zgodnie z rozporządzeniem „linie lotnicze są zobowiązane przypominać pasażerom o konieczności zapięcia pasów bezpieczeństwa podczas i po lądowaniu, aż do chwili, gdy samolot zakończy kołowanie i zostanie umieszczony w odpowiednim miejscu przy terminalu, oraz wyraźnie wskazać, że każde naruszenie tych zasad zostanie zgłoszone do organów lotniczych, a sprawca zostanie ukarany grzywną” – poinformowała Turecka Agencja Lotnictwa Cywilnego. Jak podał „Independent”, największy turecki przewoźnik Turkish Airlines, który odpowiada za rejsy do 131 krajów na całym świecie, będzie musiał dostosować się do nowych zasad dotyczących pozostawania w fotelu. Podobna zmiana czeka też linie Emirates i Qatar Airways, a także mniejsze linie krajowe. Te regulacje wpłyną nie tylko na pasażerów, ale także na cały proces zarządzania bezpieczeństwem na pokładzie samolotów, co może wymagać dodatkowego przeszkolenia personelu pokładowego. Powody wprowadzenia nowych regulacji Skąd pomysł na takie obostrzenia? Otóż otwieranie schowków bagażowych i zakłócanie porządku po lądowaniu stwarzało nie tylko chaos, ale i zagrożenie dla bezpieczeństwa pasażerów. Zauważono, że takie incydenty, choć na pozór niegroźne, mogą prowadzić do poważniejszych problemów, szczególnie w przypadku konieczności nagłego zatrzymania samolotu lub innych niespodziewanych okoliczności. Zdarzały się przypadki, gdy pasażerowie wstając, blokowali wyjścia awaryjne, co mogło opóźnić ewentualną ewakuację w sytuacji kryzysowej. Reakcje na nowe przepisy są zróżnicowane. Choć część osób wyraziła uznanie dla tej decyzji, to w mediach społecznościowych pojawiają się także głosy sceptycyzmu, które kwestionują skuteczność tego rozwiązania w ograniczaniu frustrujących nawyków pasażerów. Władze mają jednak nadzieję, że nowe regulacje przyczynią się do stworzenia bardziej zorganizowanej i harmonijnej atmosfery na pokładach samolotów. Źródło: euronews.com, Independent Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi reakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Piekarnia w Turcji piecze chleb sprzed 5000 lat. Pomogli archeolodzy i burmistrzyni
Kawałek spalonego chleba odkryty w centralnej Turcji zainspirował pewną piekarnię. Z pomocą archeologów i burmistrzyni miasta Eskişehir odtworzono starożytny wypiek. Po „chleb sprzed 5000 lat” ustawiają się kolejki.
Spis treści Odkrycie chleba z Kulluoby Jak odtwarzano starożytny chleb? Odżywczy superfood sprzed 5000 lat Odkrycie archeologiczne w Turcji ma nieoczekiwane konsekwencje. Pozostałości chleba sprzed 5000 lat zainspirowały piekarnię do stworzenia podobnego wypieku. Chlebek stał się lokalnym hitem. Aby go kupić, ustawiają się kolejki. Starożytny przepis okazał się strzałem w dziesiątkę. Odkrycie chleba z Kulluoby We wczesnej epoce brązu, około 3300 lat p.n.e., pod progiem nowo wybudowanego domu w dzisiejszej centralnej Turcji zakopano spłaszczony, okrągły chlebek o średnicy 12 cm. Ponad 5000 lat później, w 2024 roku, archeolodzy odkryli go podczas wykopalisk w Kulluobie, niedaleko miasta Eskişehir. Chleb zachował się w wyjątkowo dobrym stanie dzięki temu, że został zwęglony i zakopany. Według archeologa Murata Türktekiego mogło to nastąpić podczas rytuału. Odnaleziony we wrześniu 2024 roku wypiek trafił do Muzeum Archeologicznego w Eskişehir. Odkrycie odbiło się szerokim echem zarówno wśród badaczy, jak i lokalnych władz. Burmistrzyni miasta, Ayşe Ünlüce, zainspirowana znaleziskiem zaproponowała odtworzenie pradawnego chleba. Jak odtwarzano starożytny chleb? Analiza wykazała, że został przygotowany z grubo mielonej mąki z pszenicy samopszy i nasion soczewicy. Ciasto fermentowało z użyciem liścia nieokreślonej rośliny. Ponieważ samopsza nie jest już uprawiana w Turcji, zdecydowano się użyć blisko spokrewnionej, lokalnej odmiany – pszenicy kavilca, a także bulguru i soczewicy, powszechnych w kuchni tureckiej. W piekarni Halk Ekmek („Chleb Ludowy”), wspieranej przez władze miasta i oferującej pieczywo w niskich cenach, codziennie wypieka się 300 bochenków chleba Kulluoba. Każdy waży 300 gramów i kosztuje 50 lir tureckich (około 5 złotych). Chleb szybko zdobył popularność – pierwsze wypieki wyprzedały się w ciągu kilku godzin. Klienci ustawiają się w kolejkach, ciekawi jak smakuje chleb sprzed 5000 lat. Odżywczy superfood sprzed 5000 lat Według kierowniczki piekarni, Serap Güler, nowy-stary chleb to sycący, bogaty w składniki, niskoglutenowy i pozbawiony konserwantów wypiek. Odkrycie starożytnego chleba wzbudziło też zainteresowanie cywilizacją zamieszkującą wówczas te rejony – ludem Hatti, który poprzedził Hetytów. Dawna Kulluoba była średniej wielkości osadą miejską, gdzie kwitły handel, rolnictwo, rzemiosło i górnictwo. Władze Eskişehiru planują wspierać powrót do upraw zbóż takich jak kavilca, widząc w tym zarówno powrót do korzeni, jak i krok w stronę zrównoważonego rolnictwa. Źródła: Phys.org, Halk Ekmek Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ustępuje popularnością swoim sąsiadom, ale jest jednym z najciekawszych obszarów Turcji
Morze Marmara ma ogromne znaczenie geograficzne, a mimo to nie wszyscy o nim słyszeli. Czy to w kontekście turystycznym, czy geograficznym, popularnością zdecydowanie ustępuje trzem pozostałym zbiornikom, których wybrzeża wyznaczają lwią część lądowej granicy Turcji. Może nie jest najpopularniejsze, za to u jego wybrzeża panują doskonałe warunki do wypoczynku. Gdzie znajduje się morze Marmara? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Niewielkie, ale zdecydowanie warte uwagi Jakie atrakcje zapewnia morze Marmara? Gdyby przeprowadzić ankietę na temat mórz okalających z trzech stron Turcję, zapewne większość osób bez zawahania wskazałaby na Morze Czarne, Egejskie i Śródziemne. Jesteśmy przekonani, że morze Marmara wymieniliby tylko nieliczni. Trudno się temu dziwić. Pierwsze jest doskonale znane geograficznie, natomiast kolejne dwa stanowią najpopularniejszy cel turystycznych wojaży. Niewielkie, ale zdecydowanie warte uwagi Mówiąc o morzu Marmara, na myśli trzeba mieć śródlądowe morze we wschodniej części Morza Śródziemnego. Znajduje się między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, w całości w granicach Turcji. Powierzchnia i głębokość Morze Marmara nie jest ani zbyt rozległe, ani zbyt głębokie. Rozciąga się na powierzchni 11472 kilometrów kwadratowych. Mierzy 280 km długości i 80 km szerokości, a jego średnia głębokość to zaledwie 324 m (maksymalna – 1389 m). Dla porównania, Morze Czarne, z którym łączy się za pośrednictwem cieśniny Bosfor, ma powierzchnię 422000 kilometrów kwadratowych, a jego średnia głębokość to 1315 m. Z kolei Morze Egejskie, połączone z opisywanym zbiornikiem cieśniną Dardanele, zajmuje obszar o powierzchni 196350 kilometrów kwadratowych i ma średnią głębokość na poziomie 377 m. To prawda, przyglądając się morzu Marmara na mapie, można pomylić je z jeziorem. Co prawda Jezioro Genewskie, największe w Europie Zachodniej, jest od niego zdecydowanie mniejsze, ale Morze Kaspijskie, największe jezioro na świecie, zajmuje ponad 30-krotnie większy obszar! Poza tym odpływy morza Marmara nie są wyraźnie widoczne, co w połączeniu z dość skromną powierzchnią rzeczywiście pozwala odnieść wrażenie, że patrzy się na jezioro. Nie można jednak zapomnieć o znaczeniu tego zbiornika, zarówno geograficznym i gospodarczym, jak i turystycznym. Znaczenie morza Marmara Morze Marmara łączy Morze Czarne z Egejskim i stanowi umowną granicę oddzielającą Azję i Europę. Przebiega tamtędy międzynarodowa droga morska, mająca ogromne znaczenie gospodarcze. Rybołówstwo jest tam dobrze rozwinięte, a u jego wybrzeża znajdują się ważne tureckie porty: Stambuł, Gemlik, Bandirma, Izmit, Derince. Ekosystem morza Marmara jest domem dla ponad 1200 gatunków ryb, licznych bezkręgowców, ssaków i ptaków. Licznie występują tam tuńczyki, sardele, sardynki i makrele. W jego wodach żyją głowonogi – kałamarnice i ośmiornice – homary i kraby, a nad powierzchnią szybują mewy, rybitwy i majestatyczne kormorany i pelikany. Żyje tam także wiele gatunków zagrożonych, w tym mniszka śródziemnomorska, której populacja składa się z około 500 osobników. Jakie atrakcje zapewnia morze Marmara? Wiele turystycznych atrakcji Turcji znajduje się nad Morzem Egejskim. Wystarczy wskazać choćby Izmir – starożytne miasto, uchodzące za „najbardziej zachodnie” w całym kraju. Nie oznacza to jednak, że wybrzeże morza Marmara nie ma niczego do zaoferowania. Wprost przeciwnie. Region ten ma wyjątkowe znaczenie historyczne i kulturowe. Tereny te były zamieszkiwane już w czasach starożytnych, a w okresie rzymskim i bizantyjskim nastąpił ich dynamiczny rozwój. Poza tym panują tam doskonałe warunki do wypoczynku. Cała linia brzegowa jest usiana pokrytymi złotym piaskiem i w mniejszym stopniu drobnym żwirem plażami. Woda jest czysta i przyjemnie ciepła. Latem osiąga około 23 stopnie Celsjusza, choć lokalnie temperatura wzrasta nawet do 29 stopni Celsjusza. Wzdłuż wybrzeża rozciągają się wioski i nastrojowe małe miasteczka. Znajduje się tam także kilka dużych miast. Jakie miejsca warto zwiedzić na wybrzeżu morza Marmara? Stambuł, największe miasto Turcji Dawna stolica kraju to jedno z nielicznych miast rozciągających się na terenie Europy i Azji, gdzie łączą się kultury zachodu i orientu. Już sama lokalizacja jest zapowiedzią niezwykłych atrakcji, które czekają tam na przyjezdnych. Stambuł to miasto bazarów (największym i najstarszym jest Kapalıçarşı) i meczetów (jest ich tam ponad 3100). Ich kopuły są doskonale widoczne ze Złotego Rogu, naturalnej zatoki cieśniny Bosfor. Inne atrakcje miasta to między innymi: Hagia Sophia, czyli Świątynia Mądrości Bożej, uznawana za jedną najwspanialszych świątyń chrześcijańskich, Topkapi, czyli wspaniały pałac, który przez ponad 380 lat pełnił funkcję rezydencji sułtanów Imperium Osmańskiego, łaźnie parowe, czyli nieodłączny element kultury tureckiej, zainspirowany łaźniami rzymskimi, wieża Galaty, czyli 63-metrowa budowla górująca nad Złotym Rogiem, będąca jednym z najcharakterystyczniejszych symboli Stambułu. Bursa, pierwsza stolica Imperium Osmańskiego Pierwsze centrum władzy Osmanów dziś jest czwartym największym miastem w Turcji. Do dziś zachowały się tam liczne zabytki z tego okresu, w tym słynny Zielony Meczet, wybudowany w latach 1419–1424 z polecenia Mehmeda I. Warte odwiedzenia jest też wzgórze Hisar, gdzie znajdują się grobowce sułtana Osmana i Orhana, jego syna. Bursa to także ważny ośrodek sportów zimowych ze świetnie rozwiniętą infrastrukturą na górze Uludağ. Znajdują się tam także gorące źródła, siarkowe i żelaziste. Edirne, miasto z niesamowitymi zabytkami Miasto założone przez rzymskiego cesarza Hadriana. To właśnie stamtąd Mehmed wyruszył na podbój Konstantynopola. Dziś dawna stolica osmańska przyciąga licznymi zabytkami. Na szczególną uwagę zasługują tamtejsze meczety, w tym: kompleks Selimiye – wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, stanowi największe dzieło słynnego architekta Sinana. Wybudowany dla Selima II w latach 1569–1575; Üç Şerefeli – ponad 100 lat wcześniej powstał Üç Şerefeli, słynny meczet z trzema balkonami. Architektonicznie stanowi formę przejściową między meczetami seldżuckimi a stylem osmańskim. Inne atrakcje miasta to między innymi: Wieża Macedońska, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne, dzielnica Kaleiçi, pałac Saray-ı Cedid-i Amire. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Miasto, w którym Wschód spotyka się z Zachodem. Na tle starożytnych zabytków wyrastają wieżowce
Izmir stanowi doskonałą syntezę tradycji i nowoczesności. Pamiętające starożytność miasto przyciąga bogatą historią, której śladami są licznie nagromadzone tam zabytki. Należy jednak podkreślić, że jedno z największych miast Turcji skrywa znacznie więcej atrakcji. Co warto zobaczyć w Izmirze? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Malownicze miasto nad Morzem Egejskim Walki są wpisane w historię Izmiru Tygiel, w którym tradycja miesza się z nowoczesnością Izmir rozpieszcza atrakcjami Z czym kojarzy się turystyczna Turcja? Oczywiście, że ze wspaniałymi plażami, z krystalicznie czystą wodą, starymi miastami i wielobarwnymi bazarami, gdzie targowanie się jest wpisane w tradycję i stanowi nieodłączny etap zakupów. To wszystko można znaleźć w Izmirze – trzecim najludniejszym mieście kraju otoczonego czterema morzami. Poza Osmanami, swoje ślady zostawili tam Grecy, Rzymianie i Bizantyjczycy. Dziś Izmir jest historycznym i kulturowym tyglem, w którym wielowiekowa tradycja idealnie łączy się ze zdobyczami współczesności. Malownicze miasto nad Morzem Egejskim Gdzie znajduje się Izmir? Trzecie najludniejsze miasto Turcji (po Stambule i Ankarze) i drugi turecki port handlowy (po Stambule), rozciąga się w zachodniej części kraju, wzdłuż malowniczych brzegów Zatoki Izmirskiej, która jest częścią Morza Egejskiego. Lokalizacja jest jednym z najmocniejszych punktów tętniącej życiem metropolii. Z jednej strony otacza ją błękitne morze, zaś z drugiej – górskie szczyty. W starożytności miało duże znaczenie gospodarcze i do dziś pozostaje drugim najważniejszym portem handlowym w Turcji. Walki są wpisane w historię Izmiru Ze względu na strategiczną lokalizację, Izmir już przed nastaniem naszej ery stał się celem walk. Dzieje miasta były naznaczone krwawymi wojnami, które ustały dopiero w XX wieku. Pierwsi osadnicy Początki osadnictwa na terenie dzisiejszego Izmiru sięgają 3000 roku p.n.e. W X wieku p.n.e. pojawili się tam Jonowie, którzy wyparli z tych ziem eolskich osadników. Wówczas powstało tam prężnie rozwijające się miasto, którego kres nastał w 575 roku p.n.e. Armia lidyjskiego króla Alyattesa II dosłownie zrównała je z ziemią. Czasy aleksandryjskie W czasach Aleksandra Macedońskiego powstała twierdza na wzgórzu Pagus, u stóp której zaczęło wyrastać nowe miasto. Rozwijało się pod rządami Antygona I i Lizymacha. Funkcjonował tam wówczas potężny ośrodek handlowy, największy w całym regionie. Pod rządami Rzymu i Bizancjum Czasy rzymskie i bizantyjskie przyniosły Smyrnie (jak wówczas nazywano Izmir) dalszy rozwój, który zahamowała wielka katastrofa. W 178 roku miasto nawiedziło wielkie trzęsienie ziemi. Powstało z gruzów już po trzech latach, z rozkazu Marka Aureliusza. W VII wieku Smyrna stała się celem Arabów, jednak poddała się dopiero cztery stulecia później, gdy u jej murów stanęli Turcy seldżuccy. Armia cesarska odbiła miasto dopiero po 20 latach. Kolejni właściciele W XI wieku Smyrną władali Genueńczycy, jednak szybko stracili panowanie na rzecz Turków z emiratu Aydin. Po nich władzę przejął zakon joannitów, który władał miastem do 1403 roku, gdy Smyrnę najechała armia Timura Chromego Panowanie osmańskie Czas panowania osmańskiego nastał w 1415 roku. Formalnie miasto nadal nazywało się Smyrna, ale nieformalnie Turcy używali nazwy Izmir. W następnym stuleciu, w czasie rządów Sulejmana Wspaniałego, Izmir przeżył prawdziwy rozkwit. Osmański władca ustanowił swobodę handlu i zezwolił Europejczykom na osiedlanie się w mieście. Izmir po I wojnie światowej Po zakończeniu wielkiej wojny, na mocy postanowień traktatu pokojowego w Sèvres, Izmir został zajęty przez Greków. Dwa lata później do miasta wkroczyły wojska pod dowództwem Mustafy Atatürka. Rozpętało się istne piekło. W mieście żyło wówczas około 300 tys. ludzi. Turcy nie mieli litości dla greckich i ormiańskich mieszkańców. Mimo oficjalnego rozkazu zakazującego zabijania cywili, we wrześniu 1922 roku żołnierze i miejscowi brutalnie zamordowali przynajmniej 100 tys. osób. Zwieńczeniem spektaklu grozy był wielki pożar, który rozpętał się w chrześcijańskich dzielnicach miasta. W 1923 roku, na mocy postanowień traktatu pokojowego w Lozannie, Izmir został włączony w tureckie granice. Osobnym porozumieniem między Gracją a Turcją zagwarantowało wymianę ludności. Tygiel, w którym tradycja miesza się z nowoczesnością Pamięć o tamtych wydarzeniach przetrwała, ale patrząc na dzisiejszy Izmir, aż trudno uwierzyć, że jeszcze nie tak dawno temu doszło tam do prawdziwej rzezi niewinnych cywili. Strawione ogniem dzielnice odbudowano. Współczesne miasto przypomina nowoczesną, zachodnioeuropejską metropolię. Wzdłuż szerokich ulic wyrastają tam szklane wieżowce i ogromne, nowoczesne centra handlowe. Nie brakuje tam luksusowych hoteli, restauracji i klubów nocnych. Wystarczy jednak zapuścić się trochę głębiej, by dotrzeć do miejsc, które sprawiają jeszcze lepsze wrażenie. Do dzielnic, w których nie ma śladu nowoczesności. Gdzie wąskie, brukowane uliczki nie ustąpiły miejsca pokaźnym alejom. Gdzie każdy metr kwadratowy powierzchni jest usiany zabytkami, a zielone wzgórza porastają rozległe uprawy winorośli. Izmir rozpieszcza atrakcjami Izmir już w XV wieku był miastem kosmopolitycznym i do dziś ma opinię „najbardziej zachodniego” zakątka Turcji. To prawda. Panuje tam znacznie większa swoboda obyczajów niż gdziekolwiek indziej. To w połączeniu z mnogością nagromadzonych tam atrakcji czyni miasto idealnym celem wakacyjnych wojaży. Co warto zobaczyć w Izmirze? Wieża zegarowa Historycznym administracyjnym centrum miasta jest plac Konak. To właśnie tam wznosi się jeden z najcharakterystyczniejszych zabytków w mieście – Saat Kulesi, czyli wspaniała wieża zegarowa. Wybudowano ją w 1901 roku, z okazji 25. rocznicy panowania sułtana Abdülhamida II. Prawdopodobnie dlatego mierzy 25 metrów wysokości. Wspaniała wieża projektu Charlesa Pere’a została wybudowana z kamienia sprowadzonego z Sarayköy i kolorowego marmuru z Marsylii. Cztery zegary zamontowane u szczytu są podarkiem Wilhelma II dla cesarza. Twierdza Kadifekale Kolejny wspaniały zabytek w dzielnicy Konak to Kadifekale, czyli Aksamitny Zamek. Starożytna twierdza na wzgórzu Pagos powstała w czasach aleksandryjskich. Miała 24 wieże i zajmowała obszar o powierzchni 6 kilometrów kwadratowych. Przetrwała wiele dziejowych wydarzeń, ale do naszych czasów nie zachował się żaden z jej fragmentów. Sześć wież i południowe i zachodnie mury, które możemy dziś podziwiać, powstały w czasach bizantyjskich i osmańskich. Wieża Asansör Kolejny ciekawy zabytek to Asansör, czyli wieża z windą. Ten niezwykły obiekt powstał w 1907 roku, by ułatwić dotarcie z dzielnicy Karataş do położonych wyżej obszarów. W ceglanej wieży działają dwie historyczne windy, którymi można dostać się na taras, skąd rozpościera się wspaniały widok na Zatokę Izmirską. Agora w Smyrnie Po czasach starożytnych pozostały w dzisiejszym Izmirze pozostałości wspaniałej niegdyś agory. Dawne centrum polityczne miasta powstało w IV wieku p.n.e., jednak do naszych czasów zachowały się jedynie fragmenty zabudowań z czasów rzymskich, kiedy plac odbudowano po wielkim trzęsieniu ziemi. Agorę wybudowano na planie prostokąta, otoczonego stoą – wydłużoną halą kolumnową, okalającą dziedziniec. Bazar Kemeraltı Najsłynniejszym bazarem w mieście jest Kemeraltı. To w zasadzie wielka dzielnica handlowa, na którą składa się labirynt wąskich uliczek. Jednak próżno szukać tam klimatu typowego dla wschodnich targowisk. Mimo zabytkowego charakteru, Kemeraltı bardziej przypomina centrum handlowe na świeżym powietrzu, gdzie można kupić absolutnie wszystko, niż niewielki bazarek. Warto jednak odwiedzić to miejsce, choćby dla lokalnej kuchni i tradycyjnych wyrobów rzemieślniczych, których tam nie brakuje. Kościoły i meczety w Izmirze Izmir ma wiele do zaoferowania miłośnikom architektury sakralnej. Wśród licznie nagromadzonych tam świątyń warto wymienić: kościół św. Polikarpa, Hisar Camii, Sadirvanalti Camii, Kemeralti Camii, synagogę Beth. Muzea w Izmirze Miast nie pozostawi z niedosytem także wszystkich, którzy nie wyobrażają sobie wakacji bez wizyty w lokalnych muzeach. Najciekawsze placówki to: Muzeum Historii i Sztuki Izmiru, Muzeum Archeologiczne, Muzeum i Archiwum Miejskie, Muzeum Atatürka. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.