Zdobyć Tramén-tepuí - opowieść Marka Arcimowicza o wyprawie do La Gran Sabana
Pogranicze Wenezueli i Gujany. Z morza zieleni wyrasta góra z płaskim wierzchołkiem. Tylko nieliczni zapuszczali się w te rejony, nikt nie wszedł na szczyt tepui. My będziemy pierwsi.
Zaczekaj, znów nic nie widzę! – słyszę głos wykończonego i zdenerwowanego Alberto. Młody Wenezuelczyk, członek kadry narodowej we wspinaczce sportowej, teraz wsparty na ramieniu swego przyjaciela Mario, wygląda, jakby mu przybyło 10 lat. Co chwila zatrzymuje się, wyciera okulary trzęsącymi się rękoma, przeklina, nerwowo poprawia przygasającą latarkę. Jaskrawożółty diodowy „krokodylek” uratował mu życie, po tym jak się okazało, że nie wziął z bazy zapasowych baterii do czołówki. W gęstej mgle poza sylwetkami wspinaczy widzę niewiele. Wiatr zelżał, ale deszcz nie przestaje padać. Próbuję zebrać myśli. Dochodzi 23.00, mamy dość. Jest bardzo zimno, zaledwie kilka stopni powyżej zera, ale mokre ubrania i wiatr czynią temperaturę odczuwalną jeszcze niższą. Kilka godzin wcześniej rozpoczęliśmy odwrót spod szczytu. Byliśmy dosłownie o krok od celu, zabrakło jakichś 20, może 30 m. Szanse na wejście w takich warunkach były jednak bardzo małe. Okazuje się, że szans na zejście do obozu – co właśnie staramy się zrobić – nie ma właściwie wcale. Najpierw trzeba było zjechać jakieś 20 pięter niżej, do rozwieszonych przez nas wcześniej stałych lin, które toną w ciemnościach nocy i wodnych kaskadach. Musieliśmy przy tym uważać na oślizgłą, zdradliwą skałę. Z jednej strony nie dawała ona pewnego podparcia naszym stopom, z drugiej – miała tak ostre krawędzie, że zastanawialiśmy się, czy lina wytrzyma jeszcze ten jeden raz. Alberto był już tak wyziębiony, że nie mógł jej zawiązać. Po zjeździe do podstawy ściany zaczynamy marsz przez skalny labirynt górnego plateau – jak nazywamy mniej stromy teren pod szczytowymi partiami tepui. Okulary znów wytarte, ruszamy w ciemność i mgłę. Po zaledwie kilkunastu krokach roślinna gęstwina rozstępuje się pode mną. Lecę w czarną czeluść, przez głowę przebiega szybka myśl: „Jak to, już? Już po życiu?”. Chrzęst zbutwiałych łodyg, echo upadku. Otwieram oczy. Co za fuks! Mogłem spaść 30 albo i 60 m, ale zamiast na dnie skalnej szczeliny zatrzymałem się na zaklinowanym głazie kilka metrów pod powierzchnią plateau. Jestem trochę poobijany i nogi mam miękkie ze strachu, ale nic poważnego się nie stało. Chłopaki krzyczą z góry, słyszę ich, oni mnie prawie wcale. Chwilę później podają mi linę i pomagają wyjść. Ściskamy się z radości, że nadal wędrujemy w komplecie. Majestatyczna góra okazuje się niegościnna. Atrakcyjna i fotogeniczna za dnia – często okrywa ją romantyczny fartuch chmur – w ciemnościach pokazała pazur. – Musimy się związać liną, jak na lodowcu! – zarządzam. (A w duchu nazywam siebie idiotą, że jeszcze tego nie zrobiliśmy). Co prawda lodu tu nie ma, ale sytuacja jest dość podobna – w każdym momencie można wpaść do ukrytej szczeliny. – To nie jest skała w lesie. Trzeba przyjąć strategię jak w wysokich górach! – mówił w obozie Michał Kochańczyk, kierownik, pomysłodawca wyprawy. Zaprawiony przez kilkadziesiąt lat nieustannych podróży, był chyba we wszystkich górach na świecie. I miał rację, teraz to widzę jak na dłoni. Od kilku godzin błąkamy się po plateau. Szukamy naszego punktu zjazdowego, gdzie moglibyśmy opuścić się w dół kilkusetmetrowego skalnego progu. U jego podstawy stoi obóz. Nasz garmin pokazuje, że w linii prostej dzieli nas od niego jakieś 200 m. Na pewno krążymy wokół punktu, ale jak go namierzyć w gęstej mgle? Znajdujemy prowizoryczne schronienie pod wąskimi skalnymi okapami. Co prawda ciekną, ale przynajmniej nie stoją pod nimi kałuże. – Mam nadzieję, że tu nie umrzemy – mówi półprzytomny Mario, szczękając zębami. – Trzeźwo myśleć to podstawa – powtarzam sobie w duchu. Nie jesteśmy przygotowani na nocleg w tym miejscu, nie mamy namiotu, materaców, śpiworów. Zamieniam się w instruktora surwiwalu. – Lina! Rozwinąć i podłożyć pod plecy! Nogi do plecaka, ale wcześniej klapa – trzeba ją odpiąć i założyć na głowę. Teraz folie NRC – dokładnie się nimi opatulić! Przytulcie się – i jak się uda – nie spać! Wciskam się do swojej „norki”. Mam duży plecak i cienkie ciuchy z membraną. Wszystko mokre, gnijące, ale przynajmniej chroni przed wiatrem i częściowo zatrzymuje ciepło. Zimno jest jak diabli, temperatura spada nad ranem do 3oC. Prawdziwa próba na granicy przeżycia. To tak, jakby wziąć w ubraniu zimny prysznic i przemoczonym pójść spać pod ławką w parku w listopadową noc. Świta. Sąsiednie Irú-tepuí, leżące bliżej granicy z Gujaną, tonie w chmurach. Strona wenezuelska jest jeszcze czysta. Ogarniamy wzrokiem bezmiar otaczającej nas puszczy i rosnący u podstawy tepui Tęczowy Las. Przemierzaliśmy go jako pierwsi ludzie. Nawet Indianie nigdy wcześniej się tam nie zapuszczali. Przedzieranie się przez niego było jak marsz wewnątrz zwartego mokrego żywopłotu. Bez maczety nawet na siku nie dało się odbić ze szlaku. W ciągu godziny pokonywaliśmy dystans zaledwie 100–200 m i kilometrami nie dotykaliśmy stopami gleby, bo szło się korytarzem splątanych konarów, korzeni i gałęzi. Zanim jednak dotarliśmy do Tęczowego Lasu, musieliśmy pokonać plątaninę wenezuelskich sprzecznych i niejasnych przepisów, żeby załatwić zezwolenia na działalność eksploracyjną. Organizacja wyprawy w Wenezueli przypomina jako żywo czasy polskiego socjalizmu doprawionego powszechną gangsterką w pozornie bogatym amerykańskim kraju. Wraz z pojawieniem się słońca powoli wraca w nas życie. Promienie ogrzewają skostniałe ciała, ale cudów nie zdziałają. Patrzę na twarze moich kolegów i wiem, że nie ma mowy o pójściu w górę. Drugi atak szczytowy trzeba uznać za zakończony. Mario pyta mnie dyskretnie o objawy hipotermii. Kłamię, że na pewno wszystko w porządku – choć widzę, że wzrok ma mętny i bełkocze. Punkt zjazdowy znajdujemy bez trudu. W nocy byliśmy tuż obok niego. W obozie witają nas Iza z Michałem. Młody, ambitny naukowiec, biolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego – Izabela Stachowicz – budzi nasze uznanie. Jedyna kobieta „na tym turnusie” nigdy nie marudzi i zawsze stara się dotrzymać nam kroku, mimo że warunki ocierają się o koszmar. Nasze obozowisko rozstawiliśmy na stromym stoku pokrytym bromeliami i gęstwiną krzaków. Z trudem wydarliśmy roślinności trochę przestrzeni. Między dwoma powyginanymi wiatrem drzewami rozwiesiliśmy hamaki. „Łóżka” częściowo na siebie zachodzą. Śpimy tam niczym sardynki – kiedy ktoś się przewraca na drugi bok, trzęsie całością, budząc pozostałych. Gdy pada, a zazwyczaj pada, pod nami płyną błotniste potoki, na śpiwory pryskają krople deszczu odbijające się od rosnących wokół roślin. Taplamy się w błocie niczym tapiry. Roi się tu od wszelkiego robactwa. Są meszki puri-puri, groźne mrówki veinticuatro, stada komarów, wszędobylskie karaluchy. Do jedynego ujęcia wody mamy 40 min przedzierania się w stosunkowo trudnym terenie – trudnym na tyle, że nawet przy wyjściu z obozu rozwiesiliśmy liny poręczowe. Zazwyczaj więc korzystamy z wody zbierającej się między liśćmi bromelii – wcześniej odfiltrowujemy ją przez siatki entomologiczne. To trochę jakby pić wodę z akwariowego filtra. Ale jest też druga strona medalu. Oto poznajemy fascynujący, niezbadany świat tepui, gdzie odkrycie nowych gatunków zwierząt i roślin jest niemal tak pewne jak to, że spadnie deszcz. W obozie jest znacznie cieplej niż tam w górze, skąd wróciliśmy. Zmęczenie i adrenalina nie pozwalają nam jednak na sen. Oceniamy sytuację. Jest 13 lutego 2012 r. Za dwa dni przyjdą Indianie, by pomóc znieść sprzęt. Musimy zwinąć obóz, jeśli chcemy zdążyć na lotnisko w Caracas. Dociera do mnie, że jeżeli nie wejdziemy na szczyt następnego dnia – nie wejdziemy wcale. Tyle pracy, tyle wysiłku na nic? Nie! Tym bardziej że to już drugie podejście do Tramén-tepuí. Rok wcześniej zdołaliśmy, w trochę innym składzie, dotrzeć pod skalną ścianę. Ociekający wodą, omszały piaskowiec nie dał nam wtedy szans. Musieliśmy się poddać. Wiemy, że stanowimy świetny zespół, bo każdy wnosi uzupełniające się wartości. Alberto Raho – wspinacz sportowy, doskonały technicznie, silny. Mario, właściwie Carlos Mario Osorio – doświadczony tepuiero, czyli wspinacz górski, obeznany ze sprzętem i techniką wspinania w ścianie tepui. Obaj młodzi, ze sportowym zacięciem. Na mnie spoczywają obowiązki taktyka, mobilizatora, który ma odwagę nawet wtedy, gdy tak naprawdę robi w gacie ze strachu. Wiemy też, że jeśli dziś nie wyjdziemy w górę i nie zanocujemy – w tym samym znienawidzonym miejscu, z którego właśnie wróciliśmy – nie mamy szans na szczyt. Głośno myślimy, kalkulujemy. W końcu pada wspólne: „Idziemy!”. Szykujemy sprzęt, jedzenie. Iza decyduje się towarzyszyć nam do plateau. Po chwili Michał postanawia, że także dołączy. Wiedząc, jak wyglądają warunki w ścianie i odległości, oceniam, że ma małe szanse na przejście choćby dolnego progu. Uprzedzam go lojalnie – nie będziemy czekać, idziemy na szczyt, inaczej to nie ma sensu. Wiem, że mam rację, ale czuję się jak ostatnia świnia. Do górnego plateau docieramy po zmroku. Leje, niebo zaciągnęło się na dobre. Co z tego, że mamy materace i śpiwory, kiedy wszystko jest kompletnie mokre. Powtarza się koszmar wcześniejszej nocy. – Maaarek, oni prawie nie chcą iść. Mogę ich trochę namówić, ale psycha im siada! Rano Iza urabia chłopaków, żeby nie rezygnowali. Staje się moim „pozytywnym szpiegiem w wenezuelskiej frakcji”. Krzyczę przez deszcz i mgłę, że o 11.00 wychodzę, po czym pytam taktycznie: – Mario, idziemy? I wiem, że ambicja drugiego wspinacza, Alberto, nie pozwoli mu na rezygnację. Zwijam biwak, wytrzepuję wodę z ubrań, śpiwora. Biorę sprzęt wspinaczkowy, absolutne minimum – szturmowe żarcie, ultralekki wodo szczelny aparat. Ale i tak plecak waży kilkanaście kilogramów. Jeszcze flaga, polska flaga od Michała – nie wolno jej zapomnieć! Zaczynamy się wspinać ścianą, po której spływa wielki wodospad. W deszczu droga okazuje się dużo trudniejsza niż dzień wcześniej. Nie mam szans. Po kilku próbach prowadzenia, trzęsąc się z wysiłku, schodzę wypompowany. I wtedy zdarza się cud, na który czekaliśmy. Przestaje padać, a wiatr, choć zimny, powoli osusza skałę i nasze przemoczone ubrania. Tarcza słońca nie prześwituje wprawdzie przez chmury, ale jest ciut cieplej. Przepinam dygoczącemu Mario sprzęt wspinaczkowy i idę jako ostatni. – Uuaaaa! – wyrywa mi się, gdy z blokiem skalnym obluzowanym przez deszcz lecę nagle kilka metrów w dół. Lina naciąga się jak guma od majtek, wyhamowuje upadek tuż nad półką skalną. Nogi znów mam jak z waty, ale trzeba iść dalej, najgorsze są utrwalone urazy. Przekonujemy się, że nie mieliśmy szans dotrzeć na szczyt poprzedniego dnia, w ciemnościach i deszczu. Pełno tam zdradliwych luźnych skał. 13 lutego o 15.30 czasu wenezuelskiego wchodzimy we trzech na płaski, charakterystyczny dla tepui wierzchołek, trzymając się za ręce i wrzeszcząc z radości. Altimetr i GPS pokazują 2726 m n.p.m. – nigdy wcześniej niezdobyty szczyt Tramén-tepuí. Drogę wspinaczkową nazwiemy w języku okolicznych Indian Pemon: Tureta Aikuk Tachitan (hiszp. Selva Lluviosa Vertical, pol. Pionowy Las Deszczowy). Na górze spędzamy zaledwie kilka minut. Wiadomo, że droga powrotna obfituje w niebezpieczeństwa, a pogoda zaraz się popsuje. Jesteśmy bardzo zmęczeni i za nic nie chcemy ponownie błąkać się po plateau. Pod ścianą z przerażeniem oglądamy nasze białe, zziębnięte i powykręcane skurczami stopy. Pora znów włożyć gumowce – obuwie prawdziwych tepuieros. Nazajutrz przychodzi Gervasio – Indianin, bez pomocy którego nasze wejście na szczyt nie byłoby możliwe. Zwijamy szybko obozowisko, ruszamy w dół. Zaczyna padać deszcz. Marek Arcimowicz, 2012
Nowy gatunek motyla odkryty przez polską wyprawę nazwany!
Znamy już zwycięską nazwę odkrytego przez grupę polskich naukowców w Wenezueli nowego gatunku motyla
Erateina sprytna dziewczyna (łac. Erateina puellaastuta) - tak brzmi nazwa nowego, endemicznego gatunku motyla, wyłoniona w ogólnopolskim konkursie zorganizowanym przez miesięcznik „National Geographic Polska”. Autorką nazwy jest Alicja Zdobylak z Wrocławia. Nowy gatunek został odkryty w lutym 2012 r. podczas polsko-wenezuelskiej wyprawy na Tramén Tepui do Wenezueli. Został on zidentyfikowany przez naukowców z Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. – Motyle kojarzą mi się z kobietami i z przebiegłością. Niełatwo jest je złapać, pojawiają się w nieoczekiwanych momentach. Sądzę, że ta nazwa jest piękna, ale i tajemnicza – wyjaśnia laureatka konkursu Alicja Zdobylak z Wrocławia. Zwyciężczyni otrzyma w nagrodę aparat fotograficzny, a w pracy naukowej poświęconej nowemu gatunkowi zostanie zacytowana jako autorka jego nazwy. Informacja o rozwiązaniu konkursu znajdzie się również na łamach grudniowego wydania „National Geographic Polska”, który ukaże się 30 listopada br. Jury w składzie: Agnieszka Franus i Paulina Szczucińska z ramienia „National Geographic Polska” oraz Izabela Stachowicz, biolog z UJ, uczestniczka polsko-wenezuelskiej wyprawy „Tramén Tepui 2012”, stanęło przed trudnym wyborem. Do konkursu nadesłano blisko 600 poprawnych zgłoszeń – Pojawiło się dużo propozycji związanych z ogniem: flamma, ignis, ardens, które jak najbardziej pasują do kolorystyki motyla. My jednak poszukiwaliśmy czegoś wyjątkowego, co świadczyłoby nie tylko o wyglądzie, ale i o sytuacji w jakiej motyl został odkryty. Spryt odnosi się zarówno do motyla, który tak długo nie dał się odkryć nauce, ale i do mnie, której w końcu się to udało – z uśmiechem dodaje Izabela Stachowicz. Oprócz zwycięskiej nazwy, wyróżnione zostały dwa pomysły: Erateina iskra (łac. Erateina scintilla) – nazwa nawiązująca do kolorystyki pięknego owada, nadesłana przez Barbarę Krzyk z Proszowic. Druga propozycja nadesłana przez Monikę Kasiborską z Suwałk to Erateina tepuizabela – stanowi połączenie dwóch nazw: Tepui – od miejsca wyprawy oraz Izabela – od imienia biolożki, która odkryła nowe gatunki. Autorki wyróżnionych propozycji otrzymają aparaty fotograficzne. Nad poprawnością brzmienia nazwy z punktu widzenia gramatyki łacińskiej oraz zasad kodeksu nomenklatury zoologicznej czuwał kierownik Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego dr hab. Tomasz Pyrcz. Zajmie się on udokumentowaniem nowego dla nauki gatunku w powstającej na jego temat publikacji. Pojawi się ona w międzynarodowym czasopiśmie naukowym – kwartalniku „Genus”. Wyprawa eksploratorsko-naukowa do Wenezueli „Tramén Tepui 2012” Polsko-wenezuelska ekspedycja zdobyła 14 lutego 2012 roku izolowaną górę Tramén Tepui w południowo-wschodniej Wenezueli. Grupa doświadczonych eksploratorów-przyrodników po raz pierwszy w historii stanęła na niedostępnym szczycie o wysokości 2726 metrów. Na zboczach Tramén Tepui Polakom udało się odkryć unikalne okazy fauny, w tym zupełnie nowe dla nauki endemiczne gatunki motyli oraz rozpoznać nowy, również endemiczny, gatunek żaby. Szczyt zdobyli Marek Arcimowicz – fotograf od zadań specjalnych i współpracownik „National Geographic Polska” oraz dwóch wenezuelskich wspinaczy: Carlos Mario Osorio i Alberto Raho. Wyprawą kierował Michał Kochańczyk – doświadczony podróżnik, lider wielu wypraw, jeden z polskich pionierów wspinaczki w Andach. Nowe dla nauki gatunki odnalazła Izabela Stachowicz – absolwentka Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego, miłośniczka tropikalnych ekosystemów i naukowych wyzwań. Pomocy przy identyfikacji nowych gatunków motyli udzieliło Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Obszerny fotoreportaż zatytułowany „U wrót zaginionego świata”, dokumentujący wyprawę oraz niezwykłe odkrycia polskich naukowców ukazał się we wrześniowym wydaniu miesięcznika „National Geographic Polska”. W tym samym numerze miesięcznika został ogłoszony konkurs na nazwę motyla. Więcej o informacji o konkursie znaleźć można na stronie www.motyl.national-geographic.pl.
Przegląd Filmów Górskich w Lądku Zdroju: Świat wypraw i ludzi-legend
Przez sześć dni Lądek Zdrój opanuje świat wielkich gór, dalekich wypraw i ludzi - legend: od 18 do 23 września spotkają się na XVII Przeglądzie Filmów Górskich im. Andrzeja Zawady. To najstarsza tego typu impreza w kraju i przez 17 lat zmieniała się z każdym rokiem. Tym razem organizatorzy zadbali nie tylko o najciekawsze filmy konkursowe, lecz także pokażą publiczności filmy archiwalne, dawno zapomniane przez media i telewizję w szczególności…
Przegląd zaczyna się już we wtorek, ale najważniejsze atrakcje pojawią się w piątek - inauguracyjny koncert zespołu znanego z anteny radiowej Trójki - Cuba de Zoo rozpocznie szalony weekend. W Lądku będzie można posłuchać prelekcji i opowieści min. o zdobyciu K2 oraz o pierwszym zimowym wejściu na Gasherbruma I przez Adama Bieleckiego, o kontynacji projektu Polski Himalaizm Zimowy opowie Krzysztof Wielicki, o swoich wspinaczkowych osiągnięciach będzie mówił Adama Pustelnika. Z wyprawy do Wenezueli, której efektem było zdobycie TRAMÉN TEPUI I odkrycie nowego gatunku motyla zda relacje Marek Arcimowicz. Gwiazdą sobotniego wieczora będzie Hiszpanka Cecilia Buil, świetna alpinistka mająca na koncie wejścia m.in. na El Gigante w Meksyku oraz szczyty Shipton Spire, Punta Aragon i Changi Tower w masywie Karakorum. Najgłośniej komentowaną wyprawą Cecilii jest z 35-dniowa ekspedycja na lodowiec Charakusa z 2010 roku wraz z Miguelem Anta i Rubenen Calvo. Jej główny cel stanowiło wejście nieodkrytą dotąd drogą na szczyt K7 West, misja zakończyła się pełnym sukcesem. Jej życiowe motto pozwala wierzyć, że to skromna i ciekawa osoba: "Nie rozglądam się za powodem, który ciągnie mnie na skały. Mogłabym mieć ich wiele, żaden jednak nie może równać się prostemu pragnieniu bycia tam." Nie zabraknie także cieszących się dużą frekwencją rodzin spotkań pt. Króliczek Wędrowniczek, czyli pokazów i porad o tym, jak podróżować z małymi i dużymi dziećmi. Będzie można posłuchać o tym, jak z maluchem wygląda wyprawa wspinaczkowa do Meksyku czy podróż po Europie. Z cyklu Montana Incognita opowiemy o Andach z 1978 roku i Pamirze, a w sobotni wieczór zaprosimy na występ kabaretu LIMO. Codziennie rano wszyscy chętni będą mogli pobiegać z zawodnikami Salomona (min. Piotrem Hercogiem, Miłoszem Szcześniewskim i Marcinem Świercem) a w sobotę zorganizujemy bieg Lądek Trail na dystansie około 15km. Podczas całego przeglądu dostępna będzie ścianka wspinaczkowa oraz możliwość sprawdzenia swojego zmysłu równowagi na slackline. Do zobaczenia w Lądku Zdroju! Więcej informacji na stronie www.przeglad.ladek.pl
Wyprawa eksploratorsko-naukowa do Wenezueli „Tramén Tepui 2012”
Polsko-wenezuelska wyprawa do Wenezueli przyniosła niezwykłe odkrycia
Niedostępny szczyt Tramén Tepui (więcej informacji tutaj), którego wysokość wynosi 2726 metrów, został po raz pierwszy zdobyty w styczniu 2012 roku przez doświadczoną grupę eksploratorów-przyrodników z Polski i Wenezueli. Członkom ekspedycji udało się odkryć nowe gatunki endemicznych motyli oraz rozpoznać nowy, również endemiczny, gatunek żaby! Odkryciu polskich naukowców towarzyszy artykuł we wrześniowym wydaniu miesięcznika „National Geographic Polska”, zatytułowany „U wrót zaginionego świata”, opisujący wyprawę oraz niezwykłe odkrycie. Redakcja miesięcznika „National Geographic Polska” wraz z uczestnikami wyprawy zaprasza do udziału w konkursie na nazwę nowego gatunku motyla. Szczegóły konkursu znajdują się w magazynie oraz na stronie: Motyl.National-Geographic.pl. ZAPROSZENIE NA KONFERENCJĘ PRASOWĄ 11 września br. o godzinie 11:00 odbędzie się konferencja prasowa z udziałem uczestników ekspedycji: Michała Kochańczyka, Marka Arcimowicza i Izabeli Stachowicz. Na konferencję serdecznie zapraszają "National Geographic Polska" i Uniwersytet Jagielloński. Miejsce: sala 30 Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego ul. Gołębia 24.
U stóp zaginionego świata. Polska wyprawa do Wenezueli
Zaczynamy wspinaczkę. Michał Kochańczyk, podróżnik, mruży oczy z niedowierzaniem, fotograf Marek Arcimowicz pogwizduje z podziwem, a ja, balansując na mokrej skale, rozmyślam: „Ta góra naprawdę istnieje...”.
Tramén Tepui i sąsiadujące z nim Ilú Tepui otwierają od północy pasmo Roraimy położone w regionie La Gran Sabana, gdzie Wenezuela styka się z Gujaną i Brazylią. Niełatwo je znaleźć, bo zdają się wędrować na mapach. Nie dość, że na każdej mają inną lokalizację, a rozbieżność wysokości waha się od ok. 2400 do 2700 m n.p.m., to jeszcze zamieniają im się nazwy. I tak, Tramén staje się Ilú, Ilú – Tramén, a samo słowo ilú występuje czasem w brzmieniu irú lub urú. Niezmienne jest tylko słowo tepui, które w języku Indian Pemón oznacza górę. Tych różnic nie można tłumaczyć faktem, że przez większość roku tepui są niewidoczne, bo toną w chmurach. Leżące w niedostępnych obszarach południowo-wschodniej Wenezueli są po prostu bardzo słabo poznane. Na ich szczytowe plateau dostawały się nieliczne ekspedycje, i to helikopterem, by badać jaskinie i formacje geologiczne. Nikt jednak, jak mówią Indianie, wenezuelscy tepuieros (eksperci od wspinaczek na tepui) i dostępna literatura, nie wybrał najbardziej tradycyjnej drogi eksploracji Tramén Tepui – własnymi siłami, od podnóża do szczytu. Zespół się nieco zmieniał, a my od 2009 r. wraz z Michałem Kochańczykiem, znawcą gór całego świata, staraliśmy się doprowadzić drogę na szczyt. Za trzecim razem, w lutym 2012 r., zdobyli go: fotograf Marek Arcimowicz oraz dwóch wenezuelskich wspinaczy Alberto Raho i Mario Osorio. Dzięki współpracy z Muzeum Zoologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego dostaliśmy wsparcie Wenezuelskiego Instytutu Badań Naukowych, które pomogło nam ustalić, że odkryte przez nas endemiczne gatunki motyli i żaby jeszcze nie zostały opisane. Przyrodnicy i eksploratorzy nie bez kozery nazwali badany przez nas obszar Pan- tepui, czyli wyspy na niebie. Są to bowiem góry o pionowych ścianach wybijające się nawet na 1000 m z zielonego morza sawanny. Do grona entuzjastów tego obszaru należał Arthur Conan Doyle. Zainspirowany wykładem Everarda Im Thurna, pierwszego zdobywcy najwyższego tepui Roraima, opublikował w 1912 r. książkę fantastyczno-przygodową Zaginiony świat. Opisuje w niej dinozaury, małpoludy, naukowców i poszukiwaczy przygód w prehistorycznej scenerii tepui odizolowanych od świata przez miliony lat. Nawet dziś, gdy wydaje się, że na ziemi niewiele pozostało miejsc do eksploracji, region Pantepui wciąż jest niczym róg obfitości dla taksonomów. Kłótnia o wyspy na niebie Skąd to bogactwo endemitów fauny i flory tepui? Biogeografowie spierają się o to od dekad. Jedni mówią, że gatunki górskie, często znajdowane wyłącznie na szczycie jednego tepui, są reliktami taksonów dawniej powszechnie występujących na całym płaskowyżu La Gran Sabana. Erozja skał prekambryjskich i miejscowe ich wypiętrzanie odizolowały przyrodę na miliony lat, tworząc niepowtarzalne warunki dla rozwoju endemitów. Tak głosi hipoteza zwana wikaryjską, która zakłada wspólne pochodzenie gatunków z Afryki, Ameryki Południowej i Australii, niegdyś tworzących jeden prakontynent Gondwanę. Coraz więcej badań genetycznych i taksonomicznych przemawia jednak za przeciwstawną hipotezą dyspersalistów. Zakłada ona, że obszar tepui został zasiedlony przez gatunki, które przemieściły się z Andów. Nie byłoby to możliwe we współczesnych warunkach klimatycznych i biotycznych, ale w plejstocenie, podczas zlodowaceń i roztopów, tworzyły się korytarze ekologiczne sprzyjające tego typu procesom. Spór, która hipoteza jest prawdziwa, mają rozstrzygnąć badania nad grupami modelowymi. Dotychczas najwięcej uwagi poświęcono roślinom naczyniowym i kręgowcom lądowym, w tym najlepiej poznanym pod względem systematycznym i biogeograficznym ptakom. Tymczasem dużo liczniejszymi grupami systematycznymi niż ptaki są owady, np. motyle. – Spośród tych należących do rzędu łuskoskrzydłych poznaliśmy już 200 tys. gatunków – mówi dr hab. Tomasz Pyrcz z Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego posiadającego jedną z najwspanialszych w Europie kolekcji motyli z Ameryki Południowej. Z tego właśnie powodu to motyle są głównym obiektem naszej eksploracji na Tramén Tepui, a wyniki badań morfologicznych i genetycznych mają przyczynić się do udzielenia odpowiedzi na pytanie, skąd pochodzą gatunki zasiedlające góry tepui. – To mój rekord! 16 za jednym razem! – obwieścił triumfalnie Alberto, wenezuelski wspinacz sportowy, i strącił z dłoni meszki puri-puri, które unicestwił klaśnięciem. Było to jednak niczym wobec nadciągającej chmary ich pobratymców kąsających bezszelestnie dzień i noc i pozostawiających po sobie niedopitą kroplę naszej krwi. Puri-puri stały się znakiem rozpoznawczym La Gran Sabana. Nieznośne owady w tropikach? Nikogo to dziwić nie powinno. Jednak nawet wytrawny eksplorator Alexander von Humboldt, badając w 1800 r. połączenie dorzecza Amazonki i Orinoko (Casiquiare) położone we wschodniej części regionu Pantepui, uciekał się do zakopywania w błocie, spania w drzewach, wcierania w skórę tłuszczu kajmanów i żółwich jaj – wszystko, by się uwolnić od insektów i nieznośnego swędzenia. Nas wilgotność, upał i litry wcieranych w skórę repelentów wprawiały w deliryczne wizje. Nawet dinozaur wędrujący po Gran Sabana chyba by nas wówczas zbytnio nie zaskoczył. El capitan – wódz wioski Wuarapta, ostatniego posterunku cywilizacji przed puszczą – obserwował nas z rozbawieniem. Sam stosował inny środek – podpalał bogate w węgiel termitiery i sawannę. Dym przeganiał mazak – komary. Metoda miała jednak skutki uboczne, zdarzało się bowiem, że ogień zajmował krytą strzechą chatę. Niewiele brakowało, by pochłonął i tę, w której zostawiliśmy część naszego cennego ekwipunku. Tajemnice karłowatego lasu Cisza. Upływa kolejne 10 minut, stoję i czekam. Cisza. Wyjścia są dwa: podążający za mną Wenezuelczyk Mario też rozpoczął kontemplację ciszy albo wpadł w dziurę w misternie uplecionym hamaku z unoszących się metr nad ziemią korzeni krzewów z rodzaju Bonnetia. Tu zakonna surowość. Las gęsto splątany, niski, niemal karłowaty. Ciche, utajone życie, melancholijne objęcie się sękatych ramion, nawzajem powczepianych w siebie. Nie po to, by dławić i wzajemnie obalać, ale podtrzymywać. Razem stawiać opór. Tu na gołych skałach pozbawionych gleby, gdzie korzenie mogą tylko pełzać po litym kwarcycie, możliwość przetrwania daje tylko gromada. To pocieszające słowa Macieja Kuczyńskiego, autora książki Tajemniczy płaskowyż, który miał, podobne jak ja, trochę niepokojące odczucia wobec tajemniczej plątaniny karłowatego lasu powyżej 1800 m n.p.m. W 1976 r. Kuczyński kierował polsko-wenezuelską wyprawą eksplorującą wznoszącą się nad Orinoko dziewiczą część tepui Sarisariñama i największe naturalne studnie świata wraz z labiryntem pierwszych znanych jaskiń w kwarcycie. Na skalnym podłożu, na którym stoję, trwa nieustanna walka roślin o każdy centymetr kwadratowy powierzchni pozwalającej uzyskać dostęp do promieni słonecznych i uniknąć kontaktu ze spływającymi po stoku potokami wody opadowej. To jedna ze strategii przetrwania. Co innego mogą bowiem zrobić rośliny, gdy większość azotu, fosforu i innych składników mineralnych jest wypłukiwana hektolitrami deszczu z i tak już ubogiej gleby? Zjeść zwierzę. Na szczęście Maria nie są w stanie pochłonąć, o czym wkrótce się przekonuję, gdy wyłania się zza zielonej ściany lian. Rośliny na polowaniu Rośliny mięsożerne – przewrotność łańcucha troficznego – fascynowały Darwina. Skłoniły go do eksperymentów na rosiczkach i publikacji książki Insectivorous Plants (Owadożerne rośliny). Ich wenezuelską plejadę otwiera endemiczna dla obszaru Pantepui Heliamphora. Jej nazwa nie pochodzi od greckiego helios – słońce, a helos – błoto, pośród którego występuje. Tymczasem ja, przyczajona w plamie słońca z siatką na motyle, zauważam w gąszczu wysokich na półtora metra bromelii plątaninę białych, półprzezroczystych „korzeni” zakończonych pęcherzykami. Pływacze! – Takie wspólne występowanie dwóch roślin mięsożernych: pływacza Utricularia humboldtii i bromelii Brocchinia tatei to prawdziwe kuriozum – już w Polsce przyznaje dr Bartosz Płachno z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Pływacze wykształcają pułapki przypominające pęcherzyki, które służą do chwytania drobnych organizmów, np. skorupiaków. Funkcjonują one tylko w środowisku wodnym. A tutaj oczek wodnych brak, więc korzystają z wody opadowej zgromadzonej przez rozetowy układ liści bromelii. I nie ma między nimi interakcji pasożytniczej! Kolejna unikatowa cecha U. humboldtii to błyskawiczne kiełkowanie nasion: już parę godzin po wpadnięciu do wody. Mięsożerny gospodarz tej interakcji – bromelia Brocchinia tatei – wykształca korzenie, które pełnią głównie funkcję czepną do podłoża i nie pobierają substancji mineralnych czy wody. B. tatei poprzez absorpcyjne mikrowłoski po wewnętrznej stronie liści wchłania wodę i mikroelementy. Są one uwalnianie z rozkładających się zatopionych owadów i skorupiaków tworzących mikroekosystem bromelii. Taką biologiczną zupę trzeba wpierw wydobywać z rośliny, a następnie filtrować, by zdobyć wodę. Choć deszcz nie był sprzymierzeńcem wyprawy, stanowił jedyne źródło wody, gdyż wszystkie strumienie Tramén Tepui są pochodzenia pluwialnego (deszczowego). Każda modyfikacja zielonej plątaniny ma swoje podłoże ekologiczne i ewolucyjne. Liście Aspidosperma steyermarkii pokryte są woskiem ograniczającym parowanie z ich powierzchni, a ich grubość zabezpiecza je przed silnymi podmuchami wiatru. Jak długie wąsy z każdej niemal gałęzi zwisa oplątwa brodaczkowata (Tillandsia usneoides), nadając chmurnemu lasowi górskiemu mistyczny wygląd. Jest ona skrajnym epifitem – nie ma korzeni ani liści, a wilgoć chłonie całą powierzchnią splątanych pędów. Zaś rośliny z rodzaju Chimantaea – niskie w rozetkowatym kształcie – są tak bogate w węgiel, że można nimi palić podczas deszczu. Rozmyślania nad dostosowaniami ewolucyjnymi tutejszej fauny i flory przerywa mi bzyczenie. Po chwili z obserwatorki mikroświata zmieniam się w obiekt obserwacji – staję twarzą w... dziób z endemicznym rudobrzuchym kolibrem Campylopterus hyperythrus, który metr ode mnie zawisa w powietrzu. Spłoszony podmuchem wiatru znika tak jak się pojawił – niezauważalnie. Efemeryczne odkrycie Rytmicznie dysząc, cała pięcioosobowa ekspedycja oraz Indianie docierają do „tęczowego lasu” – obozu, którego nazwy nie trzeba wyjaśniać. Nad naszymi głowami w jednej sekundzie pojawia się efemeryczny zwiadowca – motyl z rodzaju Erateina, który szybko dołącza do kolekcji z Tramén Tepui. Jednak zupełnie nie pasuje do okazów zebranych do tej pory – niedużych, w brązowych kolorach maskujących. Ten jest wielobarwny, z delikatnymi ogonkami. Przykuwa moją uwagę na dłużej, ale konieczność rozłożenia obozu przed zmrokiem sprawia, że zapominam o znalezisku. Już w Polsce okaże się, że jest to najważniejsza entomologiczna zdobycz wyprawy. Tomasz Pyrcz, który sam odkrył i opisał 250 nowych dla nauki gatunków motyli, tłumaczy, nie kryjąc emocji: – Bardzo liczny rodzaj Erateina występuje głównie na obszarach Andów, gdzie znajduje się jego centrum bioróżnorodności. Jedynie pojedyncze gatunki są znane z innych pasm górskich Ameryki Południowej, zaś z całej wielkiej Wyżyny Gujańskiej jest to zaledwie drugi wykazany gatunek! Na podstawie wstępnych badań stwierdzono również, że nie jest on bliżej spokrewniony z żadną znaną grupą gatunków andyjskich. To spostrzeżenie dorzuca drew do ognia sporu o pochodzenie fauny z obszaru Wyżyny Gujańskiej. Niezbędne są badania genetyczne. Ginące we mgle labirynty przedziwnych formacji skalnych z wietrzejącego od milionów lat piaskowca więżą mnie na dłuższy moment. Z oddali dobiega trochę niecenzuralna mieszanina angielskiego i hiszpańskiego, kiedy Marek, Alberto i Mario atakują szczyt, ja zaś błądzę po rozległym plateau 200 m poniżej. Nie jestem jednak sama – niechcący trącony kamień odsłania maleńką ropuchę w smolistym kolorze. To Oreophrynella nigra. Obie zamieramy, jednak nie trwa to długo, bo przez radiotelefon słyszę głos Marka: „Znalazłem jakąś żabę w ścianie, chcesz ją?”. Jak się potem okazuje, jest to bliska koleżanka mojego znaleziska z endemicznej rodziny Oreophrynella, w której ropuchy nie skaczą, a spacerują między oczkami wodnymi na najwyższych plateau tepui. Co niezwykłe, to czarne trzycentymetrowe maleństwo zaatakowane przez drapieżnika broni się nietypowo – zwija się w kulkę i wytacza z miejsca zagrożenia. Choć preferuje wolne spacery, rozmnażanie przebiega u niej ekspresowo. Już minutę po wyjściu z jaja ropucha gotowa jest do życia – zupełnie pomija fazę kijanki. Młode osobniki mogą zaś liczyć na niezwykłą w świecie płazów opiekę rodzicielską! Tepui gości nie zachęca Na górnych plateau tepui środowisko jest wyjątkowo niegościnne. Życie toczy się w nieprzemijającej chmurze deszczowej z silnymi podmuchami wiatru. Słońce wizytuje je rzadko, a jeśli już się pojawi – pali skórę w ciągu paru chwil. Nic dziwnego, że organizmy robią wszystko, by zaoszczędzić energię, poprzez bardzo wolne przemieszczanie się czy „niepełne” rozmnażanie. Zaskakujące jest to, że w porównaniu z górskim lasem chmurnym Andów bioróżnorodność Pantepui jest bardzo niska. Występuje tu np. około 30 gatunków motyli górskich, podczas gdy w Andach na podobnych wysokościach jest ich jakieś 3 tys. Zapytany o przyczynę tego stanu rzeczy Tomasz Pyrcz zamyśla się. – Można sięgnąć po hipotezy masowego wymierania wywołanego drastycznymi zmianami środowiskowymi, regionalnym ochłodzeniem klimatu czy też jego osuszeniem – odpowiada. – Nie dysponujemy jednak jakimikolwiek danymi na ten temat. Czy warto się zatem spieszyć z badaniami nad Pantepui? Fluktuacje klimatu, które zauważają również Indianie, mogą doprowadzić do wyginięcia wyjątkowych, wrażliwych ekosystemów, szczególnie na najwyższych partiach tepui, nim zdążymy je poznać i opisać. Niekontrolowany ruch turystyczny też stanowi zagrożenie. Nie tylko to, co nad ziemią, kusi ludzi – podziemne złoża złota i diamentów przyciągają na La Gran Sabana nie zawsze legalnie działających przedsiębiorców, dla których ochrona przyrody to puste hasło. – Hurra, jesteśmy na szczycie! – słyszę nagle krzyk moich towarzyszy wyprawy. Odmienność. To wspólny mianownik dla całego Pantepui. Każda kolejna ekspedycja naukowa dorzuca jakiegoś odmieńca ze świata fauny i flory. To wielki poligon eksperymentalny ewolucji, na którym naukowcy starają się dociec, w jaki sposób powstał ten unikatowy ekosystem. Czy rośliny i zwierzęta odbyły wędrówkę w odległych okresach geologicznych, czy też są efektem ewolucji w izolacji, która od ukształtowania tarczy gujańskiej doprowadziła do powstania fascynujących form? Zaginiony świat tepui wciąż ma swoje tajemnice.
Tam gdzie spotyka się południowo-wschodnia Wenezuela, Gujana i północna Brazylia rozciąga się kraina nazwana przez biogeografów Pantepui, prekambryjskich piaskowców pamiętających czasy superkontynentu Gondwany. Posiada ona jeden z najwyższych na świecie wskaźników endemizmu i… niedostępności. Piaskowce o ponad 200-metrowych pionowych ścianach otoczone są gęstym, nieprzebytym lasem. W tych krzakach, lasach, stawach i strumieniach żyją żaby z pazurami, jaszczurki lubiące kąpiele wodne czy mięsożerne kwiaty.
Dnia 17 stycznia 2012 r., doświadczona grupa podróżników-przyrodników wyruszyła na wyprawę do Wenezueli i chce atakować szczyt tepui Tramen. Kierownikiem wyprawy jest Michał Kochańczyk doświadczony podróżnik afrykanista, alpinista, polarnik, żeglarz, kajakarz. Towarzyszą mu: fotograf od zadań specjalnych, stale współpracujący z „National Geographic Polska” – Marek Arcimowicz, Izabela Stachowicz absolwentka biologii UJ – miłośniczka tropikalnych ekosystemów i naukowych wyzwań oraz Manuel Mosquera, Wenezuelczyk, pasjonat wspinaczki, która stała się jego sposobem na życie. Powrót planowany jest na 25 lutego. Bardzo ważnym elementem tej wyprawy będzie pobranie próbek owadów i roślin, co z dużym prawdopodobieństwem łączy się z odkryciem nowych gatunków. Pomocy przy identyfikacji nowych gatunków udzieli Muzeum Zoologiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego. Losy wyprawy można śledzić tutaj