Tu gwizdy bolą bardziej niż porażka. Najsłynniejsza opera świata może zniszczyć karierę albo zapewnić nieśmiertelność
La Scala jest czymś więcej niż tylko budynkiem. Słynny teatr operowy od początku swojego istnienia symbolizował zarówno włoską tożsamość narodową, jak i dążenie do artystycznej perfekcji. Nie ulega wątpliwości, że mówimy tu o najważniejszej instytucji kulturalnej w swojej dziedzinie, nie tylko we Włoszech, ale i na całym świecie. Z pozoru skromny gmach jest symbolem Mediolanu i globalnym wzorcem artystycznej doskonałości.
Spis treści: La Scala, czyli „schody” Geneza z popiołów, czyli historia „salonu Mediolanu” Audytorium, czyli serce gmachu Zwiedzanie wspaniałej opery La Scala, a dokładnie – Teatro alla Scala, jest zlokalizowany centralnie przy mediolańskim Piazza della Scala, naprzeciwko Palazzo Marino (ratusza Mediolanu) i na północ od słynnej Galerii Wiktora Emanuela II. Ta prestiżowa lokalizacja umieszcza go w samym centrum kulturalnego serca Mediolanu. La Scala, czyli „schody” Skąd wzięła się nazwa słynnego teatru? Została odziedziczona po kościele Santa Maria alla Scala, który wcześniej zajmował to miejsce. Sam kościół został założony w 1381 roku i nazwany na cześć swojej patronki, Reginy della Scala, żony władcy Mediolanu, Bernabò Viscontiego. W XVIII wieku sakralna budowla znajdowała się już w stanie ruiny. Bezpośrednim impulsem do budowy gmachu teatru operowego stał się katastrofalny pożar, który nawiedził Mediolan 25 lutego 1776 roku. Geneza z popiołów, czyli historia „salonu Mediolanu” Ogień strawił wówczas gmach Teatro Regio Ducale. To wydarzenie stworzyło naturalną potrzebę budowy nowej, wspanialszej opery. Konsorcjum dziewięćdziesięciu zamożnych mediolańskich właścicieli lóż ze starego teatru zwróciło się w tej sprawie do księżnej Marii Teresy. Ta zaaprobowała ten pomysł. Budowa została sfinansowana przez samych pomysłodawców, w zamian za odnowione prawo własności do lóż w nowym teatrze. W ten sposób majętni mediolańczycy stworzyli coś w rodzaju półprywatnego klubu. Projekt połączył dwa światy Zlecenie zaprojektowania nowego teatru otrzymał wybitny architekt Giuseppe Piermarini. Jego projekt był znakiem rozpoznawczym neoklasycznego renesansu Mediolanu, ruchu, który przekształcił miasto za pomocą powściągliwych, eleganckich i funkcjonalnych budynków użyteczności publicznej. Piermarini celowo zaprojektował skromną, niemal anonimową fasadę. W ten sposób odszedł od barokowej ekstrawagancji i odzwierciedlił neoklasyczny nacisk na porządek i proporcje. Fasada została zaprojektowana z myślą o wąskiej ulicy (Piazza della Scala powstał dopiero w 1858 roku). Innowacyjny portyk dla powozów był funkcjonalnym rozwiązaniem tego problemu, pozwalając gościom na przybycie pod osłoną. Fasadę zwieńczył tympanon z płaskorzeźbą przedstawiającą Heliosa w jego rydwanie. Architektura teatru jest fizycznym ucieleśnieniem umowy społeczności, która powołała go do życia. Zewnętrzna, publiczna fasada jest skromna i uporządkowana, godna instytucji oświeceniowej. Wnętrze natomiast, z jego bogato zdobionymi lożami, które były w istocie prywatnymi salonami ich właścicieli, ociekało przepychem. Ta dwoistość – publiczny pomnik na zewnątrz i półprywatny klub towarzyski wewnątrz – idealnie równoważyła publiczne ideały oświecenia z prywatnymi, hierarchicznymi realiami XVIII-wiecznego społeczeństwa arystokratycznego. Inauguracja Nowy teatr, pierwotnie nazwany Nuovo Regio Ducale Teatro alla Scala, został otwarty 3 sierpnia 1778 roku. Z tej okazji wystawiono operę Antonio Salieriego „L’Europa riconosciuta”. Wojna i odbudowa W nocy z 15 na 16 sierpnia 1943 roku alianckie naloty bombowe poważnie uszkodziły La Scalę. Dach i sufit uległy zawaleniu, niszcząc górne galerie, żyrandol i znaczną część audytorium. Ocalała jedynie scena, dzięki metalowej kurtynie przeciwpożarowej. W zniszczonym przez wojnę mieście odbudowa teatru stała się najwyższym priorytetem. Dzięki wysiłkom burmistrza Antonio Greppiego i komisarza Antonio Ghiringhelliego, ponowne otwarcie nastąpiło już 11 maja 1946 roku. Audytorium, czyli serce gmachu Audytorium jest arcydziełem projektu teatralnego. Cechuje je wystawne, a zarazem eleganckie wnętrze. Dominująca kolorystyka to karmazynowy aksamit i kość słoniowa. Wyraźnie odznaczają się złocone sztukaterie. Ściany zdobią złote motywy medalionów i kwiatów. Teatr ma kształt podkowy z sześcioma poziomami: czterema rzędami lóż, a nad nimi dwiema galeriami. Naprzeciwko sceny znajduje się wielka, dwupoziomowa loża królewska, historycznie zarezerwowana dla rodziny królewskiej. Żyrandol Najcharakterystyczniejszym elementem wnętrza, zawieszonym w samym jego centrum, jest wspaniały żyrandol. Zainstalowany w 1823 roku, stał się obiektem niemałych kontrowersji. Niektórzy postrzegali to jako naruszenie prywatności lóż i symbol austriackiego nadzoru. Obecny jest kopią oryginału, który został zniszczony w bombardowaniu w 1943 roku. Akustyka Kluczowym elementem oryginalnego projektu i znakiem rozpoznawczym teatru stała się wyjątkowa akustyka. Kształt podkowy i starannie dobrane materiały zapewniały doskonałą klarowność dźwięku w każdym zakątku sali. Należy jednak wspomnieć, że w swojej długiej historii gmach podlegał licznym renowacjom i przebudowom, zwłaszcza po II wojnie światowej. W rezultacie pierwotna akustyka została utracona. Dopiero prace wykonane w latach 2002–2004, które obejmowały między innymi usunięcie dywanów i instalację specjalnie zaprojektowanej podłogi parkietowej na parterze, wzmocniły wibracje i transmisję dźwięku. Zwiedzanie wspaniałej opery La Scala to czynny teatr, ale gmach można zwiedzać i nie trzeba w tym celu kupować biletu na spektakl. Na trzecim piętrze znajduje się Museo Teatrale alla Scala, w którym eksponowane są wystawy przybliżające historię tego wspaniałego obiektu. Zwiedzanie rozpoczyna się w foyer. Stamtąd można przejść do jednej ze znajdujących się na trzecim piętrze lóż, oczywiście pod warunkiem, że akurat nie odbywa się spektakl, próba lub inne wydarzenie. Dalej przechodzi się do sal wystawowych. W pierwszej prezentowane są sylwetki najsławniejszych artystów, którzy występowali na scenie teatru. Ekspozycja obejmuje też kolekcję instrumentów muzycznych, medali, porcelany, mebli i obrazów. W drugiej sali znajduje się wystawa o historii budynku. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten jeden list mógł zmienić losy Williama Szekspira – co się z nim stało?
William Szekspir – twórca ponadczasowych dramatów i mistrz języka – skrywał wiele tajemnic. Biografia angielskiego dramatopisarza jest pełna jest tajemniczych epizodów, jak choćby okres „zagubionych lat”, rodzinnych sekretów i zaskakujących faktów, takich jak złoty kolczyk czy marihuana w ogrodzie.
Spis treści: Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej Co napisał William Szekspir? Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo Spory o autorstwo – alternatywne teorie Dziedzictwo i upamiętnienia Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce William Szekspir, jeden z najbardziej cenionych dramatopisarzy w historii literatury, do dziś fascynuje nie tylko swoją twórczością, ale też niejednoznaczną biografią. Choć pozostawił po sobie 39 sztuk, 154 sonety i dziesiątki idiomów, które weszły do codziennego języka angielskiego, życie Anglika wciąż owiane jest tajemnicą. Kim był naprawdę? Czy miał brata aktora? Dlaczego jego nazwisko zapisano na tyle różnych sposobów? I co miał wspólnego z marihuaną? Wczesne życie i edukacja Williama Szekspira Rodzina i dzieciństwo w Stratford-upon-Avon William Szekspir urodził się 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon, niewielkim, lecz dobrze prosperującym miasteczku w hrabstwie Warwickshire. Był trzecim z ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a – rękawicznika, lokalnego polityka i późniejszego burmistrza miasta, oraz Mary Arden – córki zamożnego właściciela ziemskiego z wpływowego rodu Ardenów, jednej z najstarszych rodzin szlacheckich w hrabstwie. Rodzina Szekspira była częścią klasy średniej o aspiracjach szlacheckich. Ojciec Williama w 1571 roku pełnił funkcję bailiffa (odpowiednik burmistrza), co świadczyło o jego dużym autorytecie i pozycji społecznej. W 1596 roku rodzina uzyskała prawo do herbu szlacheckiego, co formalnie potwierdziło ich awans społeczny. Dzieciństwo Williama przypadło na czas burzliwych przemian religijnych i społecznych w Anglii epoki elżbietańskiej– co mogło wpłynąć na jego przyszłe zainteresowanie konfliktami społecznymi i politycznymi, które często pojawiają się w jego twórczości. Okres edukacji i pierwsze lata pracy William najprawdopodobniej uczęszczał do Stratford Grammar School, jednej z najlepszych szkół prowincjonalnych w Anglii. Nauka była intensywna i opierała się głównie na języku łacińskim, klasycznej literaturze oraz gramatyce i retoryce Cycerona, Horacego, Owidiusza i Wergiliusza. Uczniowie często zaczynali zajęcia już o 6 rano, a kończyli o 17 – pięć dni w tygodniu. Nie istnieją bezpośrednie dowody, że Szekspir uczęszczał do tej szkoły, jednak ze względu na pozycję jego ojca oraz poziom wykształcenia ujawniający się w późniejszych dziełach, jest to niemal pewne. W wieku 18 lat Szekspir ożenił się z Anne Hathaway, kobietą o osiem lat starszą, pochodzącą z wioski Shottery, nieopodal Stratfordu. Ślub odbył się w pośpiechu – istnieją przypuszczenia, że był to „ślub z przymusu”, gdyż kilka miesięcy później urodziła się ich córka Susanna. W 1585 roku para doczekała się bliźniąt – Hamneta i Judith. Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, co mogło wpłynąć na emocjonalną głębię późniejszych tragedii Szekspira, w tym „Hamleta”. Nie wiadomo, czym dokładnie zajmował się Szekspir przed wyjazdem do Londynu, ale istnieją hipotezy, że pracował jako nauczyciel, pomocnik adwokata lub był zaangażowany w działalność teatralną już na prowincji. Ten etap życia, poprzedzający jego sławę, nadal pozostaje częściowo nieodkryty. Lata „zagubione” (1585–1592) – teorie i hipotezy Po narodzinach bliźniąt w 1585 roku William Szekspir znika z rejestrów historycznych na siedem lat – aż do momentu, gdy jego nazwisko pojawia się w 1592 roku w pamflecie Roberta Greene’a, krytykującego go jako uzurpatora literackiego. Ten nieudokumentowany etap jego życia określany jest mianem „zagubionych lat” (lost years) i należy do najbardziej tajemniczych okresów w jego biografii. Brak jednoznacznych źródeł historycznych z tego okresu otworzył pole dla licznych teorii i spekulacji. Jedna z hipotez głosi, że Szekspir uciekł z rodzinnego Stratfordu przed kłopotami prawnymi, prawdopodobnie po polowaniu na cudzej ziemi – co było wówczas surowo karane. Inna teoria sugeruje, że podróżował po kontynencie, szczególnie do Włoch, co miałoby tłumaczyć jego szczegółową wiedzę na temat włoskich realiów i znajomość tak wielu ciekawostek o Włoszech, co widać w takich sztukach jak „Wenecjanka z Werony” czy „Otello”. Alternatywne koncepcje wskazują, że mógł pracować jako nauczyciel domowy u katolickich rodzin szlacheckich, być może u Heskethów z Lancashire. Ten scenariusz mógłby tłumaczyć jego znajomość arystokratycznych zwyczajów oraz subtelności życia dworskiego, obecne w wielu dramatach pisarza. Istnieją także przypuszczenia, że już wtedy współpracował z trupami aktorskimi jako autor tekstów lub aktor objazdowy – zdobywając w praktyce wiedzę, która później pozwoliła mu zrewolucjonizować teatr elżbietański. Pewne pozostaje jedynie to, że w 1592 roku William Szekspir był już na tyle znany w Londynie, że jego działalność literacka wzbudzała zawiść i niepokój konkurencji. W tym samym roku miasto nawiedziła epidemia dżumy, która na pewien czas zamknęła teatry – co mogło wpłynąć na dalszy rozwój jego kariery jako autora poezji narracyjnej. Przyjazd do Londynu i początki kariery teatralnej Po raz pierwszy William Szekspir został publicznie wspomniany w 1592 roku przez Roberta Greene’a – wykształconego na uniwersytecie dramaturga, który w pamflecie „Groatworth of Wit” określił go mianem „młodego kruka upierzonego cudzymi piórami”. To jedno z pierwszych świadectw wskazujących na rosnącą popularność Szekspira w londyńskich kręgach literackich, a zarazem potwierdzające jego „niewłaściwe” – bo nieakademickie – pochodzenie. Oskarżenie o brak uniwersyteckiego wykształcenia świadczyło o elitarnym podziale w ówczesnym świecie sztuki – podziale, który Szekspir swoim talentem skutecznie przełamywał. Już w tym czasie współpracował z trupą teatralną The Lord Chamberlain’s Men, która miała prawo występować przed królową Elżbietą I. Początkowo był zaledwie jednym z autorów, jednak jego rola szybko rosła. Globe Theatre i udział w trupie aktorskiej W 1599 roku Szekspir, wraz z kilkoma członkami swojej trupy, zainwestował we własny teatr – Globe Theatre, zbudowany po północnej stronie Tamizy, w dzielnicy Bankside. Budulec pochodził z wcześniejszego teatru „The Theatre”, który aktorzy rozebrali i przenieśli w nowe miejsce pod osłoną nocy, aby uniknąć kosztów dzierżawy. Globe był teatrem o okrągłym kształcie, z drewnianą sceną i otwartym dachem, mieszczącym nawet do 3 tysięcy widzów. Szekspir był udziałowcem i jednym z głównych dostawców repertuaru, co pozwoliło mu łączyć działalność literacką z dochodową inwestycją biznesową – ewenementem jak na tamte czasy. Po wstąpieniu na tron Jakuba I, zespół przemianowano na The King’s Men, co jeszcze bardziej podniosło jego status i zapewniło mu oficjalny patronat królewski. Dzięki temu Szekspir zdobył przywilej występowania na dworze królewskim, a jego dramaty stały się częścią życia polityczno-kulturalnego Anglii. W Globe wystawiano zarówno jego tragedie, jak „Makbet” czy „Hamlet”, jak i komedie w rodzaju „Wieczoru Trzech Króli”. Jego sztuki cieszyły się ogromną popularnością wśród różnych warstw społecznych – od prostych mieszczan po arystokrację. Teatr stał się nie tylko przestrzenią rozrywki, ale i miejscem refleksji nad naturą ludzką, władzą, miłością i śmiercią. Warto dodać, że Szekspir był również czynnym aktorem – zagrał m.in. w sztuce „Henryk VI” i prawdopodobnie w „Hamlecie”, gdzie według niektórych relacji mógł wcielić się w ducha ojca Hamleta. Jego podwójna rola – artysty i przedsiębiorcy – pokazuje, że był nie tylko twórcą wielkich dramatów, lecz także wizjonerem teatru i nowoczesnym menedżerem sceny Co napisał William Szekspir? William Szekspir pozostawił po sobie imponujący dorobek literacki, który do dziś inspiruje twórców na całym świecie. Napisał 39 sztuk teatralnych, 154 sonety oraz kilka poematów narracyjnych, takich jak „Wenus i Adonis” czy „Gwałt na Lukrecji”. Dramaty Szekspira można podzielić na cztery główne kategorie: komedie, tragedie, kroniki historyczne, romanse. Do najbardziej znanych komedii należą „Sen nocy letniej”, „Wieczór Trzech Króli” i „Jak wam się podoba” – pełne dowcipu, intryg i przebieranek. Tragedie, takie jak „Hamlet”, „Makbet”, „Otello” czy „Król Lear”, ukazują dramat człowieka uwikłanego w władzę, namiętności i moralne konflikty. W dramatach historycznych – np. „Ryszard III”, „Henryk IV”, „Henryk V” – Szekspir odwołuje się do wydarzeń z dziejów Anglii, kształtując narodową tożsamość. Natomiast romanse, jak „Burza” czy „Opowieść zimowa”, łączą elementy fantastyczne z filozoficznymi refleksjami o odkupieniu i czasie. Dlaczego Szekspir podpisywał się na wiele sposobów? Mimo ogromnego znaczenia Szekspira dla kultury, niewiele zachowało się dokumentów bezpośrednio związanych z jego osobą. Znamy tylko sześć jego oryginalnych podpisów, z których każdy został zapisany inaczej: m.in. Shakspere, Shakspear, Shakespeare. Brak jednolitej formy zapisu nazwiska był typowy dla epoki, ale dla niektórych badaczy stał się pretekstem do kwestionowania jego autorstwa. Nie zachował się żaden kompletny rękopis jego dzieł literackich, co dodatkowo podsyca kontrowersje. Wyjątkiem jest fragment sztuki „Sir Thomas More”, w którym znajduje się tekst napisany charakterystycznym pismem przypisywanym Szekspirowi. Grafolodzy i paleografowie są zgodni, że fragment ten – pełen retorycznych figur i humanistycznej wrażliwości – najprawdopodobniej wyszedł spod jego ręki. Równie intrygujący jest brak jego listów czy dzienników, co skłania niektórych badaczy do spekulacji, że był osobą wyjątkowo dyskretną lub że jego dokumenty zaginęły w wyniku losowych okoliczności, takich jak pożar Globe Theatre w 1613 roku. Choć dowodów jest niewiele, historycy są zgodni, że pozostawione podpisy i dokumenty prawne jednoznacznie wskazują, że to właśnie William Shakespeare ze Stratford-upon-Avon był autorem przypisywanych mu dzieł. Życie prywatne – małżeństwo, dzieci, bracia Ślub Williama Szekspira z Anne Hathaway odbył się 28 listopada 1582 roku, gdy William miał zaledwie 18 lat, a Anne była o osiem lat starsza. Ceremonia była pośpieszna – zaledwie sześć miesięcy przed narodzinami ich pierwszego dziecka, Susanny, co może świadczyć o presji społecznej i konieczności legalizacji związku. Anne pochodziła z dobrze sytuowanej rodziny rolniczej z wioski Shottery, położonej niedaleko Stratfordu. Para miała troje dzieci: córkę Susannę (ur. 1583) oraz bliźnięta Hamneta i Judith (ur. 1585). Niestety, Hamnet zmarł w wieku 11 lat, prawdopodobnie na skutek epidemii dżumy – jego śmierć do dziś budzi spekulacje, czy nie miała wpływu na melancholijny ton tragedii „Hamlet”, napisanej kilka lat później. William przez większość życia mieszkał i pracował w Londynie, podczas gdy Anne z dziećmi pozostała w Stratford. Ich relacje są trudne do ocenienia z perspektywy historycznej – nie ma żadnych zachowanych listów między małżonkami. Jednakże w testamencie Szekspira Anne otrzymała jedynie „drugie najlepsze łoże”, co przez niektórych interpretowane jest jako znak chłodnych stosunków, a przez innych jako powszechny zwyczaj tamtej epoki (najlepsze łoże było zwykle zarezerwowane dla gości). Bracia Szekspira również związani byli z teatrem. Najmłodszy, Edmund Shakespeare, został aktorem i występował w Londynie, najpewniej w tych samych teatrach, co William. Zmarł młodo, w wieku około 27 lat, w 1607 roku – został pochowany w kościele Southwark Cathedral, a koszty pogrzebu prawdopodobnie pokrył William. Brat Edward z kolei był mniej znany i pozostaje postacią o niejasnym życiorysie. Ciekawostki – marihuana i degustacja piwa W 2001 roku południowoafrykańscy naukowcy zbadali fragmenty glinianych fajek znalezionych w ogrodzie posiadłości Szekspira w Stratford-upon-Avon. Analiza chemiczna ujawniła obecność kannabinoidów, co może sugerować, że Szekspir – jak wielu ludzi jego epoki – eksperymentował z roślinami psychoaktywnymi, w tym marihuaną. Choć nie ma na to niepodważalnych dowodów, odkrycie to wywołało duże zainteresowanie w mediach i środowiskach naukowych. Z kolei jego ojciec, John Shakespeare, pełnił funkcję tastera – inspektora jakości piwa i wina jako radny Stratfordu. W tamtym czasie była to odpowiedzialna funkcja urzędowa, która polegała m.in. na sprawdzaniu czystości trunków i właściwego nalewania ich w karczmach. To doświadczenie ojca mogło sprawić, że William od młodości miał kontakt z kulturą degustacji alkoholi i znane mu były realia życia codziennego różnych klas społecznych – co znajduje odzwierciedlenie w realistycznych dialogach karczemnych w jego sztukach, takich jak „Henryk IV” czy „Falstaff”. Wpływ na język i kulturę – neologizmy i dziedzictwo William Szekspir wywarł głęboki i trwały wpływ na rozwój nowożytnego języka angielskiego. Jego twórczość wprowadziła nie tylko nowe słownictwo i idiomy, ale także nowatorskie struktury gramatyczne i syntaktyczne, które z czasem ugruntowały się w języku codziennym i literackim. Badacze szacują, że Szekspir stworzył lub spopularyzował około 1700 słów i wyrażeń, które dziś są integralną częścią angielszczyzny. Do najbardziej znanych należą: „break the ice” (przełamać lody), „love is blind” (miłość jest ślepa), „wild-goose chase” (daremny pościg), „faint-hearted” (tchórzliwy), „green-eyed monster” (zazdrość). Często przekształcał rzeczowniki w czasowniki i tworzył nowe słowa przez dodawanie przedrostków i przyrostków. Dzięki popularyzacji dzieł Szekspira przez drukarnie i teatr, język używany w sztukach Szekspira stał się wzorcem literackim i kulturowym, co miało ogromne znaczenie dla standaryzacji angielszczyzny w okresie przejścia z średniowiecza do nowożytności. Współcześnie jego dzieła są nieustannie wystawiane i reinterpretowane na całym świecie – od teatrów narodowych po produkcje offowe i filmowe. Adaptacje jego sztuk pojawiają się w operze, balecie, musicalach, kinie (np. film „Romeo + Julia” Baza Luhrmanna) i telewizji. „Być albo nie być” to cytat, który przeszedł do języka potocznego jako symbol egzystencjalnego pytania o sens życia – nawet wśród tych, którzy nigdy nie czytali „Hamleta”. Spory o autorstwo – alternatywne teorie Od XIX wieku pojawiają się kontrowersje dotyczące autorstwa dzieł przypisywanych Williamowi Szekspirowi. Część badaczy i entuzjastów literatury twierdzi, że człowiek pochodzący z prowincji, bez wykształcenia uniwersyteckiego, nie mógł być autorem tak głębokich, erudycyjnych i zróżnicowanych dzieł, które wykazują znajomość prawa, medycyny, języków klasycznych, geografii i życia arystokracji. Najczęściej wskazywanymi „rzeczywistymi” autorami są: Edward de Vere, hrabia Oksfordu – arystokrata, poeta, dramaturg, człowiek dobrze wykształcony i obywatel dworu królewskiego; Francis Bacon – filozof, prawnik, uczony i pisarz, którego styl pisania rzekomo przypomina dramaty Szekspira; Christopher Marlowe – dramatopisarz i poeta, którego rzekoma śmierć w 1593 roku miałaby być mistyfikacją, umożliwiającą dalsze pisanie pod pseudonimem. Inne, bardziej egzotyczne teorie sugerują autorstwo Mary Sidney, królowej Elżbiety I, a nawet zbiorowości intelektualistów. Brakuje jednak jednoznacznych dowodów potwierdzających którakolwiek z tych teorii. Wszystkie znane dokumenty – prawa autorskie, świadectwa współczesnych, wpisy w rejestrach kościelnych i sądowych – konsekwentnie przypisują autorstwo dzieł Williamowi Szekspirowi ze Stratford-upon-Avon. Większość uznanych historyków literatury traktuje te alternatywne hipotezy jako interesujące, lecz marginalne spekulacje bez podstaw naukowych. Dziedzictwo i upamiętnienia William Szekspir zmarł 23 kwietnia 1616 roku, w wieku 52 lat – dokładnie w dniu swoich urodzin według kalendarza juliańskiego. Został pochowany w kościele Świętej Trójcy w Stratford-upon-Avon, gdzie do dziś można odwiedzić jego grób. Nad miejscem pochówku znajduje się epitafium z ostrzeżeniem przed przenoszeniem jego szczątków: „Good friend, for Jesus’ sake forbear, To dig the dust enclosed here. Blessed be the man that spares these stones, And cursed be he that moves my bones.” Ten rymowany napis od wieków odstraszał potencjalnych badaczy przed naruszeniem grobu – co być może tłumaczy, dlaczego jego ciało nigdy nie zostało ekshumowane. Dziedzictwo Szekspira jest niemal nieporównywalne z żadnym innym twórcą. Jego imieniem nazwano: krater na planecie Merkury; liczne instytucje edukacyjne, literackie i teatralne – m.in. Royal Shakespeare Company w Stratford, Folger Shakespeare Library w Waszyngtonie; ulice, parki, szkoły i muzea na wszystkich kontynentach; nagrody literackie i festiwale teatralne – w tym prestiżowe wydarzenia w Londynie, Nowym Jorku i Tokio. Dzieła Szekspira zostały przetłumaczone na ponad 100 języków, w tym esperanto i klingoński. Jego wpływ nie ogranicza się do literatury – jest obecny w edukacji, języku, filozofii, psychologii, a nawet kulturze popularnej. Współcześnie Szekspir to nie tylko autor – to symbol uniwersalnego geniuszu ludzkiego umysłu. Szekspir po polsku – pierwsze tłumaczenia i recepcja w Polsce Pierwsze polskie tłumaczenia dzieł Williama Szekspira pojawiły się na początku XIX wieku, a ich rosnąca popularność zbiegła się z narodowym romantyzmem i zainteresowaniem dramatem jako formą wyrazu tożsamości kulturowej. Za pierwsze pełne tłumaczenie sztuki Szekspira na język polski uważa się „Hamleta” w przekładzie Leona Ulricha, opublikowane w 1871 roku. Ulrich był również autorem przekładów „Makbeta”, „Otella” i „Romea i Julii”, które do dziś uznaje się za klasyczne i wpływowe. Wcześniejsze – fragmentaryczne lub parafrazowane – tłumaczenia pojawiały się już w XVIII wieku, m.in. w czasopismach i adaptacjach scenicznych. Znaczący wkład w popularyzację Szekspira w Polsce mieli również Julian Korsak i Józef Paszkowski, a później Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński. Ten ostatni dokonał jako jedyny w historii przekładu całego dzieła dramatycznego Szekspira na język polski, publikując w latach 70. i 80. XX wieku wszystkie 39 sztuk w jednej, spójnej wersji. Polska recepcja Szekspira zawsze łączyła elementy fascynacji uniwersalizmem jego przesłań z lokalnym kontekstem politycznym i kulturowym. Dramaty takie jak „Hamlet” czy „Makbet” odczytywano przez pryzmat walki o wolność, dylematów moralnych i kondycji człowieka – dlatego też Szekspir zajął trwałe miejsce w kanonie polskiej kultury teatralnej i literackiej. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Magiczne widowisko o Chrobrym. Tak świętuje Gniezno
Spektakl „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie” przyciągnął tysiące widzów. Trafiłem do onirycznego świata pełnego metafor i postaci nie z tego świata. Dlaczego to wydarzenie różni się od wszystkich dotychczasowych?
Spis treści: Tłumy widzów w centrum Gniezna Wehikułem w przeszłość Skala robi wrażenie Koniec to dopiero początek W tym roku mija 1000 lat od koronacji i śmierci pierwszego króla Polski, Bolesława Chrobrego. Za wschodnią granicą wojna, u nas – zawirowania polityczne i pogodowe. W mediach niewiele słychać o tej ważnej rocznicy. Tymczasem w ostatnich miesiącach w Gnieźnie odbywają się liczne imprezy upamiętniające koronację. Jednym z nich jest widowisko „Milenium Koronacji Bolesława Chrobrego w Gnieźnie”. Miałem okazję być na jego premierze w miniony piątek, 1 sierpnia. Tłumy widzów w centrum Gniezna Już na godzinę przed rozpoczęciem spektaklu, przed bramą na placu św. Wojciecha pojawiły się spore tłumy. Spektakl odbywa się w sześciu odsłonach – w każdej biorą udział 2 tysiące osób. Bilety na widowisko zostały wyprzedane – to w sumie aż 12 tysięcy wejściówek. Dla widzów przygotowano wygodne piętrowe trybuny. Każdy miał dobry widok na scenę, którą był trawiasty skwer przed Gnieźnieńską Katedrą. Spektakl zaczął się jeszcze przed oficjalnym początkiem. Przybyłych witali nie tylko stewardzi, ale też aktorzy, biorący w nim udział – można było z nimi zrobić sobie zdjęcie. Co ciekawe, nie byli to tylko wojowie czy postaci ze średniowiecza. Ta atrakcja cieszyła się dużym powodzeniem wśród przybyłych. Wehikułem w przeszłość Gdy usiadłem na trybunach, scenę wypełnił gęsty dym. Przemieszczały się po niej tajemnicze postaci. Sztuczna mgła spowijała aktorów i częściowo widzów przez cały spektakl. Poczułem się trochę jak w wehikule czasu, z którego jednak nie mogę wyjść. Odległą przeszłość obserwowałem z jego wnętrza, dlatego nie wszystko widziałem wyraźnie i nie wszystkie wydarzenia potrafiłem zrozumieć. Oniryczna atmosfera towarzyszyła mi przez cały godzinny spektakl. Jego centralnym punktem jest postać Bolesława Chrobrego, która gra w kości ze śmiercią. Król wspomina swoje życie. Można odnieść wrażenie, że była to jego spowiedź, albo podsumowanie dokonań na łożu śmierci. Skala robi wrażenie Największe wrażenie zrobiła na mnie skala przedsięwzięcia. Na scenie było 100 aktorów, kaskaderzy i jeźdźcy konni. Pojawiły się też zagadkowe wehikuły rodem ze świata snu. Doskonały był maping na Katedrze Gnieźnieńskiej. Trudno było mi uwierzyć, że nie patrzę na obraz na monitorze stworzony przez sztuczną inteligencję. Spektakl w swojej stylistyce przypomina przedstawienia teatralne ze współczesnych progresywnych scen, a nie historyczne widowiska takie jak odgrywana co roku Bitwa pod Grunwaldem. Sporo tutaj metafor i symboliki. „Spowiedź” Bolesława Chrobrego (czyli momenty, w których król przemawiał) była podana prosto i bez zbędnej poetyki, co kontrastowało z bogactwem warstwy wizualnej. Koniec to dopiero początek Po zakończeniu spektaklu było więcej czasu na kontakt z aktorami. Jeźdźcy z grup rekonstrukcyjnych podjechali do widzów na wierzchowcach. Można było też podejść do fragmentu średniowiecznej osady, a nawet przymierzyć hełm woja. Dlatego wielu przybyłych powoli opuszczało plac św. Wojciecha w Gnieźnie. Teraz można było wyjść z wehikułu czasu i dotknąć historii sprzed tysiąca lat. Stała się w końcu namacalna i nie ograniczona przez mgły prawieków. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Starożytna tragedia jak show na Broadwayu. Tak wyglądał teatr 2500 lat temu
Na Uniwersytecie w Cincinnati trwają przygotowania do wystawienia greckiej tragedii „Antygona”. Będzie najbardziej bliska oryginałowi – zapewniają twórcy. A zabrzmi jak hip-hop.
Spis treści: Naukowa rekonstrukcja antycznej sztuki O co chodzi w „Antygonie”? „Antygona” to starożytna tragedia grecka, którą każdy zna ze szkoły. Stworzył ją w V wieku p.n.e. Sofokles, który był też politykiem, dowódcą wojskowym i kapłanem. Ten jego dramat uznawany jest za arcydzieło antycznej literatury. Nic dziwnego, że do dziś bywa wystawiany na deskach teatru. Teraz „Antygona” trafi na nie ponownie, ale w nowej – a w zasadzie starej oprawie, bo możliwie najbliższej oryginałowi. Naukowa rekonstrukcja antycznej sztuki „Ożywić” sztukę postanowili wspólnie specjalistka w dziedzinie muzyki i dramatu starożytnego, Anna Conser i kierownik spektaklu dramatycznego – Brant Russell. Oboje są pracownikami amerykańskiego Uniwersytetu w Cincinnati. Aby to zrobić eksperci prześledzili muzyczne wzorce w zachowanych tekstach: poetyckie metrum (struktura rytmiczna wersu) oraz akcent toniczny. W ten sposób zrekonstruowano to, w jaki sposób chóry śpiewały i poruszały się w czasie antycznych przedstawień „Antygony”. Jak opisuje Anna Conser, antyczne przedstawienia były bardzo rytmiczne. – Najbliższą analogią może być hip-hop. Nacisk kładziony jest mniej na orkiestrację niż na połączenie słów, melodii i rytmu – podkreśliła ekspertka. To dość zaskakujące, bo często współczesne adaptacje tej tragedii wydają się być bardziej sztywne. – Ale w rzeczywistości było to bardziej jak przedstawienie na Broadwayu – uważa Conser. O co chodzi w „Antygonie”? Antyczna tragedia opowiada historię Antygony, księżniczki, która łamie prawo, aby pochować swojego zabitego brata po wojnie domowej i płaci za tę decyzję życiem. – Główną postacią w „Antygonie” nie jest Antygona, ale jej wuj Kreon, król, który postępuje zgodnie z literą prawa, nie robiąc wyjątków dla rodziny. Stara się robić to, co uważa za słuszne, ale odmawia kompromisu i w rezultacie traci wszystko – opisuje sztukę Conser. I zaznacza, że na scenie chór jest w centrum wszystkiego. – Błędem byłoby myślenie o chórze jako o zwykłych wykonawcach w tle, recytujących wersy w cieniu. Ich ody, pierwotnie wykonywane ze śpiewem i tańcem, były popisowymi występami – dodała Conser. Spektakl będzie mieć swoją premierę w kwietniu 2026 roku na Uniwersytecie w Cincinnati. Źródło: Uniwersytet w Cincinnati Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Teatr antyczny ma korzenie religijne. W pewnym sensie wyrasta z radosnego picia wina
Tak jak w większości dziedzin zachodniej kultury, fundamenty pod rozwój teatru położyli starożytni Grecy. Grecki teatr antyczny był jednak nie tylko rozrywką, ale także religijnym rytuałem i formą edukacji.
W tym artykule: Ewolucja teatru antycznego Jak wyglądał teatr antyczny Trzy antyczne jedności Najwybitniejsi twórcy teatru antycznego Grecki teatr antyczny korzeniami sięga misteriów religijnych łączących się ze świętem, tańcem i ekstazą. Mowa o Dionizjach, uroczystościach ku czci Dionizosa, boga wina i witalności. Początkowo występy w ich trakcie były nieskrępowane. Z czasem zaczęły jednak zyskiwać pewne formalne ramy. Głównym elementem tego przedstawienia było chóralne śpiewanie pieśni zwanych dytyrambami przez odzianych w koźle skóry uczestników, którym przewodził koryfeusz. Ewolucja teatru antycznego Za twórcę teatralnego spektaklu uchodzi Tespis, którego wędrowna trupa dawała przedstawienia na wiejskich obszarach Grecji, wykorzystując do tego czółno na kołach. W 534 roku p.n.e. na zaproszenie rządzącego wówczas Atenami tyrana Pizystrata Tespis wystawił w mieście przedstawienie na początek Wielkich Dionizji. A zatem w tym okresie nadal zachowywało ono pierwiastek sakralny, stanowiąc część obchodów religijnego święta. Tespis wprowadził pierwszego aktora, dialog z chórem oraz mówiony prolog, czyli wstęp do prezentowanej historii. Rozwiązania te dały początek dramatowi, którego istotą jest przecież dialog. Z czasem w trakcie ateńskich Wielkich Dionizji urządzano konkurs dla trzech autorów, z których każdy miał jeden dzień na prezentację swych dokonań. Każdy dramaturg proponował publiczności cztery sztuki. Budowle starożytnej Grecji – najważniejsze wzniesione obiekty. Gdzie można je zobaczyć? Budowle starożytnej Grecji to bez wątpienia jedna z największych atrakcji tego niezwykle pięknego kraju. Które z nich należy uznać za najważniejsze? Zapraszamy na wycieczkę szlakiem prezen... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/budowle-starozytnej-grecji-najwazniejsze-wzniesione-obiekty-fot-miguel-palacios-cover-getty-images-1da8461.jpeg" width="938" height="611" alt="Budowle starożytnej Grecji - najważniejsze wzniesione obiekty (fot. Miguel Palacios/Cover/Getty Images)" title="Budowle starożytnej Grecji - najważniejsze wzniesione obiekty (fot. Miguel Palacios/Cover/Getty Images)" /> Nawiasem mówiąc, przedstawienia teatralne miały funkcję jednoczącą Ateńczyków. Były dostępne dla wszystkich mieszkańców miasta, w tym kobiet, niewolników i dzieci. Uboższym uczestnictwo zapewniało wsparcie z publicznej kasy. Jak wyglądał teatr antyczny Początkowo publiczność przedstawień rozsiadała się na zboczu, u stóp którego dawano występ. Z czasem pojawiły się stałe miejsca takich wydarzeń, specjalne drewniane ławy dla widzów i wreszcie budowle z kamienia. Centralna część takiej konstrukcji, początkowo okrągła lub eliptyczna, a ostatecznie półkolista, nosiła nazwę orchestra. Za nią, naprzeciw widowni, wznosiła się skene. Budowla mająca troje drzwi, przez które aktorzy wchodzili na podest zwany proskenion, który po pewnym czasie zaczął pełnić funkcję sceny. (Pierwotnie sceną była orchestra. Potem pozostał na niej tylko chór, aktorzy zaś przenieśli się na proskenion). Skene stanowiła garderobę i jednocześnie element scenografii, tło akcji. Publiczność nosiła nazwę theatron - stąd wzięło się nasze słowo „teatr”. Jedną z pierwszych stałych konstrukcji teatralnych w starożytnej Grecji był wzniesiony w VI wieku p.n.e. Teatr Dionizosa, usytuowany u stóp Akropolu w Atenach, w miejscu świętego kręgu Dionizosa (stąd okrągła orchestra), początkowo drewniany. Dopiero w 336 roku p.n.e. wzniesiono kamienny, którego ruiny przetrwały do naszych czasów. Wykorzystujący naturalny stok półkolisty amfiteatr miał szerokość 100 i wysokość 90 m. Widownia liczyła 78 rzędów podzielonych w poziomie na trzy części. Przecinało ją 7 promieniście biegnących przejść. Komunikacja w obiekcie była ważna, bo przewidziany był on na 17 tys. widzów. W praktyce wchodziło ich tam jednak znacznie więcej. Warto w tym miejscu wspomnieć, że kamienne teatry greckie miały zdumiewającą wręcz akustykę. Kwestie aktorów były doskonale słyszalne nawet na najdalszych miejscach w ostatnich rzędach, mimo wielotysięcznej widowni. Teatr Dionizosa stał się wzorem dla innych konstrukcji tego rodzaju wznoszonych potem w rozległych obszarach zdominowanych przez kulturę grecką. Potem z koncepcji tej skorzystali starożytni Rzymianie. W kręgu Morza Śródziemnego powstało bardzo wiele amfiteatrów, a ruiny wielu z nich możemy podziwiać po dziś dzień. Demokracja ateńska: jak kryzys zadłużenia i rozwój sztuki wojennej przyniosły światu rządy ludu W plemiennym okresie rozwoju ludzkość zwykle praktykowała pierwotną demokrację wiecową. Później, wraz z rozwojem miast i handlu, społeczeństwa mocno się zróżnicowały pod względem maj... Trzy antyczne jedności Klasyczny teatr antyczny zachowywał zasadę trzech jedności: czasu, miejsca i akcji. Oznaczało to, że historia musiała się rozgrywać jednego dnia, w jednym miejscu i ograniczać do jednego fabularnego wątku. Istotne dla rozwoju akcji wątki poboczne były publiczności relacjonowane przez posłańca. Przedstawienie tragedii miało wywołać w widzu katharsis, czyli rodzaj emocjonalnego wstrząsu. Aktorami w teatrze antycznym byli wyłącznie mężczyźni. Wcielali się oni także w postaci kobiece. Aktorzy występowali na koturnach, przywdziewali maski, symbolizujące konkretne postaci dramatu, i powłóczyste szaty. Dzięki temu aktor zmieniając maski, mógł w jednym przedstawieniu grać różne postaci. Aktorzy byli doskonale opłacani, a spektakle były przedsięwzięciami bardzo kosztownymi. Najwybitniejsi twórcy teatru antycznego Choć tragedie greckie powstawały przez kilka wieków, wszystkie zachowane do naszych czasów są autorstwa najwybitniejszych autorów: Ajschylosa (525–456 p.n.e.), Sofoklesa (496–406 p.n.e.) i Eurypidesa (480–406 p.n.e.). Tragedia stanowiła podstawowy gatunek dramatyczny, którego istotą było zderzenie jednostki z wartościami lub siłami wyższymi. Konflikt ten kończył się dla bohatera katastrofą. Każdy ze wspomnianych autorów miał na koncie mniej więcej 100 dramatów, z których do naszych czasów zachowało się jednak stosunkowo niewiele. Wraz z rozwojem ich twórczości ewoluował też grecki teatr. Wprowadzali oni bowiem istotne innowacje: Ajschylos zastosował drugiego aktora, zwiększając partie dialogowe. Ograniczył rolę chóru, dodał też akcję rozgrywającą się poza sceną; Sofokles dołożył kolejnego aktora (trzeciego), skontrastował bohaterów i zastosował psychologiczną motywację ich działań; Eurypides pogłębił realizm, psychologię postaci, zainicjował chwyt deus ex machina. Zapoczątkował rozwój tragikomedii, dając czasem szczęśliwe zakończenia swoich dzieł. Gatunkiem opozycyjnym do tragedii była komedia. Cechował ją śmiały, często sprośny język, elementy satyry społecznej czy politycznej oraz motywy fantastyczne. Najsłynniejszym autorem sztuk tego gatunku jest Arystofanes (446–385 p.n.e.). Teatr, tragedia, komedia, koturn, scena, koryfeusz – te i wiele innych pojęć i koncepcji związanych z teatrem dwa i pół tysiąclecia później pozostaje żywym dziedzictwem greckiej kultury.
Sarumawashi: japoński małpi teatr. Tresowanie makaków to jeszcze tradycja czy już przemoc?
Japońskie makaki są od wieków wykorzystywane do celów rozrywkowych. Ale dziś angażowanie tych zwierząt do cyrkowych sztuczek budzi coraz więcej kontrowersji. Czy to tradycja czy przemoc?
Sześć japońskich makaków ubranych w stroje do gry w piłkę nożną stoi wyprostowanych na smyczach i posłusznie kopie piłkę na murawie w tę i z powrotem, ku uciesze ich treserów i wiwatujących widzów podczas meczu towarzyskiego Japonia-Brazylia. Małpki w niebieskich bluzach (Japonia) wyglądają na postawniejsze, ale brazylijska żółta obsada jest szybsza – szczególnie gdy gracz z numerem 10 przestaje lizać sobie dłonie. Nagle dziesiątka znajduje się w posiadaniu piłki, strzela i zdobywa gola. Zwycięstwo! Japońska drużyna kłania się, a tłum wybucha śmiechem. Była to jedna z rozgrzewek przed głównym halowym meczem w amfiteatrze w japońskim Nikko Saru Gundan, atrakcji znajdującej się w mieście Nikko. Podczas przechadzki po dziedzińcu natknąłem się na makaka ubranego w pieluchy i pomarańczowe dresy ogrywającego w cymbergaja 5-letniego chłopca. Za każdym razem, gdy krążek zbliżał się do małpki, zwierzę odpychało go z powrotem w kierunki bramki przeciwnika. Inna małpka rozdawała karteczki z przepowiedniami. Na głównej scenie plenerowej makak płci męskiej przyjmował pozy macho i przeskakiwał przez wysokie przeszkody. Wkrótce nadszedł czas, by stawić się w amfiteatrze, gdzie Yuria Suzuki i Riku, jej towarzysz z rzędu naczelnych, parodiowali popularny japoński program policyjny. Sierżant Suzuki udawała, że odsyła kapitana Riku na miejsce zgłoszonego przestępstwa, a ten zanurkował za kurtynę i wrócił z nożem rzeźniczym – gumowym rekwizytem – wbitym w głowę. Na koniec pokazu cyrkowego Riku, ubrany w spodnie w grochy i różową kamizelkę, przeskoczył przez czeluść między schodami i stanął do góry nogami na jednej ręce na chwiejącym się słupku. Występy w Nikko Saru Gundan mają swoje korzenie w tradycyjnej japońskiej kulturze. Ewoluowały z widowiska znanego jako sarumawashi – małpie występy – które oparte są na wierzeniu, że saru (małpka) jest opiekunem koni i mediatorem między bogami a ludźmi zdolnym do odstraszania złych duchów i oczyszczania ścieżki do szczęścia. Podobnie jak kabuki, sarumawashi były wykonywane w publicznych teatrach już tysiąc lat temu. Lecz w nowoczesnej Japonii duchowe znaczenie tej tradycji zanika. Dziś występy małpek przypominają popisy cyrkowe. Wiele zwierząt jest szkolonych przy użyciu pozytywnych metod, lecz niektóre poddawane są surowej dyscyplinie i metodom siłowym, mówi Keiko Yamazaki, członek zarządu Japońskiej Koalicji na rzecz Dobrostanu Zwierząt. Małpy trzymane w niewoli są chronione przez japońskie prawa ochrony zwierząt, lecz przepisy te koncentrują się bardziej na właściwym traktowaniu popularnych zwierząt domowych. – Wiele grup prozwierzęcych lobbuje na rzecz kociąt i szczeniaczków, np. oprotestowują schroniska, w których zwierzęta poddawane są eutanazji – mówi Yamazaki. – Naszym celem jest sprawienie, żeby przepisy dotyczące dobrostanu zwierząt będą odnosiły się do wszystkich zwierząt w Japonii – od gospodarskich, przez żyjące w zoo, aż do tych wykorzystywanych do doświadczeń. Japonia ma długa historie wykorzystywania zwierząt w celach rozrywkowych, ale szacunek do tradycji nie powinien przeważać nad złym traktowaniem małpek, mówi Yamazaki. – Sytuacja jest analogiczna do tej w cyrkach. Jeśli spojrzymy wstecz, zobaczymy, ze zwierzęta były tresowane przy użyciu metod siłowych, a małpi biznes nie jest tu wyjątkiem. Ale kultura ewoluuje, nie jest wyryta w kamieniu. Wersje sarumawashi, które możemy zobaczyć w XXI w., różnią się od siebie. Możemy zobaczyć małpki ubrane w różowe sukieneczki z falbankami wykonujące salta w tył na ulicznych festiwalach, ale tez wychowanków Nikko Saru Gundan grających na pianinie w filmikach udostępnianych na YouTubie. Podczas wycieczki śladami kultury sarumawashi widziałem przeróżne występy i odwiedziłem bar w Utsunomiya, gdzie małpki serwują zimne piwo i ciepłe ręczniki do rak w maskach z papier mâché. W naturze japońskie makaki, znane tez jako małpy śnieżne, to zwierzęta niezwykle wytrzymałe. Żaden inny ssak z rzędu naczelnych poza człowiekiem nie zamieszkuje terenów wysuniętych tak daleko na północ. W Małpim Parku Jigokudani można na żywo zobaczyć obrazki dobrze znane z pism i filmów przyrodniczych, przedstawiające małpy śnieżne wylegujące się w gorących źródłach. Tylko ze tu dzieje się to na oczach tłumów turystów robiących im zdjęcia oraz sobie selfie. Mimo swej potocznej nazwy małpy śnieżne można spotkać na terenie całego kraju, włączając w to południowe rejony lasów podzwrotnikowych. Zwierzęta te jedzą wszystko – rośliny i owoce, insekty, korę. Ich zróżnicowana dieta sprawiła, ze znalazły się na celowniku rolników. Co roku dokonane przez małpki szkody w uprawach – głównie warzyw i owoców – są liczone w milionach dolarów. Aby powstrzymać zwierzęta, rolnicy stosują ogrodzenia, strachy i materiały pirotechniczne. W niektórych okręgach mogą składać skargi w agencjach zarządzających programami eliminowania szkodników. W rezultacie, wg danych ministerstwa środowiska, w Japonii zabijanych jest ponad 19 tys. małp rocznie. Skutkiem ubocznym tych programów są osierocone młode małpki, czasami zabierane przez zatroskanych mieszkańców i przekazywane podmiotom wykorzystującym je w rozrywce. Pewnego popołudnia w okolicach Yamaguchi, w towarzystwie 72-letniego Shuji Murasaki, wybrałem się na przechadzkę wiejską ścieżką biegnącą zboczem wzgórza. Murasaki zatrzymał się i wskazał na wielką pustą metalową klatkę, wielkości mniej więcej czterech szkolnych autobusów, umieszczoną pośrodku pola. Była to pułapka na grabiące plony małpki. W zeszłym tygodniu złapano w wiosce 10 małp, powiedział Murasaki. Nie wiedział, jakie były ich losy – najprawdopodobniej zostały zastrzelone, choć miał nadzieję, że odesłano je do zoo. Dwie takie uratowane młode małpki znalazły dom u jego syna, Kohei, który wyszkoli je na artystów. Murasaki, były aktor, należał do grupy osób, które wskrzesiły tradycyjne sarumawashi, po tym jak praktycznie zaniknęło w latach 60. Obecnie mężczyzna jest na emeryturze i przekazał swą wiedzę na temat duchowych korzeni sarumawashi synowi Kohei. Jego występy hołdują oryginalnym wschodnim ideom, wyjaśnił Murasaki. – Zwierzęta są mediatorami między publicznością a Bogiem – to nie jest tylko małpi występ, to cała ceremonia. W japońskich wierzeniach każde zwierzę zna drogę do zapewnienia szczęścia, kontynuuje mężczyzna, a w tradycyjnej sztuce sarumawashi każda sztuczka wykonywana przez małpę ma znaczenie. Kiedy treser okręca zwierzę, trzymając je za ramiona, oczyszcza przestrzeń, na której odbywa się widowisko, a kiedy małpa skacze przez dwa koła, rozdaje zdrowie i długie życie, natomiast małpki chodzące na szczudłach ziszczają prośby o zdrowie i szczęście dzieci. Niełatwo jest nauczyć zwierzęta tak skomplikowanych trików. Nawet opanowanie podstawowych sztuczek może zająć małpce rok. Pierwszy krok to nauczenie jej siadania na stołku. Treser stawia stołek i poklepuje go, pokazując małpce, aby usiadła. Jeśli zwierzę posłucha, trener zasypuje je pochwałami. Następny krok to chodzenie na dwóch łapach. Bardzo nienaturalne dla małp, jak podkreśla Murasaki. Stopniowo treser i małpa przechodzą do bardziej wyszukanych sztuczek i popisów gimnastycznych. Kiedy zwierzę dojdzie do perfekcji w chodzeniu na maleńkich szczudłach, zastępowane są one wyższymi. Murasaki i jego syn pozwalają małpkom przejąć inicjatywę, mówi mężczyzna, ponieważ alternatywne metody – krzyki i bicie – zburzyłyby zaufanie. Metody tresury są jednak różne. Podczas mojej wizyty w Nikko Saru Gundan, Tsuyoshi Oikawa, tamtejszy trener od 20 lat, powiedział mi, że tradycyjne metody używane przez opiekunów polegały na wykorzystywaniu dominacji, która miała pokazać zwierzęciu, że człowiek jest wyżej w hierarchii. Aby zaprowadzić porządek, krzyczeli, a czasami nawet gryźli małpki. Oikawa mówi, że sam używa pozytywnego wzmocnienia poprzez kombinację zabawy z dyscypliną słowną. – Traktujemy je jak dzieci. Jeśli dadzą dobry występ, chwalimy je. Ale jeśli nie – ganimy. Na świecie atrakcje jak te oferowane przez Nikko Saru Gundan spotyka coraz większa krytyka, dlatego też wiele cyrków zamyka się i wiele państw zakazuje ich działalności. – Niestety historia pokazała nam, że nie możemy polegać na rządach państw w kwestii ochrony zwierząt, szczególnie w takich krajach jak Japonia, gdzie regulacje prawne w tym zakresie są niezadowalające. Nikt nie monitoruje warunków życia, sesji treningowych, kwestii odseparowywania młodych od matek lub tego, co dzieje się ze zwierzętami, gdy już nie mogą być wykorzystywane w przemyśle rozrywkowym – tłumaczy Jason Baker, wiceprezydent międzynarodowej organizacji Ludzie na rzecz Etycznego Traktowania Zwierząt. Oikawa mówi, że ludzie mający krytyczne zdanie na temat etycznego aspektu wykorzystywania zwierząt w celach rozrywkowych nie rozumieją japońskiej kultury sarumawashi. – My kochamy małpy, jesteśmy po ich stronie. Nie używamy siłowych metod tresury. Satoshi Harada pracował jako treser przy małpich pokazach, zanim został dyrektorem i głównym treserem w kompanii Sen-zu No Sarumawashi organizującej małpie występy podczas ulicznych festiwali, w szkołach i na imprezach. Kiedy spotkałem się z nim w główniej siedzibie trupy w Kawasaki, powiedział, że chce unikać stresujących metod szkoleniowych, koncentrując się na pozytywnym wzmocnieniu i okazywaniu serdecznych uczuć, włączając w to nawet wspólne spanie z małpkami, gdy są jeszcze bardzo młode. Weszliśmy do pokoju, gdzie trenuje trupa. Harada przedstawił mi swoich kolegów oraz ich futrzastych współpracowników w pieluchach, wśród których były cztery młodziutkie małpki. Wyjaśnił, że grupa trzyma się rygorystycznego harmonogramu treningów – dwie godziny rano i dwie godziny po południu, z wyjątkiem dni, kiedy zwierzęta mają występy. Wcześniej w godzinach porannych z zachwytem obserwowałem akrobatyczne popisy tych zwierząt podczas pokazu dla 300 dzieciaków siedzących po turecku w sali gimnastycznej. Gwiazdą występu był Ponzo ubrany w jaskrawożółtą kamizelkę i czarny kombinezon. Dzieci piszczały z zachwytu, gdy małpki bezbłędnie wykonywały swoje sztuczki, kroczyły przez audytorium na szczudłach górujących nad Haradą czy katapultowały się ponad chłopcem, który na ochotnika zasiadł na krześle. – Ankoru! Ankoru! – zakrzyknęły dzieci. – Bis! Bis! Po powrocie do siedziby Sen-zu treserzy rozebrali małpy z pieluch i zamknęli w metalowych klatkach, gdzie przebywają w czasie wolnym od występów. Następnie przystąpili do swych codziennych czynności: zeskrobywania odchodów z tac umieszczonych pod klatkami i przygotowywania misek pełnych pomarańczy, jabłek i bananów na kolację dla makaków. Postawili miski w rządku na podłodze i jednocześnie podali posiłek swoim artystom. Była piąta po południu, czas na powrót do domu. Wrócą przed śniadaniem, by przygotować się na kolejny występ. Źródło: NationalGeographic.com: Circus-like performances by snow monkeys in Japan contradict their long-revered status
Siła nostalgii i sztuka iluzji. Zaglądamy za kulisy spektaklu, który każdego dnia na całym świecie wystawiany jest co najmniej siedem razy
Jeden ze spektakli "Mamma Mia!" odbywa się w Warszawie, w Teatrze Muzycznym ROMA. Jako jedyny tytuł w Polsce zdobyliśmy prawa do pokazania spektaklu od kulis.
Zobacz galerię: Mamma Mia! w Teatrze Muzycznym ROMA >>> W taki wieczór budynek teatru przy ulicy Nowogrodzkiej jest niczym akumulator naładowany dobrą energią. Oddaje ją widzom, którzy przychodzą tu, by dać się porwać przedstawieniu, w którym miłość, morze, słońce i przeboje kwartetu ABBA tworzą zaczarowany koktajl. Energia ta kumuluje się od wczesnego popołudnia, kiedy to panie garderobiane zaczynają szykować kostiumy artystów. Mają co robić, bo każda z występujących na scenie 28 osób zmienia strój cztery do sześciu razy w trakcie przedstawienia. A w kulisach „w odwodzie” dyżurują tancerze, żeby w razie czego zastąpić któregoś z kolegów. Na 2 godz. przed spektaklem zjawia się ekipa techniczna. Trzeba przygotować scenografię, światła i efekty specjalne. Na małą grecką wyspę przenoszą widzów ogromne ściany LED-owe. Nowoczesna technologia tworzy iluzję błękitnego nieba i morza, które skrzy się w słońcu dzięki… lustrzanym płytkom pokrywającym podłogę sceny. Ekrany nieustannie „żyją” – obraz na nich zmienia się niemal co sekundę. Z kolei zapadnie zostały tak zaprogramowane, by mogły poruszać się również w górę amplitudowym ruchem. Dzięki temu w jednej ze scen surferzy ślizgają się na falach w bryzgach piany z dymu scenicznego. Elementem scenografii są także platformy, na których zamontowana jest grecka tawerna. W pewnej chwili trzy elementy składające się na wielką dekorację zaczynają się obracać o 360 stopni względem środka sceny. Odległość między poszczególnymi częściami to zaledwie kilka milimetrów, a ponieważ poruszają się po nich lub biegają aktorzy, musi to być bardzo precyzyjny ruch. Gdy technicy przygotowują scenografię, w garderobach są już główne bohaterki przedstawienia – Donna i Sophie. – Postać, którą gram, to jedno z bardziej wymagających zadań, z jakim przyszło mi się mierzyć – mówi Anna Sroka-Hryń, musicalowa Donna. – W tym spektaklu trzeba połączyć aktorstwo, śpiew, taniec i sprawić, by widz miał poczucie lekkości wykonywanego zadania. To oznacza, że muszę pracować nie tylko nad głosem, ale też sprawnością fizyczną i regeneracją. Zosia Nowakowska, która gra rolę Sophie, przytakuje: – Mamma Mia! to dla aktorki duży wysiłek. Postać Sophie jest niezwykle energetyczna. Niemal cały czas biega lub tańczy. Na początku było to dla mnie wyczerpujące, także ze względu na emocje mojej bohaterki. Dziś już przyzwyczaiłam się do tego wysiłku, ale spektakl nadal wymaga ode mnie przygotowania, m.in. sporej ilości snu. Z minuty na minutę garderoby zapełniają się. Pozostali członkowie obsady szykują się do występu. Godzinę przed spektaklem wszyscy „rozgrzewają się” na scenie pod okiem choreografa Agnieszki Brańskiej w rytm muzyki, którą w orkiestronie częściowo ukrytym pod sceną gra 10-osobowy zespół instrumentalistów. Tymczasem drzwi teatru zostały otwarte dla publiczności, która niedługo pojawi się na widowni. A potem światła zgasną i sztuka iluzji przeniesie wszystkich na słoneczną wysepkę, na której tawernę prowadzi Donna, matka Sophie. Dziewczyna wychodzi za mąż i chce, by do ołtarza poprowadził ją ojciec. Problem w tym, że matka nigdy nie powiedziała jej, kim jest ów mężczyzna. Przez blisko 3 godz. widzowie będą przeżywać rozterki, smutki i wreszcie – szczęście bohaterów. Jednak happy end to nie koniec spektaklu. Nagle scena zmienia się w telewizyjne Studio 2, w którym w 1976 r. ABBA wystąpiła w Polsce. Koncert otwierała wtedy scena zejścia z 6-metrowych schodów i piosenka Dancing Queen. Od premiery w lutym 2015 r. w teatrze ROMA odbyło się ponad 500 przedstawień Mamma Mia!, a każde gromadzi około tysiąca widzów. Przeboje z lat 70., dzięki którym szwedzki zespół zdobył światowy rozgłos, wciąż mają moc. Tytuł, który dotychczas obejrzało ponad pół miliona widzów, pożegnamy w czerwcu. Tekst: Danuta Śmierzchalska
Z Himalajów do teatru. Zobacz "Waszą Wysokość”, spektakl inspirowany biografią Wandy Rutkiewicz
Propozycja dla wszystkich zafascynowanych złotą erą polskiego himalaizmu.
Zobacz galerię >>> Podczas wyprawy na Kanczendzongę ginie młody chłopak. Towarzysząca mu Wanda tłumaczy na konferencji prasowej, jak do tego doszło. Jeden z uczestników pogrzebu, reżyser dokumentalista proponuje Wandzie powrót po ciało zaginionego alpinisty na Kanczendzongę.Do wyprawy, z której ma powstać film, dołącza dziewczyna chłopaka, Anna oraz jej ojciec Jerzy, przyjaciel Wandy. Cała czwórka musi skonfrontować się nie tylko z surową naturą, ale i z własną, niełatwą, przeszłością. Tak zaczyna się „Wasza wysokość”, przedstawienie inspirowane m.in. biografią najsłynniejszej polskiej himalaistki Wandy Rutkiewicz. Premiera spektaklu w reżyserii Agnieszki Smoczyńskiej w TVP2 27 listopada (niedziela) o godz. 23.30.
122 dzieci na jednej scenie. Finałowy spektakl Brave Kids we Wrocławiu
​W ramach Wielkiego Spektaklu Finałowego Brave Kids wystąpi 21 dziecięcych grup artystycznych. Ich spektakl pokaże, że nie ma granic czy ras gdy w grę wchodzi przyjaźń i sztuka.
Większość młodych artystów pierwszy raz w życiu będzie mogła wystąpić na wielkiej scenie z profesjonalną obsługą techniczną, przed tysięczną publicznością, w wielobarwnych kostiumach, zarówno tych scenicznych jak i tych tradycyjnych. Dzieci zapamiętają ten występ na całe życie, a w trudnych chwilach przywołanie tego wspomnienia przypomni im, że marzenia się spełniają. Młodzi artyści w ciągu 3,5 tygodnia nie tylko wymieniali się swoimi umiejętnościami z zakresu sztuki i tradycji, ale także poznawali, zaprzyjaźniali się i pokazywali, że między dziećmi bariery znikają bardzo szybko. Nie mając wspólnego języka, dzieci stworzą kolaż mieniący się różnorodnością kultur, talentów i technik artystycznych. W tym roku na jednej scenie wystąpią dzieci z Brazylii, Maroko, Ukrainy, Gruzji, Meksyku, Słowacji, Ugandy, Hiszpanii, Mołdawii, Indii, Estonii, Rumunii, Indonezji, Macedonii, Polski, Nepalu, Izraela, Włoch, Iranu. Spektakl Finałowy Brave Kids obejrzycie we wtorek 12 lipca, godz. 18.00-90.00, w Hali Stulecia we Wrocławiu. Wstęp biletowany. Źródło: Materiały organizatora / Brave Festival
Rusza Brave Festival we Wrocławiu! Na początek niegrzeczny spektakl
Od dziś na dwa tygodnie Wrocław staje się stolicą "wykluczonych". Brave Festival to jedyne takie wydarzenie w Polsce, podczas którego w jednym miejscu przenika się tak wiele kultur, języków i systemów wartości. Pierwszy dzień otwiera premiera wyjątkowego spektaklu Teatru Pieśń Kozła. W ten weekend trzeba być we Wrocławiu!
"Crazy God" to spektakl niegrzeczny i niepokorny, tak przynajmniej mówią o nim jego twórcy. Premiera widowiska Teatru Pieśń Kozła już dziś na scenie Teatru Polskiego we Wrocławiu. Kręgosłupem sztuki stały się dwa ważne, choć oddalone w czasie i nastroju dzieła: "Hamlet" Williama Szekspira oraz "Skowyt" Allena Ginsberga. Co łączy dawną angielską sztukę z nowoczesnym ostrym poematem kontrkultury wymierzonym w konsumpcyjne USA? Grzegorz Bral, dyrektor artystyczny Brave Festival i jednocześnie reżyser spektaklu wyjaśnia, że właśnie z tego połączenia powstaje "ostra jak brzytwa opowieść" o kłamstwie, uzurpatorach i fałszu w różnych dziedzinach życia. Każda z pieśni i każdy z bohaterów to osobna historia. Dlatego każdy z nich jest rozpoznawalny także po kostiumie. Bo na efekt "Crazy God" składa się wiele elementów. Kostiumy, stworzone przez Alicję Grucę, swoją lekkością nawiązują do japońskich strojów ceremonialnych, jednak każdy z nich ma odpowiedni kolor i materiał korespondujący z charakterem postaci. Lekkości postaci przeciwstawiona jest brutalna, twarda i ciężka scenografia. Opracował ją prof. Robert Florczak, jest to 17 niezwykłych krzeseł, każde z nich jest osobną rzeźbą. - Nie przyporządkowywałem ich do artystów, ale każdy z aktorów znalazł swoje w sposób naturalny - mówi scenograf. Nie tylko praca ze scenografią była tak spontaniczna. Autorka muzyki Katarzyna Szwed przyznaje, że niektóre pieśni i aranżacje powstawały w trakcie przygotowań do spektaklu w obrębie całego zespołu. - To chemia międzyludzka - precyzuje kompozytorka. Spektakl "Crazy God" łączy w sobie wiele gatunków: jest tam i gospel, pieśni średniowiecznych chorałów, muzyka symfoniczna, a nawet mocna i dosadna pieśń z elementami rapu i r'n'b. Podobną mieszankę zobaczymy także wśród rozwiązań dramaturgicznych. Wszystko dlatego, że spektakl tworzą aktorzy z wielu stron świata. Przyjechali do Polski specjalnie by zagrać z Teatrem Pieśń Kozła. Już wiadmo, że spora część z nich zostanie w tej grupie na dłużej, tak szybko udało się im wrosnąć w zespół. Twórcy pytani o nastrój "Crazy God" nie pozostawiają wątpliwości, to nie jest łatwe i lekkie widowisko. Ta sztuka ma być przejmująca, ma nami wstrząsnąć i poruszyć do głębi. Gorąco polecamy wam to sprawdzić na własnej skórze w Teatrze Polskim we Wrocławiu podczas Brave Festival. Przypominamy też, że oprócz spektaklu Teatru Pieśń Kozła przez całe dwa tygodnie festiwalu czeka na was bogaty program koncertów, spektakli, spotkań i warsztatów. Odsyłamy was do programu i zapraszamy do Wrocławia!
Najnowszy spektakl „Return to the Voice” Teatru Pieśń Kozła czerpie ze szkockiej kultury i gaelickich pieśni. Powstał dzięki wyprawom badawczym na wyspy Skye i Lewis.
W 2012 roku twórcy spektaklu „Return to the Voice” podróżowali po wyspie Skye, na którą powrócili ponownie we wrześniu 2013 roku. Odwiedzili wtedy również wyspę Lewis. Poszukiwali wiedzy o gaelickiej muzyce, technikach wykonawczych i tradycji przekazu ustnego dawnych Szkotów. Równie inspirujące, jak archiwalne nagrania, były malownicze krajobrazy. Okryte mgłą zatoki, skały czy posypane zielenią nabrzeża wysp Skye i Lewis przenosiły w czasie do dziewiczej, gaelickiej Szkocji. W takiej aurze powstawał najnowszy spektakl Teatru Pieśń Kozła, który podbił serca publiczności i krytyków teatralnych w czasie tegorocznego prestiżowego festiwalu teatralnego - Fringe Festival w Edynburgu. - Każda tradycyjna pieśń ma swoje własne DNA, które odzwierciedla wibracje obecne w naturze. Pieśni mogą „przetłumaczyć” krajobraz na historie, melodie i harmonię. Dźwięki przedstawienia są jak lekarstwo, ukazujące przestrzenie, o których istnieniu nie wiedzieliśmy. Poprzez liczne melodie możemy opowiedzieć kilka historii jednocześnie – mówi Grzegorz Bral, reżyser spektaklu i dyrektor Teatru Pieśń Kozła. Fot. Materiały prasowe Stworzeniem niezwykłej muzyki zajęli się kompozytorzy Jean–Claude Acquaviva i Maciej Rychły. „Return to the Voice” jest pewnego rodzaju wyobrażeniem, fantazją na temat szkockiej kultury. Niemal wszystkie utwory są wykonywane w zanikającym języku gaelickim. Teatr Pieśń Kozła przez lata swej działalności zdobył międzynarodowe uznanie jako jeden z najbardziej nowatorskich i awangardowych zespołów europejskich. Wykorzystuje w swej praktyce unikalny trening aktorski nazwany Techniką Koordynacji. Nieustannie poszukuje nowych rozwiązań artystycznych i wciąż rozwija swoje spektakle w celu otworzenia i pogłębienia perspektywy unikalnych doświadczeń, które pozwoliłyby widzom odkrywać własną wrażliwość. Zarówno trening, jak i próby oraz spektakle, traktowane są jako część nieustannego procesu i rodzaj pracy „laboratoryjnej”, pozwalającej aktorom i reżyserowi poszukiwać coraz to nowszych technik i środków artystycznej ekspresji. Trening zawsze integruje ruch, głos, pieśń i tekst. Te składające się na spektakl elementy sprawiają, że jest on głęboko zakorzeniony w muzyczności i potrafi przemawiać do widzów na bardzo sensualnym poziomie. Teatr dąży do międzyludzkiego spotkania i otwartości, które stanowią zalążek autentycznego doświadczenia. Fot. Materiały prasowe Chcesz usłyszeć Szkocję? Polska premiera „Return to the Voice” odbędzie się 19 grudnia 2014 r. o godz. 19.00 w Katedrze Św. Marii Magdaleny we Wrocławiu. Kolejne spektakle odbędą się w dniach 20grudnia 2014 o godz. 19.00 i 21 grudnia o godz. 19.00 i 21.30. Bilety można kupić przez internet oraz w punktach sprzedaży Ticketpro. Reżyseria: Grzegorz Bral Muzyka: Maciej Rychły, Jean-Claude Acquaviva Kierownictwo muzyczne: Kacper Kuszewski Obsada: Anna Maria Jopek, Emma Bonnici, Henry McGrath, Ilenia Cipollari, Julianna Bloodgood, Kacper Kuszewski, Łukasz Wójcik, Maria Sendow, Monika Dryl, Paolo Garghentino, Rafał Habel, Christopher Sivertsen Kostiumy: Maria Moiseeva www.returntothevoice.com www.piesnkozla.pl Fot. Materiały prasowe
Do roli w obrzędach mudijettu Hindus przygotowuje się przez całe życie, a i tak zaszczyt spotyka nielicznych. Mimo że główne postacie rytuału to indyjskie boginie, tradycja nie wpuszcza na scenę kobiet
Zarówno za barwną maską Bhadrakali, jak i demona Dariki, który ma zostać pokonany, kryją się mężczyźni. To jedna z najstarszych tradycji teatralnych na świecie. Aktorzy przedstawiający mudijettu w czasie 10. Brave Festival są powściągliwi. Gdy przychodzi do odpowiadania na pytania oddają sobie wzajemnie głos. Ten, który wreszcie przyjmie na siebie obowiązek odpowiedzi, robi to z uśmiechem przyprawionym zakłopotaniem. Skromność nie pozwoliłaby im chyba nawet odebrać Oscara za rolę, pewnie wysłaliby na podium swojego managera, choć na scenie na całą noc potrafią się zamieniać w boginie i demony. Na pytania, również dlatego, że zna angielski, najczęściej odpowiada Akhil – jest najmłodszy w grupie i gra na bębnach. Jest synem Asokana, który z kolei wciela się w rolę Kooli. 17 kilogramów korony Tutaj każdy zna się na wszystkim. Lider bębniarzy mógłby zagrać Bhadrakali, a odtwórca pieśni wejść w rolę Dariki. – W mudijettu przechodzi się przez wszystkie role. Ale w boginię Kali może wcielić się tylko ktoś o wyjątkowym pochodzeniu, a dodatkowo musi spełnić restrykcyjne warunki – mówi Akhil i recytuje listę warunków. W mudijettu nie zagrają więc kobiety. To ma także praktyczny wymiar - przywdziewane maski miewają ciężar podróżnego plecaka. Przykładowo korona bogini Kali waży 17 kilogramów. Żeby zagrać Kali, trzeba pochodzić z rodziny o nieposzlakowanej opinii, a to dopiero początek. Jej odtwórca przygotowuje się do roli od małego. Przez całe życie nie weźmie do ust mięsa, nie pozna smaku whisky, wina. Za to codziennie będzie odprawiał rytuał ku czci bogini, oddawał hołd jej i jej koronie, która zatem zawsze musi być w pobliżu. Bez żadnych odstępstw od tych reguł. Od lat robi to Muraleedhra Marar, którego wielkie uszy – jak u Kali – jakby naznaczyły do tej roli. - Możemy natomiast mieć żony, dlatego też tradycja może być przekazywana z pokolenia na pokolenie. A jeśli nie będziemy już chcieli prowadzić trybu życia według zasad mudijettu, to bez konsekwencji możemy zrezygnować, nikt nas za to nie potępi – mówi Akhil. Artyści nie są zamożni, ale w swoim społeczeństwie cieszą się poważaniem – są kimś wyjątkowym, jak mędrzec pilnujący starych ksiąg czy dziedzictwa kulturowego. - Dochody nie są najważniejszą sprawą. Skupiamy się na przekazaniu naszej tradycji. Na życie zarabiamy zwyczajnie pracując, jak inni. Jesteśmy zatrudnieni głównie w urzędach – opowiada Akhil. – Mudijettu odprawiamy w czasie od grudnia do kwietnia, w zależności od potrzeb. Przynosi to dodatkowe pieniądze. Śmieją się z publiczności Mudijettu narodziło się w IX wieku w Kerali w południowych Indiach. W 2010 roku zostało wpisane na listę światowego niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO. Odgrywane dzisiaj wygląda niemal tak samo jak przed stuleciami. To nie dziwi, tradycja przechodzi z ojca na syna, który przekazuje ją swojemu potomkowi i tak dalej. Rodzina, która przyjechała przedstawić mudijettu w czasie 10. Brave Festival, robi to już od 300 lat – najdłużej spośród trzech grup w Kerali, które zajmują się tą tradycją. Ten rytualny spektakl tańca przedstawia walkę pomiędzy boginią Bhadrakali (nazywaną również Kali) i niebezpiecznym demonem Dariką. Zawsze przedstawia tę samą historię, ale pewien element rytuału za każdym razem się zmienia, i jest humorystyczny. W pewnym momencie na scenę wkracza Kooli, alter ego Kali – to ją właśnie odtwarza ojciec Akhila. Jej zadaniem jest rozbawienie publiczności. Nie jest to trudne, ponieważ Kooli jest odwrotnością bogini płodności i wszystko robi na opak. Z powodu bariery językowej w Polsce trudniej było zrozumieć tę część spektaklu, ale publiczność i tak była rozbawiona. W Indiach zadanie Kooli polega na tym, że przed występem odgrywający ją aktor dowiaduje się plotek krążących w wiosce. W czasie występu wykorzystuje je, żeby dworować sobie z mieszkańców, a nawet z bogatej rodziny, która zamówiła odprawienie mudijettu. W czasie 10. Brave Festival Kooli śmiała się z europejskich ubrań widowni, biegała bez celu i wydawała przedziwne odgłosy. Prosiła też o odwrócenie wzroku, gdy chciała się przebrać (a pamiętajmy, że Kooli nie grzeszy urodą). Mudijettu wygląda jak teatr, ale rytuał ma bardzo praktyczny cel, zakorzeniony w religii. Poprzez oddanie hołdu bogini Bhadrakali, która symbolizuje siły witalne, płodność i urodzaj, wioska zapewnia sobie jej względy i opiekę na cały rok. Gra aktorów bazuje na precyzyjnych ruchach ciała i pracy z hipnotyzującym rytmem bębnów. Wrażenie potęgują stroje i maski, w które ubierają się aktorzy. Mudijettu zazwyczaj odprawiane jest w indyjskich świątyniach lub obok nich. Obrzędy rzadko można podziwiać poza tą sferą. Ale gdy już do tego dojdzie, miejsce rytuału zamienia się w świątynię – tak więc było z wrocławską Wyspą Słodową, jak podkreślają sami artyści. - Miejsce obrzędu nabiera szczególnej energii i mocy, stając się świątynią – mówi Akhil. – I nie przeszkadza, że mudijettu odprawiamy w innym czasie niż robimy to w Indiach. Rytuał służy bogini, a ona się z tego cieszy. Można więc to robić przez cały rok. Ta świadomość pomaga podczas występów poza naszymi świątyniami, gdy przedstawiamy naszą kulturę w miejscach, gdzie nie jest znana - kończy.
Polska dla hedonistów: Orłowo - Plaża pełna przyjemności
Nie ma snobizmu Cannes ani erotyzmu Ipanemy. Ma za to artyzm, hedonizm i niewymuszoną elegancję. Zapraszam na plażę w Orłowie!
Wiem, że popełniam błąd. Sąsiedzi będą mieli mi za złe, że zdradzam „nasze miejsce” obcym. I że teraz na plaży w Orłowie będzie tłok nie do wytrzymania! Bo kiedy w Sopocie jest „najazd Hunów” z całej Polski, a w Gdyni tyle stonki, że jeden siedzi na drugim, to tu wciąż jest niemal pusto. Orłowo wyrosło z osady rybackiej. W latach 30. XX w. przeżywało świetność jako znane uzdrowisko, a teraz jest jedną z najpiękniejszych dzielnic Gdyni. Wille sprzed wojny, sporo nowoczesnych białych budynków w stylu Lazurowego Wybrzeża. No i ta plaża! Długa, szeroka, piaszczysta. Jak z wakacyjnej widokówki, tyle że pozbawionej kiczu. Malowniczy klif, podcinany wciąż przez sztormy. Stromy brzeg ciągnący się przez blisko 650 m od Redłowa do Orłowa. Na nim unikalne okazy, chronione gatunki roślinności. Z samej skarpy widok na Mierzeję Helską i port w Gdyni. Są też: las, rzeka Kacza, Promenada Królowej Marysieńki. W pobliżu Orłowo-Kolibki z dworem, kamienną gotycką stajnią i stadniną koni. Przepiękna pałacowa zabudowa z barokowym ogrodem pamięta czasy, kiedy król Jan III Sobieski bywał tu z królową Marysieńką. Klimatyczna jest także figura Chrystusa z ramionami rozpostartymi na wodę, udzielającego błogosławieństwa ludziom morza. Kutry z szarpanymi przez wiatr chorągiewkami. I rybacy przebierający sieci po porannym połowie. Tuż przy plaży stoi Tawerna Orłowska z przeszklonym tarasem, marynistycznym wystrojem, gdzie można zjeść pyszną zupę rybną. Po przeciwnej stronie ulicy Domek Żeromskiego, w którym pisarz spędzał wakacje z rodziną w 1920 r. Nad morzem dochodził do sił po ciężkiej grypie hiszpańskiej i w tym krajobrazie koił nerwy po stracie syna. To w Orłowie Żeromski napisał opowieść Sambor i Mestwin o dwóch ogromnych bukach z okolic Witomina. W kawiarni w Domku Żeromskiego można prosto z plaży, na boso wypić kawę mrożoną i zjeść lody. I –uwaga – schronić się w wiklinowych koszach. Takich jak sprzed lat! No i jest jeszcze na plaży teatr. Nikogo z miejscowych nie dziwi przechadzający się po piasku facet w zbroi. Teatr Miejski w Gdyni ma tu scenę letnią. Repertuar afirmacyjny, hedonistyczny, recitale w plenerze, koncerty. W tym sezonie m.in. W kręgu namiętności. Tango Piazzolla i Słodkie lata 20., 30. Na widowni panie w nadymających się na wietrze sukienkach i panowie w panamkach. Wszystko przy akompaniamencie pisku mew… Carpe diem. Warto wiedzieć: Najwspanialsze plaże w Polsce według internautów znajdują się w Świnoujściu, Białogórze i Dębkach No to w drogę: Na plażę w Orłowie można dojechać trolejbusem nr 26, Szybką Koleją Miejską (przystanek 600 m od plaży) lub samochodem (parking przy ul. Orłowskiej, ok. 200 m od mola). Scena Letnia Teatru Miejskiego w Gdyni. www.teatrgombrowicza.art.pl
„Pan Harold” - nowa premiera Klancyka na Chłodnej
Teatr improwizowany Klancyk zapowiada premierę nowego spektaklu, będącą bezpośrednią konsekwencją pięciotygodniowego pobytu w Chicago
W USA grupa pracowała i występowała ze śmietanką amerykańskich komików, aby po powrocie do Ojczyzny zaprezentować polskiej publiczności nową jakość komedii improwizowanej. 5 października o godzinie 20.00 w Klubie Komediowym Chłodna, Klancyk zaprezentuje premierę pt. „Pan Harold” - własną wersję najbardziej popularnego na świecie formatu długiej formy improwizowanej. Podobnie jak w jazzie muzycy wyrażają siebie interpretując standardy, tak w świecie Impro teatry prezentują swój styl i wizję improwizowania poprzez inscenizowanie "Harolda". Klancyk jako pierwszy w Polsce sięga po ten najważniejszy format i zamierza napełnić go charakterystycznym dla siebie abstrakcyjnym poczuciem humoru, dużą ilością atmosfery bliżej nieokreślonej dziwaczności oraz niedorzecznościami spod znaku Kupały, nutrii i innych śmiesznych wyrazów. Miejsce: Klub Komediowy Chłodna, Chłodna 25, Warszawa Rezerwacja biletów: komedia@chlodna25.pl lub tel. 601610085 Facebook: http://www.facebook.com/KlubKomediowyChlodna
Małe formy teatralne w ramach Festiwalu Singera
Już dzisiaj, 25 sierpnia, rusza Festiwal Singera. Fundacja Shalom, organizator festiwalu, zadbała nie tylko o widzów lubiących plenerowe koncerty i widowiska teatralne.
W programie znajdziemy również propozycje dla widzów, ceniących atmosferę bliskości ze sztuką, wydarzenia alternatywne, krótkie formy i kameralne sceny. Obok występów zagranicznych i polskich gwiazd, w Teatrze Żydowskim zaprezentowane zostaną cieszące się co roku dużą popularnością małe formy teatralne. Do współtworzenia oryginalnego repertuaru festiwalu zaproszono: Magdę Gnatowską, Pawła Goźlińskiego, Sławomira Hollanda, Dorotę Ignatjew, Pawła Pasztę, Rafała Sisickiego oraz Teatr NN. Bilety na wszystkie spektakle można zakupić w kasie Teatru Żydowskiego (tel. 22 8505656) i na stronie eventim.pl. Dokładny program i aktualne informacje dostępne są na stronie: www.festiwalsingera.pl. Najważneisjze informacje o festiwalu można też znaleźć na Facebooku: www.facebook.com/FestiwalSingera.
Program muzyczny 8. Warszawskiego Festiwalu Skrzyżowanie Kultur ogłoszony!
Genialny śpiewak z Azerbejdżanu, biegający bębniarze z Japonii, awangardowe żeńskie trio z Jakucji oraz mistrz sufickich pieśni z Indii znaleźli się wśród gwiazd tegorocznej edycji Warszawskiego Festiwalu Skrzyżowanie Kultur, który potrwa od 23 do 29 września.
8. edycji największego w Polsce festiwalu muzyki świata towarzyszy hasło „Inspiracje: ORIENT”. Wystąpią muzycy z jedenastu państw. – W ciągu siedmiu dni na jednej scenie pojawią się artyści z krajów tak odległych jak Armenia, Syria czy Korea – mówi Andrzej Matusiak, dyrektor Stołecznej Estrady, organizatora festiwalu. – Azja zawsze była skrzyżowaniem kultur. W programie imprezy połączyliśmy różne nurty muzyczne Wschodu. Nasz festiwal to również skrzyżowanie tradycji z nowoczesnością. Festiwal otworzą koncerty dwóch znakomitych muzyków z Azji Środkowej: Alima Qasimova z Azerbejdżanu, mistrza klasycznej muzyki mugham, oraz Jivana Gasparyana z Armenii, wirtuoza duduku, słynącego z nastrojowych kompozycji. Z syberyjskiej Jakucji przyjadą Ayarkhaan, wirtuozki khomusu – jednego z najmniejszych instrumentów świata. Ich muzyka, śpiew i etniczne stroje złożą się na egzotyczne i awangardowe widowisko. Zaśpiewa gruziński chór Rustavi, ożywiający zapomniane style wokalne i tradycyjne tańce. Pochodzący z Syrii zespół Al Kindi Ensemble zaprezentuje mistyczną muzykę suficką. Z Korei przyjedzie Ahn-Sook-sun, wybitna śpiewaczka gatunku pansori, który ze względu na niemal teatralną formę jest porównywany do opery. Na bębnach zagra japońska grupa Ondekoza, promująca na świecie taiko – spektakle rytmu. Wystąpi też wschodząca sława indyjskiej muzyki sufickiej – Raza Khan, śpiewak i improwizator o niespotykanej skali głosu. Pochodzący z Francji Titi Robin tworzy muzykę na pograniczu kultur - w jego utworach słychać wpływy indyjskie, marokańskie, tureckie i europejskie. Finałowy koncert festiwalu skieruje uwagę na Afrykę. Zagra Malijczyk Boubacar Traoré, mistrz afrykańskiego bluesa. Młoda wokalistka Dobet Gnahoré z Wybrzeża Kości Słoniowej podbija świat – jest wszechstronna, nieustraszona, ekspresyjna. Potrafi oczarować i porwać do zabawy. W programie festiwalu tradycyjnie już znalazł się koncert „Suma tradycji” – wspólny występ mistrzów warsztatów, którzy poprowadzą klasy wokalne i instrumentalne. Cykl otwartych warsztatów, to okazja, by uczyć się od wirtuozów m.in. z Indii, Iranu, Rosji i Madagaskaru. Odbędą się również Dziecięce Orientalia - warsztaty i koncerty najmłodszych, prezentujące m.in. taniec i instrumenty indyjskie. Po raz pierwszy partnerem Warszawskiego Festiwalu Skrzyżowanie Kultur jest Planete Doc Film Festival. W Kinotece odbędą się specjalne projekcje poświęcone krajom azjatyckim. Dodatkowe międzykulturowe atrakcje czekają w Klubie Festiwalowym w namiocie festiwalowym pod PKiN. SPRZEDAŻ BILETÓW I KARNETÓW NA FESTIWAL RUSZYŁA 10 LIPCA. Będą one dostępne w sieci Eventim.pl, w Biurze Festiwalowym (siedziba Stołecznej Estrady, ul. Marszałkowska 77/79), a w czasie festiwalu - w namiocie festiwalowym. Bilety na poszczególne koncerty kosztują 25 zł, bilet na Dziecięce Orientalia - 10 zł, a karnet na cały festiwal (z wyjątkiem Dziecięcych Orientaliów) - 120 zł. Organizatorem wydarzenia jest Stołeczna Estrada. Festiwal finansowany jest przez m. st. Warszawa. Więcej informacji na www.festiwal.warszawa.pl
Festiwal Kultury Żydowskiej Warszawa Singera już na stałe zagościł w kulturalnym kalendarium Warszawy. Jak co roku, tak i tym razem, organizatorzy IX edycji Festiwalu Singera zadbali o to, by każdy miłośnik dobrego teatru odnalazł coś dla siebie latem, gdy w teatrach panuje sezon urlopowy.
Program festiwalu obfituje w nietuzinkowe premiery i spektakle o tematyce żydowskiej. Do naszej stolicy zawitają również teatralne gwiazdy światowej sławy. Do największych atrakcji z repertuaru zagranicznego należeć będzie francuski spektakl „Just in time to pack a few things”. Po raz pierwszy w Warszawie gościć będziemy izraelski Nephesh Theatre z przedstawieniami „Schneider and Schusters” i „Gimpel the Fool”, opartym na opowiadaniu noblisty Singera. Warszawę odwiedzi także diva jidysz, Theresa Tova, ze spektaklem muzycznym „Bella. The Colour of Love”, a The National Yiddish Theater-Folksbiene z Nowego Jorku zaprasza na spektakl muzyczny pt. „100 Years of Yiddish Music Theatre”. Premierę będzie miała najnowsza sztuka wybitnego polskiego reżysera młodego pokolenia – Pawła Passiniego „Kukła. Księga Blasku”, natomiast zespół Teatru Żydowskiego zaprezentuje niezwykły musical „Ach! Odessa – Mama…” w reżyserii Jana Szurmieja z muzyką Hadriana Filipa Tabęckiego i widowisko muzyczne pt. "Tradycja" w reżyserii Szymona Szurmieja. Kilku reżyserów, m. in. Magda Gnatowska, Dorota Ignatjew, Paweł Paszta, Rafał Sisicki i Paweł Goźliński, przygotuje z tej okazji małe formy teatralne. Teatr NN zaś, niemal stały gość festiwalu, zaprezentuje spektakl z cyklu „Opowieści z bramy”. Wszystko to podczas 9-dniowego festiwalu, który odbędzie się między 25 sierpnia a 2 września w Warszawie w rejonie Placu Grzybowskiego i ulicy Próżnej, na Muranowie, w knajpkach nad Wisłą oraz na warszawskiej Pradze. Poza głównymi atrakcjami muzycznymi i teatralnymi, planowanych jest ponad 100 wydarzeń kulturalnych – wystaw, wykładów, warsztatów, spotkań literackich, pokazów filmowych i innych atrakcji. Organizatorem Festiwalu jest Fundacja Shalom we współpracy z Teatrem Żydowskim. Na większość wydarzeń obowiązują bezpłatne wejściówki, które rozdawane będą w od 6 sierpnia w kasie Teatru Żydowskiego, a zakup biletów na część odpłatną będzie możliwy w kasie Teatru Żydowskiego (tel. 22 8505656) i na stronie Eventim.pl od 30 lipca. Dokładny program i aktualne informacje dostępne są na stronie: www.festiwalsingera.pl