Światło sprzed 13 miliardów lat. Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba odkrywa supernową z początków Wszechświata
JWST bada początki Wszechświata i pierwsze obiekty, jakie pojawiły się po Wielkim Wybuchu. Do katalogu odkrytych przez niego gwiazd, galaktyk i pierwotnych czarnych dziur, właśnie udało się dołączyć najstarszą supernową. Eksplozja miała miejsce zaledwie 730 milionów lat po narodzinach Wszechświata.
W pierwszy dzień świąt, 25 grudnia 2025 roku, miną równo cztery lata od wyniesienia w przestrzeń Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST). To „kosmiczne oko ludzkości” obserwuje Wszechświat w podczerwieni, dzięki czemu może badać najwcześniejsze obiekty, jakie pojawiły się po Wielkim Wybuchu. Odkrył galaktyki z pierwszych kilkuset milionów lat po Wielkim Wybuchu, dziesiątki bardzo wczesnych czarnych dziur i aktywnych jąder galaktyk, całkowicie zmieniając obraz najwcześniejszej fazy formowania się Wszechświata. Do tego pokaźnego katalogu możemy teraz dołączyć najstarszą zaobserwowaną supernową, czyli eksplozję starej i masywnej gwiazdy. Podczas tego kosmicznego wydarzenia gwiazda na krótko rozjaśnia się o miliardy razy, a jej materia jest wyrzucana w przestrzeń kosmiczną. Rozbłysk z początków Wszechświata Supernowej towarzyszył potężny rozbłysk promieniowania gamma (GRB), świadczący o zniszczeniu masywnej gwiazdy i prawdopodobnie o narodzinach czarnej dziury o masie gwiazdowej. – W ciągu ostatniego półwiecza udało się zarejestrować zaledwie kilka rozbłysków gamma pochodzących z pierwszego miliarda lat istnienia Wszechświata. Właśnie dlatego to najnowsze zdarzenie jest tak bardzo ekscytujące — powiedział Andrew Levan z Uniwersytetu Radboud w Holandii oraz Uniwersytetu w Warwick w Wielkiej Brytanii. Pierwszym krokiem do odkrycia rozbłysku, a co za tym idzie – supernowej, były dane z francusko-chińskiego satelity SVOM. 14 marca tego roku wykrył on błysk promieniowania gamma. Po 90 minutach to samo zdarzenie, lecz w zakresie rentgenowskim, zarejestrowało kosmiczne obserwatorium Swift. Jedenaście godzin później Nordycki Teleskop Optyczny na La Palmie dostrzegł słaby blask poświaty rozbłysku, powstający, gdy materia wyrzucona przez umierającą gwiazdę zderza się z otaczającym gazem. Cztery godziny później Bardzo Duży Teleskop (VLT) w Chile potwierdził przesunięcie ku czerwieni równe 7,3 — potwierdzające, że obserwujemy wydarzenie sprzed 13 miliardów lat! Możliwości Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba Jak widać zanim zaprzęgnięto do pracy JWST, konieczny był długi ciąg obserwacji na różnorodnych instrumentach. Tylko jak to się stało, że po kilku miesiącach potwierdzono coś, co w normalnych warunkach trwa tylko ziemski dzień lub kilka dni? Zacznijmy od tego, że rozszerzanie się przestrzeni nie tylko przesuwa światło ku czerwieni, ale też spowalnia zachodzące procesy dla naszych obserwacji. Właśnie dlatego moment maksymalnej jasności supernowej z naszej perspektywy trwał około trzech i pół miesiąca. Tutaj na arenę wkracza JWST. Aby teleskop mógł skupić się na poszukiwaniach dawnej supernowej, konieczna była zmiana planu obserwacji. Udało się tego dokonać wykorzystując tzw. tryb dyrektorski stosowany w nagłych przypadkach. Wreszcie 1 lipca główny instrument obrazujący zainstalowany na JWST, czyli Kamera Bliskiej Podczerwieni działająca w zakresie długości fal ok. 0,6–5 μm, zarejestrowała światło supernowej towarzyszącej GRB. Jaka była najstarsza supernowa? Widmo dostrzeżonej supernowej wygląda zaskakująco podobnie do widm współczesnych supernowych, a to sugeruje, że masa gwiazdy nie odbiegała od mas masywnych gwiazd znanych dziś. Jednak dokładniejsze analizy mogą ujawnić różnice wynikające z tego, że gwiazda istniała w epoce bardzo ubogiej w pierwiastki cięższe od wodoru i helu. Potrzeba do tego więcej danych. Poprzedni rekord należał do innej supernowej zarejestrowanej przez JWST, której eksplozja nastąpiła 1,8 miliarda lat po początku Wszechświata. Nowe odkrycie bije ten rekord o około miliard lat. – Tylko Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba mógł bezpośrednio wykazać, że to światło pochodzi z supernowej. Dzięki JWST możemy odnajdywać pojedyncze gwiazdy z okresu, gdy Wszechświat miał zaledwie 5% obecnego wieku — powiedział Levan. JWST wykrył również macierzystą galaktykę supernowej. Mimo że wygląda ona jak rozmazana plamka z zaledwie kilku pikseli, astronomowie są w stanie określić cechy jej środowiska. Źródło: Astronomy&Astrophysics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ludzkość planuje umieścić na orbicie 560 000 satelitów. To sprawi, że teleskopy staną się bezużyteczne
Dużą część wiedzy na temat tego, co dzieje się w kosmosie, mamy dzięki pracy teleskopów. Nie tylko tych ogromnych, które badają najdalsze zakamarki Wszechświata, ale także tych mniejszych, a nawet… domowych. NASA ostrzega, że plan wypuszczenia na orbitę pół miliona nowych satelitów sprawi, że niemal wszystkie obrazy wykonane przez teleskopy kosmiczne staną się zanieczyszczone.
Światło emitowane przez satelity coraz częściej umieszczane na ziemskiej orbicie zakłóca pracę teleskopów. W najbliższym czasie może pojawić się ich nawet pół miliona, a naukowcy biją na alarm: to zagraża przyszłości ciemnego, nocnego nieba, które dobrze znamy. Czy czekają nas zmiany? Ile satelitów krąży wokół Ziemi? Według badania opublikowanego w czasopiśmie „Nature”, liczba satelitów na niskiej orbicie okołoziemskiego od 2019 roku gwałtownie wzrosła – z 2000 do 15 000. Wiele z nich stanowi część internetowej konstelacji Starlink należącej do miliardera Elona Muska. Ale to dopiero początek. Jeśli wszystkie plany złożone obecnie zostaną zaakceptowane, a satelity z nimi związane umieszczone w kosmosie, to do końca lat 30. XXI wieku na orbicie Ziemi znajdzie się nawet 560 000 satelitów. To wzrost o ponad 3500%. Jak często satelity zakłócają obraz? Badania zespołu dr Przemysława Mroza z Obserwatorium Astronomicznego UW wykazały, że w 2019 roku smugi satelitów pojawiały się na 0,5% zdjęć wykonanych o zmierzchu i świcie przez Zwicky Transient Facility. Już w 2021 roku było to 20% zdjęć, a prognozy na 2027 rok sugerują, że niemal każde zdjęcie wykonane w tych warunkach będzie zawierało smugi satelitów. Czemu satelity zagrażają teleskopom? Na potrzeby badania naukowcy zasymulowali wpływ pół miliona satelitów na teleskopy kosmiczne. Udowodnili, że satelity odbijające światło mogą wpływać na aż 96% zdjęć wykonanych przez trzy wielkie teleskopy: SPHEREx należący do NASA, ARRAKIHS należący do Europejskiej Agencji Kosmiczne i Xuntian, należący do Chin. Zanieczyszczenia obrazu to nie tylko problem estetyczny, ale także poważna przeszkoda w prowadzeniu badań naukowych. Alejandro Borlaff – główny autor badania – ostrzega, że satelity mogą wyglądać identycznie jak potencjalnie niebezpieczne planetoidy, co znacznie utrudni ich wykrycie i ocenę zagrożenia dla Ziemi. Nawet teleskop Hubble’a, mimo węższego pola widzenia, może mieć zanieczyszczone około jednej trzeciej obrazów. Gigantyczne satelity mogą być jaśniejsze niż planety Niepokój budzi również rozmiar i jasność przyszłych satelitów. Już teraz te o powierzchni 100 m² mogą być widoczne z Ziemi jak najjaśniejsze gwiazdy. Planowane są jednak konstrukcje o powierzchni aż 3000 m², które mogą świecić… jak planety. To ogromne utrudnienie dla astronomów próbujących analizować światło z odległych obiektów we Wszechświecie. Czy powinniśmy ograniczyć ilość satelitów? Eksperci rozważają różne rozwiązania problemu. Jednym z nich jest umieszczanie satelitów na niższych orbitach niż teleskopy kosmiczne, ale może to prowadzić do uszkodzenia warstwy ozonowej. Najprostszym sposobem byłoby ograniczenie liczby wystrzeliwanych satelitów, jednak ze względu na rosnącą konkurencję między firmami oferującymi internet satelitarny oraz rozwój sztucznej inteligencji, jest to mało prawdopodobne. Obecnie prawie 3/4 satelitów należy do sieci Starlink Elona Muska, jednak w przyszłości Starlink może stanowić tylko 10% wszystkich urządzeń na orbicie. NASA apeluje do firm, aby udostępniały informacje o lokalizacji, orientacji i kolorze swoich satelitów, co pomogłoby astronomom lepiej przygotować się do obserwacji. Na szczęście teleskopy umieszczone poza orbitą Ziemi, takie jak Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba znajdujący się w punkcie Lagrange’a L2 (oddalonym o 1,5 mln km od nasz planety), pozostają odporne na zakłócenia. Źródła: <a href="http://%C5%9Awiat%C5%82o%20emitowane%20przez%20satelity%20tempie%20umieszczane%20na%20ziemskiej%20orbicie%20zak%C5%82%C3%B3ca%20prac%C4%99%20teleskop%C3%B3w.%20W%20najbli%C5%BCszym%20czasie%20mo%C5%BCe%20pojawi%C4%87%20si%C4%99%20ich%20nawet%20p%C3%B3%C5%82%20miliona,%20a%20naukowcy%20bij%C4%85%20na%20alarm:%20to%20zagra%C5%BCa%20przysz%C5%82o%C5%9Bci%20ciemnego,%20nocnego%20nieba,%20kt%C3%B3re%20dobrze%20znamy.%20Czy%20czekaj%C4%85%20nas%20zmiany?%20Ile%20satelit%C3%B3w%20kr%C4%85%C5%BCy%20wok%C3%B3%C5%82%20Ziemi?%20Wed%C5%82ug%20badania%20opublikowanego%20w%20czasopi%C5%9Bmie%20%E2%80%9ENature%E2%80%9D,%20liczba%20satelit%C3%B3w%20na%20niskiej%20orbicie%20oko%C5%82oziemskiego%20od%202019%20roku%20gwa%C5%82townie%20wzros%C5%82a%20%E2%80%93%20z%202000%20do%2015%20000.%20Wiele%20z%20nich%20stanowi%20cz%C4%99%C5%9B%C4%87%20internetowej%20konstelacji%20Starlink%20nale%C5%BC%C4%85cej%20do%20miliardera%20Elona%20Muska.%20Ale%20to%20dopiero%20pocz%C4%85tek.%20Je%C5%9Bli%20wszystkie%20plany%20z%C5%82o%C5%BCone%20obecnie%20zostan%C4%85%20zaakaceptowane,%20a%20satelity%20z%20nimi%20zwi%C4%85zane%20umieszczone%20w%20kosmosie,%20to%20do%20ko%C5%84ca%20lat%2030.%20XXI%20wieku%20na%20orbicie%20Ziemi%20znajdzie%20si%C4%99%20nawet%20560%20000%20satelit%C3%B3w.%20To%20wzrost%20o%20ponad%203500%.%20Jak%20cz%C4%99sto%20satelity%20zak%C5%82%C3%B3caj%C4%85%20obraz?%20Badania%20zespo%C5%82u%20dr%20Przemys%C5%82awa%20Mroza%20z%20Obserwatorium%20Astronomicznego%20UW%20wykaza%C5%82y,%20%C5%BCe%20w%202019%20roku%20smugi%20satelit%C3%B3w%20pojawia%C5%82y%20si%C4%99%20na%200,5%%20zdj%C4%99%C4%87%20wykonanych%20o%20zmierzchu%20i%20%C5%9Bwicie%20przez%20Zwicky%20Transient%20Facility.%20Ju%C5%BC%20w%202021%20roku%20by%C5%82o%20to%2020%%20zdj%C4%99%C4%87,%20a%20prognozy%20na%202027%20rok%20sugeruj%C4%85,%20%C5%BCe%20niemal%20ka%C5%BCde%20zdj%C4%99cie%20wykonane%20w%20tych%20warunkach%20b%C4%99dzie%20zawiera%C5%82o%20smugi%20satelit%C3%B3w.%20Czemu%20satelity%20zagra%C5%BCaj%C4%85%20teleskopom?%20Na%20potrzeby%20badania%20naukowcy%20zasymulowali%20wp%C5%82yw%20p%C3%B3%C5%82%20miliona%20satelit%C3%B3w%20na%20teleskopy%20kosmiczne.%20Udowodnili,%20%C5%BCe%20satelity%20odbijaj%C4%85ce%20%C5%9Bwiat%C5%82o%20mog%C4%85%20wp%C5%82ywa%C4%87%20na%20a%C5%BC%2096%%20zdj%C4%99%C4%87%20wykonanych%20przez%20trzy%20wielkie%20teleskopy:%20SPHEREx%20nale%C5%BC%C4%85cy%20do%20NASA,%20ARRAKIHS%20nale%C5%BC%C4%85cy%20do%20Europejskiej%20Agencji%20Kosmiczne%20i%20Xuntian,%20nale%C5%BC%C4%85cy%20do%20Chin.%20Zanieczyszczenia%20obrazu%20to%20nie%20tylko%20problem%20estetyczny,%20ale%20tak%C5%BCe%20powa%C5%BCna%20przeszkoda%20w%20prowadzeniu%20bada%C5%84%20naukowych.%20Alejandro%20Borlaff%20%E2%80%93%20g%C5%82%C3%B3wny%20autor%20badania%20%E2%80%93%20ostrzega,%20%C5%BCe%20satelity%20mog%C4%85%20wygl%C4%85da%C4%87%20identycznie%20jak%20potencjalnie%20niebezpieczne%20asteroidy,%20co%20znacznie%20utrudni%20ich%20wykrycie%20i%20ocen%C4%99%20zagro%C5%BCenia%20dla%20Ziemi.%20Nawet%20Teleskop%20Hubble%E2%80%99a,%20mimo%20w%C4%99%C5%BCszego%20pola%20widzenia,%20mo%C5%BCe%20mie%C4%87%20zanieczyszczone%20oko%C5%82o%20jednej%20trzeciej%20obraz%C3%B3w.%20Gigantyczne%20satelity%20mog%C4%85%20by%C4%87%20ja%C5%9Bniejsze%20ni%C5%BC%20planety%20Niepok%C3%B3j%20budzi%20r%C3%B3wnie%C5%BC%20rozmiar%20i%20jasno%C5%9B%C4%87%20przysz%C5%82ych%20satelit%C3%B3w.%20Ju%C5%BC%20teraz%20te%20o%20powierzchni%20100%20m%C2%B2%20mog%C4%85%20by%C4%87%20widoczne%20z%20Ziemi%20jak%20najja%C5%9Bniejsze%20gwiazdy.%20Planowane%20s%C4%85%20jednak%20konstrukcje%20o%20powierzchni%20a%C5%BC%203000%20m%C2%B2,%20kt%C3%B3re%20mog%C4%85%20%C5%9Bwieci%C4%87%E2%80%A6%20jak%20planety.%20To%20ogromne%20utrudnienie%20dla%20astronom%C3%B3w%20pr%C3%B3buj%C4%85cych%20analizowa%C4%87%20%C5%9Bwiat%C5%82o%20z%20odleg%C5%82ych%20obiekt%C3%B3w%20we%20Wszech%C5%9Bwiecie.%20Czy%20powinni%C5%9Bmy%20ograniczy%C4%87%20ilo%C5%9B%C4%87%20satelit%C3%B3w?%20Eksperci%20rozwa%C5%BCaj%C4%85%20r%C3%B3%C5%BCne%20rozwi%C4%85zania%20problemu.%20Jednym%20z%20nich%20jest%20umieszczanie%20satelit%C3%B3w%20na%20ni%C5%BCszych%20orbitach%20ni%C5%BC%20teleskopy%20kosmiczne,%20ale%20mo%C5%BCe%20to%20prowadzi%C4%87%20do%20uszkodzenia%20warstwy%20ozonowej.%20Najprostszym%20sposobem%20by%C5%82oby%20ograniczenie%20liczby%20wystrzeliwanych%20satelit%C3%B3w,%20jednak%20ze%20wzgl%C4%99du%20na%20rosn%C4%85c%C4%85%20konkurencj%C4%99%20mi%C4%99dzy%20firmami%20oferuj%C4%85cymi%20internet%20satelitarny%20oraz%20rozw%C3%B3j%20sztucznej%20inteligencji,%20jest%20to%20ma%C5%82o%20prawdopodobne.%20Obecnie%20prawie%203/4%20satelit%C3%B3w%20nale%C5%BCy%20do%20sieci%20Starlink%20Elona%20Muska,%20jednak%20w%20przysz%C5%82o%C5%9Bci%20Starlink%20mo%C5%BCe%20stanowi%C4%87%20tylko%2010%%20wszystkich%20urz%C4%85dze%C5%84%20na%20orbicie.%20NASA%20apeluje%20do%20firm,%20aby%20udost%C4%99pnia%C5%82y%20informacje%20o%20lokalizacji,%20orientacji%20i%20kolorze%20swoich%20satelit%C3%B3w,%20co%20pomog%C5%82oby%20astronomom%20lepiej%20przygotowa%C4%87%20si%C4%99%20do%20obserwacji.%20Na%20szcz%C4%99%C5%9Bcie%20teleskopy%20umieszczone%20poza%20orbit%C4%85%20Ziemi,%20takie%20jak%20James%20Webb%20znajduj%C4%85cy%20si%C4%99%20w%20punkcie%20Lagrange%E2%80%99a%20L2%20(oddalonym%20o%201,5%20mln%20km%20od%20nasz%20planety),%20pozostaj%C4%85%20bezpieczne%20przed%20zak%C5%82%C3%B3ceniami.">Nature, Uniwersytet Warszawski Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba odkrył pierwsze gwiazdy, jakie powstały we Wszechświecie – twierdzą badacze z USA
Pracujący w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba jest prawdziwym gwiezdnym archeologiem. Jego możliwości pozwalają mu rejestrować światło nieistniejących już, najwcześniejszych obiektów, jakie pojawiły się w naszym Wszechświecie. Trafił też na światło pochodzące z pierwszych gwiazd, powstałych niedługo po Wielkim Wybuchu.
Jeśli coś w znanym nam Wszechświecie przypomina wehikuł czasu, jest nim światło. Światło naszej dziennej gwiazdy dociera do Ziemi w osiem minut. Czyli Słońce zawsze będziemy widzieli takim, jakim było osiem minut wcześniej. Im dalej w kosmos, tym wartości te się zwiększają. Na przykład gwiazda Betelgeza, najlepsza obecnie kandydatka na supernową, znajduje się około 640 lat świetlnych od nas. Czyli widzimy ją taką, jaką była 640 lat temu. Swoją drogą jest to jeden z powodów pojawiających się sugestii, że Betelgeza już stała się supernową, jednak ze względu na odległość i prędkość światła, nie możemy tego jeszcze dostrzec. Teleskop Jamesa Webba: kosmiczny archeolog Nasze kosmiczne oko, supernowoczesny Teleskop Jamesa Webba (JWST), skanuje niebo w poszukiwaniu światła skrajnie przesuniętego ku czerwieni. Czyli pochodzącego z najodleglejszych, a tym samym z najstarszych obiektów we Wszechświecie. Światło najdalej położonych obiektów badanych przez JWST zostało rozciągnięte ponad 15-krotnie. Bazując na przesunięciu ku czerwieni (redshift) można obliczyć odległość i wiek światła, a co za tym idzie – odległość i wiek obiektu, który je wyemitował. Regularnie pojawiają się kolejne informacje o tym, że JWST odkrył pierwsze galaktyki, a ich wiek co pewien czas przesuwa się o kolejne miliony lat. Jednak to odkrycie pierwszych gwiazd wydaje się bardziej intrygujące. W dodatku amerykańscy astronomowie z Uniwersytetów Columbia i Toledo przekonują, że teleskop już odnalazł te olbrzymie i żyjące wyjątkowo krótko obiekty. Gwiazdy trzeciej populacji – Naprawdę potrzebowaliśmy czułości JWST. Potrzebowaliśmy też stukrotnego powiększenia wywołanego soczewkowaniem grawitacyjnym gromady galaktyk znajdującej się między nami a galaktyką LAP1-B – napisali naukowcy z artykule opublikowanym na łamach „The Astronomical Journal Letters". Pierwsze gwiazdy składały się wyłącznie z wodoru i helu oraz miały bardzo duże masy, dochodzące do 1000 mas Słońca. Żyły krótko i zainicjowały tworzenie się we Wszechświecie pierwszych metali. Co ciekawe, określa się je mianem Populacji III (POP III). Jest to nieco mylące, jednak wynika bezpośrednio z historii astronomii. Po prostu kategoria ta została dodana już po ustaleniu POP I - gwiazd młodych i metalicznych, a także POP II - starych i małometalicznych. Właśnie gwiazdy POP III badał JWST w galaktyce LAP1-B. Światło z tej galaktyki podróżowało 13 miliardów lat, zanim dotarło do JWST, co oznacza, że widzimy LAP1-B taką, jaka była zaledwie 800 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Może to być pierwszy raz, gdy widzimy tak pradawne gwiazdy. – Jeśli rzeczywiście gwiazdy w LAP1-B należą do POP III, to jest to pierwsza detekcja tych pierwotnych gwiazd – powiedział portalowi Space.com kierujący zespołem Eli Visbal z Uniwersytetu w Toledo Koniec kosmicznych „wieków ciemnych” JWST obserwuje galaktykę LAP1-B taką, jaka była w epoce zwanej „okresem rejonizacji”, podczas której ultrafioletowe światło od pierwszych gwiazd i galaktyk przekształcało obojętny gaz wodoru i helu w naładowaną, przegrzaną plazmę. Okres ten wyznacza koniec „kosmicznych ciemnych wieków”. Gwiazdy trzeciej populacji uznaje się za powstałe jeszcze przed tą epoką — około 200 milionów lat po Wielkim Wybuchu, kiedy Wszechświat rozszerzył się i ostygł na tyle, by elektrony i protony mogły połączyć się w pierwsze atomy wodoru, najlżejszego pierwiastka. – W standardowym modelu kosmologicznym gwiazdy POP III tworzą się w bardzo małych strukturach ciemnej materii, które stanowią budulec większych galaktyk. Uczą nas więc o najwcześniejszych etapach formowania i ewolucji galaktyk. Mogą też dostarczyć informacji o własnościach ciemnej materii, ponieważ alternatywne modele ciemnej materii wpływają na to, gdzie takie gwiazdy powstają — wyjaśnia Visbal. Dlaczego gwiazd POP III nie odkryto wcześniej? Gwiazdy POP III były trudne do uchwycenia, ponieważ w większości powstawały bardzo wcześnie, są więc niezwykle odległe i występują w małych skupiskach. A ponieważ gwiazdy powstawały w czasach, gdy Wszechświat zawierał głównie wodór i hel, a jedynie śladowe ilości cięższych pierwiastków, pierwsza generacja gwiazd powinna wyraźnie odróżniać się od współczesnych, „metalicznych” gwiazd takich jak Słońce (gwiazda Populacji I). Odkrycia te sugerują również, że soczewkowanie grawitacyjne może okazać się skuteczną metodą poszukiwania kolejnych gwiazd POP III w odległych epokach, czyli przy wysokich przesunięciach ku czerwieni. Teraz zespół zamierza przeprowadzić bardziej szczegółowe symulacje hydrodynamiczne przejścia od gwiazd Pop III do Pop II, by sprawdzić, czy są zgodne ze widmem LAP1-B i podobnych obiektów. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak średniowieczny mnich z Oksfordu wykorzystał światło, by poznać pochodzenie gwiazd? Poznajcie pioniera astronomii
W czasach, w których w Europie dominowała filozofia Arystotelesa, a Wszechświat wyobrażano sobie jako zbudowany z doskonałej i niezmiennej „kwintesencji”, pojawił się ktoś, kto odważył się zatrząść fundamentami poznania. Dominikański mnich Richard Fischacre, bez dostępu do teleskopu, trafnie określił budowę gwiazd i planet, a jego rozważania potwierdzono dopiero po setkach lat. Jak udało mu się tego dokonać?
W XIII wieku potrzeba było wielkiej odwagi, by zakwestionować teorie Arystotelesa. W Europie dominował pogląd, że wszystko to, co na Ziemi, stworzone jest z czterech pierwiastków – ziemi, ognia, powietrza i wody – a przeciwstawny im jest tzw. „piąty element” czyli „kwintesencja”, która stanowiła doskonały żywioł budujący świat niebios i planet. Dokonał tego jednak mnich z Oksfordu, który wykorzystał swoją wiedzę z optyki, a w szczególności zachowania światła i koloru. Jego rozważania okazały się prekursorskie, prowadząc do rewolucji w zrozumieniu Wszechświata. To opowieść o tym, że wielkie odkrycia wymagają czasem wielkiej odwagi. Z czego zrobione są planety? Richard Fishacre, pierwszy dominikanin wykładający teologię na Uniwersytecie Oksfordzkim, jako jeden z nielicznych naukowców średniowiecza otwarcie kwestionował autorytet Arystotelesa. Zamiast przyjmować istnienie tajemniczej kwintesencji, argumentował, że ciała niebieskie są zbudowane z tych samych czterech elementów, które znajdują się na Ziemi. Chociaż obecnie wiemy, że „elementów”, czyli pierwiastków, jest o wiele więcej, był to rewolucyjny krok w odpowiednią stronę. Jak właściwie angielski mnich dokonał obserwacji o naturze Wszechświata? Podejście dominikanina opierało się na analizie światła i koloru. Fishacre zauważył, że kolor jest właściwością ciał nieprzezroczystych – to jest takich, które z definicji muszą być złożone z co najmniej dwóch z czterech elementów ziemskich. Patrząc w niebo widział, że planety mają własne barwy: np. Mars mienił się na czerwono, a Wenus na żółto. Dla mnicha był to wyraźny znak, że planety i gwiazdy nie są zbudowanego z jakiegoś innego, eterycznego materiału. Te obserwacje były prekursorem przyszłych badań spektroskopowych, chociaż naukowiec nie miał do dyspozycji żadnych przyrządów optycznych poza własnym wzrokiem. Drobiazgowa analiza barw planet i Księżyca Jednym z najmocniejszych argumentów Fishacre’a przeciwko Arystotelesowi był Księżyc. Zauważył on – słusznie z resztą – że podczas zaćmienia Słońca jest ono zasłaniane przez Księżyc, co nie mogłoby być mieć miejsca, gdyby był on przezroczysty jak szkło. Gdyby faktycznie był złożony z kwintesencji, światło musiałoby przez niego przechodzić. Ten eksperyment myślowy dowodził, że Księżyc – a przez to inne ciała niebieskie – są materialnie zbliżone do Ziemi. Konflikt z Arystotelesem wymagał odwagi W XIII wieku podważenie teorii Arystotelesa wymagało wielkiej odwagi i spotkało się z ostrą krytyką środowiska naukowego. – Jeśli przyjmiemy to stanowisko, tłum arystotelesowskich mądrali podniesie natychmiastowy krzyk i będzie próbował nas ukamienować – pisał w swojej pracy Richard Fishacre. Niewiele się pomylił: w 1250 roku nauki dominikanina zostały publicznie wyśmiane na Uniwersytecie Paryskim przez św. Bonawenturę z Bagnoregio. Pomimo tego, jego poglądy przetrwały próbę czasu – dziś wiemy, że to Fishacre miał rację. 600 lat czekania na dowody Współczesna nauka potwierdziła teorie XIII-wiecznego naukowca. Dzięki rozwojowi spektroskopii, czyli badaniu widma światła emitowanego lub pochłanianego przez różne substancje, możliwe stało się precyzyjne określenie składu chemicznego odległych gwiazd i planet: niemal 600 lat po śmierci Fishacre’a. Podobne metody do metod dominikanina wykorzystują obecnie naukowcy pracujący z teleskopem Jamesa Webba, którzy za jego pomocą wykryli wodę i dwutlenek siarki w atmosferze planety TOI-421 b. To wszystko mogłoby się nie udać, gdyby nie pewien kreatywny dominikanin. Jego historia uczy nas, że nie zawsze warto podążać za utartymi schematami, a wśród najnowszej wiedzy szukać coraz lepszych sposobów zrozumienia otaczającego nas świata. Źródła: The Conversation, Cambrige University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Obserwatorium kosmiczne odebrało „bat-sygnał” z odległości 10 tysięcy lat świetlnych
W piątek 31 października, gdy miłośnicy przebieranek, psikusów i słodyczy świętowali Halloween, mierzący 2,6 metra teleskop Obserwatorium Paranal uchwycił kosmicznego nietoperza. A konkretnie sfotografował obłok kosmicznego gazu, który przybrał kształt latającego ssaka. Mgławica ta jest gwiezdnym żłobkiem dla tysięcy nowych gwiazd.
Mgławica w kształcie nietoperza znajduje się pomiędzy gwiazdozbiorami nieba południowego Cyrkiel i Węgielnica, w odległości około 10 tysięcy lat świetlnych od nas. Jest naprawdę pokaźnych rozmiarów, bo dla obserwatora z Ziemi ma wielkość czterech tarczy Księżyca w pełni. Kosmiczny żłobek Ten olbrzymi obłok gazu i pyłu jest bardzo aktywny. Gaz regularnie zapada się, inicjując tym samym narodziny nowych gwiazd. O takich miejscach mówi się gwiezdne żłobki lub kosmiczne wylęgarnie. Znajdujące się wewnątrz mgławicy nowonarodzone gwiazdy uwalniają dużo energii, co wywołuje intensywne świecenie. Właśnie to można dostrzec na halloweenowym, zarejestrowanym przez teleskop zdjęciu. Intensywnie czerwone miejsca to właśnie młode gwiazdy. Natomiast ciemne włókna, przypominające szkielet nietoperza, to chłodniejsze i gęstsze skupiska gazu i pyłu blokujące światło odległych gwiazd. Na zdjęciu można wyróżnić dwa skatalogowane już obłoki. Prawe skrzydło nietoperza tworzy obłok RCW 94, natomiast jego ciało to obłok RCW 95. Obraz powstawał warstwami. Obserwacje 2,6-metrowego teleskopu prowadzone były na różnych długościach fali, a następnie połączone w jedną kompozycję. Czerwona poświata powstała dzięki obserwacjom w zakresie widzialnym. Na to nałożono obraz w podczerwieni, co pozwoliło lepiej pokazać najgęstsze rejony mgławicy. Europejskie Obserwatorium Południowe Symbol nietoperza to przede wszystkim zdjęcie mające pokazać możliwości teleskopów Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO). To zrzeszająca 16 państw najważniejsza europejska instytucja astronomii naziemnej. Wśród członków ESO jest również Polska z zarządzanym przez Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN Obserwatorium Cerro Murphy znajdującym się, jak pozostałe ośrodki ESO, na pustyni Atakama w Chile. ESO zarządza trzema lokalizacjami obserwacyjnymi w Chile. Są to obserwatoria: La Silla; Paranal; Chajnantor. W Paranal ESO posiada teleskop VLT (Very Large Telescope – Bardzo Duży Teleskop) oraz dwa teleskopy do przeglądów nieba. VISTA pracuje w podczerwieni, VLT Survey Telescope w zakresie widzialnym. W Paranal ESO zarządza także południowym obserwatorium CTA (Cherenkov Telescope Array South) – największym na świecie i najbardziej czułym obserwatorium promieniowania gamma. Wspólnie z międzynarodowymi partnerami ESO zarządza także radioteleskopami APEX i ALMA, które są instrumentami do obserwacji nieba w zakresach milimetrowym i submilimetrowym. Na Cerro Armazones, niedaleko Paranal trwa budowa największego obserwatorium optycznego na Ziemi, czyli Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu (Extremely Large Telescope, ELT). Ekstremalnie Wielki Teleskop ELT ma zostać oddany do użytku w 2029 roku. Zwierciadło teleskopu ma mieć niemal 40 metrów średnicy, czyli będzie czterokrotnie większe od największych działających obecnie teleskopów optycznych. Powierzchnia zbierająca światło to około 978 metrów kwadratowych, czyli ponad cztery razy więcej niż w przypadku teleskopu VLT (8,2 m). Możliwości techniczne ELT mają pozwolić odnaleźć i rozpoznać najstarsze obiekty i struktury Wszechświata. ELT jest projektem europejskim, co oznacza, że my również mamy w nim swój udział. Dwa inne duże teleskopy, budowane przez amerykańskie konsorcja naukowe, będą mniejsze (Thirty Meter Telescope – 30 m, Giant Magellan Telescope – 25,4 m). Są także na znacznie wcześniejszym etapie zaawansowania projektów niż ELT. Źródło: ESO Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największy polski radioteleskop w tarapatach. Nie uzyskał finansowania
Radioteleskop RT-4 Kopernik, z którego korzystają naukowcy z całej Europy, potrzebuje 1,9 mln zł, by dalej działać. Tyle kosztuje remont kilku kilometrów lokalnej drogi. W obecnym rozdaniu projekt nie otrzymał finansowania, mimo pozytywnej oceny. Naukowcy złożyli odwołanie, ale czas ucieka.
Ten radioteleskop jest ikoną polskiej astronomii. Jego antena mierzy 32 m średnicy, co czyni go największym w naszym kraju i w tej części Europy. Mowa o radioteleskopie RT-4 Kopernik, z którego pomocą badania prowadzą naukowcy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Badacze poinformowali w mediach społecznościowych, że Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego nie przyznało środków na działalność RT4 na kolejne 3 lata. A dopiero co w 2020 roku radioteleskop przeszedł remont. Jaki los czeka ikoniczny radioteleskop? Może się okazać, że od 1 stycznia 2026 roku urządzenie przestanie działać. „Długofalowy, ponad 20-letni projekt obserwacji obłoków protogwiazdowych w pasmach masera metanolowego, czy uruchomione w ostatnich latach monitorowanie źródeł szybkich błysków radiowych zostaną zakończone, grupy naukowe najpewniej się rozpadną” – napisali astronomowie na profilu Radioteleskop Live. Tego typu urządzenia otrzymują wsparcie finansowe na kilka lat. Wniosek badaczy został oceniony bardzo dobrze. Doceniono realizowanie ambitnych zadań z astronomii obserwacyjnej i astrofizyki oraz publikowanie wyników w bardzo dobrych czasopismach naukowych. Jednak w tym konkursie na blisko 190 wniosków infrastrukturalnych pozytywnie oceniono 175. A środki dostało tylko 11. Jest światło w tunelu Toruńscy astronomowie nie poddają się bez walki. – Odwołaliśmy się i mamy nadzieję, że ministerstwo zdanie zmieni. Sytuacja nie grozi od razu wyłączeniem urządzenia, ale musielibyśmy ograniczyć zakres jego badań, nie mielibyśmy także środków na jego ewentualne naprawy – przekazała National Geographic Polska dr Ewa Walusiak-Bednarek z biura prasowego UMK. Mowa o kwocie blisko 1,9 mln złotych, czyli nieco ponad 600 tys. zł na rok. Minister nauki i szkolnictwa wyższego Marcin Kulasek pytany we wtorek w Sejmie przez TVN24 o tę sytuację powiedział, że wniosek UMK zajął 36 miejsce, a 11 – uzyskało finansowanie. – Robimy wszystko, by te pieniądze się znalazły. Pracujemy nad tym. Resort staje na wysokości zadania i myślę, że na koniec roku będę miał dobre wiadomości – powiedział szef resortu. Sprecyzował, że chodzi o koniec „roku budżetowego”, więc może środki pojawią się wcześniej niż przed końcem roku kalendarzowego. Z kolei w oświadczeniu wysłanym do National Geographic Polska minister stwierdził, że „nie ma mowy o odrzuceniu wniosku dotyczącego toruńskiego radioteleskopu”. – Został zaopiniowany pozytywnie i czeka na finansowanie. Musimy jednak poruszać się w ramach planu finansowego, który w tej chwili uniemożliwia natychmiastowe sfinansowanie wszystkich dobrze ocenionych projektów. Działamy tak, aby projekt otrzymał finansowanie jeszcze w tym roku – podkreślił Kulasek. Środków brakuje też na inne astronomiczne projekty Warto jednak wspomnieć, że finansowania w tym rozdaniu nie otrzymały też dwie z trzech polskich stacji wielkiego europejskiego radioteleskopu LOFAR. Są one zarządzanie przez Uniwersytet Jagielloński i Centrum Badań Kosmicznych PAN. Jak przekazało CBK PAN, polskie stacje LOFAR stanowią integralną część paneuropejskiego instrumentu LOFAR-ERIC – sieci radioteleskopów rozmieszczonych w całej Europie, od Polski po Irlandię oraz od Szwecji po Bułgarię. „LOFAR-ERIC jest obecnie jedną z najważniejszych światowych infrastruktur badawczych oraz najczulszym interferometrem działającym w paśmie niskich częstotliwości radiowych zdolnym badań formujące się galaktyki, czarne dziury, gwiazdy neutronowe czy promieniowanie kosmiczne” – podało CBK PAN. Źródła: National Geographic Polska, TVN24, UMK, CBK PAN, Radioteleskop Live Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy zarejestrowane przez teleskop Webba tzw. Małe Czerwone Kropki są najwcześniejszymi czarnymi dziurami?
Kosmiczne oko ludzkości, czyli badający wszechświat w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, zajrzał w przeszłość, do tzw. epoki rejonizacji. Zaobserwował tam „Małe Czerwone Kropki”, powstałe około 600 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Czy obiekty te mogą być pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami współczesnych galaktyk?
Spis treści: Małe czerwone kropki Czy LRD to pierwotne czarne dziury? Masa galaktyki i czarnej dziury Czym mogą być Little Red Dots (Małe Czerwone Kropki, LRD), których ślady odkryło potężne oko wyniesionego 25 grudnia 2021 roku Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba? Jak dowiedzieć się, w jaki sposób wiązały się z rozwojem Wszechświata aż do momentu, w którym jesteśmy? Astronomowie z Uniwersytetu w Cambridge opublikowali właśnie artykuł, w którym przedstawiają analizy jednej z takim Małych Czerwonych Kropek. Konkretnie QSO1. Małe czerwone kropki Zacznijmy od tego, że LRD są niewielkimi punkcikami o skrajnie przesuniętym ku czerwieni widmie. Pochodzą z tzw. epoki rejonizacji, czyli trwającego miliard lat procesu, w którym światło z pierwszych gwiazd i galaktyk rozwiewało gazy wypełniające wczesny Wszechświat, tym samym umożliwiając światłu swobodny przepływ. Ten wczesny okres jest wyjątkowo tajemniczy. A chociaż naukowcy mają kilka hipotez wyjaśniających, w jaki sposób pierwsze gwiazdy, galaktyki i czarne dziury wyłoniły się z pierwotnej ciemności, sprawdzenie tego poprzez obserwacje nie jest proste. Przede wszystkim dlatego, że światło pochodzące z tych najwcześniejszych obiektów zostało rozciągnięte w kierunku czerwonego krańca widma elektromagnetycznego, czyli przesunięte ku czerwieni, dzięki nieustannie trwającej ekspansji Wszechświata. Na szczęście JWST został zaprojektowany do obserwacji światła w tych długościach fal, co czyni go najlepszym narzędziem, jakim dysponujemy, próbując zrozumieć, jak wszystko się zaczęło. Czy LRD to pierwotne czarne dziury? W opisywanym artykule opublikowanym na łamach serwisu preprintów Arxiv, Ignas Juodžbalis z Uniwersytetu Cambridge w Wielkiej Brytanii oraz jego grupa badawcza rozważa, czy LRD mogą być tzw. pierwotnymi czarnymi dziurami, zalążkami galaktyk. Co ciekawe, w przypadku obserwacji LRD QSO1 siła JWST została wzmocniona przez sam Wszechświat. Wszystko dlatego, że pomiędzy LRD a nami znajduje się masywna gromada galaktyk, która zakrzywia czasoprzestrzeń, tym samym wzmacniając światło pochodzące z omawianej LRD. Dzięki temu astronomowie mogli zbadać szczegóły tej odległej kropki, w tym obliczyć krzywą rotacji LRD – która w przypadku galaktyk ujawnia ich masy, a także masy czarnych dziur w ich centrach. Wyniki badaczy pokazują, że krzywa rotacji QSO1 jest dokładnie zgodna z galaktyką rotującą wokół masy około 50 milionów mas Słońca. A ta interpretacja pasuje również do szacunków masy czarnej dziury uzyskanych za pomocą innej metody. Wygląda na to, że galaktyka wokół opisywanej czarnej dziury jest wyjątkowo mała. Można wręcz stwierdzić, że masywna czarna dziura jest naga, pozbawiona galaktycznej otoczki. Tym samym może być wskazówką mówiącą, jak galaktyki formowały się we wczesnym Wszechświecie, sugerując, że czarne dziury pojawiły się najpierw, a galaktyki zgromadziły się wokół nich. – Jedyne scenariusze zdolne wyjaśnić taki układ, to te odwołujące się do „ciężkich zarodków”, takich jak czarne dziury powstałe w wyniku bezpośredniego kolapsu (DCBH, powstałe w wyniku bezpośredniego kolapsu masywnych, dziewiczych obłoków) lub pierwotne czarne dziury (PBH, powstałe w pierwszej sekundzie po Wielkim Wybuchu) – napisali badacze w swoim artykule. Masa galaktyki i czarnej dziury – Pierwotne czarne dziury stanowią racjonalne wyjaśnienie problemu powstawania galaktyk takich, jakimi je teraz widzimy. Ta hipoteza dobrze spełniały swoją rolę. Z drugiej strony, moi koledzy i koleżanki z Cambridge odkryli coś, co niejako stanowi rysę na tej hipotezie. Do teraz sądziliśmy, że te pierwotne czarne dziury nie mogły być zbyt masywne, ponieważ rosnąc do dziś osiągnęłyby gargantuiczną masę – komentuje prof. Łukasz Wyrzykowski, astronom związany z Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego i Narodowym Centrum Badań Jądrowych, a wcześniej pracujący przez wiele lat na Uniwersytecie w Cambridge. Polski naukowiec podkreśla, że dane przedstawione przez grupę Ignasa Juodžbalisa stanowią fascynujące odkrycie. – Przede wszystkim pokazują nam, jak niesamowite możliwości ma JWST. Pozwala nam zajrzeć w bardzo wczesny Wszechświat i zbadać bardzo słabe obiekty, dotychczas niewidoczne. Opisywany obiekt jest bardzo ciekawy ze względu na swoją masę względem masy galaktyki. We współczesnych galaktykach masa centralnej supermasywnej czarnej dziury to zwykle około 1% masy galaktyki. A w przypadku LRD QSO1 supermasywna czarna dziura jest niemal całą masą galaktyki. Podobnie jak w masa Układu Słonecznego to w 99,8 procentach masa samego Słońca – podsumowuje naukowiec. Dane wymagają dalszej analizy. Źródło: ArXiv Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Teleskop Webba przyjrzał się międzygwiezdnej komecie 3I/ATLAS. Uczeni wykryli coś nietypowego
Niespodziewanie duże ilości dwutlenku węgla i emisje pary wodnej mimo znacznego oddalenia od Słońca. Teleskop Webba zbiera szczegółowe dane o gościu spoza Układu Słonecznego, czyli komecie 3I/ATLAS. Czy dowiemy się, skąd przybył do nas ten międzygwiezdny podróżnik?
Spis treści: Gość spoza świata Pióropusze gazu i pyłu Przechwycić międzygwiezdną kometę Nowoczesne obserwatorium działające w zakresie podczerwieni, czyli Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST), ujawnia niespodziewanie wysokie ilości dwutlenku węgla ulatniającego się z odkrytej w tym roku komety 3I/ATLAS. Astronomie pracujący na danych zebranych przez JWST twierdzą, że ten międzygwiezdny podróżnik jest jedną z najbogatszych w dwutlenek węgla komet, jakie kiedykolwiek zaobserwowano. Może to sugerować, że 3I/ATLAS powstała w środowisku zupełnie innym niż nasz Układ Słoneczny. Gość spoza świata Astronomowie nieustanne obserwują 3I/ATLAS od lipca 2025 roku. Wtedy oficjalnie potwierdzono, że kometa o hiperbolicznej trajektorii z ogromną prędkością przemieszcza się przez nasz układ planetarny. Dotychczasowe obserwacje wskazywały, że ten międzygwiezdny obiekt przypomina dość zwyczajną kometę, jakich wiele jest w Układzie Słonecznym. Jednak obserwacje JWST wykazały, że kometa ma też intrygujące cechy sugerujące egzotyczne pochodzenie. Badacze zwrócili uwagę m.in. na emisję pary wodnej, do której dochodzi w dużo większej odległości od Słońca, niż zazwyczaj obserwuje się w przypadku komet z naszego Układu Słonecznego. Martin Cordiner z Centrum Lotów Kosmicznych im. Goddarda NASA w Marylandzie wraz ze współpracownikami postanowił przyjrzeć się temu bliżej. – Spektroskopia w podczerwieni z użyciem Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST) daje możliwość zmierzenia składu otoczki oraz określenia głównych czynników napędzających jej aktywność – napisali badacze z jego zespołu we wstępie do artykułu opublikowanego w serwisie Arxiv.org. Pióropusze gazu i pyłu Zespół obserwował 3I/ATLAS na początku sierpnia, gdy kometa znajdowała się w odległości ponad trzech jednostek astronomicznych, czyli trzykrotnie większej niż dystans Ziemi od Słońca. W tej odległości temperatura jest już na tyle wysoka, że zalegający na w kometach lód wodny powinien sublimować, czyli przechodzić bezpośrednio ze stanu stałego w gazowy. Gdy do tego dochodzi, komety zwykle tworzą bogate w wodę pióropusze gazu i pyłu, zwane otoczkami (komami). Jednak obserwacje JWST wykazały, że w komecie 3I/ATLAS jest niezwykle dużo dwutlenku węgla w stosunku do wody – w proporcji 8:1. To aż 16 razy więcej niż u typowych komet z naszego Układu Słonecznego na podobnej odległości od Słońca. Jak podkreślają badacze we wspomnianym artykule, 3I/ATLAS, kometa ta jest trzecim potwierdzonym obiektem międzygwiezdnym, który odwiedził nasz Układ Słoneczny, i dopiero drugim, który ma wyraźną komę. Przechwycić międzygwiezdną kometę Według Matthew Genge’a z Imperial College London, uznanego eksperta od mikrometeorytów, wysoki poziom dwutlenku węgla może sugerować, że kometa powstała w układzie planetarnym, w którym lód z dwutlenku węgla występował częściej niż lód wodny. – To mogłoby oznaczać, że istnieje pewna fundamentalna różnica w sposobie, w jaki ten system planetarny się uformował w porównaniu z naszym – przekonuje Matthew Genge. Przypomnijmy, że podczas formowania się układów planetarnych, w różnych odległościach od gwiazdy występują różne ilości pyłu, gazu i pary wodnej. Z czasem gwiazda wydmuchuje gaz, pozostawiając jedynie materiał stały. – Jeśli gwiazda macierzysta 3I/ATLAS usunęła parę wodną z obszaru formowania się komet wcześniej niż miało to miejsce w naszym Układzie Słonecznym, mogłoby to tłumaczyć niezwykły skład tej komety – wyjaśnia Genge. Ekspert dodaje, że brak pary wodnej mógłby być również skutkiem wcześniejszego bliskiego przejścia komety w pobliżu innej gwiazdy. – Istnieje też możliwość, że woda znajduje się głębiej w skorupie komety i jest izolowana od wyższych temperatur – sugeruje Cordiner, choć byłoby to zjawisko nietypowe. Komety międzygwiezdne są szczególnie interesujące dla badaczy, ponieważ niosą informacje o miejscach, do których nie dotarła żadna ziemska sonda. Właśnie dlatego Europejska Agencja Kosmiczna przygotowuje specjalną misję, która ma zbadać tego typu międzygwiezdny obiekt. Mowa o Comet Interceptor, potrójnej sondzie, która ma wykonać szczegółowe badania, w tym obrazowanie 3D dziewiczej komety spoza Układu Słonecznego. Start misji zaplanowany jest na 2029 rok. Źródła: ArXiv, New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Oko Saurona” w kosmosie – tolkienowskie odkrycie astronomów
Astronomowie przez 15 lat analizowali nietypowy obiekt z odległej galaktyki. Stworzony przez nich obraz blazara PKS 1424+240, przypominający „Oko Saurona”, okazał się kluczem do rozwiązania jednej z zagadek astrofizyki.
Astronomowie uchwycili w kosmosie spektakularny obraz dżetu blazara pochodzący z odległej galaktyki. Z wyglądu przypomina „Oko Saurona” z filmowej adaptacji "Władcy Pierścieni" J.R.R. Tolkiena. Jego obserwacja rozwiązała zagadkę niezwykle silnej emisji promieniowania. Czym jest blazar? Blazar to jedna z najbardziej ekstremalnych form galaktyki aktywnej. W jej centrum znajduje się supermasywna czarna dziura, która pochłania ogromne ilości materii. Blazary emitują silne promieniowanie elekromagnetyczne – od światła widzialnego, przez promieniowanie radiowe, po ultrafiolet, rentgen i fale gamma. Uchwycony na obrazie blazar PKS 1424+240 od dawna wprawiał naukowców w zakłopotanie. Jest najjaśniejszym znanym obiektem emitującym neutrina (co potwierdziło Obserwatorium IceCube). Problem w tym, że jego ruch pozornie wydawał się zbyt wolny jak na źródło tak potężnej energii. Wyjątkowe „Oko Saurona” Odpowiedź przyniosły żmudne, piętnastoletnie obserwacje wykorzystujące system radioteleskopów Very Long Baseline Array (VLBA). To sieć urządzeń rozmieszczonych na całym świecie. Dzięki temu działają one jak ogromny, pojedynczy teleskop wielkości samej planety. Wykorzystując technikę VLBA udało się uzyskać rekordową rozdzielczość i zajrzeć w sam środek dżetu. Efekt jest oszałamiający. – Nigdy nie widzieliśmy czegoś podobnego: niemal idealne toroidalne pole magnetyczne ze złączonym dżetem skierowanym prosto w naszą stronę – mówi lider projektu Yuri Kovalev z Max Planck Institute for Radio Astronomy w Bonn w Niemczech. Obraz, który uzyskali naukowcy, okazał się zaskakująco podobny do oka Saurona z "Władcy Pierścieni". Plazmowy dżet przypomina koncentryczne pierścienie ze „spojrzeniem” skierowanym wprost na Ziemię. Efekt relatywistycznego powiększenia Okazało się, że za pozorne wolne poruszanie się dżetu odpowiada szczególna teoria względności. Przez tzw. efekt Dopplera promieniowanie emitowane przez obiekt poruszający się wprost w stronę obserwatora może zostać rozjaśnione nawet kilkudziesięciokrotnie. Jednocześnie dżet wydaje się poruszać powoli z powodu klasycznego złudzenia optycznego. Podobny mechanizm można zaobserwować na Ziemi – np. w zmianie tonu syreny karetki, gdy ta zbliża się lub oddala od słuchacza. Nowe drzwi do kosmicznych tajemnic Obraz „Oka Saurona” ma nie tylko wartość estetyczną. To przede wszystkim narzędzie naukowe, które pozwala badać warunki w pobliżu supermasywnych czarnych dziur z wyjątkową precyzją. Dzięki badaniu ustalono, że aktywne jądra galaktyk są nie tylko potężnymi akceleratorami elektronów, ale także protonów. Te wyniki mogą pomóc w rozwikłaniu wielu zagadek dotyczących pochodzenia promieni kosmicznych i natury tajemniczych procesów zachodzących we Wszechświecie. – To dopiero początek. Teraz wiemy, gdzie patrzeć i jakich narzędzi używać, aby zobaczyć więcej – podsumowuje Kovalev. Źródło: Astronomy & Astrophysics Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy mamy dowody na istnienie życia poza Ziemią? Nowy teleskop może to rozstrzygnąć
Czy obiekty międzygwiezdne mogą być dowodem na istnienie życia poza Ziemią? Nowe obserwacje z teleskopu Very Rubin przybliżają nas do odpowiedzi. Naukowcy analizują dane z kosmosu, które mogą zmienić nasze rozumienie Układu Słonecznego – i nas samych.
Spis treści: Nowe odkrycia teleskopu Very Rubin Zagadkowe właściwości międzygwiezdnych obiektów Czy to ślady technologii obcych cywilizacji? Ślady powstawania planet i galaktyczne strumienie W naszym Układzie Słonecznym wszystko należy do Słońca. Choć ukończenie jednego obiegu może zająć lata, każda planeta i każdy księżyc, każda asteroida i kometa, każda drobinka pokruszonego lodu i skały jest grawitacyjnie związana z naszą gwiazdą. To elementy niekończącej się kosmicznej karuzeli. Ale raz na jakiś czas pojawia się coś innego, co – na podstawie dokładnych pomiarów mechaniki orbitalnej – jest wyraźnie niezwiązane grawitacyjnie: międzygwiezdny gość. Obiekt przybywa z przestrzeni międzygwiezdnej, a po krótkiej wizycie w naszym Układzie Słonecznym wraca w niewyobrażalne głębiny. Takie enigmatyczne podróżniki nazywane są obiektami międzygwiezdnymi i przynoszą nam wgląd w część kosmosu, której nigdy wcześniej nie widzieliśmy. Za każdym razem, gdy się pojawiają, wywołują gorączkę obserwacyjną – astronomowie mobilizują inne teleskopy, na Ziemi i w przestrzeni, aby dokładnie zbadać przybysza. Obiekt wydaje się ledwie rozmytą plamką światła, ale astronomowie starają się odkryć jego prawdziwą naturę, zanim zniknie – od podstawowych właściwości (wymiary, skład chemiczny) po szalone możliwości (ślady technologii obcych cywilizacji). Nowe odkrycia teleskopu Very Rubin Do tej pory odkryto tylko trzy obiekty międzygwiezdne, z których najnowszy pojawił się zaledwie w tym miesiącu, z kierunku centrum Drogi Mlecznej. 3I/ATLAS – bo tak nazywa się ten obiekt – obecnie przemieszcza się tuż wewnątrz orbity Marsa, przyciągając uwagę teleskopów na całym świecie. Nowy teleskop, który rozpocznie pełną działalność jeszcze w tym roku, ma szansę odkryć znacznie więcej takich obiektów. Obserwatorium Very C. Rubin, usytuowane na szczycie góry na pustyni chilijskiej, zostało zaprojektowane tak, aby każdej nocy skanować niebo i rejestrować słabe błyski w ciemności – w tym światło słoneczne odbite od szybko poruszającego się ciała niebieskiego. Jego obserwacje tworzą widoki poklatkowe, pozwalając astronomom śledzić te obiekty i badać ich orbity pod kątem wszelkich dziwactw. Rubin nie odkrył 3I/ATLAS, ale przypadkiem wykonał dziesiątki zdjęć tego obiektu – przed i po tym, jak stało się jasne, że pochodzi on spoza naszego Układu Słonecznego. Zdjęcia te już pomagają astronomom uzyskać wyraźniejszy obraz przybysza. Dzięki Rubin astronomia może wejść w nową erę odkryć. Według statystycznych prognoz i ekscytujących zakładów samych astronomów, obserwatorium może w ciągu następnej dekady dostrzec od pięciu do nawet stu obiektów międzygwiezdnych. – To jak dawna astronomia: znajdź obiekt, skieruj na niego teleskopy, kłóć się o niego – mówi Chris Lintott, astrofizyk z Oksfordu. – Będzie świetna zabawa. Zagadkowe właściwości międzygwiezdnych obiektów Obiekt międzygwiezdny, który kiedyś był związany z własną gwiazdą, może podróżować miliony, a nawet miliardy lat, zanim napotka ciepło innej. Kiedy w 2017 roku pojawił się pierwszy znany gość międzygwiezdny, astronomowie byli oszołomieni – nie tylko z powodu historycznej chwili, ale również dlatego, że ʻOumuamua – jak go później nazwano – nie pasował do obowiązujących teorii. Naukowcy od dawna sądzili, że obiekty międzygwiezdne muszą istnieć – wyrzucone z zimnych krańców swojego macierzystego systemu podczas burzliwego okresu formowania planet. Jednak ʻOumuamua nie przypominał niczego, co astronomowie obserwowali wcześniej: dziwnie ukształtowany, skalisty jak asteroida, poruszający się jak kometa, a mimo to pozbawiony charakterystycznego ogona z pyłu. Drugi zarejestrowany obiekt międzygwiezdny, Borisov z 2019 roku, był bardziej zgodny z oczekiwaniami – lodowa kometa, choć być może pochodząca z mniejszej, ciemniejszej gwiazdy. Astronomowie już sklasyfikowali 3I/ATLAS jako kometę, ale ma on swoje osobliwości; jest znacznie większy niż ʻOumuamua i Borisov, a także wydaje się o kilka miliardów lat starszy niż nasz Układ Słoneczny. Czy to ślady technologii obcych cywilizacji? – Obserwacje Rubin mogą również pomóc rozstrzygnąć dyskusję o tym, czy ʻOumuamua był czymś innym niż zwykłą skałą kosmiczną – mówi Avi Loeb, fizyk z Harvardu. Loeb uważa, że ʻOumuamua to fragment obcej konstrukcji. Nasz własny Układ Słoneczny – jak mówi – jest pełen kosmicznych śmieci: części rakiet, które czasami są mylone z asteroidami przez astronomów amatorów. On i jego współpracownicy sugerują, że 3I/ATLAS również może być fragmentem obcej technologii. – Jeżeli Rubin odkryje więcej obiektów, które wyglądają i zachowują się jak ʻOumuamua lub 3I/ATLAS, tym mniej prawdopodobne będzie, że pochodzą one od Obcych – uważa Loeb. – W najgorszym wypadku dowiemy się więcej o skałach wyrzucanych z innych układów gwiezdnych – mówi. – Ale możemy również znaleźć odpowiedź na najbardziej romantyczne pytanie nauki: czy jesteśmy sami? To ekscytująca myśl i z pewnością materiał do marzeń, nawet dla astronomów prowadzących badania. Zmarła astronom Vera Rubin, na cześć której nazwano nowe obserwatorium, napisała w 2006 roku, gdy obserwowała pobliską galaktykę M31 przez teleskop: „Często zastanawiałam się, czy astronom w M31 nie obserwuje nas. Zawsze chciałam, abyśmy mogli wymienić się spostrzeżeniami”. Większość społeczności astronomicznej nie podziela interpretacji Loeba i jego współpracowników dotyczącej ʻOumuamua ani jego najnowszego twierdzenia o 3I/ATLAS. – To dziwne, ale nie na tyle dziwne, byśmy musieli sięgać po hipotezę o Obcych – mówi John Forbes, astrofizyk z Uniwersytetu Canterbury w Nowej Zelandii. Nietypowe przyspieszenie ʻOumuamua, którego nie da się wytłumaczyć grawitacją, można by wyjaśnić właściwościami przypominającymi kometę. – ʻOumuamua mógł uwalniać niewielkie ilości gazu, gdy ogrzewał się w pobliżu Słońca, co wystarczyłoby, aby go napędzić – ale niekoniecznie na tyle, by zostało to zaobserwowane przez teleskopy – mówi Darryl Seligman, astrofizyk z Michigan State University. W ostatnich latach Seligman i jego współpracownicy zgłosili odkrycie kilkunastu asteroid w pobliżu Ziemi, które emitują gazy podobnie jak komety, lecz nie wytwarzają widocznego ogona. Sugerują, że te asteroidy należą do nowej klasy ciał niebieskich, które nazwali ciemnymi kometami. – Tego typu zjawiska mogą być znacznie bardziej powszechne, niż dotychczas zauważyliśmy, a może nawet w ogóle ich nie szukaliśmy – mówi Seligman. – Odwiedzające nas obiekty mogą wykazywać podobne zachowania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/07/zdjecie-2-a3dc5e5.jpg" width="625" height="623" alt="Teleskop Hubble’a sfotografował drugiego znanego międzygwiezdnego gościa Układu Słonecznego – kometę Borisowa, nazwaną na cześć jej odkrywcy, Giennadija Borisowa." title="Teleskop Hubble’a sfotografował drugiego znanego międzygwiezdnego gościa Układu Słonecznego – kometę Borisowa, nazwaną na cześć jej odkrywcy, Giennadija Borisowa." /> Ślady powstawania planet i galaktyczne strumienie Podczas gdy niektórzy naukowcy koncentrują się na ściganiu tych obiektów, gdy pędzą przez nasz Układ Słoneczny, inni są zainteresowani badaniem ich podróży przez galaktyczną przestrzeń. Choć nie są związani z żadnymi konkretnymi gwiazdami, międzygwiezdni podróżnicy przemieszczają się po Drodze Mlecznej. Forbes w swoich badaniach zakłada, że skały kosmiczne, gdy już oderwą się od macierzystego systemu, zaczynają podróżować długimi, cienkimi strumieniami przez Galaktykę. Gwiazdy wyrzucane z gromad gwiezdnych mogą tworzyć takie strumienie, a Forbes przewiduje, że obiekty międzygwiezdne mogą zachowywać się podobnie. Te strumienie z czasem się rozszerzają, stając się coraz bardziej rozproszone, ponieważ – jak mówi Forbes – Galaktyka jest chaotyczna i dzieje się w niej mnóstwo rzeczy, które zakłócają piękne, proste orbity. Forbes ma nadzieję, że Rubin wykryje wielu nowoprzybyłych nadciągających z tego samego punktu na niebie i poruszających się z taką samą prędkością. – To byłby mocny dowód na to, że znajdujemy się w gęstym strumieniu obiektów międzygwiezdnych – mówi. Nasze Słońce może dryfować przez miliony takich strumieni. Różnorodność obiektów międzygwiezdnych może pomóc astronomom wyjaśnić szczególnie zagadkowy aspekt formowania planet, w tym także historię Ziemi. Planety powstają mniej więcej w ten sam sposób, co kłaczki kurzu w domu – zderzające się ze sobą cząsteczki zlepiają się, aż stają się wystarczająco duże, by stać się światami. Symulacje komputerowe pokazały jednak, że choć łatwo jest siłom kosmicznym przeskoczyć z cząstek wielkości pyłu do obiektów wielkości głazu, to znacznie trudniej jest sprawić, aby te głazy urosły w coś większego. Obiekty międzygwiezdne, jak mówi Pfalzner, mają dokładnie odpowiedni rozmiar do rozwiązania tego problemu – gotowe, by zostać wchłonięte i powiększone. Jeśli wokół nowego systemu znajduje się wiele obiektów międzygwiezdnych – być może przyciągniętych grawitacją świeżo zapalonej gwiazdy w centrum – Wszechświat ma wszystkie surowce, których potrzebuje, eliminując w ten sposób wszelkie przeszkody w procesie tworzenia planet. Obiekty międzygwiezdne przemykające przez nasze niebo mogą pewnego dnia pomóc ukształtować czyjś inny układ słoneczny. Poszukiwania obiektów międzygwiezdnych przez teleskop Rubin, niezależnie od tego, czy przyniosą tylko kilka, czy dziesiątki nowych odkryć, dostarczą wiedzy wykraczającej poza czysto empiryczne badania. Dzięki nim możemy lepiej niż dotąd zrozumieć, jaki Wszechświat nas otacza – jakbyśmy odkryli wielką tajemnicę i stali się świadkami cudów, których nie mieliśmy zobaczyć. Obiekty międzygwiezdne przypominają nam, że kosmos jest miejscem wspólnym i że my również jesteśmy jego częścią – podobnie jak ci tajemniczy podróżnicy, wytyczający swoje własne ścieżki w czasie i przestrzeni. Źródło: National Geographic
Rubin ma oko na Planetę 9? Teleskop, który może zmienić podręczniki
Teleskop Rubin to przełom w badaniach kosmosu. Jego potężna moc obserwacyjna może odmienić to, co wiemy o Układzie Słonecznym, galaktykach i ciemnej materii. Sprawdź, co już udało się zaobserwować i jakie odkrycia mogą nas jeszcze zaskoczyć.
Spis treści: Eksplozja danych i wyzwania dla astronomii Czy Dziewiąta Planeta naprawdę istnieje? Rubin może dać odpowiedź Goście spoza Układu Słonecznego pod lupą Rubina Odkrywanie przeszłości Drogi Mlecznej i jej galaktycznych sąsiadów Tropem niewidzialnego. Jak Rubin pomoże zbadać ciemną materię i ciemną energię Teleskop Rubin może odkryć coś, czego nikt się nie spodziewa Na szczycie góry w chilijskiej pustyni Atakama ruszyło działanie jednego z najpotężniejszych narzędzi obserwacyjnych w historii astronomii — Obserwatorium Very C. Rubin. Wyposażone w 3200-megapikselową kamerę wielkości SUV-a i zdolne do wykonywania setek zdjęć każdej nocy przez kolejne dziesięciolecie, nowe obserwatorium zrewolucjonizuje nasze spojrzenie na Wszechświat. Dzięki szerokokątnemu systemowi obserwacji, który co pięć sekund kieruje obiektyw na nowy fragment nieba, teleskop Rubin będzie tworzyć niezwykłe poklatkowe obrazy całej południowej części nieba. Jego lustra, zbierające ogromne ilości światła, umożliwią dostrzeżenie niezwykle słabych i odległych obiektów kosmicznych, a naukowcy mają nadzieję, że pomoże to m.in. w odkryciu legendarnej Planety 9. Nazwany na cześć astronomki Very Rubin, która dostarczyła dowodów na istnienie ciemnej materii, teleskop budzi zachwyt środowiska naukowego i otwiera zupełnie nowy rozdział w badaniach nad tajemnicami Wszechświata. Może przynieść odpowiedzi na wiele pytań, m.in. to, jak powstał Wszechświat. Eksplozja danych i nowe wyzwania dla astronomii Rubin ma rozpocząć pełne działanie jeszcze w tym roku, po zakończeniu ostatnich testów technicznych. Gdzie więc skierować teleskop wart pół miliarda dolarów? Naukowcy przewidują, że obserwatorium odkryje miliony asteroid i komet, kilka milionów supernowych, 17 miliardów gwiazd w Drodze Mlecznej, 20 miliardów galaktyk i inne zjawiska astrofizyczne, które być może nigdy wcześniej nie zostały zaobserwowane. Nasz kosmiczny kielich się przelewa. Inne obserwatoria, zarówno naziemne, jak i kosmiczne, dostarczyły nam niezliczonych cudów Wszechświata, ale żaden teleskop wcześniej nie patrzył w nocne niebo w taki sposób. Można się zastanawiać, czy 10 milionów eksplodujących gwiazd to nie za dużo — i rzeczywiście, astronomowie, z którymi rozmawiałam o teleskopie Rubin, przyznają, że są trochę przytłoczeni. – Sto lat temu szło się do teleskopu, zbierało dane, może na płycie fotograficznej, a potem zabierało je do domu i chowało do szuflady – mówi Pauline Barmby, astronomka z Western University w Kanadzie. – Będzie tak dużo danych, że naprawdę musimy wymyślić zupełnie nowe sposoby ich analizy – dodaje. Naukowcy są gotowi na przeszukiwanie obserwacji, które mogą pomóc rozwiązać największe zagadki astronomii — od funkcjonowania układów planetarnych po wielkoskalowe siły kształtujące przyszłość Wszechświata. Czy Dziewiąta Planeta naprawdę istnieje? Rubin może dać odpowiedź Przez ostatnią dekadę astronomowie zastanawiali się nad zagadką, która może całkowicie przedefiniować podręczniki do nauk ścisłych: czy istnieje jeszcze jedna planeta w naszym Układzie Słonecznym — obiekt wielkości Neptuna dryfujący w ciemności? Naukowcy nazywają ten hipotetyczny świat Dziewiątą Planetą i Rubin może raz na zawsze rozstrzygnąć kwestię jej istnienia. Pluton – jak być może słyszałeś – nie jest już uznawany za dziewiątą planetę Układu Słonecznego — został przeklasyfikowany jako planeta karłowata w 2006 roku, ze względu na różne definicje astronomiczne). Teoria Planety Dziewiątej pojawiła się na podstawie obserwacji lodowych ciał niebieskich, które orbitują poza Neptunem, w regionie zwanym Pasem Kuipera. Kilka z tych obiektów porusza się po zaskakujących orbitach; coś poza grawitacją Słońca zdaje się wpływać na ich ruch. Jednym z wyjaśnień może być obecność ogromnej, niewidocznej planety, której siła grawitacyjna kształtuje ich trasy orbitalne. Istnieją też inne teorie — od ekstrawaganckich (może tam jest malutka czarna dziura albo dowód na nową teorię grawitacji), po bardziej przyziemne (być może orbity nie są tak dziwne, a nasz obraz Pasa Kuipera jest po prostu niekompletny). – Obecne teleskopy nie są w stanie dostrzec słabego blasku tak odległej, hipotetycznej planety. Teleskop Rubin może jednak wykryć Planetę Dziewiątą już w pierwszym lub drugim roku działania — mówi prof. Megan Schwamb, astronomka z Queen’s University w Belfaście (Irlandia Północna). Naukowcy wyznaczyli już obszar poszukiwań na niebie. – Jeśli planeta tam jest, zobaczymy ją tak, jak widzimy Plutona – mówi prof. Schwamb – jako jasny punkcik w mroku Pasa Kuipera, odbijający światło swojej gwiazdy. – Jeśli nie będzie wielkiego momentu „X-oznacza-miejsce” dla Planety Dziewięć, to nie znaczy, że jej tam nie ma – mówi dr Samantha Lawler, astronomka z Campion College w Kanadzie. – Może być po prostu dalej, albo mniejsza, albo mniej refleksyjna. Astronomowie będą musieli nadal obserwować zachowanie obiektów transneptunowych, a Rubin ma odkryć aż 37 tys. takich obiektów — dziesięciokrotnie więcej niż obecnie znamy. W morzu tych nowych ciał niebieskich, przekonujące dowody na istnienie Planety Dziewiątej mogą wypłynąć na powierzchnię — lub zniknąć na dobre. Goście spoza Układu Słonecznego pod lupą Rubina W 2017 roku teleskop naziemny na Hawajach zaobserwował niezwykły obiekt przelatujący przez Układ Słoneczny, niezwiązany grawitacyjnie ze Słońcem. Obiekt ten, nazwany później 'Oumuamua, pozostawił astronomów z wieloma pytaniami o wcześniej nieznaną populację kosmicznych wędrowców — i z domysłami o pozaziemskim pochodzeniu, które krążą do dziś. Kolejny zaskakujący obiekt — Borysow — pojawił się w 2019 roku, pogłębiając zagadkę. Rubin da znacznie więcej okazji do badania takich międzygwiezdnych obiektów, które mogą dryfować przez galaktyczne pustkowia przez setki milionów lat, zanim spotkają ciepło jakiejś gwiazdy. Obiekty te pojawiają się bez ostrzeżenia i poruszają się szybko, więc są trudne do uchwycenia — chyba że stale tworzysz poklatkowe ujęcia nocnego nieba. Uważa się, że takie obiekty zostały wyrzucone z macierzystych układów podczas formowania się planet — okresu niezwykle burzliwego. Cząstki z naszego własnego Układu Słonecznego, wyrzucone miliardy lat temu, prawdopodobnie również gdzieś dryfują po galaktyce. Niektórzy naukowcy szacują, że Rubin może odkryć od 5 do 50 takich obiektów w ciągu dekady. Prof. Chris Lintott, astrofizyk z Oksfordu, jest bardziej optymistyczny — stawia na 100. To szeroki zakres, co podkreśla, jak nowa i ekscytująca jest ta dziedzina badań. Każde wykrycie takiego obiektu uruchomi gorączkowy pościg: teleskopy na całym świecie i w kosmosie będą śledzić cel, badając jego ruch, skład i — czemu nie? — czy wykazuje oznaki sztucznej technologii. Każdy międzygwiezdny wędrowiec wykryty przez Rubin da wgląd w to, jak mogło przebiegać formowanie planet w Drodze Mlecznej. Czy olbrzymie planety jak Jowisz, Saturn i Uran są powszechne wokół innych gwiazd? Zdobyczne dane z Rubina mogą to potwierdzić lub zaprzeczyć. – Jeśli znajdziemy ich bardzo niewiele, być może będziemy musieli przemyśleć, jakie systemy planetarne istnieją w galaktyce – mówi prof. Lintott. Nawet z pomocą potężnego teleskopu, astronomowie prawdopodobnie nie będą w stanie określić dokładnego pochodzenia tych obiektów — – Ponieważ zostały przemieszane po całej galaktyce – mówi Michele Bannister, astronomka planetarna z Uniwersytetu Canterbury w Nowej Zelandii. Ale można zbadać ich skład chemiczny, by dowiedzieć się czegoś o ich gwiazdach macierzystych — nawet o ich wieku. Możliwe będzie także określenie, czy dwa lub więcej obiektów pochodzi z tego samego gromady gwiazd. Rubin pozwoli też testować teorie o istnieniu „korytarzy” złożonych z takich obiektów, wijących się przez galaktykę jak wstęgi. – Nawet niewielka próbka takich ciał mówi nam bardzo wiele o procesach zachodzących w całej naszej cudownej, rozległej galaktyce – mówi Michele Bannister. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/07/GettyImages-2221687130-f9cc58c.jpg" width="2050" height="1538" alt="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Rozgwieżdżone niebo nad Obserwatorium Rubina, które pod koniec roku rozpocznie 10-letni przegląd LSST, tworząc wyjątkowy zapis Wszechświata." title="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Rozgwieżdżone niebo nad Obserwatorium Rubina, które pod koniec roku rozpocznie 10-letni przegląd LSST, tworząc wyjątkowy zapis Wszechświata." /> Odkrywanie przeszłości Drogi Mlecznej i jej galaktycznych sąsiadów Galaktyki formują się w sposób chaotyczny — mówi prof. Pauline Barmby, astronomka z kanadyjskiego Western University. – Gaz wpada, gaz wylatuje, gwiazdy się rodzą, gwiazdy umierają — i wszystko to dzieje się w bardzo długich skalach czasowych, których nie możemy bezpośrednio zaobserwować. Czasami, w trakcie tego procesu, gwiazdy z jednej galaktyki zostają przechwycone przez siły grawitacyjne innej. Takie zjawiska nazywamy strumieniami gwiezdnymi (ang. stellar streams), a nowe obserwatorium ma ujawnić ich znacznie więcej w naszej Drodze Mlecznej, gdzie będą „krążyć niczym pszczoły wokół błyszczącej róży galaktyki.” Obserwacje z Rubina pozwolą astronomom śledzić ruchy poszczególnych gwiazd przez długi czas, co może ujawnić, czy pochodzą one z wnętrza Drogi Mlecznej, czy też zostały do niej „przyciągnięte” z pobliskich galaktyk. Rubin ma również odkryć więcej małych galaktyk satelitarnych, które orbitują wokół Drogi Mlecznej i które niechętnie „oddawały” swoje gwiazdy. Każda z tych galaktyk ma własną, fascynującą osobowość kosmiczną; jedna z najmniejszych zawiera zaledwie kilkaset gwiazd — w porównaniu do 10 miliardów w Drodze Mlecznej — mówi Yao-Yuan Mao, astrofizyk z Uniwersytetu Utah. Przewiduje on, że Rubin odkryje wszystkie małe galaktyki, które można zaobserwować — nie licząc tych ukrytych za jasnym dyskiem Drogi Mlecznej, które z naszej perspektywy pozostaną na zawsze niewidoczne. – Uzyskamy superkompletny obraz naszego systemu Drogi Mlecznej – mówi Mao. Porównując nasz system galaktyczny z innymi, astronomowie będą mogli zmierzyć się z jednym z najbardziej pasjonujących pytań w tej dziedzinie: czy sposób, w jaki działa kosmos tutaj — w naszym rejonie — jest taki sam wszędzie indziej? – Czy wiedza, którą uzyskaliśmy, badając Drogę Mleczną, ma zastosowanie w całym Wszechświecie? – pyta Mao. – Czy też jest coś wyjątkowego lub unikalnego w samej Drodze Mlecznej? Tropem niewidzialnego: jak Rubin pomoże zbadać ciemną materię i ciemną energię W trakcie fotografowania milionów obiektów kosmicznych, Rubin będzie również poszukiwał oznak dwóch całkowicie niewidzialnych rzeczy: ciemnej materii i ciemnej energii. Wszystkie gwiazdy, galaktyki, gazy — cała materia, którą możemy zaobserwować — stanowi zaledwie 5 procent „całego składu Wszechświata” — mówi Alex Drlica-Wagner, astrofizyk z Uniwersytetu Chicagowskiego. Reszta to ciemna materia — rodzaj materii, która nie emituje ani nie pochłania światła, stanowiąca 25 procent Wszechświata — oraz ciemna energia — enigmatyczna substancja, która stanowi aż 70 procent. Choć naukowcy nigdy nie zaobserwowali ich bezpośrednio, to zachowanie kosmosu sugeruje, że muszą istnieć. Rubin nie ujawni wszystkich ich sekretów, ale ogromna ilość danych stanie się prawdziwym placem zabaw dla badaczy chcących testować teorie dotyczące tych zjawisk. Astronomowie po raz pierwszy podejrzewali istnienie ciemnej materii już w latach 30. XX wieku, gdy zauważyli, że niektóre galaktyki pozostają skupione razem, mimo że poruszają się na tyle szybko, że powinny się rozpaść — co sugerowało istnienie niewidocznej siły spajającej „galaktyczną sieć.” W latach 70. astronomka, której imieniem nazwano obserwatorium Rubin, odkryła podobny efekt na obrzeżach galaktyk, gdzie gwiazdy poruszały się zbyt szybko, by pozostać na swoich orbitach — a mimo to były „przytrzymywane” przez niewidzialną siłę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/07/GettyImages-2221686961-30fcd11.jpg" width="2050" height="1256" alt="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Kolejne ujęcie Gromady w Pannie ukazuje kosmiczną różnorodność widoczną przez obiektyw największej cyfrowej kamery świata, zainstalowanej w Obserwatorium Rubina." title="Cerro Pachón, Chile – 8 czerwca 2025 r. Kolejne ujęcie Gromady w Pannie ukazuje kosmiczną różnorodność widoczną przez obiektyw największej cyfrowej kamery świata, zainstalowanej w Obserwatorium Rubina." /> Ślady niewidzialnej materii można nawet dostrzec poprzez światło gwiazd. Ciemna materia potrafi zakrzywiać światło przechodzące w jej pobliżu, sprawiając, że jego źródło — np. odległa galaktyka — wygląda na zniekształcone. Rubin będzie zbierał takie zakrzywione obrazy, co pozwoli astronomom – Mapować, gdzie znajduje się ciemna materia, patrząc na to, jak zakrzywia światło w drodze do nas – mówi Drlica-Wagner. Takie mapy mogą pomóc wyjaśnić naturę cząstek ciemnej materii — m.in. to, czy są „zimne”, czy „gorące” — a te drobne różnice mogą całkowicie zmienić nasze rozumienie, jak Wszechświat formuje galaktyki. Ciemna energia jest jeszcze bardziej tajemnicza. Pojęcie to pojawiło się w latach 90., gdy astrofizycy obliczyli, że Wszechświat rozszerza się coraz szybciej — a nie zwalnia, jak przewidywały prawa fizyki. Uznało się, że za ten efekt odpowiada ciemna energia — choć naukowcy wciąż nie wiedzą, czym dokładnie ona jest — jedynie, że zachowuje się inaczej niż jakakolwiek znana forma materii – mówi Drlica-Wagner. W przeciwieństwie do ciemnej materii, która prawdopodobnie składa się z cząstek, ciemna energia „rozciąga” samą strukturę przestrzeni. Rubin, dzięki katalogowi milionów eksplodujących gwiazd (supernowych), będzie szczególnie przydatny: naukowcy mogą wykorzystać określone typy supernowych do śledzenia ekspansji Wszechświata — a tym samym do badania roli ciemnej energii. Teleskop Rubin może odkryć coś, czego nikt się nie spodziewa Ostatecznie, najbardziej ekscytujące odkrycia Rubina mogą być tymi, których astronomowie jeszcze się nie spodziewają. Takie jest właśnie sedno posiadania naprawdę dobrego, nowego teleskopu — dreszcz emocji związany z tym, czego jeszcze nie wiemy, że nie wiemy. – Jeśli ktoś mówi: Nigdy nie widziałem metrowego królika, można zapytać: Dobrze, ale jak uważnie szukałeś? – mówi Michael Wood-Vasey, astronom z Uniwersytetu Pittsburgha, który przez lata pomagał przygotować obserwatorium Rubin do działania. Być może nowe obserwatorium — z jego nieustannym, intensywnym spojrzeniem w kosmos — ujawni jakieś kosmiczne króliki. Źródło: National Geographic Polska
Zobaczcie pierwsze zdjęcia z nowego gigantycznego teleskopu – Obserwatorium Very C. Rubin
Tuż przed oficjalnym otwarciem obserwatorium imienia astronomki Very C. Rubin mamy szansę obejrzeć pierwszą serię wyjątkowo szczegółowych obrazów Wszechświata. Możliwości obserwacyjne tego nowego teleskopu mają pozwolić na odkrycie w ciągu kolejnej dekady 20 miliardów nowych galaktyk.
Spis treści: Z odległego kosmosu 40 Księżyców w pełni Na tropie ciemnej materii Różowo-niebieska feeria barw otaczająca miejsce narodzin młodych gwiazd i gęsta grupa naszych sąsiednich galaktyk pojawiają się w pierwszych spojrzeniach na kosmos z obserwatorium im. Very C. Rubin. Budowane od 2014 roku na górze Cerro Pachón w Chile obserwatorium ma zmienić nasze rozumienie wszechświata dzięki bezprecedensowo szczegółowym skanom nocnego nieba. Z odległego kosmosu Pierwszy zestaw zdjęć wykonanych specjalnie zaprojektowaną kamerą cyfrową ukazuje Wszechświat w zaskakujących szczegółach. Naukowcy połączyli siedem godzin obserwacji w jeden obraz, który uchwycił starożytne światło emitowane przez Mgławicę Laguny i Mgławicę Trójdzielną. Te rozległe chmury międzygwiezdnego gazu i pyłu znajdują się odpowiednio w odległości 4350 lat świetlnych i 4000 lat świetlnych od Ziemi. Dwa inne zdjęcia pokazują widok na gromadę Virgo, składającą się z prawie 2000 galaktyk eliptycznych i spiralnych. Jasne gwiazdy z naszego kosmicznego sąsiedztwa świecą wśród rozległych układów gwiazd, gazu i pyłu, utrzymywanych razem przez grawitację. Każda z rozrzuconych kropek w tle reprezentuje odległą galaktykę. Udostępnione właśnie dane zostały zebrane podczas około 10 godzin obserwacji. Tak naprawdę są testami ilustrującymi rodzaje ujęć, które teleskopy są w stanie uchwycić. Warto podkreślić, że to zaledwie 0,5% z 20 miliardów galaktyk, które nowe obserwatorium pozwoli badać przez cały okres swojej działalności. Astronomowie są podekscytowani zarówno zdjęciami testowymi opublikowanymi przez obserwatorium Vera C. Rubin, jak i zbliżającym się otwarciem placówki. 40 Księżyców w pełni – To naprawdę wspaniałe i wyjątkowe narzędzie badawcze. Jego głębia i szerokie pole widzenia pozwolą nam robić szczegółowe zdjęcia gwiazd, zwłaszcza tych słabych – mówi Christian Aganze z Uniwersytetu Stanforda, który wykorzysta dane z obserwatorium do badania powstawania i ewolucji Drogi Mlecznej. – Naprawdę wkraczamy w nową erę – dodaje. Obserwatorium składa się z kilku kluczowych elementów: gigantycznego teleskopu, zwanego Simonyi Survey Telescope, połączonego z największym na świecie aparatem cyfrowym o najwyższej rozdzielczości. Główne zwierciadło większego teleskopu o średnicy 8,4 metra, w połączeniu z aparatem o rozdzielczości 3200 megapikseli, będzie wielokrotnie wykonywać 30-sekundowe zdjęcia rozległych obszarów nieba z niezrównaną szybkością i szczegółowością. Każde zdjęcie będzie obejmowało obszar nieba wielkości 40 Księżyców w pełni. – Ponieważ robimy zdjęcia nocnego nieba tak szybko i tak często, dosłownie każdej nocy wykryjemy miliony zmieniających się obiektów. Połączymy również te zdjęcia, aby móc zobaczyć niezwykle słabe galaktyki i gwiazdy, w tym galaktyki oddalone o miliardy lat świetlnych – powiedział Aaron Roodman, kierownik programu LSST Camera w Rubin Observatory i zastępca dyrektora ds. budowy obserwatorium podczas konferencji prasowej na początku czerwca. Podkreślił, iż to niezwykle ekscytujące widzieć, jak obserwatorium im. Very Rubin zaczyna robić zdjęcia. – Umożliwi nam to badanie galaktyk, gwiazd w Drodze Mlecznej, obiektów w Układzie Słonecznym w zupełnie nowy sposób – twierdzi badacz. Na tropie ciemnej materii – Obrazy gromady Virgo zapierają dech w piersiach. Poziom szczegółowości, od wielkoskalowych łączących się galaktyk po szczegóły spiralnej struktury poszczególnych galaktyk, bardziej odległe galaktyki w tle, gwiazdy Drogi Mlecznej na pierwszym planie, wszystko na jednym obrazie, jest przełomowy! – mówi Christian Aganze. A to dopiero przedsmak możliwości odkrywczych Obserwatorium im. Very C. Rubin. W ciągu następnej dekady obserwatorium będzie rejestrować miliony obiektów astronomicznych każdego dnia – czyli ponad 100 na sekundę. Ostatecznie oczekuje się, że odkryje około 17 miliardów gwiazd i 20 miliardów galaktyk, których nigdy wcześniej nie widzieliśmy. Ma też pomóc rozwiązać zagadkę ciemnej materii. Właśnie dlatego nosi imię amerykańskiej astronomki Very C. Rubin, której praca dostarczyła pierwszych dowodów obserwacyjnych na istnienie ciemnej materii. Koncepcja obserwatorium powstała około 30 lat temu. Samą budowę rozpoczęto się w 2014 roku. Oficjalne otwarcie zaplanowane jest na koniec tego roku. Gdy ta cała obserwacyjna machina zostanie wprawiona w ruch, teleskopy będą generować ogromną ilość danych astronomicznych, nawet 20 terabajtów danych z jednej nocy. Algorytmy komputerowe będą konieczne, by przeszukiwać duże ilości danych, pomagając naukowcom w wykrywaniu wszelkich wzorców lub rzadkich zdarzeń w określonym obszarze nieba w danym okresie czasu. Astronomowie oczekują, że wysokiej jakości obserwacje wykonane za pomocą teleskopu pomogą w sporządzeniu mapy struktury Wszechświata, znalezieniu komet i potencjalnie niebezpiecznych planetoid w naszym układzie planetarnym oraz wykryciu eksplodujących gwiazd i czarnych dziur w odległych galaktykach. Obserwatorium będzie również badać optyczne odpowiedniki zdarzeń związanych z falami grawitacyjnymi – falami w strukturze przestrzeni spowodowanymi przez niektóre z najbardziej energetycznych procesów we Wszechświecie. Badając te zdarzenia, astronomowie mają nadzieję odkryć tajemnice niewidzialnych sił, które kształtują Wszechświat, takich jak ciemna materia i ciemna energia. Źródło: National Geographic Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planetoida 2024 YR4 nie daje o sobie zapomnieć. Szanse, że uderzy znów się zwiększyły
Krążąca w naszym sąsiedztwie planetoida znów przyciąga uwagę naukowców. Najnowsze dane z Teleskopu Jamesa Webba wskazują, że szansa na jej zderzenie z Księżycem znowu wzrosła. Wynosi teraz 4,3%.
Spis treści 2024 YR4 miała zderzyć się z Ziemią Ziemia jest bezpieczna, ale Księżyc nie Czym są planetoidy? Planetoida 2024 YR4, odkryta stosunkowo niedawno, wzbudziła zainteresowanie naukowców ze względu na początkowo wysokie ryzyko zderzenia z Ziemią w grudniu 2032 roku. Według wstępnych obliczeń szansa kolizji wynosiła 3,1%, co jest niepokojące w kontekście jej rozmiaru. Ma od 53 do 67 metrów średnicy – to porównywalne z asteroidą, która spowodowała eksplozję w Tungusce na Syberii w 1908 roku. Taki obiekt mógłby zniszczyć całe miasto. 2024 YR4 miała zderzyć się z Ziemią Na szczęście dalsze obserwacje za pomocą Teleskopu Jamesa Webba pozwoliły wykluczyć zagrożenie dla Ziemi, redukując prawdopodobieństwo zderzenia niemal do zera. To nie było jednak „ostatnie słowo” 2024 YR4. W kwietniu okazało się że wprawdzie nie uderzy w Ziemię, ale może uderzyć w Księżyc. Jeden ze współautorów raportu z kwietniowych obserwacji za pomocą JWST, Andrew Rivkin, mówił wtedy że prawdopodobieństwo uderzenia 2024 YR4 w Księżyc wynosi 2%. Wkrótce okazało się, że nie 2, ale jednak 3,8%. Ziemia jest bezpieczna, ale Księżyc nie To jednak wciąż nie koniec tej historii. Obserwacje przez teleskop JWST wciąż trwają, a szanse na zderzenie planetoidy z Księżycem znów się zwiększyły. Najnowsze dane z maja podniosły tę wartość do 4,3%. Choć to nadal niewielkie ryzyko, jest ono wystarczająco duże, by wzbudzać zainteresowanie środowiska naukowego. Ewentualne zderzenie nie zagrozi orbicie Księżyca ani jego integralności, ale umożliwi obserwację powstawania dużego krateru w czasie rzeczywistym, co stanowiłoby unikatową okazję badawczą. Planetoida porusza się w taki sposób, że zbliża się do Ziemi co cztery lata, co daje naukowcom kolejną szansę na dokładniejsze obserwacje w grudniu 2028 roku. Wówczas możliwe będzie precyzyjniejsze określenie jej trajektorii i ocena ryzyka kolizji z Księżycem. Na razie obiekt oddalił się na tyle, że nie można prowadzić dalszych obserwacji. Pozostaje nam niepewność i cztery lata cierpliwego czekania. Czym są planetoidy? Planetoidy (lub asteroidy) to niewielkie skalne lub lodowe ciała niebieskie obiegające Słońce, a niebędące planetami ani ich księżycami. Nasz Układ Słoneczny jest ich pełen, szczególnie w pasie planetoid zlokalizowanym między orbitami Marsa i Jowisza. Amerykańska agencja kosmiczna prowadzi tzw. Projekt ATLAS, czyli system wczesnego ostrzegania przed ewentualnym uderzeniem planetoid w Ziemię. 2024 YR4 została odkryta przez astronoma Davida Rankina, na podstawie danych z teleskopu w Rio Hurtado w Chile. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zostań domowym astronomem i pomóż NASA badać galaktyki
Oto gratka dla astronomów-amatorów. Można nie tylko wziąć udział w badaniach naukowych, ale i zyskać dostęp do najnowszych obrazów przesłanych przez najbardziej zaawansowane astronomiczne urządzenie na świecie: Teleskop Jamesa Webba.
Spis treści: Czym jest nauka obywatelska? Galaktyczne ZOO czyli jak zostać domowym astronomem Nowy projekt NASA umożliwia każdemu wzięcie udziału w badaniach naukowych galaktyk. W ramach Galaxy Zoo każdy ochotnik z komputerem i internetem może uzyskać dostęp do tysięcy obrazów przesłanych przez Teleskop Jamesa Webba. A potem przyczynić się do rozwoju nauki, analizując kształt galaktyk sfotografowanych przez JWST. Czym jest nauka obywatelska? Nauka obywatelska (ang. citizen science) to forma współpracy między naukowcami a obywatelami, którzy nie są zawodowymi badaczami. Uczestnicy takich projektów mogą zbierać dane, dokonywać obserwacji, analizować zebrane informacje, a czasem nawet brać udział w formułowaniu pytań badawczych czy interpretacji wyników. Takie działania odbywają się najczęściej w ramach zorganizowanych inicjatyw naukowych prowadzonych przez instytucje badawcze czy uczelnie. Nauka obywatelska znajduje szerokie zastosowanie w takich dziedzinach jak ekologia, biologia, klimatologia, astronomia, archeologia czy ochrona środowiska, gdzie skala zbieranych danych przekracza możliwości pojedynczych zespołów badawczych. Przykłady nauki obywatelskiej to m.in.: iNaturalist – aplikacja i społeczność, w której użytkownicy dokumentują napotkane gatunki roślin, zwierząt i grzybów eBird – globalny projekt prowadzony przez Cornell Lab of Ornithology, w którym obserwatorzy ptaków z całego świata rejestrują swoje obserwacje Zooniverse – platforma internetowa zrzeszająca wiele projektów nauki obywatelskiej z różnych dziedzin, np. klasyfikowanie galaktyk w Galaxy Zoo Galaktyczne ZOO czyli jak zostać domowym astronomem I to właśnie do projektu Galaxy Zoo wchodzącego w skład Zooniverse NASA szuka pomocy u obywateli. Amerykańska agencja kosmiczna zaprasza do udziału w klasyfikowaniu galaktyk uchwyconych przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Galaxy Zoo to jeden z największych i najdłużej działających projektów nauki obywatelskiej. W nowej odsłonie projektu ochotnicy mają możliwość pracy z najnowszymi, niezwykle szczegółowymi obrazami galaktyk uzyskanymi dzięki potężnym możliwościom obserwacyjnym JWST. Zadaniem uczestników jest wizualna klasyfikacja kształtów galaktyk – np. spiralnych, eliptycznych, nieregularnych – co pomaga zrozumieć, jak ewoluowały przez miliardy lat. Choć do analizy obrazów używa się algorytmów AI, ludzki wzrok i intuicja nadal są niezastąpione. Udział w projekcie nie wymaga wiedzy specjalistycznej – wystarczy komputer i dostęp do internetu. Źródło: Galaxy Zoo Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W kosmosie przetestowano najdłuższy koronograf świata. Będzie wywoływał zaćmienia Słońca
Dwa satelity mają przemieszczać się po specyficznej orbicie po to, by w odpowiednim miejscu ustawić się w formacji pozwalającej na stworzenie sztucznego zaćmienia Słońca. Misja Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3 przeszła pierwszy test.
Spis treści: Czym jest koronograf Misja Proba-3 Wszechstronne urządzenie Polski wkład w misję Proba-3 Pierwszy test Na ten moment czekaliśmy już od dekady. Misja Proba-3, której pierwotnym celem było przetestowanie i udoskonalenie lotu satelitów w precyzyjnej formacji, ma też swój wymiar naukowy. I właśnie to połączenie wysokiej technologii z zebraniem trudno dostępnych danych astronomicznych sprawia, że Proba-3 jest tak ekscytującą misją. Czym jest koronograf Chodzi o skonstruowanie najdłuższego do tej pory koronografu, czyli przyrządu do badania słonecznej atmosfery. Co to takiego? Od dziecka uczymy się, że patrzenie bezpośrednio na Słońce to zły pomysł. Silne promieniowanie gwiazdy „oślepia” także aparaturę badawczą. Jeśli jednak tarcza słoneczna zostanie zasłonięta – tak jak podczas zaćmienia, gdy ukrywa się za Księżycem – naukowcy mogą bezpiecznie obserwować koronę, czyli najbardziej zewnętrzną część atmosfery Słońca. Koronograf to urządzenie, które pozwala na wywołanie sztucznego zaćmienia. Misja Proba-3 Dwa mające działać w tandemie satelity Proba-3 zostały wystrzelone z kosmodromu Centrum Kosmicznego Satish Dhawan. W kosmos wyniosła je rakieta PSLV-XL, będąca wersją rakiety Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV) z dodatkowymi boosterami, co zapewnia większą moc i precyzyjne umieszczenie satelitów w docelowym punkcie. Trafiły na wysoce eliptyczną orbitę – 600 x 60 530 km przy nachyleniu około 59 stopni – by w odpowiednim miejscu utworzyć formację. Koszt paliwa byłby zbyt wysoki, aby utrzymać formację przez całą orbitę. Dlatego każda orbita zostanie podzielona na sześć godzin manewrów lotu formacyjnego w apogeum i resztę orbity w pasywnym bezpiecznym dryfowaniu. Mówimy o sześciu godzinach tworzenia przez Probę-3 sztucznego zaćmienia Słońca. Oczywiście to zaćmienie będzie widoczne tylko dla instrumentów koronografu, w żaden sposób nie wpłynie na to, co postrzegamy na Ziemi. Jeden z pary satelitów będzie działał jak okulter i przesłaniał tarczę słoneczną, by możliwe było badanie korony słonecznej przez drugiego satelitę. Wszechstronne urządzenie – Koronografy są rodzajem teleskopów (na ogół refraktorów), w których przesłaniane jest światło Słońca/gwiazdy za pomocą tarczki (systemów tarczek) i apertury (systemów apertur). Olbrzymim problemem podczas obserwacji koronografami słonecznymi jest bardzo jasne, zasłonięte tarczką Słońce, które jest źródłem światła rozproszonego powodowanego głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach – mówi dr Marek Stęślicki z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN, jeden z głównych naukowców misji Proba-3. Heliofizyk wyjaśnia, że im większy jest koronograf, tym łatwiej poradzi sobie z tym niepożądanym światłem. Pozwala skuteczniej optycznie odfiltrować światło pochodzące z fotosfery, które uległo dyfrakcji. Dlatego tu koronografy naziemne mają przewagę, ponieważ są większe. Ale patrzą one na Słońce przez atmosferę, która jest też olbrzymim źródłem rozproszonego światła. Dlatego koronografy naziemne obserwują jedynie niską i jasną koronę. – Koronografy kosmiczne siłą rzeczy są małe, dlatego mają duży problem ze światłem rozproszonym, które jest powodowane głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach. Nie ma za to problemu z jasną atmosferą ziemską. Dlatego koronografy kosmiczne obserwują tylko wysoką koronę, daleko od tarczy słonecznej. Proba-3 jest „best of both worlds”. Jest olbrzymim, niemal 150-metrowym koronografem w przestrzeni kosmicznej i może obserwować bardzo niską i wysoką koronę jednocześnie – podsumowuje naukowiec. Polski wkład w misję Proba-3 Ale swój udział w misji mają też polscy inżynierowie. Firma Sener Polska na potrzeby misji PROBA-3 dostarczył dwa rodzaje instrumentów do satelity z koronografem: SAHRM czyli Solar Array Hold Down and Release Mechanism – mechanizm podtrzymująco-zwalniający, który zabezpieczył panel słoneczny satelity podczas podróży w kosmos i uwolnił go na pożądanej wysokości, SADM czyli Solar Array Deployment Mechanism – mechanizm rozkładania panelu słonecznego odpowiedzialny za rozłożenie go po osiągnięciu pożądanej wysokości, aby mógł dostarczać energię do działania koronografu. Jego zadaniem było otworzenie panelu słonecznego, a następnie jego utrzymywanie go w pozycji rozłożonej. Dzięki temu podsystemy satelity będą mogły być napędzane energią słoneczną. Za oprogramowanie umożliwiające lot w precyzyjnej formacji odpowiada GMV Polska, natomiast w Centrum Badań Kosmicznych PAN powstało serce Proby – Coronograph Control Box oraz koło filtrów. Jednostka sterująca koronografem – Podstawowym elementem umieszczonym na satelicie będącym w „cieniu” jest teleskop koronografu, czyli przyrządu naukowego do obserwacji i pomiaru zjawisk zachodzących w koronie słonecznej. Laboratorium Konstrukcji Elektronicznych CBK PAN było odpowiedzialne za zaprojektowanie, wykonanie i przetestowanie Jednostki Sterującej Koronografu (ang. Coronagraph Control Box – CCB) – mówi inż. Marek Morawski z CBK PAN. Podkreśla, że wykonany w Centrum moduł elektroniczny jest przeznaczony do sterowania i kontroli poszczególnych elementów koronografu. Z uwagi na kluczową role jednostki sterującej w procesie pomiarowym, wszystkie jej bloki główne zostały zrealizowane w układzie nadmiarowym. To znaczy, że każdy z jego elementów takich jak zasilacz, komputer pokładowy czy zespół interfejsów sterujących został wykonane podwójnie (w układzie nominalny i zapasowy). Pozwoliło to istotnie zwiększyć niezawodność pracy całego urządzenia. W przypadku uszkodzenia części nominalnej istnieje możliwość przełączenia się na część zapasową która w pełni pokrywa zadania tej uszkodzonej. Koło filtrów Kierownikiem prac nad kołem filtrów był inż. Jędrzej Baran z Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. – Byliśmy odpowiedzialni za opracowanie i dostarczenie podsystemu koła filtrów. To precyzyjny mechanizm, którego zadaniem jest wyjątkowo dokładne ustawienie jednego z sześciu filtrów w osi optycznej koronografu. Konstrukcja mechanizmu na pierwszy rzut oka przypomina bęben rewolweru, ale jego zaawansowanie technologiczne wykracza daleko poza to porównanie – mówi. – Realizacja tego zadania była wymagająca z kilku powodów. Po pierwsze, jak to często bywa w projektach kosmicznych, mieliśmy do dyspozycji niezwykle ograniczoną przestrzeń i masę, a mimo to mechanizm musiał być zaprojektowany tak, aby wytrzymać ekstremalne obciążenia, jakim zostanie poddany podczas startu rakiety. Po drugie zaś, koncepcja operacji koronografu wymaga od mechanizmu ciągłych zmian filtrów. Mechanizm musi być zatem zaprojektowany z odpowiednimi marginesami tak, aby przeprowadzić tysiące cykli pracy podczas trwania misji bez degradacji swoich właściwości – mówi Jędrzej Baran. Pierwszy test Misja Proba-3 wystartowała 4 grudnia 2024 r. Rozruch instrumentów przebiegł pomyślnie. 8 maja 2025 r. ESA poinformowała, że po raz pierwszy dwa statki kosmiczne utworzyły na orbicie formację z dokładnością do milimetra. Utrzymywały ją przez kilka godzin autonomicznie, bez żadnej kontroli z Ziemi. Ostatecznym celem jest ustawienie się obu statków kosmicznych w jednej linii ze Słońcem, tak aby 1,4-metrowy dysk przenoszony przez okulter rzucał 5-centymetrowy cień na instrument optyczny koronografu. Naukowcy szykują się już do tego etapu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Planeta została połknięta przez gwiazdę. Przełomowa obserwacja Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba po raz pierwszy umożliwił obserwację zjawiska, w którym planeta została pochłonięta nie przez rozszerzającą się starzejącą gwiazdę – jak miało to miejsce w dotychczas znanych przypadkach – lecz „wpadła” do niej w wyniku systematycznego kurczenia się swojej orbity. Choć naukowcy już wcześniej przewidywali takie scenariusze, to dopiero teraz udało się bezpośrednio zarejestrować tego rodzaju zdarzenie.
Spis treści: Jak wykryto zagładę planety Nowe spojrzenie na proces pochłaniania Kluczowy tlenek węgla Detale tego kosmicznego dramatu zostały uchwycone dzięki niezwykłej czułości i precyzji obserwacyjnej Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba (JWST), który przeprowadził coś w rodzaju astrofizycznej „sekcji zwłok” planety. Zespół badaczy z NSF NOIRLab (National Optical-Infrared Astronomy Research Laboratory), kierowany przez Ryana Laua, zdecydował się skierować instrumenty JWST w stronę odległej o około 12 tysięcy lat świetlnych gwiazdy, podejrzewanej o pochłonięcie planety. – Nie mieliśmy pewności, co dokładnie zobaczymy, gdy postanowiliśmy przyjrzeć się tej gwieździe – przyznał Lau. Wyniki obserwacji dostarczyły jednak przełomowych danych na temat losów układów planetarnych, szczególnie tych znajdujących się u kresu swojego istnienia. Misja JWST, zaprojektowana do badania pozostałości po dawnych zjawiskach we Wszechświecie, doskonale wpisała się w ten cel. Jak wykryto zagładę planety Pierwszym sygnałem nadchodzącego kosmicznego kataklizmu był silny rozbłysk światła, zarejestrowany w 2020 roku przez Zwicky Transient Facility (ZTF) w Obserwatorium Palomar w Kalifornii. Obiekt oznaczono jako ZTF SLRN-2020. Późniejsze analizy danych z teleskopu NEOWISE pokazały, że na rok przed tym błyskiem gwiazda zaczęła intensywnie świecić w zakresie podczerwieni, co świadczyło o obecności rozgrzanego pyłu. Początkowo naukowcy podejrzewali, że gwiazda wchodzi w fazę czerwonego olbrzyma – typową dla gwiazd podobnych do Słońca, które kończą swoje życie, rozszerzając się i pochłaniając pobliskie planety. Jednak dokładniejsze obserwacje prowadzone za pomocą instrumentu MIRI (Mid-Infrared Instrument) na pokładzie JWST ujawniły coś zupełnie innego. MIRI umożliwił precyzyjne pomiary emisji z samej gwiazdy i jej otoczenia – mimo, że znajduje się ono w bardzo zatłoczonym fragmencie Drogi Mlecznej. Dane wskazały, że gwiazda nie osiągnęła jasności charakterystycznej dla czerwonych olbrzymów. Brak wyraźnego „obrzęku” przeczył więc początkowym przypuszczeniom o ewolucji gwiazdy do tego etapu. Nowe spojrzenie na proces pochłaniania Zamiast tego zespół badaczy odkrył, że gigantyczna planeta – najprawdopodobniej o masie zbliżonej do Jowisza – krążyła bardzo blisko swojej gwiazdy, nawet bliżej niż Merkury wokół Słońca. W miarę upływu milionów lat jej orbita stopniowo się kurczyła, aż w końcu planeta zaczęła ocierać się o zewnętrzne warstwy atmosfery gwiazdy. – W tym momencie rozpoczął się nieodwracalny proces – powiedział Morgan MacLeod z Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics oraz MIT. – Planeta zaczęła coraz szybciej opadać ku centrum gwiazdy, rozciągając się i tworząc wokół niej swoistą strukturę gazowo-pyłową. W końcowej fazie tego procesu z planety i zewnętrznych warstw gwiazdy zaczęły być wyrzucane duże ilości gazu. W ciągu kolejnego roku doszło do jego schłodzenia i kondensacji, co doprowadziło do powstania warstw zimnego pyłu. Astronomowie spodziewali się zaobserwować właśnie taki obłok otaczający gwiazdę – rozciągnięty i chłodny. Tymczasem dane z drugiego z instrumentów teleskopu Webba, NIRSpec (Near-Infrared Spectrograph), przyniosły zaskakujący wynik: zamiast rozproszonego pyłu zarejestrowano gorący, zwarty dysk gazowy znajdujący się w bezpośrednim sąsiedztwie gwiazdy. Kluczowy tlenek węgla Dzięki wysokiej rozdzielczości spektroskopowej NIRSpec, naukowcy byli w stanie rozpoznać skład chemiczny gazu w tym dysku. Wykryto m.in. obecność tlenku węgla, co stanowi ważną wskazówkę na temat warunków panujących tuż po pochłonięciu planety. Obecność takiego dysku akrecyjnego sugeruje, że proces był znacznie bardziej dynamiczny i gwałtowny, niż wcześniej przypuszczano. To otwiera nowe pytania dotyczące mechaniki i konsekwencji tego typu zjawisk. Obserwacje zostały przeprowadzone w ramach programu Guaranteed Time Observation 1240, jednego z pierwszych projektów typu Target of Opportunity realizowanych przez JWST. Tego rodzaju programy są przeznaczone dla rzadkich i nagłych zjawisk, takich jak eksplozje supernowych – których lokalizacji i czasu wystąpienia nie da się dokładnie przewidzieć. NASA, wraz z partnerami międzynarodowymi, rozwija sieć obserwacyjną gotową do natychmiastowej reakcji na takie wydarzenia. W przyszłości badacze liczą na jeszcze więcej tego rodzaju odkryć dzięki nowym teleskopom, takim jak Obserwatorium Very Rubin czy Kosmiczny Teleskop Nancy Grace Roman. Będą one stale monitorować niebo, rejestrując zmiany, które mogą ujawnić kolejne epizody kosmicznych katastrof. Wyniki najnowszych badań zespołu zostały opublikowane w czasopiśmie „The Astrophysical Journal”. Źródło: NASA JPL Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Supermasywna czarna dziura przebudziła się z długiego snu. Wysyła tajemniczy sygnał
Około 300 milionów lat świetlnych od Ziemi, w centrum niepozornej galaktyki SDSS1335+0728 w gwiazdozbiorze Panny, nagle uaktywniła się supermasywna czarna dziura. Przez dekady pozostawała w stanie uśpienia, nie zdradzając żadnych oznak aktywności. Tymczasem od 2019 roku zaczęła emitować wyjątkowo silne błyski promieniowania rentgenowskiego, które zarejestrowały teleskopy kosmiczne.
Spis treści: Zaskakujące rozbłyski Czym są erupcje kwaziperiodyczne? Nowe wyzwania dla nauki Należący do Europejskiej Agencji Kosmicznej teleskop XMM-Newton odegrał kluczową rolę w obserwacjach tego zjawiska, pozwalając naukowcom badać jedne z najbardziej energetycznych i tajemniczych wybuchów w kosmosie. Chociaż wiemy, że niemal każda galaktyka skrywa w swoim centrum supermasywną czarną dziurę, to ich cicha i trudna do wykrycia natura sprawia, że są one rzadkimi obiektami badań – zwłaszcza, gdy przez długi czas pozostają nieaktywne. Tak było w przypadku czarnej dziury w SDSS1335+0728. Przez dziesięciolecia nie wykazywała ona żadnej aktywności, aż do momentu, gdy w 2019 roku po raz pierwszy zaobserwowano z niej emisję światła. Wówczas zespół badaczy pod kierunkiem Pauli Sánchez Sáez z Europejskiego Obserwatorium Południowego rozpoczął dodatkowe obserwacje za pomocą teleskopów Swift i eROSITA. Jednak nie zarejestrowano wtedy promieniowania rentgenowskiego. Zaskakujące rozbłyski Dopiero w lutym 2024 roku udało się potwierdzić emisję silnych rozbłysków rentgenowskich. Zespół kierowany przez Lorenę Hernández-Garcíę z Uniwersytetu Valparaíso w Chile odkrył, że wybuchy pojawiają się w niemal regularnych odstępach czasu. Zjawisko to nazwano erupcjami kwaziperiodycznymi (QPE). Są to krótkotrwałe, lecz intensywne rozbłyski, których przyczyny nadal nie są w pełni poznane. – Po raz pierwszy udało nam się zaobserwować takie erupcje w obiekcie, który właśnie się „budzi” – mówi Hernández-García. Jak dotąd zidentyfikowano zaledwie kilka przypadków QPE, a to, co dzieje się w galaktyce SDSS1335+0728, wydaje się wyjątkowe. Dzięki obserwacjom prowadzonym przez teleskopy XMM-Newton, NICER, Chandra i Swift, naukowcy mogli śledzić zmiany jasności czarnej dziury niemal w czasie rzeczywistym. Czym są erupcje kwaziperiodyczne? Czym dokładnie są QPE? W dużym uproszczeniu – to nagłe emisje promieniowania rentgenowskiego powstające w dysku materii otaczającym czarną dziurę. Ten dysk, zwany dyskiem akrecyjnym, tworzy się z materii, która została przechwycona przez ogromną siłę grawitacyjną czarnej dziury. Może to być np. materia z sąsiedniej gwiazdy, choć w przypadku Ansky – bo tak nazwano aktywne jądro galaktyki – nie ma dowodów na zniszczenie żadnej gwiazdy. Jedna z hipotez zakłada, że za erupcje odpowiada mały, nieznany obiekt – być może gwiazda lub mniejsza czarna dziura – który regularnie zakłóca ruch materii w dysku akrecyjnym, powodując gwałtowne zderzenia i wzrost energii. Inna możliwość to gromadzenie się gazu z otoczenia, który następnie zostaje podgrzany i rozpędzony w dysku, prowadząc do emisji błysków. Nowe wyzwania dla nauki Rozbłyski z Ansky mają bezprecedensowe cechy. Jak podkreśla Joheen Chakraborty z MIT, członek zespołu badawczego, każda z erupcji trwa dziesięć razy dłużej i jest dziesięć razy jaśniejsza niż znane dotąd QPE. Co więcej, odstępy między wybuchami wynoszą około 4,5 dnia – najdłużej zaobserwowana kadencja tego typu. Taka intensywność i regularność sprawia, że dotychczasowe modele przestają być wystarczające. – Myśleliśmy, że QPE wynikają z powolnego opadania małych obiektów na większe czarne dziury. Tymczasem dane z Ansky sugerują zupełnie inny mechanizm – podkreśla Chakraborty. Jego zdaniem to zjawisko może być również powiązane z falami grawitacyjnymi, które już niedługo będzie mogła wykrywać planowana misja ESA – LISA. Obserwacje rentgenowskie odgrywają w tym kontekście ogromną rolę. Nie tylko pomagają analizować aktywność czarnych dziur, ale mogą też uzupełniać dane dotyczące fal grawitacyjnych, pozwalając na lepsze zrozumienie, jak funkcjonują i ewoluują te kosmiczne kolosy. Jak podkreślają naukowcy, teleskop XMM-Newton był w tym przypadku niezastąpiony. Dzięki jego czułości możliwe było śledzenie nawet słabych sygnałów między rozbłyskami, co pozwoliło precyzyjnie obliczyć ilość energii uwalnianej przez Ansky. Zagadkowe zachowanie tej czarnej dziury wciąż pozostaje przedmiotem intensywnych badań. Naukowcy mają nadzieję, że dalsze obserwacje rzucą światło nie tylko na naturę kwaziperiodycznych erupcji, ale też na procesy rządzące życiem i aktywnością supermasywnych czarnych dziur. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba zarejestrował „kosmiczne tornado”. Jak powstało to niezwykłe zjawisko?
Czerwono-pomarańczowa struktura w kształcie tornada na tle rozgwieżdżonego nocnego nieba. To jeden z najnowszych obrazów pozyskanych dzięki naszemu kosmicznemu oku – Teleskopowi Jamesa Webba (JWST). Zjawisko powstało dzięki nałożeniu się na siebie generowanych przez młodą gwiazdę obłoków oraz obrazu odległej galaktyki spiralnej.
Spis treści: Kosmiczny żłobek Kosmiczny Teleskop Spitzera Dynamika młodych gwiazd „Kosmiczne tornado” – tymi słowami badacze analizujący dane z JWST nazwali zjawiskowy obraz, pokazujący wypływ tzw. Obiektu Herbiga-Haro widoczny na tle galaktyki spieralnej. Obiekty Herbiga-Haro to świecące obłoki gazu i pyłu, ukształtowane przez nowo narodzone gwiazdy lub protogwiazdy. Tworzą się, gdy strumienie naładowanych cząstek, wyrzucane z młodych gwiazd z ogromną prędkością, uderzają w otaczający materiał, tworząc wspaniałe, ciągle zmieniające się wzory na niebie. Ten konkretny obiekt ma oznaczenie 49/50 (HH 49/50). Kosmiczny żłobek Wyniesiony w grudniu 2021 roku i badający Wszechświat w podczerwieni Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, zaobserwował opisywany wypływ generowany przez formującą się gwiazdę w wysokiej rozdzielczości. Skomplikowane cechy wypływu, przedstawione w czerwono-pomarańczowym kolorze, dostarczają wskazówek na temat tego, jak powstają młode gwiazdy i jak ich aktywność dżetowa wpływa na otaczające je środowisko. Obiekt Herbig-Haro 49/50 znajduje się w grupie obłoków Chamaeleon I – jednym z najbliższych Ziemi gwiezdnych żłobków. Jego zarejestrowana aktywność daje nam wgląd w chaotyczne piękno formowania się gwiazd. Ten rozległy obłok gazu i pyłu roi się od nowo narodzonych gwiazd podobnych do Słońca, poruszających się w środowisku przypominającym to, w jakim powstał nasz własny Układ Słoneczny. Kosmiczny Teleskop Spitzera Chociaż najnowsze zdjęcia wykonane przez JWST są urzekającą piękne, nie jest to pierwsza obserwacja obiektu Herbig-Haro 49/50. Obiekt został po raz pierwszy zauważony w 2006 roku przez należący do NASA Kosmiczny Teleskop Spitzera. Niestety, to wyjątkowe obserwatorium astronomiczne, dzięki któremu poznaliśmy m.in. budzący ogromne zainteresowanie badaczy układ TRAPPIST, zakończyło już pracę. Jednak zebrane przez nie dane są wciąż analizowane. Teleskop Spitzera pozwolił m.in. ustalić, że wypływ z HH 49/50 pędzi ze zdumiewającą prędkością od 100 do 300 kilometrów na sekundę. Naukowcy podejrzewają, że ma to związek z protogwiazdą znaną jako Cederblad 110 IRS4 (CED 110 IRS4), która znajduje się około 1,5 roku świetlnego od obiektu. Według kosmicznych standardów, CED 110 IRS4 jest dość młoda. Liczy kilkaset tysięcy lat i wciąż rośnie, wciągając materiał z otaczającego ją dysku. W ramach tego procesu część gazu jest kierowana wzdłuż linii pola magnetycznego protogwiazdy i wystrzeliwana w postaci szybkich dżetów. Dżety te uderzają w otaczające obłoki gazu i pyłu, tworząc obiekty Herbiga-Haro, które są świecącymi falami uderzeniowymi oznaczającymi miejsce zderzenia wypływu z otoczeniem. Dynamika młodych gwiazd Używając zainstalowanych na JWST instrumentów NIRCam i Mid-Infrared Instrument (MIRI), astronomowie uchwycili świecące cząsteczki wodoru i tlenku węgla, które na zdjęciu przybrały kolory pomarańczowy i czerwony. Cząsteczki te są podgrzewane i zasilane przez potężne dżety z pobliskiej gwiazdy. Ale badacze dostrzegli na zdjęciu pewien szczegół, który zdaje się nie pasować do reszty. Mowa o wypukłości w pobliżu szczytu głównego wypływu. Naukowcy sądzą, że może to być drugi, niepowiązany wypływ, który nakłada się na obraz. Inną możliwością jest to, że główny wypływ rozpada się, tworząc ten dziwny kształt. Nieregularne wzory mogą być również spowodowane powolnym, chwiejnym ruchem strumienia protogwiazdy w czasie, zjawiskiem znanym jako precesja. Opisywany obiekt będzie widoczny na tle galaktyki spiralnej jeszcze przez tysiące lat. Lecz kiedyś zasłoni sobą cały obraz galaktyki. A choć nam wydaje się, że nie ma co rozważać czegoś, co nastąpi za tak długi czas, to w skali kosmosu tysiąc lat to ledwie mrugnięcie. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
ESA opublikowała dane z głębokich obserwacji kosmicznego łowcy ciemnej materii – teleskopu Euclid
Liczne gromady galaktyk, pierwsze badanie klasyfikacyjne ponad 380 tys. galaktyk i ich aktywnych jąder to wciąż wierzchołek góry lodowej danych, jakie dzisiaj opublikowała Europejska Agencja Kosmiczna. Dane zostały zebrane przez obserwatorium kosmiczne Euclid i przeanalizowane przez badaczy projektu. Pokazują, że najnowszy europejski teleskop kosmiczny jest prawdziwą maszyną do wielkoskalowego badania Wszechświata.
Spis treści: Mechaniczny odkrywca Głębokie pole Euklidesa Wielkoskalowa organizacja galaktyk Kosmiczna sztuczna inteligencja Wszechświat w zasięgu Euclida Zaprezentowane dzisiaj wyniki z obserwacji kosmicznego teleskopu Euclid to zaledwie pierwsza partia danych pozyskanych przez obserwatorium. Uwagę przykuwają setki tysięcy galaktyk o różnych kształtach i rozmiarach, ukazujących ich wielkoskalową organizację w kosmicznej sieci. Publikacja obejmuje również liczne gromady galaktyk oraz pierwsze badanie klasyfikacyjne ponad 380 tys. galaktyk zebrane dzięki połączonym wysiłkom sztucznej inteligencji i nauki obywatelskiej. Wszystko to pokazuje, że obserwatorium ciemnego Wszechświata, czyli Euclid ma szansę poszerzyć naszą kosmiczną wiedzę do niewyobrażalnego poziomu. Mechaniczny odkrywca – Euclid po raz kolejny pokazuje, że jest znakomitym mechanicznym odkrywcą. Teleskop bada galaktyki na ogromną skalę, umożliwiając nam zbadanie naszej kosmicznej historii i niewidzialnych sił kształtujących Wszechświat – mówi dyrektor naukowa ESA, prof. Carole Mundell. Badaczka dodaje, że wraz z publikacją pierwszych danych z obserwacji Euclida, agencja odblokowuje skarbnicę informacji dla naukowców, aby mogli zagłębić się w niektóre z najbardziej intrygujących pytań we współczesnej nauce. – W ten sposób ESA realizuje swoje zobowiązanie mające umożliwić przyszłym pokoleniom niebywały postęp naukowy – wyjaśnia dyrektor naukowa ESA. Do tej pory Euclid zbadał trzy obszary na niebie będące celem najgłębszych obserwacji wyznaczonych dla tej misji. Nowoczesnemu teleskopowi wystarczył tydzień, by zaobserwować aż 26 milionów galaktyk. Najdalsze z nich znajdują się w odległości do 10,5 miliarda lat świetlnych. Pola te zawierają również niewielką populację jasnych kwazarów, które można dostrzec znacznie dalej. Euclid przeczesze te trzy regiony dziesiątki razy, rejestrując znacznie więcej odległych galaktyk, dzięki czemu pod koniec nominalnej misji pola te staną się naprawdę „głębokie”. Głębokie pole Euklidesa Jednak pierwsze spojrzenie na 63 stopnie kwadratowe nieba, obszar odpowiadający ponad 300-krotności Księżyca w pełni, już teraz daje imponujący podgląd skali wielkiego kosmicznego atlasu Euclida, jaki powstanie po zakończeniu misji. Atlas ten obejmie jedną trzecią całego nieba – 14 tys. stopni kwadratowych – w tak wysokiej jakości szczegółach. – Już jedna obserwacja obszarów głębokiego pola przyniosła nam bogactwo danych, które można wykorzystać do różnych astronomicznych celów: od badania kształtów galaktyk, po silne soczewki grawitacyjne, gromady i formowanie się gwiazd – mówi Valeria Pettorino, naukowczyni projektu Euclid w ESA. Dodaje, że każde z tych głębokich pól będzie obserwowane w czasie sześcioletniej misji teleskopu od 30 do 52 razy. Każda kolejna obserwacja poprawi rozdzielczość zdjęć i doda do obrazu kolejne obiekty. – Czekają na nas niewyobrażalne odkrycia – zapowiada Pettorino. Wielkoskalowa organizacja galaktyk Euclid bardzo precyzyjnie mierzy ogromną różnorodność kształtów i rozmieszczenie miliardów galaktyk za pomocą instrumentu o wysokiej rozdzielczości obrazowania (VIS). Jego instrument bliskiej podczerwieni (NISP) jest niezbędny do określania rozmiarów i mas galaktyk. Opublikowane właśnie obrazy prezentują już tę zdolność dla setek tysięcy galaktyk, pokazując jednocześnie wielkoskalową organizację tych galaktyk w kosmicznej sieci. Włókna zwykłej materii i ciemnej materii przeplatają się w kosmosie, a z nich formują się i ewoluują galaktyki. Jest to niezbędny element dla zrozumienia tajemniczej natury ciemnej materii i ciemnej energii, które razem wydają się stanowić 95% Wszechświata. Podczas swojej sześcioletniej misji Euclid powinien zarejestrować obrazy ponad 1,5 miliarda galaktyk. Każdego dnia wysyła na Ziemię około 100 GB danych. Tak imponujący zbiór stanowi wyzwanie dla ludzi. Dlatego zdecydowano się zaprząc do analizy danych algorytmy sztucznej inteligencji. Właśnie AI w połączeniu z tysiącami wolontariuszy i ekspertów w dziedzinie nauki obywatelskiej, odgrywa kluczową rolę w analizowaniu danych z teleskopu. Kosmiczna sztuczna inteligencja – Musimy nauczyć się radzić sobie z wielkoskalowymi badaniami w astronomii. Sztuczna inteligencja jest fundamentalną i niezbędną częścią tego procesu. Bez niej nie wykorzystamy w pełni ogromnego zbioru danych pozyskanych przez Euclida – mówi Mike Walmsley, naukowiec konsorcjum z Uniwersytetu w Toronto w Kanadzie. Badacz przez ostatnią dekadę był mocno zaangażowany w astronomiczne algorytmy głębokiego uczenia się. Przełomem jasno demonstrującym zasadność takich wysiłków jest pierwszy szczegółowy katalog ponad 380 tys. galaktyk. Zostały sklasyfikowane według cech takich jak ramiona spiralne, centralne poprzeczki i ogony pływowe wskazujące na łączenie się galaktyk. Katalog został stworzony przez algorytm sztucznej inteligencji „Zoobot”. Podczas intensywnej miesięcznej kampanii na Galaxy Zoo w zeszłym roku, 9976 ochotników pracowało wspólnie, aby nauczyć Zoobota rozpoznawania cech galaktyk poprzez klasyfikację obrazów Euklidesa. Wszechświat w zasięgu Euclida Dodajmy, że opublikowany dziś pierwszy katalog stanowi zaledwie 0,4% całkowitej liczby galaktyk o podobnej rozdzielczości, które mają zostać zobrazowane w całym okresie pracy Euclidesa. Ostateczny katalog przedstawi szczegółową morfologię co najmniej o rząd wielkości większej liczby galaktyk niż kiedykolwiek wcześniej zmierzono. Pomoże to naukowcom poznać takie zagadnienia, jak formowanie się ramion spiralnych i wzrost supermasywnych czarnych dziur. – Euclid to prawdziwa kopalnia danych. Jego obserwacje odmienią wiele kwestii w naszym postrzeganiu procesów kosmicznych, od ewolucji galaktyk po szersze cele kosmologiczne misji – podsumowuje Mike Walmsley. Źródła: ESA, MPIA. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pędzi na nas supermasywna czarna dziura. W przyszłości zderzy się z jądrem Drogi Mlecznej
Ma masę około 600 tys. razy większą od masy Słońca i jest ukryta głęboko w karłowatej galaktyce Wielkiego Obłoku Magellana. Ponieważ Wielki Obłok Magellana krąży wokół Drogi Mlecznej po stale zamykającej się pętli, w pewnej chwili dojdzie do zderzenia obu galaktyk. A co za tym idzie – uderzy w nas supermasywna czarna dziura.
Spis treści: Jak wykryć coś, czego nie widać? Problem trzech ciał Obiekt o masie 600 tys. mas Słońca Supermasywne czarne dziury (ang. SMBH) znajdują się w centrach większości galaktyk, w tym naszej Drogi Mlecznej. Ich masy wahają się od milionów do nawet miliardów mas Słońca. Hipoteza o istnieniu takich obiektów pojawiła się w latach 60. XX wieku, gdy astronomowie zaczęli badać kwazary – niezwykle jasne źródła energii w odległym Wszechświecie. Bezpośrednie dowody na SMBH w centrum Drogi Mlecznej, znanej jako Sagittarius A*, dostarczyły prowadzone w latach 90. XX wieku obserwacje ruchów gwiazd. Jak wykryć coś, czego nie widać? Tego typu obiekty nie są łatwe do wykrycia. O ile nie pochłaniają aktywnie materii, który to proces generuje światło, ponieważ materiał jest przegrzewany przez tarcie i grawitację, nie emitują one żadnego wykrywalnego promieniowania. Oznacza to, że naukowcy poszukujący czarnych dziur muszą posługiwać się różnorodnymi metodami pośrednimi. A podstawową z nich jest pomiar nietypowych orbit. To właśnie dzięki dokładnemu badaniu orbit w centrum Drogi Mlecznej astronomowie potwierdzili istnienie i masę Sagittariusa A*, supermasywnej czarnej dziury znajdującej się w centrum Drogi Mlecznej. Masa Sagittariusa A* wynosi około 4,3 milionów mas Słońca. Jednak astrofizyk Jiwon Jesse Hana z Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics (CfA) i jego koledzy wybrali inną metodę. Zamiast na nietypowych orbitach, ich badania skupiły się na innym rodzaju ruchu gwiazd: gwiazdach nadszybkich. To rzadkie obiekty, które poruszają się znacznie szybciej niż średnia prędkość innych gwiazd w ich galaktyce. Tak szybko, że mogą nawet uciec w przestrzeń międzygalaktyczną. Problem trzech ciał Właśnie sposób, w jaki gwiazdy te są przyspieszane, doprowadził naukowców do wniosku, że mogą one wskazywać na istnienie w ich pobliżu ukrytych czarnych dziur. To przyspieszenie znane jest jako mechanizm Hillsa, czyli oddziaływanie trzech ciał pomiędzy czarną dziurą i dwiema gwiazdami. Ostatecznie grawitacyjny taniec doprowadzi do tego, że jeden z członków tego tripletu zostanie wyrzucony w przestrzeń kosmiczną z nadszybkością. Teleskop kosmiczny Gaia, którego misja obserwacyjna została niedawno zakończona, spędził kilka lat w przestrzeni kosmicznej, mapując obiekty Drogi Mlecznej. W tym ich pozycje w przestrzeni trójwymiarowej, a także ruchy i prędkości ciał Drogi Mlecznej. Właśnie dane z programu Gaia posłużyły grupie prowadzonej przez dr Hana do przeprowadzenia nowej analizy 21 gwiazd o nadszybkościach. Wszystkie znajdują się w zewnętrznym halo galaktyki i są zgodne z mechanizmem Hillsa. Również wszystkie należą do podtypu B – ogromnych i gorących gwiazd o stosunkowo krótkim czasie życia. A to oznacza, że ich hiperszybkie podróże w przestrzeni kosmicznej również musiały być stosunkowo krótkie. Analiza przeprowadzona przez naukowców z Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics obejmowała prześledzenie prędkości i ruchu gwiazd do ich punktu początkowego, starannie wykluczając inne możliwe scenariusze przyspieszenia. W ten sposób udało się określić ruch 16 gwiazd. Siedem z nich powstało w pobliżu Sgr A*, w centrum Drogi Mlecznej. Obiekt o masie 600 tys. mas Słońca Pozostałe dziewięć analizowanych gwiazd wydaje się pochodzić z Wielkiego Obłoku Magellana. I wiele wskazuje na to, że zostały one wyrzucone w zewnętrzne rejony za pomocą mechanizmu Hillsa. Według analiz mógł tego dokonać obiekt o masie około 600 tys. mas Słońca, czyli ukryta czarna dziura. Przypomnijmy, że Wielki Obłok Magellana krąży obecnie wokół Drogi Mlecznej w odległości około 160 tys. lat świetlnych. Galaktyka ta nieustannie i powoli opada na Drogę Mleczną. Jednak ten taniec będzie trwał – według szacunków – jeszcze dwa miliardy lat. Gdy obie galaktyki się połączą, supermasywna dziura w Wielkim Obłoku Magellana dotrze do centrum Drogi Mlecznej. Tam połączy się z Sgr A*, tworząc jeszcze większą czarną dziurę. Tego typu kosmiczne wydarzenia, jak zderzenia supermasywnych czarnych dziur są rzadkie, ponieważ wymagają połączenia się dwóch galaktyk. Proces ten może trwać setki milionów lat, ale dzięki falom grawitacyjnym wykrywanym przez obserwatoria takie jak LIGO i Virgo, naukowcy mogą śledzić łączenie się mniejszych czarnych dziur, co daje wgląd w ewolucję SMBH. W przyszłości kosmiczne obserwatorium fal grawitacyjnych LISA (Laser Interferometer Space Antenna) pomoże wykrywać fale grawitacyjne z jeszcze większych układów, co pozwoli lepiej zrozumieć dynamikę tych kolosalnych zjawisk. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Neutrino o rekordowej energii zarejestrowano w Morzu Śródziemnym. Przybyło spoza naszej Galaktyki
Neutrino, które przedarło się przez nowy detektor cząstek na Morzu Śródziemnym, zaskoczyło fizyków. Ma rekordowo wysoką energię. Dzięki takim cząstkom będziemy mogli badać największe katastrofy we Wszechświecie, takie jak łączenie się supermasywnych czarnych dziur.
Spis treści: Czym są neutrina? Jak działa teleskop neutrinowy? Najbardziej energetyczne neutrino Polski wkład w badania Astrofizycy zaobserwowali najbardziej energetyczne neutrino w historii. Cząstka – prawdopodobnie pochodząca z odległej galaktyki – została wykryta przez teleskop KM3NeT. Odkrycia dokonano w 2023 roku, ale dopiero teraz w prestiżowym czasopiśmie „Nature” pojawiła się szczegółowa praca na ten temat. Neutrino miało 10–20 razy większą energię od jakiegokolwiek wcześniej wykrytego. Czym są neutrina? Nauka od dawna interesuje się neutrinami, których miliony przenikają nasze ciała w każdej sekundzie. Te niewidoczne cząstki przechodzą przez ludzkie ciało na wylot z prędkością światła, podobnie jak przez całą planetę. Neutrina są niewyobrażalnie małe i ich masa jest bliska zeru. Poza tym nie mają żadnego ładunku elektrycznego. Nic nie może ich więc przyciągnąć i nic nie może ich odepchnąć. Od momentu swojego powstania poruszają się tylko w jednym kierunku: na wprost. Dlatego są interesujące dla nauki. Neutrina powstają w sercach gwiazd. Od tego momentu podróżują w linii prostej przez Wszechświat, czasem nawet przez miliardy lat. Jak działa teleskop neutrinowy? Jak zbadać cząstkę, która jest tak mała, że nie da się jej zobaczyć? I która przelatuje przez Ziemię z prędkością światła? W latach 50. XX w. rosyjski fizyk Paweł Czerenkow odkrył, że istnieje substancja, która może zablokować drogę neutrin. Jest to zwykła woda. Jedno na 10 tys. z nich wpada bezpośrednio na cząsteczkę H20, wskutek czego powstaje inna cząstka – mion, poruszający się w tym samym kierunku, co wcześniej neutrino. Gdy ów mion przecina wodę, wysyła światło – słaby, niebieski błysk. Im więcej będzie wody, tym więcej powinno nastąpić zderzeń pomiędzy neutrinami a jej cząsteczkami – a więc więcej niebieskich błysków. Dlatego europejski zespół naukowców buduje KM3NeT, czyli Cubic Kilometre Neutrino Telescope – podwodny teleskop neutrinowy. KM3 oznacza objętość teleskopu – około kilometra sześciennego wody. Jako lokalizację wybrano Morze Śródziemne. Woda jest tam przejrzysta, dzięki czemu błyski mionów będą dobrze widoczne. Wystarczy odpłynąć kilka kilometrów od brzegu, by trafić na duże głębokości. Światło słoneczne dociera tylko na kilkaset metrów pod powierzchnię. Najbardziej energetyczne neutrino Neutrino o energii szacowanej na około 220 PeV (220 milionów miliardów elektronowoltów) zostało zarejestrowane 13 lutego 2023 r. Dokonał tego detektor ARCA teleskopu KM3NeT na głębokości 3500 metrów, u wybrzeży Sycylii. Detektor był wówczas ukończony w zaledwie 10%. Neutrina o tak ekstremalnie dużych energiach występują niezwykle rzadko i mogą pochodzić wyłącznie z kosmosu. Można się spodziewać tylko jednego takiego przypadku na 100 tysięcy lat. Tego rodzaju odkrycia otwierają nowe obszary badań w astronomii neutrinowej i dają nadzieję nowej perspektywy obserwacji Wszechświata. Neutrina powstają w reakcjach jądrowych, takich jak te w centrum Słońca. Wówczas mają energie rzędu milionów elektronowoltów (eV). Jednak od ponad 10 lat naukowcy rejestrują neutrina niosące niespotykane dotąd energie, sięgające nawet kilku biliardów elektronowoltów (1015 eV lub 1 petaelektronowolta), które prawdopodobnie pochodzą z odległych galaktyk. Ten zakres energii jest tysiące razy większy niż najbardziej energetyczne cząstki produkowane w akceleratorach na Ziemi, takich jak Wielki Zderzacz Hadronów w CERN. Najbardziej energetyczne neutrina powstają podczas katastrofalnych wydarzeń, takich jak zderzenia supermasywnych czarnych dziur czy eksplozje masywnych gwiazd, tzw. supernowe. Wówczas pojawiają się strumienie cząstek, czyli promieniowanie kosmiczne. W wyniku oddziaływań cząstek promieniowania kosmicznego z materią i fotonami mogą powstawać neutrina i kolejne fotony. Część najbardziej energetycznych promieni kosmicznych podczas swojej podróży przez Wszechświat może również oddziaływać z fotonami tzw. mikrofalowego promieniowania tła. Prowadzi to do powstania „kosmogenicznych” neutrin o wyjątkowo olbrzymich energiach. – Neutrina mówią nam o tym, jaki jest nasz Wszechświat. Ale poszukiwanie neutrin może też pomóc w udoskonalaniu, np. systemów ostrzegania przed trzęsieniami ziemi – mówi prof. Agnieszka Obłękowska-Mucha z Wydziału Fizyki i Informatyki Stosowanej AGH. Polski wkład w badania Zespół naukowców z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie dołączył do eksperymentu KM3NeT z końcem 2024 roku. Polscy uczeni podjęli się opracowania innowacyjnej metody rekonstrukcji neutrin przy użyciu sygnałów akustycznych. – Jeśli lecące niemal z szybkością światła neutrino oddziała z materią, np. wodą, lodem, to powstaną inne naładowane cząstki, które lecą dalej w tym samym kierunku i pomału wytracają swą energię. Ta energia podgrzewa medium, ale tylko w jej bliskiej okolicy. Powoduje to, że medium zaczyna pulsować, to znaczy wysyła sygnał dźwiękowy. Jeżeli uda nam się zarejestrować te sygnały dźwiękowe to możemy ich użyć do rekonstrukcji neutrina i wyznaczyć jego własności kinematyczne. Zespół z AGH opracowuje symulacje takich procesów, uwzględniając możliwe efekty tła. Przepływające statki generują różne sygnały dźwiękowe. Przepływające delfiny też wydają różne dźwięki. Mając takie symulacje, będziemy mogli zacząć opracowywać metodę oddzielenia słabych sygnałów neutrin od gwizdów, kliknięć i innych dźwięków. W tym celu używamy zaawansowanych technik sztucznej inteligencji. W ten sposób szukamy najbardziej efektywnej metody detekcji neutrin przez ich sygnały akustyczne – wyjaśnia prof. Artur Ukleja z Wydziału Fizyki i Informatyki Stosowanej AGH, kierujący pracami zespołu. Źródła: Nature, AGH
Teleskop polskiej firmy Scanway trafi na orbitę Księżyca. Będzie poszukiwał surowców
Wrocławska firma Scanway podpisała kontrakt z amerykańską Intuitive Machines na budowę teleskopu do obserwacji powierzchni Księżyca. Teleskop trafi na pokład pierwszego satelity z księżycowej konstelacji telekomunikacyjnej, tworzonej przez Amerykanów w ramach inicjatywy Lunar Data Network. Projekt ma na celu stworzenie infrastruktury telekomunikacyjnej wokół naszego naturalnego satelity oraz zbadanie jego powierzchni pod kątem zasobów naturalnych.
Spis treści: Komunikacja księżycowa Szybka i sprawdzona technologia W poszukiwaniu surowców księżycowych – To wyjątkowo szybki projekt. Rozmowy z amerykańską firmą rynku kosmicznego Intuitive Machines rozpoczęliśmy około trzech miesięcy temu. Zamówienie na budowę teleskopu podpisaliśmy pod koniec grudnia. Samo urządzenie mamy dostarczyć latem 2025 roku, a satelita z naszym teleskopem trafi na orbitę księżycową pod koniec tego roku. Takie tempo możliwe jest tylko dzięki prywatyzacji sektora kosmicznego i praktykom określanym jako Space 4.0, czyli m.in. masowo produkowanym podzespołom urządzeń kosmicznych – wyjaśnia Jędrzej Kowalewski, prezes Scanway SA. Komunikacja księżycowa Lunar Data Network to przedsięwzięcie amerykańskiej firmy Intuitive Machines. Realizowane jest w ramach kontraktu z NASA i szeroko pojętego programu Artemis, czyli powrotu ludzkości na Księżyc. Seria księżycowych satelitów telekomunikacyjnych ma umożliwić zarówno zbieranie danych z powierzchni Księżyca oraz ich przesyłanie na Ziemię, jak również poprawną i sprawną komunikację między nowymi lunonautami. Jednym z pierwszych elementów tej infrastruktury będzie satelita wyposażony w teleskop skonstruowany właśnie przez Scanway. – Ten teleskop to jeden z naszych sztandarowych produktów. Jest urządzeniem bazującym na naszych rozwiązaniach już sprawdzonych w kosmosie, co oznacza, że ma tzw. flight heritage. Między innymi to utorowało nam drogę do kontraktu z Intuitive Machines. Amerykanie stawiają na relatywnie tanie, szybko konstruowane satelity czy lądowniki. To wysokie tempo można uzyskać właśnie używając podzespołów sprawdzonych i produkowanych w krótkim czasie – twierdzi Jędrzej Kowalewski. Szybka i sprawdzona technologia Flight heritage (dosłownie „dziedzictwo lotu”), o którym wspomniał prezes Scanway SA to termin używany w przemyśle kosmicznym i lotniczym. Odnosi się do komponentów, systemów lub technologii, które zostały już wcześniej przetestowane i sprawdzone w warunkach lotu w przestrzeni kosmicznej. Posiadanie „flight heritage” oznacza, że dany element ma udokumentowaną historię udanego działania w rzeczywistych misjach, co zwiększa jego wiarygodność i zaufanie w przyszłych projektach. A Scanway przetestował swój teleskop m.in. dzięki misji STAR VIBE, zrealizowanej we współpracy z niemiecką spółką German Orbital Systems (GOS). Teleskop zaprojektowany przez wrocławską firmę na potrzeby pierwszego satelity lunarnego Intuitive Machines ma mapować powierzchnię Księżyca z wysoką rozdzielczością. Urządzenie ma pozwolić na identyfikację szczegółów na powierzchni Księżyca, co przyczyni się do lepszego zrozumienia jego struktury i potencjalnych zasobów. Zmapowanie Księżyca pod względem zasobów naturalnych jest kluczowe dla projektu stworzenia na Księżycu stałej osady. W poszukiwaniu surowców księżycowych – Budowany przez nas instrument będzie teleskopem zwierciadlanym w układzie Ritchey-Chretien. Ma on precyzyjnie wybrane przez Intuitive Machines pasma nakierowane na szukanie surowców. W stosunku do zwykłej kamery RGB, ta będzie miała węższe pasma, które będą wymagały zastosowania specjalistycznych filtrów nakładanych na sensory – wyjaśnia Jędrzej Kowalewski. Dodaje, że cały instrument będzie pracował nieco inaczej niż zwykła kamera, wykonująca całe zdjęcie „za jednym strzałem”. – My będziemy musieli skanować teren, przesuwając okiem kamery przez powierzchnię Księżyca. To będzie wymagać dobrej koordynacji działania satelity, w czym wspieramy Intuitive Machines – podkreśla. Firma będzie również poddawała zdjęcia wstępnej obróbce. Nie będzie to proste zadanie, bo samych zdjęć będzie kilka tysięcy miesięcznie. Pierwszy satelita lunarny Intuitive Machines ma zostać wystrzelony jeszcze w tym roku. Jeśli wszystko pójdzie sprawnie, a teleskop się sprawdzi, możliwe, że Scanway skonstruuje również teleskopy do pozostałych satelitów systemu Lunar Data Network. Byłoby to bezprecedensowym sukcesem w krótkiej historii polskiego przemysłu kosmicznego. Trzymamy kciuki! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Niezwykła fotografia kosmosu. Na nowym zdjęciu Galaktyka Sombrero już nie przypomina kapelusza
Powstało nowe zdjęcie Galaktyki Sombrero, odległej galaktyki spiralnej. Zawdzięcza ona swoją nazwę podobieństwu do słynnego meksykańskiego nakrycia głowy. Podobieństwo to może jednak być pomyłką – na nowej fotografii galaktyka wygląda już nieco inaczej.
Spis treści: Pierwsze zdjęcie Galaktyki Sombrero Galaktyka w kształcie kapelusza? Niekoniecznie Dużo gromad kulistych w Galaktyce Sombrero Podobno w środowisku naukowym żartuje się, że astronomowie nie są najlepsi w nadawaniu nazw obiektom, których obserwacje prowadzą. Faktycznie, ciągi liter i cyfr, jakimi zazwyczaj oznaczane są nowo odkryte gwiazdy czy planety, najczęściej brzmią mało chwytliwie. Trochę lepiej rzecz się ma w przypadku mgławic czy galaktyk. Mgławica Koński Łeb czy Galaktyka Cygaro to plastyczne określenia, które odnoszą się do kształtów dobrze znanych nam z Ziemi. Ładnie nazywa się również galaktyka, której formalna nazwa brzmi NGC 4594. Mniej zaś formalna, za to znacznie łatwiejsza do zapamiętania – Galaktyka Sombrero. Właśnie zostało pokazane jej najnowsze zdjęcie zrobione z pomocą Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba. Fotografia ta okazała się sporą niespodzianką. Otóż widoczna na niej galaktyka wcale nie przypomina już meksykańskiego kapelusza. Tylko raczej spłaszczoną strzelniczą tarczę. Pierwsze zdjęcie Galaktyki Sombrero Galaktyka Sombrero znajduje się w gwiazdozbiorze Panny. Od Ziemi dzieli ją gigantyczna odległość 30 milionów lat świetlnych. Została odkryta pod koniec XVIII wieku. Później była wielokrotnie obserwowana, jednak na jej wyraźne zdjęcie trzeba było czekać aż do 2003 roku. Ikoniczna fotografia została zrobiona wówczas przez Teleskop Hubble'a. Wyraźnie widać na niej krawędź pyłowego dysku, który otacza jądro galaktyki. Krawędź ta jest tak wyraźna, że przypominam brzeg kapelusza. Teleskop Hubble'a pracuje w świetle widzialnym, co nałożyło pewne ograniczenia na fotografię. Pyłowy dysk przesłania potencjalne gwiazdy, jakie mogłyby się w nim formować. Z kolei aktywna czarna dziura w centrum galaktyki jest tak jasna, że nie widać żadnych szczegółów wokół niej. Galaktyka w kształcie kapelusza? Niekoniecznie Pokazana właśnie nowa fotografia powstała z wykorzystaniem instrumentu MIRI Teleskopu Webba. MIRI rejestruje promieniowanie średniej podczerwieni. Uzyskany obraz różni się znacząco od fotografii Galaktyki Sombrero zrobionej przez Hubble'a. Jak teraz widać, na obrzeżach galaktyki znajdują się zwarte skupiska gazu molekularnego. Jednak nie jest to gwiezdny żłobek. Powstaje tam znacznie mniej gwiazd niż się spodziewano. W pierścieniach Galaktyki Sombrero co roku rodzą się gwiazdy o łącznej masie odpowiadającej jednej masie Słońca (to niecałe dwa kwintyliony kg). Dla porównania – w Drodze Mlecznej każdego roku powstają gwiazdy o łącznej masie dwóch mas słonecznych. Zupełnie inaczej wygląda również jądro Galaktyki Sombrero. Naukowcy spodziewali się że zobaczą tam jasne halo gwiazd otaczających czarną dziurę. Zamiast tego na obrazie z Teleskopu Webba widać płaski dysk. Dużo gromad kulistych w Galaktyce Sombrero Ogólnie Galaktyka Sombrero okazała się o wiele bardziej niezwykła niż dotychczas przypuszczano. Naukowcy zamierzają teraz skupić się na obserwacji jej gromad kulistych – czyli zgrupowań starych gwiazd połączonych grawitacyjnie. W Galaktyce Sombrero jest ich aż 2000, znacznie więcej niż w galaktykach tego typu. W przyszłości może to pomóc wyjaśnić niektóre z jej nietypowych cech. Źródła: Webb Telescope, ScienceAlert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czerwone potwory wczesnego Wszechświata. Teleskop Webba zidentyfikował trzy galaktyki wielkości Drogi Mlecznej
Jak formowały się galaktyki w czasach, gdy czas i przestrzeń dopiero się narodziły? Właśnie ten problem ma pomóc rozwiązać najnowocześniejsze galaktyczne oko ludzkości – Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Oko teleskopu zarejestrowało niedawno trzy ogromne, „niemożliwe” galaktyki, które powstały tuż po Wielkim Wybuchu.
Spis treści: Widziane w podczerwieni Galaktyki niemożliwe Kosmiczny świt Procesy wczesnego Wszechświata We wczesnym Wszechświecie, na długo zanim zdążył rozszerzyć się do znanych nam dzisiaj rozmiarów, astronomowie znaleźli coś, co nazywają „czerwonymi potworami”. Mowa o trzech dużych galaktykach, z których każda jest niemal tak duża jak Droga Mleczna. Tylko jak odnaleźć coś, co pojawiło się 13 miliardów lat temu, zaledwie kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu i już od bardzo dawna nie istnieje? Wystarczy odnaleźć i zarejestrować jego promieniowanie podczerwone. Widziane w podczerwieni Promieniowanie podczerwone pozwala na badanie galaktyk, które istniały w początkowych etapach Wszechświata. W wyniku jego rozszerzania się światło z odległych galaktyk jest przesunięte ku czerwieni (efekt Dopplera). Ich promieniowanie przesuwa się z zakresu światła widzialnego w stronę podczerwieni. Dzięki temu teleskopy badające kosmos właśnie w podczerwieni mogą wykrywać i badać galaktyki, które powstały zaledwie kilkaset milionów lat po Wielkim Wybuchu. Tak robi Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST). Najnowsze odkrycie JWST, opisane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, jest wyzwaniem. I to wyzwaniem z kilku powodów. Przede wszystkim dlatego, że jest sprzeczne z naszym rozumieniem formowania się galaktyk w okresie, gdy czas i przestrzeń dopiero zaistniały na kosmicznej skali. Galaktyki niemożliwe – Kwestia tzw. „niemożliwie” masywnych galaktyk istniejących krótko po Wielkim Wybuchu nurtuje astronomów od czasu pierwszych zdjęć z Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba – mówi astronom Ivo Labbé z Uniwersytetu Technicznego Swinburne. – Nowe dane JWST udowadniają, że „potwornie masywne” galaktyki mogły pojawić się we wczesnym Wszechświecie. Astronom przekonuje, że dzięki dokładnym obserwacjom i analizom mamy całkiem niezłe pojęcie o tym, jak rozwija się wiele procesów kosmicznych. Ale jeden kluczowy okres wciąż nam umyka. Mowa o tzw. kosmicznym świcie, czyli pierwszym miliardzie lat po Wielkim Wybuchu. Zgodnie ze znanymi modelami galaktyki potrzebują czasu, aby się utworzyć i rozwinąć. Nie jesteśmy do końca pewni szczegółów. Najpopularniejszy model obejmuje jednak plamy ciemnej materii. Te powstają prawdopodobnie poprzez grawitacyjne nagromadzenie materii barionowej. Materia barionowa to ta, która stanowi większość materii, jaką znamy z codziennego życia. Stanowią ją nasze ciała, planety, gwiazdy, galaktyki itd. To około 5% całkowitej masy Wszechświata. Jest to materia, którą możemy bezpośrednio zaobserwować i zbadać. Same bariony to cząstki składające się z trzech kwarków. Najczęściej spotykanymi barionami w materii barionowej są protony i neutrony, które łączą się, tworząc jądra atomowe. W miarę gromadzenia się coraz większej ilości materii barionowej zaczyna się ona łączyć w gwiazdy, wirujące wokół gigantycznej czarnej dziury w centrum galaktyki. Kosmiczny świt Chociaż galaktyki pojawiają się dość szybko po Wielkim Wybuchu, tempo ich wzrostu było uważane za zbyt wolne, aby masywne galaktyki mogły powstać podczas kosmicznego świtu. Dlatego gdy JWST zwrócił swoje oko w kierunku wczesnego Wszechświata i zaczął dostrzegać tam oznaki galaktyk większych niż oczekiwano, kosmolodzy byli zakłopotani. Jedno z potencjalnych wyjaśnień zaproponowanych na początku tego roku jest proste: te zbyt duże galaktyki nie są wcale tak ogromne, na jakie wyglądają. Światło emitowane przez materiał wokół ich centralnych czarnych dziur jest po prostu bardzo jasne. Z tego powodu wydają się większe, niż są w rzeczywistości. Niedawne odkrycie ujawniło, że czarne dziury mogą przez krótkie okresy rozświetlać swoje galaktyki do bardzo wysokiej jasności. Czasami może to być prawdą. Jednak nowe badania Mengyuana Xiao z Uniwersytetu Genewskiego w Szwajcarii pokazują, że – przynajmniej w niektórych przypadkach – gdy obiekt wygląda na masywną galaktykę, faktycznie taką jest. Procesy wczesnego Wszechświata Każdy z opisywanych „czerwonych potworów” był prawie wielkości Drogi Mlecznej. Żaden z nich nie zaprzecza obecnemu modelowi kosmologicznemu ani wiodącej teorii ciemnej materii. Obserwacje sugerują jednak, że galaktyki te przekształcają materię barionową w gwiazdy w tempie dwa do trzech razy szybszym niż najbardziej wydajne galaktyki gwiazdotwórcze w późniejszych epokach Wszechświata. Galaktyki te stanowią jednak wyzwanie dla naszego rozumienia tempa formowania się gwiazd. Jeśli galaktyka jest bardzo aktywna, powinna zawierać wysoki współczynnik sprzężenia zwrotnego. Czyli sił, które odpychają materiał gwiazdotwórczy, ograniczając tempo formowania się nowych gwiazd. Nic więc dziwnego, że wydaje się, iż jest tu coś, czego nie wiemy. – Obecne modele nie wyjaśniają, dlaczego formowanie się gwiazd jest tak bardzo wydajne na bardzo wczesnym etapie istnienia Wszechświata – mówi Labbé. – Zwykle zakłada się, że eksplodujące gwiazdy i supermasywne czarne dziury kończą formowanie się gwiazd. Bez wątpienia przyszłe obserwacje Webba dostarczą nam wskazówek na temat tego, czego nam brakuje – dodaje badacz. Źródło: ScienceAlert. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
50 lat temu wysłaliśmy po raz pierwszy wiadomość do obcych cywilizacji. Teleskopu, który do tego posłużył, już nie ma
Słynna wiadomość Arecibo ma pół wieku. Była skierowana do obcych cywilizacji i zawierała podstawowe informacje o ludzkości. Komunikat został wysłany z obserwatorium Arecibo w Portoryko, nieczynnego od czterech lat.
Spis treści Skąd wysłano wiadomość Co zawiera wiadomość Arecibo? Kontrowersje wokół wiadomości z Arecibo Koniec obserwatorium Arecibo Czy jesteśmy sami w kosmosie? Ludzie zadają sobie to pytanie od dawna. W XX wieku możliwe stało się – po raz pierwszy – podjęcie próby poinformowania o naszym istnieniu innych potencjalnych cywilizacji. Na taki pomysł wpadli naukowcy z Uniwersytetu Cornella. Historyczny komunikat został wysłany 16 listopada 1974 roku. Wiadomość zapisaną w systemie dwójkowym skierowano w stronę Messiera 13, zwanego też Gromadą Herkulesa. To gromada kulista w gwiazdozbiorze Herkulesa, skupisko kilkuset tysięcy gwiazd. Messier 13 jest oddalony od nas o 25 tys. lat świetlnych. Co oznacza, że jeśli znajduje się w nim ktokolwiek, kto zechciałby nam odpowiedzieć, komunikatu zwrotnego doczekamy się za 50 tys. lat. Ograniczeniem jest prędkość, z jaką podróżuje sygnał. Nic w kosmosie nie może poruszać się szybciej niż światło, czyli szybciej niż 300 tys. km/s. Skąd wysłano wiadomość Komunikat wysłano z obserwatorium Arecibo. Zaczęło ono działać w 1963 r. Przez długie lata był to największy i najbardziej czuły radioteleskop na świecie. Miał tylko jedną czaszę, za to średnicy aż 305 m, o sferycznym kształcie. Obserwatorium zbudowano w leju krasowym i kilkukrotnie usprawniano. Po raz pierwszy w 1974 r. kiedy wymieniono poszycie czaszy. Zwiększyła się wówczas czułość radioteleskopu. Mógł on badać dalsze rejony kosmosu. Wysłanie wiadomości do obcych cywilizacji miało uczcić renowację i symbolicznie zaprezentować nowe możliwości obserwatorium. Co zawiera wiadomość Arecibo? Przekaz miał 1679 bitów. Zawierał: liczby od jednego do dziesięciu (w zapisie dwójkowym), liczby atomowe kilku podstawowych pierwiastków (węgla, wodoru, tlenu, azotu i fosforu), opis związków chemicznych składających się na DNA i inne informacje o podwójnej helisie, informacje o ludzkości – liczbę ludzi (wtedy nieco ponad 4 mld), męską sylwetkę i średni wzrost, schemat Układu Słonecznego z zaznaczeniem Ziemi, schemat radioteleskopu i rozmiary jego czaszy. Informacje te ujęto w 73 wierszach i 23 kolumnach. Wiadomość Arecibo ma jednego podstawowego autora. Opracował ją, w zasadzie sam, Frank Drake, słynny astronom, który założył SETI. Naukowiec znany jest najbardziej z równania Drake’a – wzoru pozwalającego wyliczyć, ile w kosmosie powinno istnieć zaawansowanych technologicznych cywilizacji. W powstaniu listu do Obcych pewien udział miał również Carl Sagan. Kontrowersje wokół wiadomości z Arecibo Wysłanie w kosmos informacji o istnieniu ludzkości miało stanowić dowód naszego potencjału naukowego i technologicznego. Spotkało się jednak – i nadal spotyka – z krytyką. Po pierwsze zauważano, że był to raczej proof-of-concept, niż realny sposób nawiązania z kimkolwiek kontaktu. By faktycznie dotrzeć do potencjalnych obcych, wiadomość należałoby powtórzyć wiele razy. Po drugie, 90 proc. komunikatu stworzyła jedna osoba – dziś uznaje się to za niezbyt uczciwie kulturowo i intelektualnie. Teraz podobnym zadaniem zająłby się panel ekspertów. Wreszcie, po trzecie, sam pomysł uznano za ryzykowny. A co, jeśli wiadomość przejmie i rozszyfruje wroga cywilizacja? Komunikat zawiera schemat Układu Słonecznego, a więc fragment naszego kosmicznego adresu. Potencjalnie może nam to ściągnąć na głowy kłopoty – choć najwcześniej dopiero za ponad 50 tys. lat. Koniec obserwatorium Arecibo Dzisiaj tego rodzaju inicjatywa nie byłaby już raczej możliwa. Instytut SETI – zajmujący się poszukiwaniem śladów obcych – proponuje specjalne protokoły opisujące wysyłanie jakichkolwiek pozaziemskich wiadomości. W 2015 r. grupa poważanych naukowców zauważyła zaś publicznie, że nawiązywanie kontaktu z obcymi to sprawa wagi globalnej i nie może się odbywać bez ogólnoświatowych konsultacji. Obserwatorium Arecibo zakończyło pracę w 2020 roku. Huragan Maria uszkodził platformę podtrzymującą teleskop. Naprawę uznano za nieopłacalną finansowo i urządzenie na zawsze wyłączono. Co prawda można by próbować zastępować je innymi teleskopami, jednak zeszłowieczny entuzjazm marzycieli wypatrujących w kosmosie innych inteligencji przez ostatnie dekady znacznie przygasł. Zmieniła się też – i to radykalnie – nasza wiedza o Wszechświecie. Znamy już ponad 5 tys. planet pozasłonecznych. Wiemy też, że układy planetarne są w kosmosie powszechne. Obcy mogą więc być wszędzie – i nigdzie. Źródło: National Geographic, NASA Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com