Twórczyni „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego”: Dla sąsiadów jestem miłą panią z parteru
W pewnym momencie moje ciało stało się przedłużeniem komputera, właściwie zapomniałam, że je w ogóle mam. Myślę, że dlatego tak późno odkryłam swoją transpłciowość – mówi dr Maria Jadwiga Minakowska, filozofka, genealożka, transpłciowa aktywistka i twórczyni „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego”.
Maria Jadwiga Minakowska (ur. 13 czerwca 1972 w Olsztynie) – polska filozofka, genealożka i demografka historyczna, doktor nauk humanistycznych oraz twórczyni dużych baz genealogicznych. Znana przede wszystkim jako twórczyni projektów genealogicznych Wielka Genealogia Minakowskiej oraz Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego, które gromadzą dane o setkach tysięcy osób powiązanych z elitami historycznymi Polski i Europy Środkowej. Publikuje prace z zakresu genealogii, demografii historycznej i analizy sieci społecznych. W 2024 r. ogłosiła tranzycję płciową i przyjęła imię Maria Jadwiga; wcześniej znana była jako Marek Jerzy Minakowski. Angażuje się również w działalność publiczną i społeczną, m.in. w dyskusje dotyczące miejsca osób transpłciowych w Kościele katolickim oraz w życiu publicznym. Bała się pani transpłciowego coming outu? Bałam się. Ale szybko zrozumiałam, że ten mój strach to papierowy tygrys, który się przewrócił, gdy mocniej tupnęłam nogą. Spodziewałam się zderzenia ze ścianą, a okazało się, że jestem jak czołg, który wjechał w makietę zamku. Pani pozycja naukowa? Nie ucierpiała ani trochę. Znajomi na konferencjach naukowych przyjmują mnie zupełnie normalnie, na zasadzie: „cóż, przyjeżdżał kolega, teraz przyjeżdża koleżanka”. Biznes? Jest pani m.in. twórczynią Wielkiej Genealogii Minakowskiej i serwisu Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego. Użytkownicy moich baz genealogicznych nie zrezygnowali z abonamentu tylko dlatego, że na stronie internetowej kiedyś było napisane „Wielka Genealogia Minakowskiego”, a teraz jest „Minakowskiej”. Z tranzycją też poszło łatwo? Łatwiej niż myślałam. Tempo było błyskawiczne, od dnia coming outu do zakończenia tranzycji minęło 14 miesięcy, ale w takich sprawach działam szybko, magisterkę zrobiłam w zaledwie trzy lata. Pani rodzice nie żyją, więc nie musiała pani robić upokarzającej procedury pozywania rodziców o błędne ustalenie płci, której jeszcze do niedawana wymagało polskie prawo. Zastanawiała się pani, jak by zareagowali? Od dziecka byłam inna niż większość rówieśników, więc rodzice byli przyzwyczajeni do moich „dziwactw”. Odpowiadali na nie akceptującym dystansem, więc jestem przekonana, że by mnie nie odrzucili. Mama pewnie by powiedziała, że już wcześniej coś przeczuwała. Tata skomentowałby jednym słowem: „aha…”. Siostra? Choć jest zaangażowaną katoliczką, w pełni mnie akceptuje. Większość znajomych też. Mieszkam teraz w Tarnowie, więc w jednym z tamtejszych klubów zrobiłam dla nich z okazji zakończenia tranzycji imprezę. Nazwałam ją „chrzcinami”, bo zmieniałam swoje imię. Anna Grodzka przysłała osobiste życzenia i skomponowaną przez siebie muzykę. Było też rytualne przechodzenie przez bramę z kwiatów. Tarnów nie jest najbardziej progresywnym miastem w Polsce… To stolica najbardziej katolickiej diecezji w Polsce, z najwyższym odsetkiem praktyk religijnych i frekwencji na katechezie. Ale czuję się w nim świetnie. Dla sąsiadów jestem po prostu miłą panią z parteru, która mówi dzień dobry i przyjmuje księdza po kolędzie. A że wcześniej była łysym facetem z długą brodą? Dla większości to chyba bez znaczenia. Nie miała pani negatywnych reakcji? Gdy jeszcze wyglądałam jak mężczyzna, ale już pomalowałam sobie brodę na różowo, usłyszałam na ulicy „pedał”. Teraz, po tranzycji, to się już nie zdarza. Kilka osób zaczęło udawać, że mnie nie zna, ale nigdy nie mieli odwagi nic powiedzieć. Sporo ludzi, zwłaszcza młodych, podchodzi i gratuluje albo dziękuje. Generalnie czuję się tu u siebie. Nie chce pani robić rewolucji obyczajowej? To nie w moim stylu. Jestem konserwatystką. Jako genealożka i badaczka społeczna gromadziłam dane o setkach tysięcy ludzi z różnych epok, od średniowiecza do współczesności. To uczy pewnej pokory i powściągliwości. Wiem, że społeczeństwo ma swoje reguły i zależności i nie mam zamiaru z tym walczyć. A jednak została pani transpłciową aktywistką. Bo wierzę, że tkwiąc na konserwatywnych pozycjach mam do spełnienia misję. Przyświecają mi słowa „Traktatu moralnego” Czesława Miłosza: „Lawina bieg od tego zmienia / po jakich toczy się kamieniach”. Nie walczę z mechanizmami społecznymi, lecz próbuję je wykorzystać w celu normalizacji transpłciowości. A że jestem doktorem filozofii, w dodatku po wieloletniej psychoterapii, to mam narzędzia, żeby to nazwać i opisać. Pozostając w terminologii nauk społecznych, pani tranzycja wiąże się ze spektakularną deklasacją. Dla ludzi patrzących z zewnątrz wcześniej była pani heteroseksualnym mężczyzną, cenionym naukowcem z Krakowa. Teraz funkcjonuje pani jako transpłciową kobietą. Używając języka francuskiego socjologa Pierre'a Bourdieu, miałam na tyle dużo kapitału kulturowego i społecznego, że mogłam sobie na taką „deklasację” pozwolić. Cena, jaką zapłaciłam za tranzycję, jest w sumie niewielka – trochę negatywnych komentarzy w internecie plus utrata kilku facebookowych znajomych. Wiem jednak, że nie każdy ma ten przywilej. W Polsce są transpłciowi nastolatkowie, których rodzice wyrzucają z domu, bo uważają, że przynoszą hańbę rodzinie. Nie stać ich na tranzycję, a czasem nawet na mieszkanie. W jakimś sensie czuję się odpowiedzialna także za nich, stąd mój aktywizm. Jako dr Marek Jerzy Minakowski, znany genealog, a także twórca i marszałek Stowarzyszenia Potomków Sejmu Wielkiego, była pani raczej bohaterką prawej strony politycznej. W 2016 r. „Polityka” napisała nawet, że jestem jednym z głównych architektów polityki historycznej Prawa i Sprawiedliwości. W rzeczywistości zawsze uważałam, że bliżej mi do ideowego centrum. Skąd w takim razie podejrzenie o związki z prawicą? W 2006 r. w stworzonej przez siebie internetowej „Genealogii Potomków Sejmu Wielkiego” opublikowałam genealogię braci Kaczyńskich. Trafił na nią dziennikarz TVN24 i zrobił ze mną wywiad. A że miał wyczucie newsa, to w tytule napisał, że Lech Kaczyński pochodzi od Bolesława Krzywoustego. To była prawda? Pewnie lekko podkoloryzowana, ale na podstawie moich ustaleń rzeczywiście dało się taką tezę postawić. Nagle najważniejsze polskie media zaczęły publikować sensacyjne artykuły pod hasłem: „Kaczyńscy wywodzą się od Mieszka I”. O sprawie napisała także prasa zagraniczna, m.in. ukraińska i niemiecka. Dzięki TVN24 z faktu naukowego, znanego jedynie niewielkiemu gronu specjalistów, zrobiła się sensacja na całą Polskę. Jak to pani przyjęła? Z satysfakcją. Od lat starałam się upowszechniać wiedzę na temat ciągłości między światem I Rzeczypospolitej a współczesnością. I nagle ta wiedza trafiła pod strzechy! Przy okazji stałam się wtedy osobą publiczną, wywiady ze mną zrobił i Robert Mazurek z „Rzeczpospolitej” i Joanna Lichocka, wtedy jeszcze dziennikarka „Gazety Polskiej”. Te znajomości przetrwały? Moje kontakty z przedstawicielami prawej strony nadal są na ogół poprawne. Joanna Lichocka w jednym z wywiadów nazwała mnie niedawno „panią Marią”, historyk prof. Andrzej Nowak na konferencji naukowej przepuszczał mnie w drzwiach, a z Magdaleną Gawin, byłą wiceminister kultury w rządach Beaty Szydło i Mateusza Morawieckiego, przeszłyśmy na „ty” i dziś jestem dla niej Marysią. Są tacy, którzy się odwrócili? Dwie znane prawicowe dziennikarki zaczęły mnie publicznie hejtować w internecie. Jedna z nich pod moim zdjęciem, na których mam różowe włosy i sukienkę, napisała, że to obrzydlistwo. Druga – że dla niej zawsze pozostanę mężczyzną. A jeden z prawicowych publicystów wyrzucił mnie na Facebooku ze znajomych. To chyba wszystko. Pani sama kiedyś była dziennikarką. Tworzyłam w Polsce początki dziennikarstwa internetowego, od 1997 r. pracowałam w Onecie, wkrótce zostałam szefową tamtejszej redakcji gospodarczej. Byłam jedną z nielicznych osób, która łączyła umiejętności ścisłe i humanistyczne. Z jednej strony miałam bowiem na koncie doktorat łączący historię i logikę i seminarium u prof. Ryszarda Legutki na Uniwersytecie Jagiellońskim, z drugiej - błyskawicznie się uczyłam kodów programowania. A genealogia? Jak się zaczęła ta przygoda? Od digitalizacji starych herbarzy. Chodziło o to, żeby zamiast kartkować opasłe tomy, można było wszystko znaleźć w internecie. Z czasem przerodziło się to w zainteresowania naukowe, zaczęłam się zajmować genealogią elit Rzeczypospolitej od X do XXI w. Wygłaszałam referaty na sympozjach w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk, miałam odczyty w Polskim Towarzystwie Heraldycznym, opowiadałem o tym nawet w litewskim Sejmie. W 2011 r. odeszłam z Onetu i zajęłam się własną działalnością genealogiczną, naukowo afliliując się przy środowisku demografów historycznych działających w zespole przy Polskiej Akademii Nauk. Demografia historyczna? Co to za dziedzina nauki? Dość wąska, można by powiedzieć elitarna. Przyglądamy się temu, jak liczne były przed wiekami rodziny, w jakim wieku ludzie brali ślub, jak na ich długość życia wpływały epidemie czy wojny. W czasopiśmie naukowym „Przeszłość demograficzna Polski” publikowałam artykuły m.in. na podstawie analizy prawie pół miliona nekrologów opublikowanych w sześciu największych polskich gazetach od połowy XIX w. Zbadałam też wszystkie akty urodzenia krakowskich Żydów w XIX wieku. Uwielbiam pracę z danymi i rekonstruowanie na ich podstawie pajęczyny powiązań społecznych. Benedyktyńska praca… Długo nie rozumiałam, jak to się dzieje, że tak łatwo wpadam w wieloletnie, gigantyczne projekty, do których inni nie mają cierpliwości. W 2024 r., niemal równolegle z opinią o transpłciowości dostałam diagnozę autyzmu. Wcześniej nie podejrzewałam, że jestem w spektrum, bo od zawsze byłam wysokofunkcjonująca, przyjęto mnie do Mensy, a w wieku 26 lat obroniłam doktorat. Żeby napisać pracę poświęconą logice formalnej przed Arystotelesem nauczyłam się starożytnej greki i przeczytałam w oryginale Homera, Herodota i całego Platona. Myślę, że spektrum autyzmu bardzo mi w tym pomogło. A jak spektrum autyzmu przekłada się na pani pracę genealogiczną? Genealogia wymaga żmudnej i długotrwałej pracy, a czasem także specyficznych umiejętności, które dla wielu wydają się mało sensowne i jeszcze mniej ciekawe. Żeby badać księgi metrykalne krakowskich Żydów musiałam się nauczyć odręcznego pisma niemieckiego z XIX wieku. Spektrum autyzmu rzutuje też na moje podejście metodologiczne. Badam ludzi jak entomolog mrówki, wyciągając wnioski odnośnie całego „mrowiska”. To na swój sposób fascynujące, bo pozwala się przyglądać mechanizmom, z których sami uczestnicy zapewne nie zdawali sobie sprawy. Mrówka nie wie, dlaczego podążą w mrowisku taką, a nie inną drogą, a przecież nie ma w tej jej trasie przypadku. Dzięki prof. Tomaszowi Zareckiemu, socjologowi z Uniwersytetu Warszawskiego, z którym współpracuję, zaraziłam się teorią kapitału społecznego Pierre’a Bourdieu, którego już wspominałam. Dzięki niej możemy wyjaśniać, jak dawniej przebiegało i na czym polegało dziedziczenie pozycji społecznej. W pani przypadku spektrum autyzmu okazało się supermocą? W pewnym sensie tak. Wielu znajomych trochę z podziwem, a trochę z ironią, mówiło, że przepisuję do komputera „książki telefoniczne” sprzed wieków, a później umiem wyciągnąć z tego naukowe wnioski. Jednocześnie ta moja „supermoc” stała się dla mnie przekleństwem. Dlaczego? W pewnym momencie moje ciało stało się przedłużeniem komputera. Właściwie zapomniałam, że je w ogóle mam i że ma ono swoje potrzeby. Myślę, że właśnie dlatego tak późno odkryłam swoją transpłciowość. Wydaje mi się, że osobom w spektrum łatwiej jest ignorować dysforię płciową, bo od dzieciństwa funkcjonujemy trochę na marginesie. W dzieciństwie rówieśnicy nie chcą się z nami bawić w piaskownicy, a w dorosłym życiu otoczenie traktuje nas jak dziwaków. Dzięki temu, a właściwie przez to nauczyłam się skutecznie ignorować swoje emocje, zresztą do dziś nie umiem ich dobrze rozpoznawać i nazywać. Jak to się przejawia? Uświadamiam sobie, że jestem smutna lub wzruszona dopiero wtedy, gdy czuję łzy na policzkach. Wiem że jestem napięta, kiedy czuję drżenie mięśni. To się teraz powoli zmienia, po wieloletniej terapii i diagnozach. Co ciekawe, ja też się zmieniam. Zawsze byłam odludkiem, w młodości chciałam nawet zostać eremitą. Szczerze mówiąc nie miałabym wtedy nic przeciwko temu, żeby ktoś mnie zamurował w klasztornej celi i raz dziennie podawał przez okienko jedzenie. Teraz udzielam się w mediach i działam aktywistycznie. Do tego stopnia, że z powodu dużej liczby odsłon na moim profilu Facebook zaczął się ze mną dzielić wpływami z reklam. Zarobiłam już 227 dolarów! Jak się pani czuje w tym nowym wydaniu? Zaskakująco dobrze. Z przyjemnością odnajduję się jako transpłciowa influenserka, którą ku swojemu zaskoczeniu zostałam. Przy okazji stałam się osobą bardzo towarzyską i społecznie aktywną. Trochę się tylko boję, że ten aktywizm to kolejna królicza nora, w którą wpadłam. I że wyjdę z niej dopiero wtedy, gdy w Polsce już wszyscy się znudzą osobami trans, powiedzą, że właściwie nie ma się już o co spierać i nas zaakceptują. Rozmawiał Marcin Dzierżanowski
Hiszpania: zmiana płci "na życzenie". Nowe prawo miałoby objąć już 12-latków
Gdyby Ustawa o Rzeczywistej i Efektywnej Równości Osób Transpłciowych weszła w życie, Hiszpanie i Hiszpanki mieliby możliwość samostanowienia płci.
W tym artykule: Koniec kontrowersyjnych terapii Aktywiści i sojusznicy LGBT+ w Hiszpanii opowiadają się za wprowadzeniem nowego prawa o samookreśleniu płci. Od początku marca w stolicy kraju odbywały się manifestacje zwolenników nowego rozwiązania, a grupa aktywistów mniejszości osób transpłciowych podjęła nawet strajk głodowy twierdząc, że nie zostanie przerwany dopóki rządząca lewicowa koalicja nie przedstawi projektu ustawy umożliwiającej samostanowienie płci. Przed kilkoma dniami projekt takiej ustawy złożyły w Kongresie Deputowanych cztery partie: Republikańska Lewica Katalonii (ERC), radykalna Kandydatura Jedności Ludowej (CUP), populistyczna Junts per Catalunya (JxCat) oraz ogólnokrajowa lewicowa Mas Pais. Projekt został opracowany przez hiszpańskie ministerstwo równości pod auspicjami koalicjanta rządowego, radykalnie lewicowej Unidas Podemos. Gdyby Ustawa o Rzeczywistej i Efektywnej Równości Osób Transpłciowych weszła w życie, Hiszpanie i Hiszpanki mieliby możliwość samostanowienia płci. Oznacza to, że do dokonania oficjalnej korekty płci wystarczyłaby deklaracja danej osoby, która – bez względu na biologiczną płeć urodzenia – mogłaby określić swoją płeć jako kobieta lub mężczyzna. Co więcej ustawa pozwoliłaby także osobom binarnym (które nie czują się ani kobietą ani mężczyzną) na wykluczenie określenia płci w ich dokumentach. Dwie płcie to za mało [REPORTAŻ] Tożsamość płciowa, nieograniczona już binarnym podziałem na dziewczyny i chłopców, to stosunkowo nowe zagadnienie. Czy nauka może pomóc nam się w nim odnaleźć? Obecnie oficjalna korekta płci jest możliwa po przeprowadzenia badań lekarskich i uzyskaniu orzeczenia o „dysforii płciowej” (określenie zaburzenia tożsamości płciowej). Osoba chcąca skorygować płeć w swoich dokumentach musi też udokumentować, że od co najmniej dwóch lat przyjmuje terapię hormonalną. Z nowego prawa mogłyby skorzystać już młodzi nastolatkowie. Projekt ustawy zakłada, że 12-latkowie mogliby samostanowić o swojej płci, jeśli uzyskają zgodę rodziców lub opiekunów prawnych. Za to dla osób powyżej 16. roku życia taka zgoda nie byłaby już wymagana. Przeciwnicy nowego prawa podnoszą, że wiek pozwalający na samookreślenie płci jest zbyt niski, a ponadto znosi możliwość wyrażenia sprzeciwu wobec korekty płci przez rodziców dziecka, gdy to skończy 16 lat. Koniec kontrowersyjnych terapii Projekt ustawy trafił do hiszpańskiego parlamentu po strajkach i manifestacjach działaczy na rzecz praw osób transpłciowych. Wcześniej aktywiści LGBT+ zarzucili premierowi Pedro Sánchezowi, że zablokował projekt zaproponowany przez mniejszościowego partnera koalicyjnego, skrajnie lewicową partię Unidas Podemos. Przedstawiciele partii, które złożyły projekt jako własny, aby wymusić debatę nad dokumentem, argumentują, że prawa osób transpłciowych są prawami człowieka i powinny być jako takie uznane i zagwarantowane jak najszybciej - podaje dziennik „El Mundo”. Wicepremier hiszpańskiego rządu, socjalistka Carmen Calvo, stwierdziła, że umożliwienie swobodnego wyboru zarejestrowanej płci, bez diagnozy i leczenia dysforii płciowej, może naruszyć prawa innych osób, zwłaszcza kobiet. Zamiast przedstawionej ustawy Calvo zaproponowała wprowadzenie innego nowego prawa, które miałoby poprawić ochronę wszystkich osób LGBT+. Wlk. Brytania: blisko połowa młodych osób odczuwa pociąg seksualny do obu płci Według sondażu przeprowadzonego w grupie Brytyjczyków między 18 a 24 rokiem życia, blisko połowa młodych odczuwa pociąg seksualny do przedstawicieli obu płci. W badaniu wzięło udział 11... Na takie przedstawienie sprawy nie zgadzają się osoby transpłciowe i ich bliscy. – Oznaczałoby to zaprzeczenie, że sami jesteśmy podmiotem politycznym i uczynienie niewidocznymi strukturalnych przyczyn, które powodują dyskryminację. Geje i lesbijki nie muszą zmieniać swoich imion, geje i lesbijki nie muszą przyjmować hormonów – skomentowała słowa premier Mar Cambrollé, aktywistka z organizacji Plataforma Trans. Projekt nowej ustawy odnosi się także do wspomnianego przez premier „leczenia dysforii płciowej”, które często odbywa się poprzez tzw. terapie konwersyjne, polegające na próbach zmiany orientacji na heteroseksualną. Proponowane prawo zakazywałoby tego typu „leczenia” jako potencjalnie szkodliwego, nawet w sytuacji, gdy sam zainteresowany wyraziłby na nie zgodę. Co więcej, ustawa przewiduje kary finansowe za prowadzenie bezprawnych praktyk, w wysokości do 150 tys. euro. Zgodnie z tekstem projektu, leczenie hormonalne, terapia głosowa, chirurgia narządów płciowych, mamoplastia, mastektomia i materiały protetyczne niezbędne w procesie tranzycji miałyby być pokrywane przez ubezpieczenie społeczne.
Korea Południowa: żołnierka, którą wyrzucono z wojska po korekcie płci, znaleziona martwa
Na konferencji prasowej w styczniu 2020 roku płacząc błagała o przywrócenie do służby. Tłumaczyła, że zawsze chciała bronić ojczyzny i nie przestanie walczyć o prawo noszenia munduru. Niedługo później wniosła pozew do sądu.
W 2019 roku służący w wojskach pancernych sierżant sztabowy Byun Hui-su wyjechał na przepustce do Tajlandii, przeszedł tam operację zmiany płci i już jako pani sierżant wróciła do ojczyzny z nadzieją dalszej służby w kobiecym regimencie. Przełożeni uznali, że „kierowca czołgu jest ewidentnie upośledzony fizycznie lub umysłowo” (w decyzji jest mowa o „brakujących częściach ciała”) i nie chcieli go dłużej u siebie. Jako że służba w jednostce kobiecej też nie wchodziła w rachubę, pani Byun Hui-su została wyrzucona z armii. View oEmbed on the source website Na konferencji prasowej w styczniu 2020 roku płacząc błagała o przywrócenie do służby. Tłumaczyła, że zawsze chciała bronić ojczyzny i nie przestanie walczyć o prawo noszenia munduru. Niedługo później wniosła pozew do sądu. W kwietniu 2021 roku miała odbyć się jej rozprawa. W lutym tego roku najbliżsi stracili z nią kontakt. 3 marca wezwano strażaków do domu 23-latki w leżącym na południe od Seulu Cheongju. Nie podano przyczyny śmierci byłej żołnierki, policja zapowiedziała jedynie wszczęcie śledztwa. Jej ciało znajdowało się w stanie częściowego rozkładu. Rzecznik państwowego ośrodka zdrowia psychicznego w którym pani Byun leczyła się od trzech miesięcy (pod koniec 2020 roku próbowała się zabić) oświadczył, że wszystko wskazuje na samobójstwo. View oEmbed on the source website Sierżant Byun służyła trzy lata po uzyskania stopnia oficerskiego po przejściu specjalistycznego szkolenia w akademii wojskowej. Według koreańskich mediów była jednym z najlepiej ocenianych kierowców czołgu w swoim batalionie. W pozwie sądowym zwracała uwagę, że jej przełożeni mieli świadomość problemów z identyfikacją płciową z którymi zmagała się od wielu lat i świadomi jej planów zmiany płci zgodzili się wystawić jej przepustkę. Po powrocie z Tajlandii Byun Hui-su odkryła, że dowództwo bataliony pod jej nieobecność wszczęło śledztwo, którego skutkiem było wydalenie jej z armii. Choć Korea Południowa nie zakazuje służby wojskowej gejom czy osobom transseksualnym, 23-latkę wydalono z powodu „problemów ze zdrowiem psychicznym”. W 2006 roku na skutek podobnie sformułowanych zarzutów („brakujące części ciała”) wyrzucono z armii pułkownik Pi Woo-jin po tym, jak w obawie przed rakiem piersi dokonała podwójnej mastektomii. W tamtym przypadku skutecznie zaskarżyła decyzję i wróciła do służby.
Transseksualiści w Azji. Mężczyźni o duszach kobiet
Mężczyźni, którzy mają kobiece dusze, w Azji tworzą niezwykłe społeczności.
Eksploratorzy podbijający Nowy Świat osiedlali się na terra incognita, obserwowali nową rzeczywistość i... nie wierzyli własnym oczom. Oglądali świat obrócony do góry nogami – kobiety o męskich rysach przy pługach i mężczyzn przebranych w damskie stroje, tulących niemowlęta. Uwagę zwracał brak wyraźnego podziału między płciami. Pojęli, że mają do czynienia z istotami, które nie mieszczą się w seksualnej dychotomii. Okazało się, że jest to zjawisko powszechne, dla miejscowych naturalne. Tyle że zastane relacje społeczne kłóciły się z patriarchalnym systemem chrześcijańskich wartości. I zaczęło się. Słyszeliście o przypadku konkwistadora Nuneza de Balboa? Był Hiszpanem, założycielem pierwszej stałej europejskiej kolonii na kontynencie amerykańskim w Acla, w pobliżu Darién, na terenie Panamy, pierwszym Europejczykiem, który dotarł na amerykański brzeg Pacyfiku. Źródła historyczne opisują go jako rozumnego wodza, później gubernatora, preferującego pokojowe układanie się z tubylcami. Jego tolerancja skończyła się, gdy na ławie sędziowskiej w podległym mu lokalnym trybunale ujrzał przedstawicieli trzeciej płci. Był tak wzburzony, że rozkazał rzucić ich na pożarcie psom – pisze w swojej książce The third sex. Kathoey Richard Totman. Podobne ekscesy miały miejsce na Filipinach, w Indiach, gdzie Brytyjczycy starali się wyplenić obyczaje hidźra, w Stanach Zjednoczonych czy na Syberii, gdzie władza nie tolerowała szamanów określających się jako trzecia płeć. Czy oznacza to, że Europejczycy nie spotkali się z tym zjawiskiem nigdy wcześniej? A paradujący w damskich ciuchach Henryk III czy wojująca w męskim odzieniu Joanna d’Arc? To jednak przypadki odosobnione, wynikające z pragmatyzmu lub ekstrawagancji. W wielu rejonach świata zjawisko trzeciej płci stanowi tymczasem ważny element społeczno-religijnego krajobrazu. Tworzą się zwarte i prężne wspólnoty – w samych Indiach żyje około miliona hidźrów! Opętanie ducha Społeczności trzeciej płci formują się najczęściej wśród ludów praktykujących animizm i niezasymilowanych przez cywilizację chrześcijańską. W osobach trzeciej płci widzi się tam łączników między światem żywych i duchów. Tu zdaje się tkwić pierwszy klucz do zrozumienia tej osobliwości. Dostrzegli go już XIX-wieczni uczeni badający prymitywne ludy Ameryki Północnej. Początkowo nazywali takich ludzi berdache. Termin ten uznaje się dziś za przestarzały i nacechowany pejoratywnie: oznaczał męską prostytutkę. Kojarzeni byli głównie z szamanami i znawcami medycyny tradycyjnej. W wielu społecznościach już sam fakt przynależności do trzeciej płci predestynował do tej roli i skłaniał „naznaczonych” do zgłębiania wiedzy. Na Syberii trzecią płeć wiązano z tajemniczą mocą seksualną umożliwiającą opętanie samych duchów i skłonienie ich do pożądanych czynów, np. uleczenia chorego lub zapewnienia obfitych zbiorów. W ramach symbiozy duchy były sprawcami płciowych transformacji. Wierzono też, że męsko-damscy szamani poślubiali same duchy, tworząc dualistyczny twór obdarzony boską energią. Równoległe badania na różnych kontynentach prowadziły do oczywistego wniosku: w wielu tradycyjnych kulturach rozróżnia się trzy płcie, a nawet... Cztery płcie buddyzmu W buddyjskiej świętej księdze Tipitaka w opisie stworzenia świata pojawiają się aż cztery płcie: kobieta, mężczyzna, ubhatobyanjanaka – istota o cechach kobiety i mężczyzny oraz pandaka – eunuch, kastrat (oba słowa w pali, liturgicznym języku buddystów). Gdy buddyzm zapuszczał korzenie w Azji Południowo-Wschodniej, dokąd dotarł z Indii, życie religijne tutejszych społeczeństw wypełniały pogańskie duchy decydujące o wszelkich zjawiskach naturalnych i nadnaturalnych, panowie życia i śmierci, które należało czcić, składając im ofiary. Rolę wodzirejów spirytualistycznych ceremonii, podobnie jak na Syberii, odgrywała zwykle trzecia płeć. Buddyjscy mnisi, w przeciwieństwie do chrześcijańskich misjonarzy, obrali drogę asymilacji i tolerancji. Uznali, że głęboko zakorzeniona wiara w pogańskie duchy nie wchodzi w drogę buddyzmowi. – Przecież Budda nicze- go nie zakazuje, a jedynie radzi i zaleca – tłumaczył mi mnich z Mrauk U w Mjanmie. W wielu zakątkach Azji niewiele zmieniło się od tysięcy lat. We wspomnianej już książce Totman przywołuje znamienny przykład: W 1990 r. w północno-wschodniej Tajlandii wybuchła panika, kiedy mieszkańcy jednej z wiosek twierdzili, że ich domy atakują duchy zmarłych wdów (phi mae mai). W obronie przed nimi paradowali po wsi przebrani za przeciwną płeć, malowali paznokcie, a przed domy wystawiali symbole fallusów. Po dziś dzień widok posągu Buddy obok symboli duchów i misek z żywnością w ofierze dla nich nie jest niczym nadzwyczajnym. – Buddyści, tak jak Hindusi, wierzą w reinkarnację – cykl śmierci i narodzin, który można przerwać dopiero, osiągając nirwanę, stan oświecenia. Istotom, które urodziły się w nieswoim ciele, trzeba współczuć, a nie je potępiać. Ich obecny status jest bowiem karą za występki w poprzednim życiu. A kto wie, jaką rolę dostaniemy w przyszłych wcieleniach? – wyjaśnia Pornchai Sereemongkonpol, autor książki Ladyboys, mój przewodnik po świecie trzeciej płci w Tajlandii. Nie zapominajmy też, że Azjatom, obdarzonym delikatną urodą, łatwiej o perfekcyjne metamorfozy. Bywa, że męską przeszłość ponętnej kobiety zdradza tylko skurczone jabłko Adama i, mimo przyjmowania hormonów, męski głos! Stanowczość królów syjamu Nigdzie jednak trzecia płeć nie rzuca się w oczy tak jak w Tajlandii. Kathoey, bo tak nazywa się tajskich transwestytów i transseksualistów (ale tylko kobiety z męską przeszłością) widać wszędzie: sprzedają w sklepach, tańczą w klubach, są stewardesami. W wielu szkołach buduje się trzy toalety: dla chłopców, dziewcząt i kathoey! Dlaczego zatem Tajlandia? Syjam (historyczna nazwa Tajlandii) jako jedyny kraj regionu oparł się kolonizacji. Królowie syjamscy, inaczej niż władcy w sąsiednich królestwach, przegonili ze swoich ziem misjonarzy, pozwalając na trwanie własnego społeczno-religijnego ładu. Kathoey nie musieli ukrywać swojej tożsamości. Po wybuchu wojny wietnamskiej w latach 60. XX w. Tajlandia stała się wielkim centrum rehabilitacji i regeneracji amerykańskich żołnierzy. Idylliczne wioski nad morzem (jak słynna Pattaya) zamieniły się w siedliska nierządu. Powstawały kabarety i domy publiczne. – Kathoey stawały się maskotkami, performerami i tancerkami. Do kurortów ściągały z biednej prowincji kolejne, zwabione perspektywą zarobku, a nawet sławy. Nietrudno się domyślić – wiele z braku źródeł dochodu kończyło na ulicach – mówi Sereemongkonpol. W latach 80. seksturystyka osiągnęła status ważnej gałęzi tajskiej gospodarki. Do kathoey występujących w dzielnicy Czerwonych Latarni w Bangkoku przylgnęła łatka prostytutek, a kraj stał się światową stolicą operacji zmiany płci. – W Tajlandii kathoey odbierane są przyjaźnie. Bywają gwiazdami telewizji. Spoglądają na ludzi z billboardów reklamowych. Występują w serialach – opowiada Sereemongkonpol. Tajowie chlubią się swoją wielką gwiazdą Noong Tom (Czarny Orzeł), mistrzem boksu tajskiego, Kathoey po operacji zmiany płci. – Zadebiutowałam na narodowej arenie muay tai Lumpini w wieku 16 lat. To, że zdecydowałam się walczyć także jako kobieta, zawdzięczam trenerowi, który bardzo mnie wspierał – opowiada mi Noong Tom. Łatwo było ją rozpoznać na ringu. Przed walką zawodnik muay tai prezentuje ceremonialny taniec. Noong Tom markowała manicure przed lustrem, podchodziła do przeciwnika i całowała go w policzek. To nie przeszkadzało jej nokautować największych zabijaków. – Dziś param się boksem jedynie dla show – mówi. – Dużo podróżuję po świecie, występuję w programach telewizyjnych. Adoptowałam córkę, którą opiekuję się razem z moją mamą. Na spotkanie z nami w ośrodku treningowym pod Bangkokiem przyjechała z menedżerką – piękną, elegancką kobietą, która też okazała się kathoey. Nie wierzyłem własnym oczom. W Ubon Ratchathani spędziłem kilka dni, pracując nad reportażem. Poznałem panią Tu, opiekującą się 28-letnią Mali. Obie są kathoey. Tu jest szanowaną w mieście bizneswoman. Prowadzi zakład rękodzieła i kabaret, w którym występuje trzecia płeć. Uwielbia paradować po mieście w damskich strojach. Gdzie jeszcze na świecie można zobaczyć taką scenę: transseksualista wychodzi z drogiego samochodu, wita się z policjantem, gawędzą o codziennych sprawach, a przechodnie w ogóle nie zwracają na nią uwagi? – W społeczności kathoey funkcjonuje rodzaj patronatu. Starsi opiekują się młodszymi, zagubionymi i dorastającymi do roli kobiet – tłumaczy Tu. Podobna relacja łączy Tu i Mali, która zwraca się do niej „mamo”. – Martwię się, że Mali znów zejdzie na złą drogę i wróci do Bangkoku, gdzie pracowała jako prostytutka – żali się Tu. – Nie chcę tego, ale nigdy nie wiadomo, co przyniesie życie – Mali nie rozwiewa jej obaw. Takie obrazy łatwo jednak przysłaniają mniej sielską rzeczywistość. Na bardziej konserwatywnej prowincji kathoey żyją na marginesie. – Małym ladyboys dokuczają rówieśnicy. Bywa, że z racji swojej odmienności cierpią skrajną biedę – podkreśla Sereemongkonpol. Mimo tego Tajlandię można uznać za wyspę szczęścia na światowym oceanie dyskryminacji. Siedem domów hidźra Analogicznie status trzeciej płci określa tradycja hinduizmu. Już najstarsze przekazy wspominają o osobach zmieniających płeć. Hinduska filozofia identyfikuje tritiya-prakriti, trzecią naturę obejmującą cały wachlarz tożsamości seksualnych, w szczególności trasseksualistów, homoseksualistów i biseksualistów. W słynnym poemacie Mahabharata znajduje się opis bitwy o Kurukshetra, podczas której bracia Pandavas musieli poświęcić w ofierze wojownika, by uzyskać taktyczną i duchową przewagę nad wrogimi kuzynami. Wojenna rada wskazała Aravana. Ten zgodził się pod jednym warunkiem: przed śmiercią poślubi kobietę. I pojawił się problem, bo kto chciałby wyjść za straceńca? Bóg Kriszna znalazł wyjście: stworzył piękną Mohini, która poślubiła Aravana. Minęły wieki, a hinduska trzecia płeć ciągle identyfikuje się z Mohini. Scena z eposu przywoływana jest podczas festiwali, w trakcie których hidźra symbolicznie poślubiają Aravana, by nazajutrz zerwać łączącą ich więź i już jako wdowy ruszyć na poszukiwanie nowych wybranków. Festiwale łączy się często z konkursem miss hidźra. Hidźrowie na stałe wrośli w hinduski krajobraz, zajmując najczęściej ciasne getta w wielkich miastach. Ich sytuacja różni się znacząco od pozycji kathoey w Tajlandii. Zwykle żyją w nędzy, żebrząc i uprawiając prostytucję. – Mimo że na co dzień są dyskryminowani, hidźra często goszczą na weselach. Wesele z tańczącymi hidźrami to gwarancja potomstwa – mówi Paweł Skawiński z Fundacji Mandragon spędzający kilka miesięcy roku w Indiach. Strukturę społeczną hidźrów dzieli się w Indiach na siedem domów. Na czele każdego stoi nayak. Niżej w hierarchii znajdują się gurus zarządzający codziennym życiem podopiecznych Hidźrowie wykształcili osobliwy system wywiadu lokalnego. Kiedy otrzymają informację o urodzeniu się w sąsiedztwie dziecka, zakładają na kostki u nóg wiązkę dzwonków i wyruszają przywitać nową istotę. Zatrzymują się pod domem, gdzie tańczą i śpiewają do momentu, gdy matka dziecka wpuści ich do środka. Tam błogosławią maleństwo i wzywają duchy, żeby miały je w opiece. Ich wizyta ma jednak jeszcze jeden cel: sprawdzają, czy dziecko nie urodziło się hidźrą – pisze Humaira Jami z Uniwersytetu Quiad-i-Azam w Islamabadzie w pracy Condition and Statusof Hijras in Pakistan. Często rodzice, wstydząc się odmienności potomstwa, skłonni są oddać dziecko w ich ręce. Tak do gett trafiają kolejni wykluczeni. Tam jednak, wśród sobie podobnych, czują się bezpieczniej i swobodniej. W Indiach hidźrowie mają prawo do oznaczenia swej płci w dowodzie osobistym literą E (eunuch) lub O (inna płeć). Społeczności hidźrów spotyka się też w sąsiednim Pakistanie, ale w silnie patriarchalnym społeczeństwie muzułmańskim, gdzie także homoseksualizm traktowany jest jako ciężki grzech, dla hidźrów brakuje przestrzeni. Zgodnie z prawem do ślubu uprawnieni są tylko kobieta i mężczyzna. Wprowadzenie strony przeciwnej w błąd podlega karze. Dlatego wolą określać się przed urzędem jako mężczyźni mimo innej świadomości i tożsamości. To ułatwia im na przykład udział w hadżu – pielgrzymce do Mekki. Kobieta może ją bowiem odbyć tylko w towarzystwie męskiego opiekuna. W Pakistanie czasem utożsamia się hidźrów z mukhanath z czasów Proroka, którzy pełnili ściśle określoną funkcję – kontrolowali, by mężczyźni w czasie pielgrzymki nie modlili się razem z kobietami. Jak wierzy się w wielu kręgach, Allach obdarował ich łaską czynienia błogosławieństw i rzucania klątw – pisze Jami. Dlatego wielu Pakistańczyków zwyczajnie się ich boi. Strach to chyba jedyna forma respektu, jakim są obdarzani. Zadanie dla antropologów Dlaczego społeczności trzeciej płci tworzą jedynie biologiczni mężczyźni? Dlaczego prężna grupa kathoey nie ma odpowiednika w świecie biologicznych kobiet? Hipoteza brzmi przekonywająco: w społeczeństwach patriarchalnych chęć bycia mężczyzną jest zrozumiała – łatwiej żyć. Ale zostać kobietą z własnej woli? Słabszą płcią? To decyzja niosąca wiele konsekwencji, a grupa zapewnia wsparcie, poczucie bezpieczeństwa i odrobinę czułości. Czy wybór trzeciej płci może być ucieczką? – Mężczyźni muszą sprostać wielu oczekiwaniom i wymaganiom. Gdy mają wybór trzeciej, mniej uciążliwej drogi, mogą z niego korzystać. Na Zachodzie, którego kultura ostatnio poluzowała wymagania stawiane mężczyznom, pojawili się metroseksualni panowie koncentrujący się na dbaniu o własne ciało, modne stroje – mówi socjolog kultury dr Małgorzata Bogunia-Borowska z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tak czy inaczej – jest to ciągle otwarty temat do antropologicznych dociekań. A na koniec prawie najważniejsze: trzecia płeć, jako element schematycznego trójpodziału, biologicznie nie istnieje. – Nazwa ta jest oględnym uproszczeniem – podkreśla Anna Grodzka, prezes Trans-fuzji – Fundacji na rzecz Osób Transpłciowych. W psychofizycznej rzeczywistości na jednym biegunie znajduje się kobieta, na drugim mężczyzna, a pomiędzy nimi kilka medycznie zidentyfikowanych tożsamości tych, którzy stąpając po cienkiej linii, niepewnie jej poszukują.
Sulawesi. Transseksualni szamani z południa Celebesu
Nie wiemy, jakiej płci jest Bóg. Dlatego żeby móc się z nim kontaktować, trzeba być trochę kobietą, trochę mężczyzną – mówią bissu, szamani mniejszości etnicznej Bugis z Indonezji
Tutaj, na południu Sulawesi, ludzie z mniejszości Bugis wierzą w istnienie pięciu płci. Ta piąta to szamani, którzy potrafią kontaktować się z duchami i rozmawiać ze zwierzętami – mówi mi Rizal, indonezyjski antropolog, którego spotykam w Makassarze tuż przed moim wylotem na Jawę. Czasu mam niewiele, ale i tak dopytuję o szczegóły. – Nazywa się ich bissu. Sam widziałem, jak po rozmowie z jednym z nich bawół płakał, godząc się na śmierć w rytualnej ofierze. Za dwa tygodnie, na początku pory deszczowej, odbędzie się Mappalili, święto odprawiane przez bissu. Zostań! – przekonuje. Niestety za trzy godziny mam samolot, na Jawie muszę dokończyć studia. – Może za rok – rzucam na pożegnanie. Ale o bissu pamiętam. Szukam o nich informacji. Do Polski wracam w marcu. Jest zimno, śnieg po kolana. Próbuję ułożyć sobie życie na nowo: wynajmuję pokój, znajduję pracę. Podświadomie jednak szukam możliwości powrotu na Celebes, do tajemniczego świata szamanów bissu. Na stronach Travelera trafiam na ogłoszenie: Zgłoś pomysł wyprawy podróżniczo-badawczej i zdobądź grant na jej realizację. „Piąta płeć” – tytułuję projekt i wysyłam zgłoszenie. – Spośród kilkuset nadesłanych projektów postanowiliśmy wyróżnić właśnie ten – mówi Martyna Wojciechowska kilka miesięcy później, wręczając mi nagrodę „Bilet na przyszłość” podczas gali rozdania Travelerów. – Co jest takiego niezwykłego w „piątej płci”, że chce się dla niej rzucić wszystko i jechać na drugi koniec świata? – pyta. Początek jesieni. Rzucam wszystko i jadę na drugi koniec świata, czyli do Indonezji, na południe Celebesu. Moja podróż przynosi niejedną odpowiedź na to pytanie. JAK ZOSTAĆ BISSU – Nie wiemy, jakiej płci jest Bóg, więc żeby kontaktować się z pozaziemskim światem, trzeba być trochę mężczyzną, trochę kobietą – opowiada Wa Nani, który chociaż urodził się jako chłopiec, chłopcem wcale się nie czuł. W szkole miał więcej koleżanek niż kolegów, a każdą nową parę spodni rozpruwał i przerabiał na spódnicę. – Mój starszy brat surowo zabraniał mi zachowywać się jak dziewczyna. Złościł się na mnie, bo myślał, że jestem „zwykłym calabai”, czyli transseksualistą. Ale ja, odkąd miałem ten sen, wiedziałem, że to Bóg mnie takim stworzył – wspomina. Sen objawienie przychodzi tylko do calabai predestynowanych do bycia bissu. Pozostali to „zwykli” transseksualiści, których większość znajduje zatrudnienie w salonach fryzjersko-kosmetycznych. – Każdy bissu był najpierw calabai, ale nie każdy calabai będzie bissu – podsumowuje Wa Nani. Ci wybrani mają zazwyczaj kolejne sny. Pojawiające się w nich duchy uczą ich świętego języka, modlitw i mantr. Na jawie natomiast rytualnych tańców i obrzędów młodzi bissu uczą się od starszych. Po miesiącach, a czasem latach nauki przychodzi czas na ostatni, najtrudniejszy etap wtajemniczenia, czyli konsekrację. Rytuał ten, zwany irrebą, poprzedza siedem, a czasem nawet 40 dni postu. Przez kolejne trzy do siedmiu dni rytuału bissu traktowani są jak zmarli: bez jedzenia, picia i bez ruchu muszą leżeć na twardej bambusowej macie owinięci białym całunem. Kąpiel w wodzie uświęconej kwiatem palmy kokosowej przywraca ich do życia. Ale jest to już inne, nowe życie, jako bissu. Tak zostaje się bissu, jeśli biologicznie jest się chłopcem. Droga kobiet do bycia „piątą płcią” jest nieco inna. Swoją historię opowiada mi bissu Mateme. Spotykamy się w jej domu, z którym sąsiaduje osiem podobnych. To już cała wioska. Dookoła są tylko pola ryżowe. Tutaj Mateme przyszła na świat, mniej więcej 80 lat temu. Ile dokładnie – tego nikt nie wie. Tutaj się wychowała, wyszła za mąż i urodziła dzieci, aż ośmioro. Przez następnych kilkadziesiąt lat żyła tak jak jej sąsiadki, kuzynki i koleżanki – wychowywała dzieci, gotowała, sprzątała. To było jej cały świat. Wszystko zmieniło się po śmierci męża. Była już po sześćdziesiątce i co najważniejsze, po menopauzie. Wtedy we śnie otrzymała objawienie – została powołana do bycia bissu. Kobiety mogą zostać bissu dopiero na starość, kiedy nie są już w pełni kobietami, nie menstruują. W odróżnieniu od bissu, którzy urodzili się jako mężczyźni, nie muszą przechodzić szkolenia, pobierać nauk od starszych ani poddawać się rytuałowi irreba. Sam sen wystarcza. Ale i jedni, i drudzy, kiedy zostaną już bissu, muszą pozostać czyści, czyli wolni od relacji seksualnych. – Teraz, nawet jakbym chciała, nie mogę już wyjść za mąż. Już mi nie wolno. Moje serce jest zimne, bo Bóg tak zechciał – wyznaje Mateme z pełną akceptacją jego woli. Sen objawienie przychodzi tylko do calabai predestynowanych do bycia bissu. Pozostali to „zwykli” transseksualiści, których większość znajduje zatrudnienie w salonach fryzjersko-kosmetycznych. – Każdy bissu był najpierw calabai, ale nie każdy calabai będzie bissu – podsumowuje Wa Nani. Ci wybrani mają zazwyczaj kolejne sny. Pojawiające się w nich duchy uczą ich świętego języka, modlitw i mantr. Na jawie natomiast rytualnych tańców i obrzędów młodzi bissu uczą się od starszych. Po miesiącach, a czasem latach nauki przychodzi czas na ostatni, najtrudniejszy etap wtajemniczenia, czyli konsekrację. Rytuał ten, zwany irrebą, poprzedza siedem, a czasem nawet 40 dni postu. Przez kolejne trzy do siedmiu dni rytuału bissu traktowani są jak zmarli: bez jedzenia, picia i bez ruchu muszą leżeć na twardej bambusowej macie owinięci białym całunem. Kąpiel w wodzie uświęconej kwiatem palmy kokosowej przywraca ich do życia. Ale jest to już inne, nowe życie, jako bissu. Tak zostaje się bissu, jeśli biologicznie jest się chłopcem. Droga kobiet do bycia „piątą płcią” jest nieco inna. Swoją historię opowiada mi bissu Mateme. Spotykamy się w jej domu, z którym sąsiaduje osiem podobnych. To już cała wioska. Dookoła są tylko pola ryżowe. Tutaj Mateme przyszła na świat, mniej więcej 80 lat temu. Ile dokładnie – tego nikt nie wie. Tutaj się wychowała, wyszła za mąż i urodziła dzieci, aż ośmioro. Przez następnych kilkadziesiąt lat żyła tak jak jej sąsiadki, kuzynki i koleżanki – wychowywała dzieci, gotowała, sprzątała. To było jej cały świat. Wszystko zmieniło się po śmierci męża. Była już po sześćdziesiątce i co najważniejsze, po menopauzie. Wtedy we śnie otrzymała objawienie – została powołana do bycia bissu. Kobiety mogą zostać bissu dopiero na starość, kiedy nie są już w pełni kobietami, nie menstruują. W odróżnieniu od bissu, którzy urodzili się jako mężczyźni, nie muszą przechodzić szkolenia, pobierać nauk od starszych ani poddawać się rytuałowi irreba. Sam sen wystarcza. Ale i jedni, i drudzy, kiedy zostaną już bissu, muszą pozostać czyści, czyli wolni od relacji seksualnych. – Teraz, nawet jakbym chciała, nie mogę już wyjść za mąż. Już mi nie wolno. Moje serce jest zimne, bo Bóg tak zechciał – wyznaje Mateme z pełną akceptacją jego woli. JAK TRWOGA, TO DO… BISSU Podczas naszego spotkania do domu Mateme przychodzą miejscowi, głównie kobiety, z prośbą o pomoc w rozwiązaniu problemów. Dla pani Nurjayi rytuały bissu to ostatnia nadzieja na uratowanie rodzinnego biznesu. Stawy, kiedyś pełne ryb, przestały przynosić dochody, a rodzina zaczęła popadać w długi. – Zgłaszają się do mnie chorzy i słabi z prośbą o uzdrowienie, rolnicy z nadzieją na udane żniwa, a młode dziewczyny – jeśli chcą szybko znaleźć męża – wyjaśnia Mateme. A potem robi pauzę, zaciąga się papierosem, patrzy na mnie badawczo i pyta: – A ty masz już męża? – Nie mam – odpowiadam zgodnie z prawdą. – Nie? Ile masz lat, ze trzydzieści? – zgaduje. – Musimy coś na to poradzić – mówi i dyktuje mi listę rzeczy niezbędnych do rytuału, który ma zdjąć ze mnie klątwę bycia panną. Muszę więc kupić: 5 kiści bananów, pęczek świec, 3 białe jaja kury z hodowli wiejskiej, 3 litry ryżu, 3 młode kokosy, liść betelu, owoc areki i dużą butelkę wody. Z zakupami wracam do jej domu. Mateme sadza mnie obok. Przed sobą kładzie talerzyk z liśćmi betelu i owocem areki – symbolami ludzkich uszu i mózgu. Bez tych „narzędzi komunikacji” z duchami nie może rozpocząć się żaden rytuał odprawiany przez bissu. Mateme zamyka oczy, lewą dłoń kładzie na liściach betelu i zaczyna szeptać coś w świętym języku bissu. Czasem robi pauzy i potakująco kiwa głową tak, jakby z kimś właśnie rozmawiała. Po chwili otwiera oczy i z butelką wody znika w sąsiednim pokoiku. Takie pomieszczenie, zwane palaką, mają w domach wszyscy bissu – szamani. To tutaj składa się ofiary duchom i przechowuje przedmioty niezbędne do rytuałów. Ja do palaki wstępu nie mam. Przez uchyloną kurtynę widzę tylko bambusowy ołtarz i Mateme, która okadza butelkę wody, dosypuje do niej jakiś proszek i znów wydaje się rozmawiać z duchami. Wraca z łagodnym uśmiechem na twarzy i gotowym przepisem na męża: – Tę wodę masz pić codziennie. Możesz jej też dolewać do zwykłej wody, przed kąpielą – instruuje. – Dzięki temu staniesz się piękniejsza i będziesz przyciągać uwagę mężczyzn. Te ziarenka prażonej kukurydzy też masz jeść, a patyczki nosić przez cały czas na sznurku zawiązanym w pasie, pod ubraniem – w dzień i w nocy, gdziekolwiek jesteś. No a jak już znajdziesz męża, musisz tu z nim wrócić – dodaje półżartem. Szamanizm to jedno z głównych zajęć, ale i źródeł dochodu większości bissu. Za rytuał trzeba zapłacić równowartość kilku–kilkudziesięciu dolarów, w zależności od tego, jak złożony jest problem i jak gruby portfel ma interesant. Ja za przyszłego męża płacę Mateme pięć dolarów – rozsądną stawkę, jak sądzę. Bissu mają też alternatywne źródła dochodu. Wa Nani, tak jak wielu innych, zajmuje się organizacją wesel: wypożycza stroje i dekoracje, czesze i maluje panny młode, no i zapewnia młodym przychylność duchów. Czasem trafia się jakaś ciekawsza „fucha”, tak jak w 2006 r., kiedy on i inni bissu zostali zaproszeni do Francji, żeby zaprezentować rytualne tańce. Problem, że na lotnisku nikt nie mógł zrozumieć, po co tym kilku facetom, wyglądającym zresztą jak kobiety, torby pełne sztyletów. A to przecież rekwizyty niezbędne do rytuałów, ale tego już w Makassarze, zaledwie 70 km stąd, prawie nikt nie wiedział. ŚWIĘTY PŁUG Jest koniec listopada, od mojego przyjazdu minęły już prawie trzy tygodnie. Codziennie, z coraz większą intensywnością, z nieba leją się hektolitry wody – zaczyna się pora deszczowa. Wkrótce pola wypełnią się wodą, a rolnicy posadzą młody ryż. Ale zanim to nastąpi, musi odbyć się Mappalili – doroczne święto, które ma zapewnić obfite plony i ochronę przed klęskami naturalnymi. Główne uroczystości odprawiane przez bissu koncentrować się będą wokół świętego pługu zwanego arajang. Jego historia wiąże się z bugijskimi podaniami o początkach świata zapisanymi w świętej księdze La Galio. Według nich bogowie górnego świata (nieba) postanowili wysłać na ziemię swojego syna, a dolnego (podziemi) – córkę. Młodzi przypadli sobie do gustu i wkrótce na świat przyszły ich dzieci – pierwsi ludzie, którym jednak życie na ziemi sprawiało spore trudności. Bogowie nieba postanowili więc wysłać im z pomocą bissu. To oni nauczyli ludzi pisać i czytać, zapoznali ich z medycyną, no i najważniejsze – pokazali, jak uprawiać ziemię, i podarowali pług. Dziś święty pług, może ten sam, a może inny, tego nikt już nie pamięta, przechowywany jest w tzw. domu arajang, w wiosce Bontomatene, na wysepce Salayar, kilkadziesiąt kilometrów od Makassaru. I to właśnie tutaj, 2 grudnia, rozpoczyna się Mappalili. Siedzimy na tarasie domu arajang. W środku, ukryty za czerwoną kotarą, owinięty białym całunem jak kołdrą, śpi już od roku święty pług. – Dzisiaj go obudzimy – tłumaczy krótko Wa Nani, który jako jeden z najważniejszych bissu musi najpierw poprosić duchy o zgodę. Gasi więc papierosa i wchodzi do środka. Tutaj, na bambusowym ołtarzu, tuż pod pługiem podwieszonym pod sufit, składa ofiary: liście betelu, orzechy areki, banany i kokosy. Przekupione w ten sposób duchy godzą się na rozpoczęcie uroczystości. Roczny sen arajang dobiega końca. Czas na pobudkę! Od teraz mistrzem ceremonii będzie Juleha, trzydziestoparolatek o kobiecym głosie – aktualny duchowy przywódca bissu. Ubrany na biało, w turbanie na głowie wchodzi do domu arajang, siada przed świętym pługiem i rozpala kadzidła. Za nim, spowici półmrokiem i gęstym dymem palonych w kadzielnicy łupin kokosa, siedzą pozostali bissu. POBUDKA Juleha rozpoczyna ceremonię – wyciąga przed siebie dłonie pełne ziaren prażonej kukurydzy, rozrzuca je wokół, a potem rytualnym sztyletem dotyka podłogi cztery razy, w czterech kierunkach świata. W ten sposób przywołuje duchy i prosi je o błogosławieństwo. Teraz, kierując ostrze w stronę pługu, wyśpiewuje starobugijską modlitwę w torilangi, świętym języku bissu. Jego dźwięczny głos wibruje w powietrzu, miesza się z dymem kadzideł i delikatnie budzi arajang ze snu. Juleha milknie, podchodzi do pługu, namaszcza go olejkiem i żeby okazać szacunek, całuje. Skinieniem głowy daje znak pozostałym, że obudzony pług mogą wynieść na zewnątrz, odwinąć przykurzony całun i obmyć drewno wodą. Przyjemna pobudka – myślę. Delikatny śpiew, pocałunek, a potem kąpiel i namaszczanie wonnymi olejkami – pewnie i śpiąca królewna byłaby zadowolona z takiego poranka. Wieczorem, kiedy cichną meczety i dudnienie deszczu o blaszane dachy, na tarasie domu arajang zbierają się mieszkańcy pobliskich wiosek. Przyszli tu nie tyle dla pługu, co zobaczyć bissu w rytualnym tańcu. A ci, za ścianą jak za teatralną kurtyną, szykują się do występu. Kiedy zakulisowe przygotowania dobiegają końca, zaczyna się „show”. Bissu wychodzą na taras niczym aktorzy na scenę. Rozbrzmiewa gong, błyskają flesze telefonów komórkowych, muzycy biją w bębny. Najpierw powoli, jakby dla rozgrzewki, tańczą wokół pługu z otwartymi wachlarzami w dłoniach. Wymachują nimi to w górę, to w dół przez kilka okrążeń, by potem zastąpić je masywnymi sztyletami. Bębny przyspieszają, tak samo jak taniec bissu, którzy pogrążają się coraz głębiej w transie. Wa Nani, z ostrzem sztyletu przytkniętym do cienkiej skóry szyi obraca się wokół arajang i wokół własnej osi. Naciska na rękojeść, próbuje wbić sztylet w krtań, wwiercić go w przełyk. W drugim końcu tarasu Wa Mata, drobniusieńki starszy bissu o żylastych dłoniach, pada na ziemię. Wije się ze sztyletem przyciśniętym do brzucha, przyklęka i napiera całym ciężarem ciała na ostrze. Jego pokryte bielmem oczy wydają się nieobecne, a on sam nieświadom tego, co dzieje się wokół. W tym czasie Juleha, z twarzą spoconą od wysiłku, pcha ostrze sztyletu w środek otwartej dłoni. Ale ani on, ani żaden inny bissu nie ma na skórze nawet najmniejszej rany, nie płynie ani kropla krwi. Podobno to znak, że bissu są we władaniu duchów, które chronią ich przed zranieniami. To także znak, że do domu arajang przybyły opiekuńcze bóstwa. Muzyka milknie nagle, a z nią okrzyki przerażonych i podekscytowanych zarazem widzów. Z nastaniem ciszy bissu kończą taniec. Kończy się też pierwszy dzień Mappalili. ŚMIGUS-DYNGUS I KREW KOGUTA Drugiego dnia bissu powtarzają taniec ze sztyletami, a trzeciego, ostatniego, pług obnoszony jest po okolicznych wsiach w uroczystej procesji. To właśnie od niej wywodzi się nazwa święta, bo Mappalili znaczy po prostu „chodzić wokół wsi”. O poranku wyruszamy z domu arajang. Na czele pochodu idą kilkuletni chłopcy w piłkarskich strojach, wszyscy jednakowych – z numerem 10 i nazwiskiem Messiego na plecach. Za drużyną małych Messich dorośli mężczyźni niosą święty pług, a za nim pod czerwonym ceremonialnym parasolem idzie Juleha. Procesję zamykają pozostali bissu i my, zwykli śmiertelnicy. Po drodze zatrzymujemy się kilka razy, żeby złożyć kosze z ofiarami przy drzewach, w których mieszkają opiekuńcze duchy, a potem skręcamy w stronę dawnych pól ryżowych, a obecnie – rybnych stawów. I chociaż ani pług, ani święto z rybami nie mają nic wspólnego, bissu co roku, trzymając się tradycji, wracają w to samo co dawniej miejsce… Po przejściu przez wąskie ścieżki między stawami docieramy do celu. Procesja zatrzymuje się, a mężczyźni kładą pług na ziemi. Juleha z uniesionym w górę sztyletem recytuje modlitwę, potem klęka, nacina grzebień koguta, którego przynieśliśmy z wioski, nabiera na palec kilka kropel krwi i delikatnie wciera ją w drewno pługu. Bugijczycy wierzą bowiem, że krew, jako symbol życia i płodności, dostanie się z pługiem do ziemi, która dzięki temu wyda obfity plon. Ale do tego bardziej niż krew koguta potrzebny jest deszcz. Dlatego następny etap święta, bugijski śmigus-dyngus, wyraża nadzieję na obfite opady. Chlust! Pierwsze wiadro wody ląduje na głowie Julehy. Chlust, obrywa jego pomocnik niosący ceremonialny parasol. A potem już każdy „leje” każdego: dzieci siebie nawzajem, dorośli bissu, kobiety święty pług, ja Julehę, a mnie – wszyscy – wiadrami, szlauchami, kubełkami, bo jako jedyna biała przyciągam najwięcej uwagi. Przemoczeni idziemy nad rzekę, by jeszcze raz obmyć święty pług, a potem na targ, gdzie przy świętym drzewie, w obecności duchów, bissu nacierają arajang olejkami, zanim znów owinięty białym całunem zaśnie na rok. POŻEGNANIE Pług został już odwieszony na miejsce. Na słońcu suszą się mokre stroje bissu, a oni sami w pośpiechu szykują się do wyjazdu do Dżakarty. Już jutro w stolicy dadzą kolejny pokaz, tym razem na festiwalu kultury. Żegnam się z nimi. Ściskam dłoń Julehy, dziękuję Wa Nani. Kiedy mam już odejść, Wa Mata, staruszek z bielmem na oku, wyciąga w moją stronę żylastą dłoń i podnosi kciuk do góry w geście aprobaty. Jego pozornie groźną twarz rozjaśnia szeroki uśmiech. – Kiedy znów do nas przyjedziesz? – pyta. – Może za rok – uśmiecham się trochę do niego, a trochę do siebie. Tekst: Anna Jaszkiewicz