Zielona rewolucja w centrum stolicy. Słynna warszawska Palma zyska tropikalne sąsiedztwo
Jeszcze w tym roku zmieni się otoczenie słynnej warszawskiej palmy z ronda de Gaulle’a. Miasto zasadzi wiele roślin, które nadadzą znanej roślinie jeszcze bardziej tropikalnego charakteru. To kolejny etap zmian w centrum stolicy.
Kiedy w grudniu 2002 roku Joanna Rajkowska stawiała swoją Palmę na samym środku warszawskiego ronda Charlesa de Gaulle’a, dało się usłyszeć liczne głosy sprzeciwu. Krytycy zaznaczali, że nowa – w tamtym czasie postrzegana jako tymczasowa – instalacja jest zbyt jaskrawa i niepasująca do stołecznego krajobrazu. Przez ponad dwie dekady sztuczna roślina stała się jednak nie tylko miejscem manifestów licznych sprzeciwów wobec światowej polityki, ale również rozpoznawalnym punktem na mapie miasta. Teraz wokół Palmy mają zostać posiane kolejne rośliny, dzięki którym sam początek Nowego Światu nabierze jeszcze bardziej tropikalnego charakteru. Tropiki, a nie beton Warszawski Zarząd Dróg Miejskich zapowiedział, że z otoczenia słynnej Palmy znikną znajdujące się tam obecnie warstwy betonu. Morze tego kompozytu ma zostać zastąpione prawdziwym oceanem stworzonym z traw i bylin. Instalacja artystyczna, której pierwotna nazwa brzmi „Pozdrowienia z Alej Jerozolimskich”, zostanie wkomponowana w iście tropikalny pejzaż, imitujący wodę oraz wyspowy archipelag. Budowniczowie nie stworzą jednak w centrum sztucznego zbiornika, lecz zasadzą rośliny przypominające tropikalny widok. Zostaną usypane sztuczne górki, na których urosną ostnica i werbena. Wokół nich pojawią się szałwia i kocimiętka, które swoim kolorem mają przypominać wody tropikalnych oceanów. Całość zakłada rozbetonowanie ok. 500 m kw. powierzchni i posadzenie niemal 7 tys. bylin i roślin cebulowych. Mieszkańcy stolicy nie muszą się również martwić o los służb porządkowych, które regularnie parkują swoje pojazdy na rondzie. Projekt otoczenia Palmy zakłada pozostawienie zatok, gdzie zaparkować będzie mogła m.in. policja. Nowe centrum Warszawy zielenieje Wizja tropikalnego ronda De Gaulle’a wpisuje się w koncepcję Nowego Centrum Warszawy. Wraz z ograniczaniem pasów ruchu samochodowego, władze miasta decydują się na usuwanie kolejnych warstw betonu. Wzmacniający zasięg miejskiej wyspy ciepła kompozyt zostaje zastąpiony roślinnością, która daje nam cień, odgradza od hałasu i pyłów z ulic oraz poprawia retencję wody. Projekty takie jak Plac Centralny pod Pałacem Kultury i Nauki, przebudowywana ulica Krucza czy nowa Bracka to przykłady inwestycji, które wpisują się w nowoczesne koncepcje urbanistyczne. Historia Palmy w centrum Warszawy Sztuczna palma daktylowa stanęła na rondzie Charlesa de Gaulle’a w Warszawie w 2002 roku. Zainspirowana podróżą artystki do Izraela, miała przypominać o żydowskim pochodzeniu nazwy Alej Jerozolimskich. Choć początkowo planowana jako instalacja czasowa, palma na stałe wpisała się w krajobraz Warszawy i stała się jej nieoficjalnym symbolem oraz znanym punktem orientacyjnym. Była wielokrotnie wykorzystywana jako element manifestacji i protestów społecznych (np. przez pielęgniarki, mniejszości seksualne czy przeciwników Euro 2012). Na ten moment żadne przesłanki nie wskazują na koniec palmowej historii w centrum Warszawy. Wręcz przeciwnie, można oczekiwać, że nowe „towarzystwo” nada sztucznej roślinie nowe życie. Przetarg na inwestycję ruszył wraz z początkiem czerwca, a wybrany wykonawca będzie musiał wykonać wszystkie prace jeszcze w tym roku. Źródło: ZDM Warszawa
Indonezja właśnie traci ostatnie tropikalne lodowce całej Azji. Mało prawdopodobne, że przetrwają do końca dekady
Indonezja kojarzy się z gęstą dżunglą, rajskimi plażami i wilgotnym upałem. Jednak wysoko nad linią palm, na szczycie Puncak Jaya w Papui, wciąż bieleją ostatnie tropikalne lodowce całej Azji. Dla rdzennych mieszkańców to „wieczny śnieg”, ale nazwa ta staje się bolesną ironią. Lodowce umierają i według badań najprawdopodobniej nie przetrwają nawet do końca obecnej dekady.
Według badań opublikowanych w czasopiśmie „Cold Regions Science and Technology”, proces degradacji lodu w Indonezji osiągnął punkt krytyczny. To, co jeszcze niedawno było potężną pokrywą lodową, dziś jest zaledwie cieniem dawnej wielkości. Majestatyczny i dziki Puncak Jaya, najwyższy szczyt Oceanii, zmienia się bezpowrotnie. A jest jednym z ostatnich miejsc, w którym można oglądać tropikalne lodowce. 3500 boisk zmieniło się w 40 Skala zniszczeń, jakiej doświadczył najwyższy szczyt Azji Południowo-Wschodniej, jest trudna do wyobrażenia. W ciągu ostatnich 44 lat Puncak Jaya (nie tak dawno zdobyty przez polskiego podróżnika-youtubera Jakuba Pateckiego) stracił aż 97% swojego lodu. Cztery z tamtejszych lodowców już przestały istnieć, a dwa pozostałe – Carstensz oraz East Northwall Firn – kurczą się w zastraszającym tempie. W 1850 roku powierzchnia tamtejszych lodowców wynosiła około 19,3 km2, co odpowiada powierzchni z grubsza 3500 boisk piłkarskich. Do okresu 2022–2024 obszar ten skurczył się do zaledwie 0,16–0,23 km2. Obecnie pozostałości lodu zajmują powierzchnię odpowiadającą zaledwie… 40 boiskom. El Niño może wydać wyrok już w 2026 roku To nie kolejna abstrakcyjna prognoza na koniec stulecia. Naukowcy, tacy jak dr Donaldi Permana z indonezyjskiej agencji meteorologicznej BMKG, alarmują, że śmierć lodowców przyspieszają zjawiska klimatyczne, które dzieją się tu i teraz. Kluczowym czynnikiem jest coraz bardziej gwałtowny El Niño, który w tym regionie przynosi suchą i gorącą aurę. Podczas silnego El Niño w latach 2015–2016 tempo pionowego topnienia lodu wzrosło niemal pięciokrotnie – z 1 metra do ponad 5 metrów rocznie. Zjawisko to powoduje, że granica zamarzania przesuwa się wyżej, przez co zamiast śniegu, który wzmacnia lodowiec, pada deszcz, który go rozpuszcza. – Z rosnącym prawdopodobieństwem wystąpienia silnego El Niño w drugiej połowie 2026 roku, zniknięcie indonezyjskich lodowców prawdopodobnie nastąpi w latach 2026–2027 – ostrzega dr Permana. Śmierć lodowca to koszmar dla lokalnej społeczności Dla świata nauki zniknięcie lodu to katastrofa ekologiczna, ale dla rdzennych społeczności Papui to tragedia kulturowa i duchowa. Szczyt góry jest uważany za miejsce święte, w którym przebywają duchy przodków. „Salju abadi”, czyli wieczny śnieg, był fundamentem tożsamości duchowej mieszkańców. Jego utrata oznacza dla nich erozję dziedzictwa kulturowego i dowód na to, że nawet to, co uważano za trwałe, jest bezbronne wobec zmian klimatycznych wywołanych przez człowieka. Lodowce jak kanarek w kopalni węgla Dr Mike Kaplan, geolog z Columbia Climate School, zauważa, że lodowce tropikalne są wyjątkowo wrażliwe ze względu na swoje niewielkie rozmiary. Pełnią one rolę „kanarka w kopalni” dla reszty świata, ostrzegając o nadchodzących zmianach – tych, których, tak jak górnicy, możemy jeszcze nie wyczuwać. Nawet jednak gdybyśmy dziś drastycznie ograniczyli emisję gazów cieplarnianych, bezwładność systemu klimatycznego sprawi, że temperatury będą rosły jeszcze przez pewien czas. Wkrótce Indonezja może dołączyć do Wenezueli i Słowenii na liście państw, które bezpowrotnie utraciły wszystkie swoje lodowce. To ostrzeżenie dla innych regionów wysokogórskich – proces, który dziś kończy się w Papui, jest zapowiedzią losu, jaki czeka lodowce niemal na całym globie. Jeśli oczywiście się nie zatrzymamy. Źródło: Cold Regions Science and Technology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakujący sekret rajskich Malediwów. Biały piasek zawdzięczają papugorybom. Jak to możliwe?
Rajskie, białe plaże na Malediwach, Karaibach czy w meksykańskim Cancún wyglądają jak prawdziwy raj na Ziemi, a zdjęcia z tropików oglądane w trakcie polskiej szarówki przyprawiają o niemałą zazdrość. Pochodzenie charakterystycznego „piasku” jest jednak dosyć kontrowersyjne, bo to w głównej mierze… ekstrementy papugoryby.
Bajeczne plaże tropików powstają dzięki niestrawionym resztkom koralowców trawionym przez papugoryby. To ich „wyżerka” sprawia, że możemy się cieszyć kolorem piasku idealnym na zdjęcia na Instagrama. Jak to działa? Papugoryby i ich kruszące skałę zęby Papugoryby (Scaridae) to niemal neonowe – wyglądające trochę, jakby zmierzały na imprezę w stylu „disco” – ryby zamieszkujące rafy koralowe w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych. Ich nazwa pochodzi od wyjątkowego kształtu zębów, który przypomina dziób papugi. Zęby te są niezwykle twarde i umożliwiają papugorybom skrobanie glonów i drobnych organizmów z twardych powierzchni, w tym z koralowców. Dzięki temu ryby te pełnią ważną rolę w ekosystemie morskim: przyczyniają się do utrzymywania czystości rafy i zapobiegają jej zarastaniu. Gdyby nie one, glony szybko przejęłyby niepodzielną władzę nad rafą. Biały piasek jest wydalany przez ryby Jednak papugoryby zjadają nie tylko glony. Podczas żerowania zdarza im się także zeskrobywać i połykać fragmenty martwych koralowców. W ich przewodzie pokarmowym zachodzi proces oddzielania substancji odżywczych od twardych elementów wapiennych. Pozostałość – czyli drobny, miałki piasek – jest wydalana. Ile piasku może wyprodukować jedna papugoryba? Zgodnie z szacunkami badaczy, przeciętna papugoryba produkuje nawet… od 90 do 100 kilogramów piasku rocznie, a w ciągu swojego życia „dostarcza” na brzeg nawet kilkaset kilogramów budulca. W niektórych rejonach to właśnie przemiana materii papugoryb w przeważającej większości odpowiada za biały „piasek” rajskich plaż, wyprzedzając inne naturalne procesy, takie jak rozpad koralowców pod wpływem fal czy erozji chemicznej. Naukowcy z University of Exeter i University of Bangor wykazali, że w rejonie Malediwów aż 85% nowych osadów piaskowych pochodzi z działalności papugoryb. Ich praca nie jest jednak wyłącznie kwestią estetyki – ten proces warunkuje istnienie i stabilność wysp koralowych. Bez stałego dopływu nowego piasku byłyby one zagrożone erozją i podnoszącym się poziomem oceanu. Bez papugoryb znikną rajskie wyspy Malediwy zdały sobie sprawę z wyjątkowej roli papugoryb i objęły je ochroną prawną. W 2020 roku wprowadzono całkowity zakaz połowu na wodach terytorialnych archipelagu. Bez tych zwierząt wyspy zaczęłyby się kurczyć i tracić swój „rajski” charakter. Chociaż dla wielu turystów może się to wydawać szokujące, piasek, po którym chodzą w egzotycznych kurortach, pochodzi z układu pokarmowego ryb. To kolejny dowód na to, jak złożone są powiązania w ekosystemach i jak ważne mogą być pozornie nieistotne ogniwa łańcucha pokarmowego. Los wszystkich instagramerek spoczywa w dziobach barwnych, kolorowych ryb. Źródło: University of Hawai‘i Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
115 okruchów raju. Seszele to esencja tropikalnych wakacji
Choć wydaje się kierunkiem wyłącznie luksusowym, archipelag Seszeli można odkrywać na różne sposoby - także z mniej zasobnym portfelem. Oto kilka możliwości.
W tym artykule: Seszele – podstawowe informacje Seszele - co zobaczyć? Seszele w wersji luksusowej Seszele - Informacje praktyczne Niezależnie od tego czy wybierzemy się na Seszele na własną rękę, czy z pośrednictwem biura podróży, to kierunek wbrew pozorom całkiem dostępny. Na archipelagu nie brakuje luksusowych ośrodków, zajmujących często całe wyspy. Ale i podróż bardziej "budżetowa" i zorganizowana od A do Z samodzielnie, jest całkiem realna. Seszele – podstawowe informacje Szeszele to archipelag 115 wysp leżący na Oceanie Indyjskim, około 1600 km od wschodniego wybrzeża Afryki. Najbliższy stały ląd to wybrzeża Somalii i Kenii. Najbliższe wyspy - Madagaskar i archipelag Komorów. Archipelag jest także państwem, które formalnie nazywa się Republika Seszeli. Największe atrakcje Seszeli to tropikalny klimat (24-30 st. C. przez cały rok), wspaniałe plaże, rafy koralowe i niemal nieskażona natura. Większość wysp, nawet najgęściej zaludnioną i największą Mahe, wciąż porastają połacie wilgotnego lasu równikowego. Tylko 33 spośród 115 wysp są zamieszkane. Ale większość życia skupia się na zaledwie 4 wyspach: Mahe, oraz Praslin, La Digue i Silhouette. Seszele, poza Mahe o powierzchni 144 kilometrów kwadratowych, są bardzo niewielkie. Na La Digue, która ma tylko 10 kilometrów kwadratowych nawet nie wolno poruszać się samochodem. Na Mahe mieszka ponad 80% całej ludności Seszeli, tam też znajduje się stolica – Victoria. Niedaleko niej znajduje się główne lotnisko. To właśnie ono jest punktem, gdzie dolatują wszystkie międzynarodowe loty rejsowe. Oto 5 powodów, dlaczego warto porwać się na Seszele Tanio nie jest, a skoro mamy wydać sporą sumę, potrzebujemy żelaznych argumentów. Seszele - co zobaczyć? Największą atrakcją archipelagu są bajecznie piękne plaże, niektóre przyozdobione granitowymi skałami i głazami o fantazyjnych kształtach. Warto zobaczyć ich kilka, odwiedzając kilka wysp. Najbardziej znana i najczęściej fotografowana plaża na Seszelach to Anse Source d’Argent na wyspie La Digue. To miejsce o nierzeczywistym wręcz pięknie, które trzeba odwiedzić koniecznie. Inne słynne seszelskie plaże to m.in.: Anse Georgette i Anse Lazio na wyspie Praslin Grand Anse i Anse Cocos na La Digue Anse Intendance i Beau Vallon na Mahe Ponadto warto odwiedzić Park Narodowy Praslin. Obejmuje 324 hektary lasu równikowego na wyspie o tej samej nazwie. Jego najcenniejsza część to wpisany na listę UNESCO rezerwat Vallee de Mai (Dolina Mai). To miejsce, które śmiało można określić jako raj na ziemi. Gęsta, tropikalna roślinność urozmaicona jest wodospadami i strumieniami. To także miejsce występowania endemicznych lub bardzo rzadkich gatunków roślin i zwierząt. Np. lodoicji seszelskiej – urodziwej palmy posiadającej największe nasiona na świecie, występującej tylko tutaj oraz na wysepce Curieuse. Na Seszelach jest w sumie 8 parków narodowych: 3 lądowe i 5 morskich.Warto też pochodzić po kolorowej Victorii, zwanej czasem „najmniejszą stolicą świata” oraz objechać na rowerze wysepkę La Digue. Ma największe nasiona na świecie i rośnie tylko na dwóch wyspach. Jakie jeszcze sekrety kryje to drzewo? Lodoicja seszelska znana jest dzięki swoim gigantycznym nasionom o nietypowym kształcie. Przypominają kobiece biodra. Palma ta jest bliska wyginięcia. Na szczęście właśnie okazało się, ż... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ma-najwieksze-nasiona-na-swiecie-i-rosnie-tylko-na-dwoch-wyspach-jakie-jeszcze-sekrety-kryje-to-drzewo-fot-shutterstock-a6c4a2e.jpg" width="938" height="626" alt="Ma największe nasiona na świecie i rośnie tylko na dwóch wyspach. Jakie jeszcze sekrety kryje to drzewo? (fot. Shutterstock)" title="Ma największe nasiona na świecie i rośnie tylko na dwóch wyspach. Jakie jeszcze sekrety kryje to drzewo? (fot. Shutterstock)" /> Seszele w wersji luksusowej Jeśli mamy środki i ochotę na wypoczynek bez kompromisów, na Seszelach nie brakuje spektakularnych resortów z opcją „all inclusive”. Jednym z nich jest Waldorf Astoria Seychelles, zajmujący całą niewielką wyspę Platte, mniej więcej 130 km na południe od Mahe. Ta maleńka dziewicza wysepka została odkryta dopiero w 1769 roku. Ma nieco ponad pół kilometra kwadratowego powierzchni i można ją obejść na piechotę. Mimo to posiada własne niewielkie lotnisko. Waldorf Astoria to 50 luksusowych willi, każda z własnym kawałkiem wybrzeża. Ponadto 6 restauracji i barów oraz 14 km. koralowej laguny. Seszele - Informacje praktyczne Mimo zwrotnikowego klimatu i całorocznego ciepła, na Seszelach są dwie wyraźne pory roku: deszczowa i sucha. Podróż najlepiej zaplanować w porze suchej, czyli od kwietnia do listopada. Pora deszczowa to czas upałów, niestabilnej pogody i jak sama nazwa wskazuje – rzęsistych i częstych deszczów. Na Seszele z Polski można bez problemu dolecieć kilkoma dużymi liniami lotniczymi, oczywiście z przesiadką. Jeżeli zależy nam na jednej przesiadce, to mamy do wyboru: Qatar Airways z przesiadką w Doha, Emirates z przesiadką w Dubaju oraz Turkish Airlines z przesiadką w Stambule. Na lot w obie strony tymi liniami trzeba zarezerwować około 3,5 tys. zł, z zastrzeżeniem że rezerwacji dokonamy z odpowiednim wyprzedzeniem. Nieco mniej zapłacimy za lot Ethiopian Airlines z dwiema przesiadkami (w Atenach i Addis Abebie). Ponad 71% Seszelczyków pracuje w turystyce, która stanowi główną gałąź gospodarki Republiki. Pod turystów działa tu niemal wszystko, więc znalezienie noclegu na własną rękę, wynajem samochodu, czy kupno lokalnej karty sim nie stanowią problemu. Warto wiedzieć, że na Seszelach funkcjonuje komunikacja publiczna, więc można się obejść bez wynajmu samochodu. Po „bezsamochodowej” wyspie La Digue trzeba poruszać się rowerami, które także można bez trudu wypożyczyć. Pomiędzy najważniejszymi wyspami kursują promy, a między Mahe i Praslin kursuje także niewielki samolot linii Air Seychelles. Lokalna waluta to rupie seszelskie, ale w wielu miejscach można płacić w euro. Bez trudu zapłacimy też kartą, choć warto mieć przy sobie także trochę gotówki. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wykryto nową, olbrzymią dziurę ozonową. Jest aż 7 razy większa od tej nad Antarktydą
Nowa dziura ozonowa została wykryta na większości obszarów tropikalnych. Naukowcy twierdzą, że zagraża połowie populacji naszej planety.
W tym artykule: Czym jest dziura ozonowa? Nowa dziura ozonowa powstała nad tropikami Jak to się stało, że od 30 lat nikt nie wiedział o istnieniu zupełnie nowej dziury ozonowej? Dziura ozonowa jest zjawiskiem, na obszarze którego dochodzi do redukcji stężenia ozonu w stratosferze ziemskiej atmosfery. Ozon to trójatomowa forma tlenu o wzorze O3. Jego zanikanie w stratosferze jest niezwykle niebezpieczne dla planety, ponieważ ozonosfera jest naszą naturalną ochroną przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. Może ono zwiększać ryzyko m.in. nowotworów skóry i zaćmy. A gdyby warstwy ozonowej kompletnie zabrakło, bardziej złożone życie na Ziemi prawdopodobnie by nie istniało. Czym jest dziura ozonowa? Problem powstawania dziury ozonowej pojawił się, gdy powszechnie zaczęto używać tzw. freonów. To związki chemiczne, które na szeroką skale wykorzystywane były m.in. w klimatyzatorach, lakierach, przemyśle kosmetycznym, sprężarkach, a nawet w medycynie. Cząsteczki freonów nie wchodzą w reakcję z innymi substancjami i nie rozpadają się w troposferze. To znaczy, że mogą pozostać w atmosferze w niezmienionym stanie przez ponad 100 lat. Badania z lat 70. wykazały, że związki te w znacznym stopniu przyczyniały się do niszczenia warty ozonowej. Pojawiła się ona nad biegunem południowym Ziemi. Dziura ozonowa się zmniejsza! Zasługa człowieka czy natury? Dziura ozonowa nad Antarktydą wciąż maleje – potwierdziło NASA. Jednak dopiero teraz udało się ustalić czy za tą poprawą stoją naturalne zjawiska pogodowe czy część zasług można pr... W 1985 i 1987 roku podpisano dwa dokumenty, w których kraje na całym świecie zadeklarowały, że ograniczą emisję gazów, które powodują powstawanie dziury ozonowej. Rozwiązanie okazało się skuteczne. Jednak chociaż światowa produkcja substancji, które niszczą ozonosferę, spadła o ponad 90%, ONZ szacuje, że pełna regeneracja warstwy ozonowej może potrwać nawet do 2060 roku. Nowa dziura ozonowa powstała nad tropikami Co gorsza, gdy wszyscy myśleliśmy, że stare problemy to już historia i jesteśmy na dobrej drodze, żeby powstrzymać potencjalne niebezpieczeństwa, okazuje się, że jesteśmy świadkami kolejnego precedensu. Profesor Quing-Bin Lu z kanadyjskiego University of Waterloo w Ontario odkrył, że a olbrzymim obszarze tropików obecna jest nowa dziura ozonowa. Co więcej, ma istnieć tam już od ponad 30 lat. Pamiętacie dziurę ozonową? Dobra wiadomość! Mamy dowody, że się zmniejsza Naukowcy mają dowody na to, że dziura w końcu się kurczy – dzięki wycofywaniu szkodliwych substancji chemicznych 30 lat temu. Uczony opisał swoje odkrycie na łamach czasopisma naukowego „AIP Advances”. Czytamy w nim, że w przeciwieństwie do dziury nad Antarktydą, która pojawia się głównie w sezonie wiosennym, nowa jest praktycznie całoroczna. Badacz twierdzi, że jej powierzchnia jest aż siedem razy większa od starej. Kanadyjski profesor zwraca również uwagę, że ta tropikalna redukcja stężenia ozonu może być o wiele bardziej niebezpieczna. Jak to się stało, że od 30 lat nikt nie wiedział o istnieniu zupełnie nowej dziury ozonowej? Quing-Bin Lu przestrzega, że będziemy się zmagać z dużo większym wzrostem promieniowania ultrafioletowego. A to może mieć negatywne skutki zarówno dla ludzkiego zdrowia, jak i ekosystemów w regionach tropikalnych. Uczony zaznacza, że tropiki stanowią połowę powierzchni Ziemi i są domem dla ok. 50% światowej populacji. Jak to się jednak stało, że nikt wcześniej nie wykrył tak dużej dziury ozonowej? Dotychczas żaden z naukowców nie przewidział, że taki ubytek ozonu może wystąpić nad regionem tropikalnym. Modele fotochemiczne nie przewidziały takiego scenariusza. Prof. Quing-Bin Lu uważa, że to dlatego, że tropikalna dziura ozonowa przez cały rok jest niezmienna, co sprawia, że dużo trudniej ją dostrzec. Trzęsienia ziemi, tornada, tsunami. Największe katastrofy naturalne na świecie i w Polsce Katastrofy naturalne to zjawiska wywołane działaniem sił natury, w wyniku których na dotkniętym nimi obszarze powstają szkody przyrodnicze i ekonomiczne. Jeżeli na ich skutek giną ludzie, w... Badania kanadyjskiego naukowca wykazały, że poziom ozonu w centrum nowej dziury jest mniejszy o ok. 80% niż w obszarach z nienaruszoną warstwą ozonową. Dokładnie o tyle samo, ile w dziurze polarnej. Praca uczonego dodaje również nowe dane dotyczące tego, co wpływa na powstawanie dziury ozonowej. Możliwe, że większą niż sądzono rolę odgrywa tu promieniowanie kosmiczne. Eksperci są zgodni, że wymaga to dalszych analiz, ponieważ skutki mogą w przyszłości okazać się katastrofalne. Źródło: AIP Advances.
Anakonda - mocarz z bagien. Jaki tryb życia prowadzi największy wąż świata?
Noc. Z wody wystają tylko oczy i nozdrza. Reszta ciała schowana jest pod powierzchnią, tuż przy brzegu. Anakonda czeka. Gdy spragnione zwierzę podejdzie - rzuci się, wbije zęby i owinie nieszczęśnika swym ciałem tak ciasno, że nie będzie mógł złapać oddechu. Wtedy wciągnie ofiarę pod wodę i wszelki słuch po niej zaginie.
W tym artykule: Anakonda to największy wąż na świecie Anakonda – polowanie i trawienie Anakonda – ataki na ludzi Anakonda – rozmnażanie Anakonda jest często zabijana Anakonda filmy „Ale mamy już nie było / Na zielonym, pięknym drzewie, / Bo ją pożarł wąż straszliwy / W nierozumnym i złym gniewie”. Ten smutny los spotkał mamę uroczej małpki Fiki-Miki z książki Kornela Makuszyńskiego. Autor nie pokazuje okoliczności łagodzących, które usprawiedliwiłyby „okrutny” czyn węża: że był głodny, że inaczej sam by zginął, że mama Fiki-Miki była gapą i prędzej czy później ktoś by ją i tak pożarł. Anakonda to największy wąż na świecie I z pewnością każde dziecko od momentu, gdy to przeczyta, będzie żyło w przekonaniu, że węże są po prostu złe. Zresztą, jak pokazują badania psychologów ewolucyjnych, instynktowny lęk przed tymi stworzeniami mamy gdzieś bardzo głęboko zakodowany. Tym bardziej, jeśli jest to największy wąż świata: południowoamerykańska anakonda zielona, zwana też olbrzymią (Eunectes murinus), z rodziny dusicieli. Anakonda zamieszkuje dorzecza Amazonki i Orinoko. Występuje na terenie takich krajów jak: Brazylia, Kolumbia, Wenezuela, Peru, Ekwador, Boliwia, Paragwaj. Jak duża może być anakonda? Mitów na temat wielkości anakond jest wiele. Pewien oficer armii brazylijskiej twierdził, że zabił 35-metrowego giganta, ale jego ciało musiał porzucić w dżungli. Brytyjski pułkownik Fawcett miał zabić 19-metrową anakondę. Wąż został przeszyty kulami, zmierzony, po czym żołnierze udali się na spoczynek. Gdy wrócili, już go nie było. Fawcett zaciekle walczył o uznanie jego rekordowego niewidzialnego trofeum. Cóż, nie miał nawet miarki… Najdłuższy wiarygodnie zmierzony osobnik osiągnął 10 m, ale przeciętnie anakondy mierzą około 5 m. To nieco mniej niż azjatyckie pytony siatkowane, ale pod względem masy są niepokonane. Najokazalsze osobniki ważą 250 kg, a według niektórych źródeł nawet 500 kg! To największy wąż w historii. Pożerał krokodyle Możemy tylko cieszyć się, że nie mamy szans napotkać go podczas eksploracji dżungli. Dla takiego zwierzęcia jak titanoboa człowiek mógł być przystawką. Jak żył największy wąż świata? Na tak potężne ciało anakonda może sobie pozwolić, bo prowadzi wodny tryb życia. Powolna i ociężała na lądzie, w wodzie staje się zwinna i lekka, poruszając się z prędkością do 20 km/godz. Bez oddechu może leżeć 20 minut na dnie, wyczekując chwili stosownej do ataku. Anakonda – polowanie i trawienie Siła tak pokaźnej masy mięśniowej umożliwia polowania nawet na bardzo duże zwierzęta. W skład menu dorosłej anakondy wchodzą zwierzęta Ameryki Południowej: tapiry, kapibary, jelenie, pekari, a nawet kajmany i jaguary! Wygrzewająca się w słońcu po posiłku musi budzić przerażenie. A jeśli zna się też bliżej jej obyczaje, śmiało można rzec, że to potwór. Anakondę niełatwo spotkać w dzień, nocą zaś lepiej nie spotykać. To pora jej polowań. Najczęściej na ofiary czyha w wodzie, przy brzegu, wystawiwszy na powierzchnię jedynie oczy i nozdrza umieszczone wysoko na głowie. Zastyga w bezruchu i wyczekuje. Zwierzę, które podchodzi do wodopoju, nie dostrzega niebezpieczeństwa. Atak jest nagły. Wąż rzuca się na ofiarę i mocno wgryza w jej ciało. Ukąszenie może być bolesne, ale – ponieważ anakonda nie ma jadu – niekoniecznie śmiertelne. Następnie anakonda owija się wokół zdobyczy i zaciska na niej. Ofierze coraz trudniej zaczerpnąć powietrza, ale raczej nie zdąży się udusić, bo po kilku chwilach od ataku znajduje się już pod wodą, gdzie śmierć przychodzi przez utopienie. Czasami silny uścisk zgniata narządy wewnętrzne i zwierzę ginie na skutek rozległych ran. Ofiara zawsze jest konsumowana od głowy. Jej ciało powoli przesuwa się w głąb przewodu pokarmowego węża. A gdy już cały posiłek zostanie upchany do przepastnego żołądka, anakonda leży bez ruchu nawet kilkanaście dni. I trawi, trawi, trawi. Cały organizm podporządkowuje się tej czynności. Trwa wówczas niewidoczny wyścig z czasem. Anakonda ma go tyle, ile dadzą jej bakterie, które też chciałyby wziąć udział w uczcie. Gdy procesy gnilne zachodzą szybciej niż trawienie, wężowi grozi zatrucie pokarmowe. Zepsute resztki z obiadu „potwór” musi zwrócić – inaczej uczta może skończyć się jego śmiercią. Jeśli jednak z sukcesem uda mu się skonsumować ofiarę, odetchnąć z ulgą mogą wszystkie zwierzęta z sąsiedztwa. Gdyby potrafiły informować się o stanie najedzenia anakondy, z pewnością ogłaszałyby karnawał. Po solidnym posiłku bowiem wąż pości przez dobrych kilka miesięcy. Rekordzista z ogrodu zoologicznego najadł się na zapas na 2 lata! Wśród anakond obserwowano także kanibalizm. Najczęściej samice, które są znacznie większe, pożerały mniejszych od siebie samców. Możliwe, że w ten sposób zdobywają zasoby potrzebne na wyczerpujący okres ciąży. Anakonda – ataki na ludzi A czy anakondzie zdarza się skosztować człowieka? Nie ma tu jednoznacznej odpowiedzi. Na pewno pyton siatkowany, azjatycki kuzyn anakondy, może zjeść dziecko. Ostatni taki przypadek zanotowano w 1972 r. w Birmie, gdzie pożarty został ośmioletni chłopiec. Ale pytony żyją blisko osiedli ludzkich. Na obszarach ich występowania jest bardzo duże zaludnienie, a węże chętnie żywią się szczurami czy psami. Pytony też, częściej niż anakondy, hoduje się jako zwierzęta domowe, bo są łagodniejsze z charakteru. A że z charakterem bywa różnie, zdarzają się wypadki, jak w 1993, kiedy to domowy pyton zabił (ale nie zjadł) 15-letniego chłopaka. Dwugłowy wąż znaleziony na Florydzie. Kot przyniósł go opiekunom w prezencie Maleńki wąż smugowy do domu rodziny Rogersów w Palm Harbor na Florydzie trafił dzięki kotu. To właśnie kot przyniósł nietypowe stworzenie do mieszkania i zostawił na dywanie w salonie, j... Anakonda z kolei zamieszkuje niedostępne dorzecza Amazonki i Orinoko, bagna i mokradła na obszarze lasów tropikalnych Ameryki Południowej. Rzadko ma okazję spotkać człowieka. A w przyrodzie już tak jest, że drapieżnik musi rozpoznawać ofiarę jako coś jadalnego. Inaczej traciłby czas i energię na atakowanie na przykład nietypowo wyglądającej gałęzi. Widziany po raz pierwszy, człowiek nie jest identyfikowany jako potencjalna ofiara. Jednak koleje losu dwóch samic anakondy, które były przedmiotem badań naukowców, potoczyły się nieco inaczej. Schwytano je i zainstalowano im pod skórą nadajniki, by śledzić ich aktywność w ciągu kilku tygodni. W tym czasie miały szereg okazji, by dobrze przyjrzeć się ludziom. Potem dwukrotnie atakowały naukowców z grupy dr. Jesusa Rivasa, którzy najwyraźniej im się naprzykrzali. Badacze, kobieta i mężczyzna, nosili na szczęście długie kalosze, krocząc po rozlewisku porośniętym do kolan roślinnością wodną. W pierwszym przypadku anakonda źle wgryzła się w kalosz i gdy zaatakowała po raz drugi, człowiek zdołał uskoczyć. Zniechęcony wąż uciekł. Drugi incydent przypadkowo filmowano i operator kamery zdążył ostrzec osobę, na którą anakonda właśnie się rzucała. Oba ataki z pewnością nie były „w obronie własnej”. Niedoszłe ofiary ważyły 55 i 60 kg, więc znakomicie nadawały się na solidny posiłek. Ale były to jednak dwa wyjątkowe przypadki spośród kilkudziesięciu anakond, które badała grupa dr. Rivasa. Anakonda – rozmnażanie Równie ciekawe, jak techniki łowieckie anakondy, jest jej życie intymne. Gotowa do odbycia godów samica wysyła w świat wiadomość o swym stanie w postaci zapachów, które niesie wiatr. Nadciągają wówczas wszystkie samce z okolicy. Zaloty nie są jednak popisami śpiewu lub tańca ani nawet widowiskowymi pojedynkami, jakie znamy z obserwacji ptaków czy ssaków. Gody anakond to plątanina wijących się i syczących ciał. W samym środku tego żywego kłębka znajduje się samica. Nie jest pewne, czy w tym zamieszaniu to ona wybiera partnera, czy też kopulację wygrywa samiec, który sam dopchał się najbliżej wybranki. Zaloty trwają od 2 do 4 tygodni. Często odbywają się w wodzie. Aby doszło do kopulacji, para musi spleść się ogonami, a wtedy samiec kładzie głowę na szyi samicy. W tym czasie otwory płciowe obu zwierząt stykają się i dochodzi do transferu nasienia. Gdy nie ma samców w pobliżu, samica może też rozmnażać się przez partenogenezę (dzieworództwo). Pół roku po godach na świat przychodzi od 20 do 40 osiemdziesięciocentymetrowych węży. Maksymalna liczba młodych w miocie może sięgać 100! Młode anakondy wykluwają się z jaj w łonie matki i rodzą się już jako swobodne osobniki. Po kilku godzinach opuszczają legowisko. Żywią się drobnymi zwierzętami, głównie gryzoniami, ptakami, płazami, rybami. Ale na tym etapie życia same często stają się pokarmem dla zwierząt, na które za kilka lat będą polować. Dorosłość osiąga tylko kilka osobników z miotu. Większość rodzeństwa zostanie zjedzona przez ryby, kajmany czy ptaki. Dopiero po trzech, czterech latach anakondy osiągają bezpieczny rozmiar kilku metrów. Wtedy już nic im nie zagrozi. Poza człowiekiem. W warunkach naturalnych anakondy żyją ok. 10 lat. Natomiast w niewoli mogą osiągać wiek ponad 30 lat. Rekord w tej dziedzinie należy do 37-letniego osobnika. Anakonda jest często zabijana Mieszkańcy tropików zabijają anakondy ze szczególną zawziętością – raczej z powodu niechęci do węży, a nie ze względu na zagrożenie, jakie stwarzają dla człowieka. Aby zapewnić ochronę gatunkowi, rządy państw, na terenie których występuje ten gigant, zakazały handlu żywymi anakondami oraz ich skórami. Na szczęście dla węży ich matowa skóra w kolorze bagna nocą nie jest nęcąca dla producentów butów czy pasków do zegarków. A kapryśny charakter i duże wymagania nie czynią ich atrakcyjnym zwierzątkiem hodowlanym. Boa dusiciel – olbrzym, któremu grozi wyginięcie. Czy naprawdę jest tak straszny? Boa dusiciel. Chyba najbardziej znany wąż spośród dusicieli. Bohater filmów i literatury. Możemy go spotkać zarówno na wolności jak i w terrariach. Wciąż budzi strach, choć sam zagrożo... Anakonda filmy Zła sława, jaką cieszy się anakonda, została wielokrotnie wykorzystana przez twórców książek i filmów grozy. Najbardziej znanym przykładem jest „Anakonda” z 1997 r. W filmie tym wystąpili m.in. Jennifer Lopez, Ice Cube, Jon Voight, Eric Stoltz, Jonathan Hyde i Owen Wilson. Bohaterowie podczas wyprawy do amazońskiej dżungli są atakowani przez olbrzymie anakondy, które pożerają ludzi. Film doczekał się kontynuacji kinowej „Anakondy: Polowanie na krwawą orchideę” (2004) oraz trzech sequeli telewizyjnych: „Anakonda 3: Potomstwo” (2008), „Anakondy: Krwawe ślady” (2009), „Aligator kontra Anakonda” (2015).
Błazenki i ukwiały: przyjaźń jak klejnot
Ryby błazenki i dające im schronienie ukwiały to prawdziwe klejnoty koronne raf koralowych, związane ze sobą na dobre i złe.
Kiedy Andrew Stanton zaczynał realizację animowanego filmu dla dzieci, którego akcja rozgrywa się w oceanie, szukał ryby mogącej „udźwignąć” główną rolę. Wertując albumy poświęcone morskiej przyrodzie, zwrócił uwagę na zdjęcie dwóch rybek wyzierających spośród czułków ukwiału. – Z miejsca mnie urzekły – wspomina reżyser. – Nie miałem pojęcia, co to za ryby, ale nie mogłem oderwać od nich oczu. Ten obraz ucieleśniał magię oceanu, którą Stanton chciał pokazać widzom. – Jako człowiek rozrywki doceniłem też fakt, że nazywa się je błazenkami. Trudno o coś bardziej uroczego niż małe rybki, które chcą się z tobą bawić w „A kuku!”. Tak narodziła się gwiazda. Nemo, błazenek z gatunku Amphiprion percula, pokazał milionom dzieci na całym świecie cudowny ekosystem: rafę koralową i jej mieszkańców. Autorski film Stantona (napisał scenariusz i reżyserował obraz) Gdzie jest Nemo zdobył w 2003 r. Oscara dla najlepszego filmu animowanego. Błazenki zawdzięczają swą nazwę szczególnemu ubarwieniu łusek. Duże, kolorowe plamy (od głębokich fioletowawych brązów po jasne oranże, czerwienie i żółcie) rozdzielone wyraźnymi białymi lub czarnymi liniami tworzą układ trochę podobny do cyrkowego makijażu klownów. Widok błazenków przemykających między czułkami ukwiału przywodzi na myśl motyle trzepoczące wokół kwiatów na falującej w podmuchach wiatru łące i hipnotyzuje. Te niewielkie rybki można spotkać na rafach od wschodnich wybrzeży Afryki do Polinezji Francuskiej i od Japonii po wschodnią Australię. Największa ich różnorodność występuje u północnych wybrzeży Nowej Gwinei, w Morzu Bismarcka, gdzie przy odrobinie szczęścia można na jednej rafie zobaczyć siedem z 29 znanych na świecie gatunków. Ostatni został niedawno odkryty na Fidżi przez Geralda Allena – badacza z Muzeum Zachodnioaustralijskiego, światowego specjalistę od błazenków. Amphiprion barberi powiększył bilans jego odkryć do siedmiu gatunków błazenków i prawie 500 gatunków innych tropikalnych ryb. – Nadal strasznie mnie kręci znajdowanie czegoś nowego – mówi Allen. – Amphiprion barberi, w kolorze czerwieni i oranżu, wygląda na rafie jak rozżarzony węgielek – zachwyca się odkrywca. Wśród naukowców i akwarystów błazenki znane są też jako amfipriony albo ryby ukwiałowe, ponieważ nie mogą przeżyć bez ukwiału, którego parzące macki chronią je oraz ich rozwijające się jajeczka przed agresorami. Spośród mniej więcej tysiąca gatunków ukwiałów tylko dziesięć żyje w symbiozie z błazenkami. Wciąż nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób błazenek unika poparzenia przez jamochłon. Niewykluczone, że rolę ochronnego kombinezonu odgrywa warstwa śluzu, która najpewniej tworzy się przy pierwszych kontaktach rybki z parzydełkami gospodarza. – Ta wydzielina powstrzymuje ukwiał przed wystrzeleniem komórek parzydełkowych – mówi Allen. – Jeśli zdarzy ci się zaobserwować młodego błazenka podpływającego do nieznanego „morskiego kwiatu”, zobaczysz, jak ostrożnie go z początku muska. Żeby zapoczątkować chemiczny proces rozpoznawania, zwierzęta muszą mieć ze sobą fizyczny kontakt. „Znajomy”, chroniony przez parzydełka błazenek staje się w praktyce przedłużeniem jamochłonu – jeszcze jedną linią obrony przed amatorami koralowców, takimi jak ryby z rodziny ustnikowatych (Chaetodontidae). Jak widać, korzyści ze współdziałania odnoszą obie strony. Błazenki spędzają całe życie z ukwiałem- -gospodarzem, rzadko odpływając od niego dalej niż na kilka metrów. Mniej więcej dwa razy w miesiącu składają ikrę na najbliższej twardej powierzchni ukrytej pod mięsistą podstawą jamochłonu i agresywnie bronią rozwijających się zarodków, które tuż po wykluciu dryfują przez tydzień lub dwa w pobliżu powierzchni jako maleńkie, przezroczyste larwy. Potem przeobrażają się w niespełna centymetrowej długości miniatury dorosłych i spływają w dół, na rafę. Tam młoda rybka musi w ciągu jednego, dwóch dni znaleźć sobie ukwiał i „dogadać się” z nim. Jeśli jej się nie uda – ginie. Pojedynczy ukwiał może zamieszkiwać nawet kilkanaście błazenków tego samego gatunku, od osobników młodocianych po dorosłe, w pełni dojrzałe, o długości dochodzącej do 15 cm (na okazach Stichodactyla haddoni Allen widywał ich aż 30). Zazwyczaj rybki krążą wokół swego jamochłonu, chwytając plankton, glony i maleńkie widłonogi. Złapawszy większy kąsek, często chowają się wśród czułków gospodarza, aby posilić się w spokoju. W naturze, gdzie zagrażają im strzępiele i mureny, rzadko żyją dłużej niż dziesięć lat, ale w warunkach niewoli są bardziej długowieczne. Mój sąsiad trzyma w akwarium żwawego 25-latka, który podgryzał mi palce, kiedy przed laty, jeszcze jako dzieciak, czyściłem jego sztuczną rafę. Błazenki nie muszą osiągać seksualnej dojrzałości. Wśród lokatorów każdego ukwiału istnieje ścisła hierarchia. W danym okresie rezyduje tam tylko jedna dominująca para. Samica jest w tej „rodzinie” największa, za nią jej partner, a niedojrzałe osobniki zachowują bezpiecznie mniejsze rozmiary. Dojrzała para zapewnia sobie przywództwo, przepędzając młodzież, co powoduje u niej stres i zmniejsza chęć żerowania. – Zwłaszcza w czasie godów sporo jest nerwowości w dominującej parze – mówi Allen. Samica czasem nawet samcowi przypomina, kto jest szefem, skubiąc go w płetwy. Wiele tropikalnych ryb potrafi zmieniać płeć. Większość, jak wargacze i papugoryby, przestawia się z żeńskiej na męską. Amfipriony są jednymi z nielicznych znanych przykładów sytuacji odwrotnej, gdy to samiec staje się samicą. Jeśli dominująca samica ginie, jej rolę przejmuje osierocony partner, a jego miejsce zajmuje z kolei największy osobnik spośród młodzieży. Nie zidentyfikowano dotychczas hormonów odpowiedzialnych za tę seksualną zmienność. – To świetna strategia adaptacyjna zapewniająca przetrwanie gatunku – twierdzi Allen. – Dzięki niej w dowolnym ukwiale zawsze będzie rozmnażająca się para. Błazenek i ukwiał stanowią związek przykuwający uwagę akwarystów amatorów od lat 70. XX w., w których dzięki postępom w budowie systemów filtracji wody morskie akwaria stały się bardzo popularne. Jednak nigdy wcześniej żadna ryba nie doświadczyła wzrostu popularności porównywalnego z tym, jaki stał się udziałem błazenka po filmie Gdzie jest Nemo (pomijamy tu złą sławę pewnego ogromnego zabójcy z paszczą pełną zębów). Dla błazenków status gwiazdy miał dobre i złe strony. Przez wiele lat chwytanie dzikich amfiprionów było tańsze niż ich rozmnażanie w niewoli. W akwariach trudno było np. skłonić maleńkie larwy do żerowania, a cały proces hodowli, od ikry do uzyskania osobników gotowych do sprzedaży, trwa co najmniej osiem miesięcy. Ostatnio sytuacja zaczęła się jednak zmieniać. Przełowienie oraz brutalne metody pozyskiwania ryb, takie jak wlewanie do wody cyjanku, by łatwiej wyłapać oszołomione nim amfipriony, niszczą rafy i ich mieszkańców. Na Filipinach i w Indonezji liczba amfiprionów spada zastraszająco. A bez nich ukwiały stają się bezbronne i szybko padają łupem drapieżników. Kiedy stan rafy się pogarsza, jednym z pierwszych elementów, który znika, są ukwiały i ich błazenki. – To naprawdę świetny papierek lakmusowy – mówi Allen. Poza rosnącym popytem na błazenki film Gdzie jest Nemo przyczynił się do skokowego wzrostu liczby stron internetowych i forów poświęconych hodowli ryb tropikalnych. Na przykład Oceans, Reefs and Aquariums, wylęgarnia i hurtownia ryb akwaryjnych w Fort Pierce na Florydzie, rozmnaża w swoich zbiornikach 13 gatunków błazenków, a także tworzy nowe odmiany, takie jak błazenek okoniowy Picassa. Rocznie sprzedaje ok. 300 tys. sztuk. Pomimo zamierania raf, które Allen obserwuje od 40 lat, jego zdaniem wciąż wiele jest miejsc niemal dziewiczych, w świetnej kondycji. Jako konsultant Conservation International odnajduje takie rafy i pomaga je chronić. Film o Nemo być może zaszkodził dzikim populacjom amfiprionów, ale kolorowy bohater wykreowany przez Stantona stworzył też nową grupę miłośników przyrody, z oddaniem chroniących błazenki i ich żywe domy na rafie. – Mam nadzieję, że to zainteresowanie ostatecznie dobrze przysłuży się rafom – mówi Stanton. – Wiem, jak niepewny jest ich los. James Prosek
Chcesz zobaczyć prawdziwy koniec świata? Jedź na Papuę! Oto 6 sposobów, jak zrobić to tanio
Jest jednym z ostatnich dzikich miejsc. Zaskakuje egzotyczną przyrodą i niezwykłymi tradycjami. Znamy sposoby, jak zwiedzić to miejsce (i przy okazji nie zbankrutować).
Poznaj 6 sposobów na tanią Papuę >>>
Oto wszystko, co powinieneś wiedzieć o bezpiecznym podróżowaniu. Nie tylko w tropiki
Co należy sprawdzić przed wyjazdem, o jakich dokumentach pamiętać, jakie wykonać szczepienia i jak spakować apteczkę? Eksperci Polskiej Misji Medycznej specjalnie dla was przygotowali poradnik „Bezpieczny podróżnik”. Koniecznie przeczytajcie przed wyjazdem.
Przed wyjazdem Zdobądź informacje o kraju pobytu: korzystaj z przewodników, czasopism, blogów podróżniczych, opinii znajomych, a także oficjalnych raportów np. WHO, CDC. Sprawdź poziom bezpieczeństwa w danym rejonie i aktualne zalecenia. Zaplanuj wizytę u lekarzy specjalistów, których regularnie odwiedzasz i omów z nimi plan wyjazdu, pamiętaj również o wizycie u stomatologa. Przed wyjazdem w tropiki pomyśl o wizycie w Poradni Medycyny Podróży. Umów wizytę na około 3-6 miesiące (min. 8 tyg.) przed wyjazdem. Zapisz kontakt do właściwej placówki konsularnej (w razie wątpliwości – skontaktuj się z przedstawicielem przed wyjazdem) oraz do lokalnych służb ratunkowych. Odpowiednio przemyśl zakupy i pakowanie bagażu. Odśwież wiedzę w zakresie pierwszej pomocy i wybranych aspektów bezpieczeństwa w tropikach (więcej na: www.pmm.org.pl/pl/edukacja-i-szkolenia/kurs-t4-dla-podroznikow/) Niezbędne dokumenty Sprawdź ważność paszportu (zazwyczaj min. 6 miesięcy), rozważ wyrobienie międzynarodowego prawa jazdy, upewnij się czy potrzebujesz wizy lub innego zaświadczenia. Zrób kopię zabieranych ze sobą dokumentów i przechowuj je w bezpiecznym miejscu (np. w wersji elektronicznej w „chmurze”/ skrzynce mailowej). Ubezpieczenie Pamiętaj o wykupieniu dodatkowego ubezpieczenia na czas podróży (zwróć uwagę na sumę gwarancyjną ubezpieczenia w aspekcie kosztów leczenia i transportu międzynarodowego). Rozważ dodatkowe pakiety obejmujące choroby zakaźne, koszty poszukiwania i ratownictwa, odpowiedzialność cywilną, ubezpieczenie pojazdu i bagażu, a w niebezpiecznych rejonach świata – klauzulę na wypadek zagrożeń o charakterze militarnym i terrorystycznym. Przy wyjeździe do kraju członkowskiego UE zadbaj także o wyrobienie Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ). Środki pieniężne Sprawdź, jaka jest waluta w kraju/krajach docelowego pobytu. Rozważ zabranie łatwo wymienialnych walut w gotówce (dolar amerykański/euro). Upewnij się, czy karty płatnicze są respektowane, a korzystanie z bankomatu bezpieczne. Komunikacja Wyznacz osobę kontaktową w kraju (zapisz jej numer w telefonie jako „ICE” – ang. In Case of Emergency). Ustal, jak często będziesz się kontaktował z bliskimi osobami w kraju oraz przekaż im plan Twojej podróży. Przed wyjazdem sprawdź możliwe kanały i dostępne środki łączności w kraju pobytu: roaming lub lokalna sieć GSM, dostęp do Internetu, telefonia satelitarna lub łączność radiowa. Apteczka Najważniejsze etapy przygotowania do podróży już za nami. Teraz przyszła pora na spakowanie apteczki wyprawowej. Nigdy nie będziemy w stanie stworzyć jednej, uniwersalnej listy obejmującej wszystkie środki, które mogą przydać się w naszej podróży. Każdorazowo to, co ze sobą zabierzemy, będzie zależało m.in. od kraju i terenu, w jaki się wybieramy oraz typu turystyki jaki planujemy uprawiać. WAŻNE: Niniejszy tekst nie zastępuje wizyty lekarskiej lub porady farmaceuty! Przed wybraniem się w podróż koniecznie udaj się do swojego lekarza lub Poradni Medycyny Podróży celem konsultacji. Kompletując niezbędny sprzęt: Zapoznaj się z informacjami o kraju ,do którego się udajesz, pod względem specyficznych czynników ryzyka, panujących zagrożeń zdrowotnych, a także klimatu. Dzięki temu będziesz wiedział jakiego typu leki najbardziej przydadzą się w Twojej apteczce; Rozważ zabranie ze sobą odpowiedniego zapasu leków. Czy wybierasz się na 2-tygodniowe wakacje w miejscu, gdzie będziesz miał dostęp do apteki, czy w 3 miesięczną podróż po odległych zakątkach, z dala od większych miast czy wiosek; Przygotowując się, zawsze weź pod uwagę dostępność oraz jakość lokalnej opieki medycznej. Czy w razie nagłego zachorowania będziesz miał do dyspozycji dobrze wyposażony szpital w odległości do 2km, czy raczej musisz liczyć na własne przygotowanie; Po spakowaniu apteczki, zapoznaj innych uczestników wyprawy z jej składem i sposobem pakowania, tak, aby w razie nagłego zdarzenia, każdy mógł z niej skorzystać. Mając powyższe na uwadze, rozważ wybór sprzętu i grup leków, które powinny znaleźć się w Twojej apteczce. Leki: przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, przeciwmalaryczne, przeciwalergiczne, rozkurczowe, przeciwbiegunkowe, przeciwwymiotne, witaminy, leki „wzmacniające”, ORS, antybiotyk, leki przyjmowane z powodu chorób przewlekłych. Środki do użytku zewnętrznego: po ukąszeniu, na oparzenia, na stłuczenia i obrzęki, do dezynfekcji, zasypka/talk, krem z filtrem oraz po opalaniu, na bóle stawowo-mięśniowe, 0,9 % NaCl czyli sól fizjologiczna. Inne: bandaże, kompresy, plastry, stripy, tamowanie krwotoków (stazy, opatrunki hemostatyczne), folia ratunkowa (NRC), rękawiczki, unieruchomienia, termometr, ciśnieniomierz. Dodatkowe: repelenty, środki do odkażania wody, aspirator jadu, aparat do płukania oka, pęseta, nożyczki, pisak, długopis, źródło światła. Podróż o podwyższonym ryzyku Jak zadbać o swoje bezpieczeństwo na wypadek zdarzenia o charakterze terrorystycznym, tzw. „active shooter” czy porwania. Przed wyjazdem sprawdź na stronach Ministerstwa Spraw Zagranicznych zakładkę: Ostrzeżenia dla podróżnych. Na swój telefon komórkowy ściągnij aplikację iPolak. Wskaże drogę do najbliższej polskiej placówki dyplomatycznej, podpowie, co zrobić w razie kłopotów podczas wyjazdu czy jak zadbać o własne bezpieczeństwo w różnych zakątkach świata. Można w niej także znaleźć aktualne ostrzeżenia dla podróżujących publikowane przez MSZ. http://www.msz.gov.pl/pl/p/msz_pl/informacje_konsularne/ipolak/ Bardzo dokładnie przeanalizuj informację na stronach MSZ – zakładka Bezpieczne wakacje. Jeżeli zdecydujesz się na wyjazd do kraju o „podwyższonym ryzyku” dokładnie zaplanuj swój pobyt/postaraj się zrobić mapę podróży – podaj dane zameldowania w hotelach, atrakcje turystyczne które zamierzasz odwiedzić, szlaki etc. Taką „mapę” przekaż osobie bliskiej która znajduje się w Polsce/nie uczestniczy w wyprawie. Jeżeli w miejscu docelowym zmienisz plany dotyczące miejsc które zamierzasz zwiedzić: poinformuj o tym osobę która ma Twój plan podróży. Do „planu podróży” o którym mowa w poprzednim punkcie dołącz swoje zdjęcia - bardzo dokładne, wysokiej rozdzielczości (zdjęcia z trzech stron: od przodu, z boku, z tyłu). W języku angielskim opisz na odwrocie każdego zdjęcia: wzrost, waga, znaki szczególne (np. blizny, tatuaże), kolor włosów, kolor oczu. Dodatkowo napisz: czy posiadasz jakieś alergie? (pokarmowe, lekowe), Czy przyjmujesz na stałe jakieś leki? Jaka jest Twoja przeszłość chorobowa? (Czy na coś się leczysz przewlekle np. choroba serca). Takie zdjęcia i ich opisy będą bardzo przydatne w sytuacji zaginięć/porwań. Osoba w Polsce w sytuacji zaginięcia powinna całość tak sporządzonej dokumentacji przekazać odpowiednim służbom. Zarejestruj się w „Odyseuszu”: https://odyseusz.msz.gov.pl/ (W przypadku wystąpienia sytuacji nadzwyczajnych za granicą, MSZ będzie mógł podjąć z tobą kontakt, udzielić niezbędnych informacji oraz pomocy poprzez właściwą placówkę dyplomatyczno-konsularną). Sczepienia (Uwaga na choroby tropikalne!) Zaplanuj wizytę w poradni Medycyny Podróży, najlepiej co najmniej 8-6 tygodni przed wyjazdem (jeśli to możliwe). Pamiętaj, że: Szczepienie przeciw żółtej febrze, wpisane to tzw. żółtej książeczki jest obowiązkowe przy wjeździe do wielu państw w Afryce, Ameryce Południowej i Środkowej. Trzeba je wykonać co najmniej 10 dni przed podróżą. Niektóre szczepienia trzeba przyjąć w kilku dawkach w określonych odstępach czasowych przed wyjazdem – żeby zapewnić sobie jak najlepszą ochronę. Szczepienia nie chronią nas całkowicie przed zachorowaniem. Nasze bezpieczeństwo zależy od stosowania się do zasad higieny i profilaktyki. To, co wiemy na pewno – niepodane szczepienie nie chroni w 100%! Nie istnieje szczepionka przeciw malarii. Przed wyjazdem skonsultuj z lekarzem jaką chemioprofilaktykę zastosować na okres wyjazdu. Ważne żeby wybrać optymalne rozwiązanie dostosowane do długości wyjazdu, terenu, wysokości. Zwyczajowo nie powinno się podawać więcej niż 4 szczepień tego samego dnia. Nie zawsze trzeba też przyjąć wszystkie zalecane szczepienia dla danego kraju. Dobry lekarz dobierze nam te najwłaściwsze pod kątem charakteru wyjazdu. W trakcie podróży Unikaj kostek lodu dodawanych do napojów . Nie wiadomo z jakiego źródła wody pochodzą. Nie jedz potraw wystawianych na długotrwałe działanie słońca i innych czynników zewnętrznych – przede wszystkim sałatek, surówek, sosów i kremów. Pamiętaj o myciu rąk – większość chorób nękających turystów to choroby tzw. brudnych rąk. W przypadku świeżych owoców i warzyw – stosuj się do zasady – „umyj, obierz, ugotuj lub zapomnij”. W strefie endemicznej dla malarii i innych chorób przenoszonych przez moskity: stosuj repelenty (zawierające DEET) całą dobę. Komary które przenoszą malarię atakują nas nocą, ale te, które przenoszą m.in. dengę atakują w dzień. Zakładaj odzież z długimi rękawami i nogawkami. Śpij pod moskitierą. Pij wodę z bezpiecznego źródła (butelkowaną, gotowaną, filtrowaną). Pamiętaj o właściwym nawodnieniu i ochronie przed słońcem. Unikaj brodzenia i/lub kąpieli w zbiornikach wody stojącej. W jeziorach i rzekach (zwłaszcza afrykańskich) żyją przywry wywołujące choroby pasożytnicze. Po powrocie Obserwuj się co najmniej przez 3 tygodnie. Jeśli cokolwiek Cię zaniepokoi – m.in. gorączka, biegunka, wymioty, wysypka- niezwłocznie udaj się na konsultację do specjalisty. Skuteczność leczenia zależy od szybkości diagnozy i wdrożenia leków! Jeśli przyjmowałeś chemioprofilaktykę przeciw malarii w czasie wyjazdu to kontynuuj po powrocie zgodnie z zaleceniami. Tak jak w przypadku Malarone – przez 7 dni od opuszczenia strefy występowania choroby. Autorami poradnika są Ewa Piekarska, Joanna Fąferek, Jerzy Jaskuła i Tomasz Sanak, Polska Misja Medyczna. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o bezpiecznym podróżowaniu, zapraszamy na Kurs T4 dla podróżników organizowany przez ekspertów związanych z Polską Misją Medyczną. Więcej informacji o kursie oraz o działalności Polskiej Misji Medycznej na www.pmm.org.pl.
Polska? Naturalnie!W redakcji Travelera świętujemy kolejny wielki sukces Polski na arenie międzynarodowej. Dokładnie 23 czerwca dotarła do nas wspaniała wiadomość – cała Puszcza Białowieska została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako rejon o szczególnej wartości przyrodniczej. Ochroną objęto ponad 140 tys. ha najbardziej dzikiego zakątka Europy, ostoi nienaruszonej przez tysiące lat fauny i flory, stanowiącej dom dla prawie 500 majestatycznych żubrów (które są przecież wizytówką naszego kraju). Specjalnie dla Was o tym wyjątkowym miejscu pisze na naszych łamach Adam Wajrak, znany ekolog i wielki miłośnik Puszczy Białowieskiej (polecam artykuł na s. 44). Trzeba przyznać, że w naszym kraju mamy wszystko – wspomniane już wspaniałe lasy, Bałtyk z dzikimi plażami, dumne, choć czasem surowe góry, niekończące się jeziora i imponującą architekturę. Właśnie dlatego to wydanie Travelera poświęciliśmy niemal w całości właśnie Polsce i to w jej najbardziej naturalnym wydaniu. Jak co roku zapraszamy też do wspólnej zabawy i głosowania w plebiscycie „7 nowych cudów Polski”. To przecież Wy zdecydujecie, jakie miejsca zasługują na to zaszczytne miano! Więcej na 7cudow.national-geographic.pl.
SPIS TREŚCI FOTOREPORTAŻ: Chiny. Kobiety z rogami PLANETA TRAVELERA Wieści ze świata Kierunek kultura PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Tanie podróżowanie: Tanzania. Raj na każdą kieszeń 24 W obiektywie: Zanzibar widziany oczami fotografa Patent Travelera: Internet na końcu świata Kierunek dziecko: Zabawne podróżowanie Zostań tubylcem: Wycinanki po łowicku. Zrób je sam! ETYKA PODRÓŻNIKA: Daj nura. Odpowiedzialnie LUDZIE W DRODZE: Eliza Kubarska o podwodnym plemieniu Badjao POLSKA NATURALNIE PIĘKNA: Puszcza Białowieska oczami Adama Wajraka Rewa: Bałtycka stolica wiatru Pieniny: Odwiedziny u bacy Pojezierze Włocławskie: W sielskim świecie Wielkiego Szu Małopolska: Nie tylko dla seniorów Turkol: Gratka dla miłośników kolei 7 NOWYCH CUDÓW POLSKI MIASTO W 48 GODZIN: Bombaj. Piękną bestię oswaja Paulina Wilk ADVENTURE: Warto spróbować. Nurkowanie dla początkujących Biegiem przez świat: W cztery oczy z rzeźniczkiem Przerwa techniczna Adventure: Ryczące czterdziestki na dzikiej rzece Dja w Kamerunie Raport specjalny: Yossi Ghinsberg. Odnaleziony w Amazonii SWOJĄ DROGĄ: Igor Zalewski o trudach podróżowania po Polsce ŚWIAT NA PATELNI: Spełniamy lodowe marzenia 10 NAJ: Najciekawsze lotniska AKADEMIA FOTO: Najlepsze zdjęcia czytelników KALENDARZ
Dziewięć lat temu dwóch ludzi podjęło się niezwykłej misji. Chcieli jako pierwsi sporządzić dokumentację wszystkich 39 gatunków legendarnych rajskich ptaków. Po 18 wyprawach i wykonaniu blisko 40 tysięcy fotografii zadanie zostało wykonane.
Na Nowej Gwinei kangury wspinają się na drzewa, a motyle wielkości dużych talerzy śmigają po lesie deszczowym, w którym ssaki składające jaja taplają się w błocie. Żaby mają nosy jak Cyrano de Bergerac, a rzeki są pełne tęczowych ryb. Jednak żaden z cudów nowogwinejskiej przyrody nie zafascynował naukowców tak jak stworzenia, które XIX-wieczny przyrodnik Alfred Russel Wallace nazwał najbardziej niezwykłymi i najpiękniejszymi z pierzastych mieszkańców ziemi. Miał na myśli rajskie ptaki. 39 ich gatunków spotyka się tylko na Nowej Gwinei i kilku pobliskich obszarach. Mimo dziesięcioleci obserwacji i badań nikomu nie udało się zobaczyć ich wszystkich – aż do tej pory. W 2003 r. Edwin Scholes, ornitolog z Uniwersytetu Cornella, oraz Tim Laman, biolog i fotograf, rozpoczęli planowanie misji, której celem było wykonanie dokumentacji wszystkich gatunków rajskich ptaków. Zajęło im to osiem lat i wymagało podjęcia 18 wypraw w jedne z najbardziej egzotycznych obszarów naszej planety. Poprzez zdjęcia, filmy wideo i nagrania dźwiękowe (nie wspominając o staromodnych notatnikach) Scholes i Laman uwiecznili rytuały godowe i działania nieznane wcześniej nauce. Świat przyrody zna niewiele spektakli równie dziwacznych jak zachowania godowe samców z rodziny cudowronkowatych (Paradisaeidae). Eksplozje złotych piór, komiczne tańce, stosiny przypominające anteny robotów, opalizujące kryzy i bufki, kołnierze i wachlarze, a także kolory przyćmiewające wszelkie klejnoty – cała ta ekstrawagancja ma tylko jeden cel: zwrócenie uwagi tylu samic, ilu się da. Rajskie ptaki stanową skrajny przykład opisanej przez Karola Darwina teorii doboru płciowego – samice wybierają samców w oparciu o kilka pociągających cech, zwiększając tym samym szanse, że cechy te będą przekazywane z pokolenia na pokolenie. Na Nowej Gwinei obfitość pożywienia i niewielka liczba drapieżników umożliwiły ptakom rozkwit i wyolbrzymianie ich najbardziej atrakcyjnych cech do stopnia, który nawet pozbawieni polotu naukowcy nazwali absurdalnym. Jaskrawe pióra od tysięcy lat były cenione w Azji jako ozdoby. Łowcy, którzy w XVI w., sprzedawali pierwsze okazy Europejczykom, często usuwali skrzydła i nogi ptaków, by podkreślić pióra, dzięki czemu powstała opinia, że są to w dosłownym sensie ptaki bogów, fruwające w niebiosach bez żadnego spoczynku i czerpiące pożywienie z rajskich mgieł. W XXI w. Laman i Scholes postawili sobie za cel sporządzenie dokumentacji zachowań tych ptaków w sposób, jakiego nikt nigdy nie próbował – z perspektywy samic. Na wyspie Batanta, położonej na zachód od Nowej Gwinei, Laman wspiął się na wysokość 50 m, w korony lasu deszczowego, żeby sfotografować rytuał godowy cudowronki czerwonej. Na półwyspie Huon, jakieś 2 tys. km na wschód, przymocował do gałęzi drzewa aparat skierowany obiektywem w dół, aby okiem samicy popatrzeć na kolorowe pióra na piersiach i fascynującą baletową spódniczkę samca sześciopióra garbonosego. Badacze mieli już doświadczenia w tropikach, ale wszystkiego nie da się przewidzieć. Dwa razy dryfowali więc po morzu, gdy zawiodły silniki ich łodzi. Za elektryzujące chwile, takie jak pierwszy widok samca astrapii czarnej do góry nogami (w postawie godowej), musieli zapłacić 2 tys. godzin obserwacji i milczącego wyczekiwania w kryjówkach. Wypatrzenie niebiesko-czarnego fałdowrona lśniącego w czerwcu 2011 r. oznaczało koniec ich poszukiwań. Scholes i Laman liczą na to, że ich praca będzie sprzyjać ochronie przyrody na Nowej Gwinei, gdzie do tej pory siedliska ptaków były bezpieczne po prostu dzięki swemu oddaleniu. Jak napisał Wallace: Wygląda na to, że natura zrobiła wszystko, żeby te jej największe skarby nie straciły wartości poprzez to, że zbyt łatwo je zdobyć. Grant NGS Ten projekt został sfinansowany po części dzięki twojemu członkostwu w Towarzystwie National Geographic oraz współpracy z Laboratorium Ornitologii Uniwersytetu Cornella. Alfred Russel Wallace, badacz z XIX w., jako jeden z pierwszych obserwował rajskie ptaki w stanie dzikim. Podążając jego śladem, Tim Laman (u góry z prawej) i Edwin Scholes odwiedzili 51 miejsc. Na indonezyjskiej wyspie Waiego wypatrzyli latawca krasnogrzbietego, ptaka przypominającego klejnot. (Fot. Biblioteka Ksiąg Rzadkich i Rękopisów, Uniwersytet Columbia) Warto wiedzieć: Rajskie ptaki Spotyka się je tylko we wschodniej Australii, na Nowej Gwinei i okolicznych wyspach. Żyją na wielu wysokościach, od bagnistych nizin po wilgotne lasy w wysokich partiach gór, ponad 3500 m nad poziomem morza. Dzięki obfitości pożywienia, różnorodnym siedliskom i nielicznym drapieżnikom ta grupa ptaków mogła zróżnicować się mocno na drodze ewolucji. Jedne mają zaledwie 16, a inne aż 125 cm, są ptaki o burym upierzeniu i takie, które olśniewają barwami. Rajskie ptaki (Rys: Fernando G. Baptista; Fanna Gebreyesus; Źródła: Edwin Scholes; Tim Laman) DUMA TROPIKÓW Członkowie rodziny Paradisaeidae występują na niewielkim fragmencie globu obejmującym Nową Gwineę i kilka sąsiednich wysp oraz skrawki wschodniej Australii. DUMA TROPIKÓW (MAPY: MAGGIE SMITH; NG MAPS)
Kiedy Andrew Stanton zaczynał realizację animowanego filmu dla dzieci, którego akcja rozgrywa się w oceanie, szukał ryby mogącej „udźwignąć” główną rolę. Wertując albumy poświęcone morskiej przyrodzie, zwrócił uwagę na zdjęcie dwóch rybek wyzierających spośród czułków ukwiału. – Z miejsca mnie urzekły – wspomina reżyser. – Nie miałem pojęcia, co to za ryby, ale nie mogłem oderwać od nich oczu. Ten obraz ucieleśniał magię oceanu, którą Stanton chciał pokazać widzom. – Jako człowiek rozrywki doceniłem też fakt, że nazywa się je błazenkami. Trudno o coś bardziej uroczego niż małe rybki, które chcą się z tobą bawić w „A kuku!”. Tak narodziła się gwiazda. Nemo, błazenek z gatunku Amphiprion percula, pokazał milionom dzieci na całym świecie cudowny ekosystem: rafę koralową i jej mieszkańców. Autorski film Stantona (napisał scenariusz i reżyserował obraz) Gdzie jest Nemo zdobył w 2003 r. Oscara dla najlepszego filmu animowanego. Błazenki zawdzięczają swą nazwę szczególnemu ubarwieniu łusek. Duże, kolorowe plamy (od głębokich fioletowawych brązów po jasne oranże, czerwienie i żółcie) rozdzielone wyraźnymi białymi lub czarnymi liniami tworzą układ trochę podobny do cyrkowego makijażu klownów. Widok błazenków przemykających między czułkami ukwiału przywodzi na myśl motyle trzepoczące wokół kwiatów na falującej w podmuchach wiatru łące i hipnotyzuje. Te niewielkie rybki można spotkać na rafach od wschodnich wybrzeży Afryki do Polinezji Francuskiej i od Japonii po wschodnią Australię. Największa ich różnorodność występuje u północnych wybrzeży Nowej Gwinei, w Morzu Bismarcka, gdzie przy odrobinie szczęścia można na jednej rafie zobaczyć siedem z 29 znanych na świecie gatunków. Ostatni został niedawno odkryty na Fidżi przez Geralda Allena – badacza z Muzeum Zachodnioaustralijskiego, światowego specjalistę od błazenków. Amphiprion barberi powiększył bilans jego odkryć do siedmiu gatunków błazenków i prawie 500 gatunków innych tropikalnych ryb. – Nadal strasznie mnie kręci znajdowanie czegoś nowego – mówi Allen. – Amphiprion barberi, w kolorze czerwieni i oranżu, wygląda na rafie jak rozżarzony węgielek – zachwyca się odkrywca. Wśród naukowców i akwarystów błazenki znane są też jako amfipriony albo ryby ukwiałowe, ponieważ nie mogą przeżyć bez ukwiału, którego parzące macki chronią je oraz ich rozwijające się jajeczka przed agresorami. Spośród mniej więcej tysiąca gatunków ukwiałów tylko dziesięć żyje w symbiozie z błazenkami. Wciąż nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób błazenek unika poparzenia przez jamochłon. Niewykluczone, że rolę ochronnego kombinezonu odgrywa warstwa śluzu, która najpewniej tworzy się przy pierwszych kontaktach rybki z parzydełkami gospodarza. – Ta wydzielina powstrzymuje ukwiał przed wystrzeleniem komórek parzydełkowych – mówi Allen. – Jeśli zdarzy ci się zaobserwować młodego błazenka podpływającego do nieznanego „morskiego kwiatu”, zobaczysz, jak ostrożnie go z początku muska. Żeby zapoczątkować chemiczny proces rozpoznawania, zwierzęta muszą mieć ze sobą fizyczny kontakt. „Znajomy”, chroniony przez parzydełka błazenek staje się w praktyce przedłużeniem jamochłonu – jeszcze jedną linią obrony przed amatorami koralowców, takimi jak ryby z rodziny ustnikowatych (Chaetodontidae). Jak widać, korzyści ze współdziałania odnoszą obie strony. Błazenki spędzają całe życie z ukwiałem- -gospodarzem, rzadko odpływając od niego dalej niż na kilka metrów. Mniej więcej dwa razy w miesiącu składają ikrę na najbliższej twardej powierzchni ukrytej pod mięsistą podstawą jamochłonu i agresywnie bronią rozwijających się zarodków, które tuż po wykluciu dryfują przez tydzień lub dwa w pobliżu powierzchni jako maleńkie, przezroczyste larwy. Potem przeobrażają się w niespełna centymetrowej długości miniatury dorosłych i spływają w dół, na rafę. Tam młoda rybka musi w ciągu jednego, dwóch dni znaleźć sobie ukwiał i „dogadać się” z nim. Jeśli jej się nie uda – ginie. Pojedynczy ukwiał może zamieszkiwać nawet kilkanaście błazenków tego samego gatunku, od osobników młodocianych po dorosłe, w pełni dojrzałe, o długości dochodzącej do 15 cm (na okazach Stichodactyla haddoni Allen widywał ich aż 30). Zazwyczaj rybki krążą wokół swego jamochłonu, chwytając plankton, glony i maleńkie widłonogi. Złapawszy większy kąsek, często chowają się wśród czułków gospodarza, aby posilić się w spokoju. W naturze, gdzie zagrażają im strzępiele i mureny, rzadko żyją dłużej niż dziesięć lat, ale w warunkach niewoli są bardziej długowieczne. Mój sąsiad trzyma w akwarium żwawego 25-latka, który podgryzał mi palce, kiedy przed laty, jeszcze jako dzieciak, czyściłem jego sztuczną rafę. Błazenki nie muszą osiągać seksualnej dojrzałości. Wśród lokatorów każdego ukwiału istnieje ścisła hierarchia. W danym okresie rezyduje tam tylko jedna dominująca para. Samica jest w tej „rodzinie” największa, za nią jej partner, a niedojrzałe osobniki zachowują bezpiecznie mniejsze rozmiary. Dojrzała para zapewnia sobie przywództwo, przepędzając młodzież, co powoduje u niej stres i zmniejsza chęć żerowania. – Zwłaszcza w czasie godów sporo jest nerwowości w dominującej parze – mówi Allen. Samica czasem nawet samcowi przypomina, kto jest szefem, skubiąc go w płetwy. Wiele tropikalnych ryb potrafi zmieniać płeć. Większość, jak wargacze i papugoryby, przestawia się z żeńskiej na męską. Amfipriony są jednymi z nielicznych znanych przykładów sytuacji odwrotnej, gdy to samiec staje się samicą. Jeśli dominująca samica ginie, jej rolę przejmuje osierocony partner, a jego miejsce zajmuje z kolei największy osobnik spośród młodzieży. Nie zidentyfikowano dotychczas hormonów odpowiedzialnych za tę seksualną zmienność. – To świetna strategia adaptacyjna zapewniająca przetrwanie gatunku – twierdzi Allen. – Dzięki niej w dowolnym ukwiale zawsze będzie rozmnażająca się para. Błazenek i ukwiał stanowią związek przykuwający uwagę akwarystów amatorów od lat 70. XX w., w których dzięki postępom w budowie systemów filtracji wody morskie akwaria stały się bardzo popularne. Jednak nigdy wcześniej żadna ryba nie doświadczyła wzrostu popularności porównywalnego z tym, jaki stał się udziałem błazenka po filmie Gdzie jest Nemo (pomijamy tu złą sławę pewnego ogromnego zabójcy z paszczą pełną zębów). Dla błazenków status gwiazdy miał dobre i złe strony. Przez wiele lat chwytanie dzikich amfiprionów było tańsze niż ich rozmnażanie w niewoli. W akwariach trudno było np. skłonić maleńkie larwy do żerowania, a cały proces hodowli, od ikry do uzyskania osobników gotowych do sprzedaży, trwa co najmniej osiem miesięcy. Ostatnio sytuacja zaczęła się jednak zmieniać. Przełowienie oraz brutalne metody pozyskiwania ryb, takie jak wlewanie do wody cyjanku, by łatwiej wyłapać oszołomione nim amfipriony, niszczą rafy i ich mieszkańców. Na Filipinach i w Indonezji liczba amfiprionów spada zastraszająco. A bez nich ukwiały stają się bezbronne i szybko padają łupem drapieżników. Kiedy stan rafy się pogarsza, jednym z pierwszych elementów, który znika, są ukwiały i ich błazenki. – To naprawdę świetny papierek lakmusowy – mówi Allen. Poza rosnącym popytem na błazenki film Gdzie jest Nemo przyczynił się do skokowego wzrostu liczby stron internetowych i forów poświęconych hodowli ryb tropikalnych. Na przykład Oceans, Reefs and Aquariums, wylęgarnia i hurtownia ryb akwaryjnych w Fort Pierce na Florydzie, rozmnaża w swoich zbiornikach 13 gatunków błazenków, a także tworzy nowe odmiany, takie jak błazenek okoniowy Picassa. Rocznie sprzedaje ok. 300 tys. sztuk. Pomimo zamierania raf, które Allen obserwuje od 40 lat, jego zdaniem wciąż wiele jest miejsc niemal dziewiczych, w świetnej kondycji. Jako konsultant Conservation International odnajduje takie rafy i pomaga je chronić. Film o Nemo być może zaszkodził dzikim populacjom amfiprionów, ale kolorowy bohater wykreowany przez Stantona stworzył też nową grupę miłośników przyrody, z oddaniem chroniących błazenki i ich żywe domy na rafie. – Mam nadzieję, że to zainteresowanie ostatecznie dobrze przysłuży się rafom – mówi Stanton. – Wiem, jak niepewny jest ich los.
Kilkutygodniowa egzotyczna przygoda zaczyna się już na międzynarodowym lotnisku Faleolo malowniczo położonym nad Pacyfikiem. Wystarczy pozbyć się natarczywych taksówkarzy, opuścić budynek terminalu i stanąć przy głównej drodze wyspy Upolu.
Jeśli tylko nie jest późne popołudnie, na pewno doczekamy się lokalnego autobusu do Apii – stolicy Samoa. Samoańczycy nabyli gołe podwozia ciężarowych toyot wraz z silnikami i przednimi szybami szoferek. Resztę – kompletne kabiny pasażerskie z suwanymi oknami z pleksi, ławy z oparciami, podłogi i stopnie, jednym słowem wszystko, co do transportu osób konieczne – wykonali z drewna i pokryli jaskrawymi farbami zgodnie z poczuciem estetyki polinezyjskich żeglarzy. Przez otwarte okna pędzącego autobusu oglądałem rozciągnięte wzdłuż drogi fale – samoańskie domy pozbawione ścian. Z ciekawością przyglądałem się polinezyjskiej wyspie, na której szkocki powieściopisarz Robert Louis Stevenson spędził ostatnie lata życia; tu spotkała go nagła śmierć. Dzięki rozmowie ze współpasażerami znalazłem nocleg w niedrogim hoteliku Seaside Inn ulokowanym tuż obok portu w Apii. Stolica Samoa licząca kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców leży na północnym brzegu Upolu, drugiej co do wielkości wyspy archipelagu. Miasto spełnia wyobrażenia o tropikalnej „metropolii”: zabudowania otaczają malowniczą zatokę z palmami i wspinają się na zalesione wzgórza. W centrum rzuca się w oczy biała wieża zegarowa. Większość instytucji skupia się przy promenadzie Main Beach Road, z której można podziwiać spektakularne zachody słońca nad oceanem. Za pierwszy cel wybrałem większą od Upolu wyspę Savaii. Do leżącej na jej wschodnim wybrzeżu miejscowości Salelologa dotarłem na pokładzie promu. Później ruszyłem na piechotę drogą biegnącą na południe. Nie miałem żadnych planów – poza noclegami w namiocie, który niosłem w plecaku. Mentalność i duma Samoańczyków nakazują im traktować palangi (tak na wyspach Pacyfi ku określa się białych) z rezerwą. Ale już na wstępie mojej podróży zaprzyjaźniłem się z rodziną Tofu i Elisapety Tapu. Okazali się wielce gościnnymi ludźmi. Z otwartymi ramionami przywitali mnie w progu swego fale w wiosce Puleia. Fale stanowi ważny komponent Fa’a Samoa – samoańskiego sposobu życia. Unikalny jest kształt i konstrukcja takiego domu: z prostokątnego bądź owalnego kamiennego fundamentu wyrastają poutu, czyli pale podtrzymujące lau – dach z liści palmowych. Posadzkę, teraz często betonową, okrywają maty. Brak ścian zapewnia miły przewiew, ale jednocześnie ogranicza prywatność. Nieco intymności oraz ochronę przed wiatrem i deszczem zapewniają story, misternie wyplecione z liści palm. Spotkania, rodzinne rozmowy, posiłki, sen – wszystko to odbywa się na podłodze, na matach. Tradycja nakazuje, by gość jadł razem z gospodarzem domu – często jest to ryba podana z pieczonym chlebowcem, ugotowanym taro i bananami oraz pysznym gorącym naparem z liśćmi pomarańczy. Zakończenie „oficjalnego” posiłku jest sygnałem do ucztowania dla pozostałych członków rodziny. Otoczony dżunglą wodospad Afu Aau znajduje się w okolicy wioski Vailoa, kilka kilometrów na wschód od Puleia – osady rodziny Tapu. Żeby zażyć relaksującej kąpieli w naturalnym basenie utworzonym przez wodospad, należy uiścić skromną opłatę wodzom wioski, przesiadującym w przydrożnym fale. Zwyczaj płacenia np. za wejście na plażę należącą do wioski albo za dostęp do punktu widokowego, choć czasami irytujący, jest na wyspach powszechny. Spod Afu Aau dwukilometrowa ścieżka prowadzi przez zalesione wzgórza w głąb wyspy, do tajemniczego bazaltowego Kopca Pulemelei zwanego też Gwiezdną Piramidą – największej i najstarszej budowli Polinezji. Nie wiadomo, kiedy dokładnie została wzniesiona, być może około 1300 r. n.e. Obiekt wysokości 12 m łatwo przegapić, ponieważ za sprawą przykrywającego go kożucha pnączy może zostać wzięty za kolejne wzgórze. Z płaskiego szczytu usianego kamiennymi kopczykami roztacza się widok na morze zieleni i turkusowy Pacyfi k. Odpoczywałem w cieniu mangowca, gdy niespodziewanie pojawili się trzej Samoańczycy uzbrojeni w dzidy i maczety. Moje obawy rozwiała dopiero przyjazna rozmowa. Jeden z mężczyzn, imieniem Vuga, mówił po angielsku. Okazało się, że byli myśliwymi i w dżungli polowali z psami na zdziczałe świnie. Prawdziwy spektakl sił natury zobaczyłem ok. 30 km na zachód, w okolicy wioski Taga, w miejscu zwanym Alofaaga Blowholes. Bazaltowe wybrzeże jest tu podziurawione szczelinami i kanałami schodzącymi aż do powierzchni oceanu. Fale tłoczą do nich wodę, która co kilkadziesiąt sekund strzela z sykiem w niebo niczym gejzery. Siła jest tak ogromna, że wystrzeliwuje wrzucony w czeluść orzech kokosowy na dziesiątki metrów w górę. Wieś Falealupo na przylądku Mulinuu przypomina ośrodek wypoczynkowy rozłożony na złotych piaskach wybrzeża. Wśród fale otoczonych zielenią oraz kwiatami można wyróżnić trzy ich rodzaje: obszerne fale tele przeznaczone na ceremonie i wioskowe narady, mieszkalne afolau i najmniejsze fale o’o. Na zapleczu afolau widnieje tunoa – szałas kuchenny owiewany dymem tlących się na palenisku skorup orzechów kokosowych. W pobliżu wioski rozciąga się Falealupo Rain Forest Reserve, a w nim rozpięty między drzewami Canopy Walkway – wiszący most długości 24 m. Kończą go schodki prowadzące niemal na wierzchołek gigantycznego starego figowca, na osadzoną tam niczym orle gniazdo platformę widokową. Po uiszczeniu opłaty spędziłem na niej niezapomnianą noc. Most jest lokalnym projektem, który ma przyciągnąć turystów, zapewnić dochód mieszkańcom wioski i pozwolić zachować naturalny las deszczowy, uważany przez nich za święty. Miejscowi wierzą, że znajduje się tam brama wiodąca zmarłych do świata podziemi. Przylądek Mulinuu jest miejscem szczególnym – na zachód od niego przebiega umowna linia zmiany daty. Oznacza to, że gdy tu kończy się np. piątek, na wyspach leżących bardziej na zachód zaczyna się już sobota. Za zgodą wodza wioski rozbiłem namiot dwa kilometry za osadą, pod palmami. Z nadbrzeżnych skał podziwiałem zachód słońca. Wioska Avao leży w cichej zatoce na północy Savaii, nie ma jednak własnej plaży. Jeden z mieszkańców ofiarował mi miejsce pod namiot tuż przy własnym domu, a za przewodniczkę po okolicy – swoją córkę Sheilę. Turystyczną mekką wyspy stała się pobliska miejscowość Manase. Na białej piaszczystej plaży sąsiaduje ze sobą kilka ośrodków wypoczynkowych, w których goście mają do dyspozycji fale dostosowane do swoich potrzeb. Na początku XX w. ten polinezyjski eden ogarnęło piekło. Erupcje największego na Savaii wulkanu Matavanu zagroziła też życiu tubylców. Jęzory lawy sięgnęły kilku nadmorskich wiosek, m.in. wymarłej dziś Saleaula. W pobliżu rozciąga się pole lawy zwane Saleaula Lava Fields. Świadkiem tego wydarzenia był kościół LMS (London Missionary Society). Otoczone drzewami mury pozbawione dachu wyglądają jak kamienna kuweta wypełniona zastygłą materią. Sto lat temu rozżarzona masa wpłynęła do kościoła głównym wejściem i napełniła go do wysokości ponad dwóch metrów. Moja przewodniczka Sheila poprowadziła mnie do głębokiego otworu w czarnej skorupie. W dole widać było grób. Zgodnie z legendą pochowano w nim dziewczę o tak czystym sercu, że lawa pozostawiła mogiłę nietkniętą. Upolu różni się od Savaii niemal wszystkim: jest mniejsza, bardziej płaska, ludna i nowocześniejsza. Ruchliwe drogi przecinają kolejne miejscowości, ale nie znaczy to, że wyspa mniej fascynuje egzotyką. Zamorscy poszukiwacze słońca, drobnego piasku, doskonałej kuchni i wieczornych zabaw odnajdą się w najmodniejszej tu miejscowości – Lalomanu na wschodzie. Mnie pociągała tradycyjna Polinezja, miejsce pod mój namiot odnalazłem więc w nadmorskich zaroślach, daleko od hotelowych uciech palangi i zgiełkliwej komercji. Własna plaża i własna rafa do nurkowania, posiłek na piasku w towarzystwie przemykających obok krabów, czytanie w cieniu własnej palmy – oto najlepszy sposób stopienia się z Polinezją. Upolu wręcz szumi od wodospadów. Tuż przy drodze przecinającej wyspę w połowie, prowadzącej z południowego wybrzeża do Apii, kierowca wskazał mi 100-metrowy wodospad Papapapai-uta (zwany też Tiavi Falls), lśniący na tle pionowych ścian rozległej doliny. Do kolejnych imponujących kaskad: 55-metrowego Fuipisia i nieco od niego mniejszego, oddalonego o kilka kilometrów Sopoaga, dotarłem malowniczą górską drogą Le Mafa Pass. Drugi z wodospadów najwygodniej jest fotografować z niezwykłego ogrodu, jaki Samoańczyk Esila Puni pielęgnuje z myślą o turystach. Wyeksponował w nim i opisał wiele okazów endemicznych drzew, krzewów i kwiatów oraz tradycyjne naczynia i narzędzia używane na co dzień przez wyspiarzy. Prawdziwe uroczysko wodospadów (i według mnie najpiękniejszy krajobraz Samoa) odkryłem jednak w pięknej zatoce Fagaloa na wschodnim krańcu Upolu. Zielone, strome ściany wysokości kilkuset metrów są tam regularnie pocięte srebrnymi pasmami wodospadów. U podnóża zboczy rozlokowało się kilka wiosek. Dotarcie do Parku Narodowego ’O le Pupu Pu’e, jedynego na Samoa, jest warte wszelkiego wysiłku. Wyprawa w teren wymaga odpowiedniego ekwipunku (latarki i zapasu wody), wytrwałości w maszerowaniu oraz przewodnika, który poprowadzi ścieżką przez gęstą dżunglę porastającą wulkaniczne wzgórza. Po kilku godzinach dochodzi się do Pe’ape’a Cave – jaskini utworzonej przez lawę, w której śmigają jerzyki. Miłośnicy dziewiczej przyrody niewątpliwie pokochają te tereny. Na południowym zachodzie Upolu spotykają się dwa całkowicie odmienne nadmorskie krajobrazy. Na wschód od Matareva Beach rozciągają się wspaniałe samoańskie plaże. Podczas odpływów odsłania się przybrzeżna rafa koralowa – jej niezwykłe kolory i naturalne baseny z uwięzionymi w nich rybami. Czterokilometrowy spacer zakończy się przy bungalowach eleganckiego „Samoana Resort”, godnego gustu wybrednego turysty. Jeżeli z Matareva Beach pójdziemy w kierunku zachodnim, na odcinku dwóch kilometrów ujrzymy bazaltowe skały, o które z hukiem rozbijają się fale. Wiele tu głębokich na kilka metrów studni, w ułamkach sekund napełniających się od dołu morską wodą. Po wysiłku włożonym w penetrowanie zakamarków czarnego wybrzeża czeka nas kąpiel w zatoce przy słynnej plaży Return to Paradise Beach. Ostatnie kilka dni samoańskich wakacji spędziłem na odległej od Upolu o 4 km wysepce Manono – przepięknym skrawku lądu otoczonym turkusową laguną. Dotarłem tu łodzią motorową. Na Manono znajdują się cztery wioski rybackie, nie szczekają psy (bo ich tu nie ma), nie słychać warkotu samochodów. Piesza ekskursja bez odpoczynku dookoła wysepki zajmuje może trzy godziny, ale bez problemu znajdziemy sobie atrakcji na cały tydzień. Zażywałem kąpieli, podziwiałem pobliską wysepkę Apolima, będącą fragmentem wygasłego wulkanu, wszedłem na górę Tulimanuiva, najwyższą na Manono (110 m n.p.m.), by zobaczyć znajdujący się na jej płaskim wierzchołku „kopiec gwiezdny”. Tak jak innych kopców na Samoa i w całej Polinezji, także pochodzenie tego pozostaje nieznane. W pobliżu wioski LEPUIAI podziwiałem Grób 99 Kamieni – każdy kamień symbolizuje żonę wielkiego wodza Vaovasa. Jeśli dalekie Samoa jest wytchnieniem od męczącego zgiełku i tempa współczesnego świata, to fi ligranowa Manono jest niewątpliwie tym samym dla przepięknego i przyjaznego świata archipelagu wysp Samoa. Andrzej Łapiński – od wielu lat mieszka i pracuje za granica (dwa lata w Australii, pięc lat w Londynie, obecnie we Francji). Wcześniej odbywał regularne eskapady kempingowe po Europie, teraz zainteresował się podróżami na wyspy tropikalne – oprócz Samoa odwiedził m.in.: Vanuatu, Tonga, Borneo, Tokelau.
Kilka informacji dla planujących podróż po egzotycznych wyspach.
Powierzchnia: ok. 3 tys. km2. Niezależne Państwo Samoa (tak brzmi dziś pełna nazwa) zajmuje część wulkanicznych Wysp Samoa w Oceanii (największe to Savaii i Upolu) oraz niezamieszkane mniejsze wysepki. Najwyższym szczytem jest Mauga Silisili na Savaii, liczący 1857 m n.p.m. Liczba mieszkańców: 220 tys., z czego ok. 93 proc. to Samoańczycy, 7 proc. Euronezyjczycy (osoby z krwią europejską i polinezyjską); Europejczycy stanowią ułamek procenta mieszkańców. Stolica: Apia. Religia: prawdziwa mieszanka wyznań chrześcijańskich i innych. Najwięcej jest wyznawców Kościoła Kongregacyjnego Samoa (35 proc.), katolików (20 proc.), metodystów (15 proc.), Mormonów (ok. 13 proc.). Języki: samoański, angielski. Waluta: tala samoańskie (ST), które dzieli się na 100 sene; 1 ST = ok. 1,10 zł, 1 USD = ok. 2,85 ST. Najlepiej w porze suchej, która trwa od maja do października. Wtedy odbywa się też większość tradycyjnych festiwali samoańskich. W porze deszczowej, czyli od listopada do kwietnia, rozwija się bujna tropikalna roślinność, ale istnieje ryzyko cyklonów. W Apii średnia najwyższych temperatur w lipcu i sierpniu wynosi ok. 29°C, najniższych ok. 23°C, zaś wilgotność względna ok. 75 proc. W grudniu i styczniu na Samoa lata wiele osób z Nowej Zelandii, Australii i USA – w tym czasie ceny biletów do Apii gwałtownie rosną, a zrobienie rezerwacji może się okazać niemożliwe. Na pobyt do 60 dni na wyspach Niezależnego Państwa Samoa (nie mylić z Samoa Amerykańskim, które jest terytorium zależnym USA) Polacy nie potrzebują wizy. Wszelkie formalności załatwia się na lotnisku Faleolo tuż po przylocie. Przy odprawie dobrze jest pokazać potwierdzenie rezerwacji hotelu w Apii albo w jednym z ośrodków wczasowych. Jeśli nie mamy rezerwacji, warto podać przynajmniej adres i nazwę tego, do którego chcemy dotrzeć. Z Londynu do Apii latają bezpośrednio samoloty Air New Zealand. Bilet w obie strony kosztuje od ok. 750 funtów (wylot z lotniska London Gatwick). Jeśli ktoś ma więcej czasu i apetyt na Nową Zelandię, może polecieć z Londynu do Auckland i spędzić tam kilka dni, a następnie kontynuować podróż do Apii samolotami linii np. Polynesian Blue (www.polynesianblue.com) czy Pacific Blue (www.flypacificblue.com) – ceny biletów nie są wygórowane, jeżeli kupuje się je ze znacznym wyprzedzeniem. Autobusem: bilety są tanie, np. za przejazd z lotniska Faleolo do centrum Apii zapłacimy 2,5 ST od osoby. Podróż między wioskami odległymi od siebie o 10 km kosztuje od 3 do 5 ST. Może się zdarzyć, że kierowca poda nam zawyżoną cenę biletu – by uniknąć przepłacania, lepiej zapytać wcześniej mieszkańców o rzeczywisty koszt przejazdu. Dobrze jest też dopytać się o pory odjazdu autobusów, bowiem w niektórych miejscowościach Upolu i Savaii ostatni kurs wypada już wczesnym popołudniem. Autostop to jedna z opcji podróżowania na Samoa, szczególnie gdy ucieknie nam autobus. Rower nie jest tu popularnym środkiem transportu. Można starać się wypożyczyć go w jednym z ośrodków wypoczynkowych. Rejs promem z Upolu na Savaii kosztuje 9 ST. Za przeprawę łodzią na wysepkę Manono zapłacimy 5 ST (nie zdziwmy się, gdy przewoźnik zażąda nawet 20 tala – nie zgadzajmy się, oczywiście, na taką kwotę). Osoby wsiadające do przepełnionych autobusów mają zaskakujący zwyczaj usadawiania się... na kolanach pasażerów. Najtańsze łóżko w pokoju wieloosobowym w hoteliku kosztuje od 25 ST za noc. Hotel Seaside Inn w Apii – łóżko w zbiorowym dormitorium kosztuje 39 USD za noc. www.seasideinnsamoa.ws Biwakowanie nie jest na Samoa znane. Można odrobinę zaryzykować i rozbić się na dziko, ale z dala od uważnych zwykle Samoańczyków. Wizyta we wsi, uprzejma rozmowa z wodzem, prośba o pozwolenie pozostania w wiosce i rozbicie w niej namiotu skutkuje zwykle zaproszeniem do posiłku i noclegu pod dachem jednego z rodzinnych fale. Domownikom należy okazać szacunek i pamiętać o powszechnej głębokiej religijności Samoańczyków. W podziękowaniu za gościnę dobrze jest wręczyć drobny prezent lub niewielką sumę pieniędzy. Miejscową specjalnością są potrawy pieczone w umu – tradycyjnych piecach kamiennych. Narodowe potrawy to m.in. smakowicie przyrządzone tuńczyki i ośmiornice, pieczona wieprzowina, palusami – liście młodego taro w sosie kokosowym, oka – surowa ryba także w sosie kokosowym. Smaczny posiłek w miejscowym, tanim barze – np. ryż bądź frytki, wieprzowina albo ryba, sałatka – kosztuje od 5 do 10 ST. W droższych restauracyjkach zapłacimy ok. 25 ST. Kawa w miejscowej kawiarence kosztuje od 1,5 do 3 ST. Produkty w sklepiku spożywczym: bochenek chleba ok. 2,5 ST, konserwy rybne lub mięsne 2–4 ST, arbuz kosztuje 4 ST. Opłaty za wstęp na tereny należące do wiosek, np. punkty widokowe, plaże itp. (wręcza się wodzom) – od 5 do 15 ST. Banki samoańskie przyjmują euro, dolary amerykańskie i funty angielskie. Walutę można wymienić na lotnisku Faleolo oraz w licznych bankach w Apii. Poza stolicą możliwość wymiany pieniędzy jest mocno ograniczona. Z kafejek internetowych można skorzystać w Apii i Saleologa. Woda w ujęciach miejskich jest chlorowana, lecz do picia lepiej kupować butelkowaną. Szczepienia nie są obowiązkowe, można się zaszczepić przeciw tężcowi, durowi brzusznemu, żółtaczkom A i B. www.szczepienia.pl Nie ma placówki i stosunków dyplomatycznych między Polską a Samoa. Najbliższa Ambasada RP znajduje się w Canberze w Australii, 7 Turrana Street, Yarralumla, ACT 2600 Canberra, tel. (00-61-2) 6272 1000; faks: (00- -61-2) 6273 3184; tel. dyżurny: (00-61) 0411 540 466. canberra. amb.sekretariat@msz.gov.pl www.visitsamoa.ws Samoan Islands and Tonga – przewodnik Lonely Planet.