Łobuz z tundry, który przetrwa każdą zimę. Nawet wilki czują przed nim respekt
Rosomak jest legendarnym symbolem siły i wytrwałości w surowych warunkach tajgi i tundry. To skuteczny drapieżnik i padlinożerca. Jego nazwa może brzmieć egzotycznie, ale kryje się pod nią niezwykle interesujące zwierzę, które z uwagi na wędrowny tryb życia, pozostaje stosunkowo słabo poznane.
Spis treści: Rosomak i jego krewni Rosomak tundrowy – jak żyje jedyny współczesny rosomak? Gdzie występują rosomaki? Czy można go spotkać w Polsce? Obserwując go trudno uwierzyć, że jest krewniakiem drobnych łasic i fretek. Rosomak to masywne, odporne zwierzę słynące z odwagi graniczącej z bezczelnością. Oto niezwykłe fakty i zwyczaje rosomaka tundrowego. Rosomak i jego krewni Rosomak to rodzaj ssaków, który został zdefiniowany w 1780 roku przez niemieckiego zoologa Petera Simona Pallasa. Nazwa łacińska Gulo pochodzi od słowa „żarłok” i odzwierciedla potężny apetyt tego drapieżnika. Obecnie rodzaj obejmuje jeden żyjący współcześnie gatunek – rosomaka tundrowego (Gulo gulo), choć w przeszłości istniały także inne gatunki, obecnie już wymarłe: Gulo minor (pliocen, Azja), Gulo schlosseri (plejstocen, Ameryka Północna i Europa) oraz Gulo sudorus (pliocen, Ameryka Północna). Rosomak należy do podrodziny Guloninae, w ramach rodziny łasicowatych, co oznacza, że choć swoim wyglądem przypomina małego niedźwiedzia, jego zachowania i budowa anatomiczna są typowe dla łasic. Dzięki silnym szczękom, ostrym zębom i masywnie zbudowanym łapom jest doskonale przystosowany do polowania i zdobywania pokarmu w trudnych warunkach. Rosomak tundrowy jest fascynującym przykładem przystosowania drapieżnika do życia w ekstremalnych warunkach. Jego siła, wytrwałość i zdolność do przetrwania w surowym klimacie czynią go wyjątkowym przedstawicielem rodziny łasicowatych. Choć w naturze jest trudny do zaobserwowania, dzięki ochronie i obecności w ogrodach zoologicznych możemy poznawać i doceniać to niezwykłe zwierzę, które pozostaje symbolem dzikiej, północnej przyrody. Rosomak tundrowy – jak żyje jedyny współczesny rosomak? Rosomak tundrowy jest największym naziemnym przedstawicielem rodziny łasicowatych. W odróżnieniu od swoich dużych bliskich krewnych, takich jak arirania amazońska czy kałan morski, prowadzi głównie lądowy tryb życia. Jest zwierzęciem wyjątkowo odpornym na niskie temperatury i zmienne warunki klimatyczne północnych regionów Eurazji i Ameryki Północnej. Charakteryzuje się legendarną wręcz siłą, odwagą i wytrwałością – cechy te pozwalają mu konkurować nawet z większymi drapieżnikami, takimi jak pumy, baribale czy wilki. Ze względu na mobilny tryb życia i skryty charakter, rosomaka trudno obserwować w naturze, a jego zachowania pozostają wciąż stosunkowo słabo poznane. Wygląd Rosomak tundrowy ma masywną budowę ciała, dużą głowę, małe zaokrąglone uszy i krótki ogon. Jego ciało mierzy od 65 do 87 cm długości, ogon od 17 do 26 cm, a masa ciała waha się od 10 do 31 kg – samice są zwykle o około 10–30% mniejsze i lżejsze od samców. Futro rosomaka jest długie, gęste i brązowoczarne, z charakterystycznymi jasnymi plamami na głowie oraz pasami po bokach ciała. Dzięki szerokim stopom i relatywnie niewielkiej masie ciała, rosomak sprawnie porusza się po śniegu, a jego zręczność pozwala mu również na pływanie oraz wspinaczkę po drzewach i skałach. Zmysły węchu i słuchu są bardzo dobrze rozwinięte, podczas gdy wzrok pozostaje słabszy, co sprawia, że rosomak korzysta głównie z tropów zapachowych i dźwięków podczas polowania. Pożywienie Rosomak tundrowy jest wszystkożerny, choć jego dieta opiera się głównie na padlinie. Zjada mięso zwierząt, które sam upolował lub znalazł martwe, a zimą nie waha się atakować dużych ssaków, takich jak jelenie, łosie czy renifery, wytrwale ścigając je po śniegu. W jego diecie znajdują się również ptasie jaja, larwy owadów i jagody. Silne szczęki i ostre zęby umożliwiają miażdżenie dużych kości i zamarzniętego mięsa. Rosomaki gromadzą zapasy w tunelach pod śniegiem, do których potrafią powracać nawet po kilku miesiącach. Ta zdolność magazynowania pożywienia jest kluczowa w surowych, północnych warunkach, gdzie dostęp do świeżego mięsa to luksus. Rozmnażanie Okres godowy rosomaka trwa od maja do sierpnia. Zwierzęta są poligamiczne – jeden samiec rozmnaża się z kilkoma samicami w swoim terytorium. Zagnieżdżenie się zarodka może nastąpić nawet po około 6 miesiącach (zachodzi tzw. stan diapauzy), a faktyczna faza ciąży trwa od 30 do 50 dni. Samice rodzą zazwyczaj 3 młode, choć standardem są ciąże pojedyncze, a nawet mioty do 5 osobników. Młode karmione są przez matkę przez około trzy miesiące, a pełną samodzielność uzyskują po roku życia. Samica zachodzi w ciążę co dwa lata, a młode osiągają dojrzałość płciową w wieku 2–3 lat. Takie cykle reprodukcyjne sprawiają, że populacja rosomaka odnawia się powoli, co dodatkowo zwiększa wrażliwość gatunku na zagrożenia. Gdzie występują rosomaki? Rosomak tundrowy zamieszkuje głównie północne regiony Eurazji i Ameryki Północnej. Wyróżnia się dwa podgatunki, które zamieszkują odmienne rejony: • Gulo gulo gulo, czyli rosomak tundrowy, który zamieszkuje Skandynawię, Rosję, Mongolię, północno-zachodnią i północno-wschodnią część Chin. • Gulo gulo luscus, czyli rosomak amerykański, którego można spotkać w Kanadzie i zachodniej części Stanów Zjednoczonych (np. w stanie Alaska, Waszyngton, Montana czy Kalifornia). Rosomaki preferują odludne obszary w tajdze i tundrze oraz tereny górzyste. Populacje tego gatunku w Europie są nieliczne. Obecnie żyją głównie w północnej części Półwyspu Skandynawskiego (Norwegia, Szwecja) oraz w rejonie od Finlandii po Republikę Karelii. Czy można go spotkać w Polsce? W Polsce rosomak nie występuje naturalnie. Historycznie jego zasięg nie obejmował terenów naszego kraju, choć sporadycznie mógłby się pojawić w ramach migracji z pobliskich regionów północnej Europy. Obecnie rosomaka można podziwiać w polskich ogrodach zoologicznych, m.in. w ZOO w Opolu oraz w Śląskim Ogrodzie Zoologicznym. W niewoli zwierzęta te rozmnażają się z trudem, a żywo urodzone młode często umierają, dlatego populacje w ogrodach zoologicznych są ograniczone do około setki osobników w Europie i Ameryce Północnej. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czym jest tajga? Sprawdź, jak wygląda krajobraz tego lasu
Północna część naszej planety skrywa tereny niemal pierwotne, które nie zachęcają ludzi do osiedlania się. Tajga stanowi pewnego rodzaju strefę buforową, oddzielającą niesprzyjającą północ od bardziej przystępnych miejsc. Nie oznacza to, że klimat tajgi można nazwać sprzyjającym. Długa, mroźna zima stwarza wyjątkowo trudne warunki, a sytuacji nie poprawia krótkie lato, zdominowane przez olbrzymie roje komarów. Czym jeszcze charakteryzuje się tajga? Gdzie występuje?
W tym artykule: Co to jest tajga? Roślinność tajgi Zwierzęta tajgi Tajga latem Tajga zimą Ciekawostki o tajdze Na Ziemi występuje wiele fascynujących obszarów roślinnych. Sawanna i stepy charakteryzują się przede wszystkim formacjami trawiastymi, tundra jest natomiast zdominowana przez mchy i porosty. A tajga? To zupełnie inny obszar, bo o ile wymienione wcześniej są miejscami bezleśnymi, to stwierdzenie, że tajga to właściwie jeden wielki las, w żadnym wypadku nie będzie nadużyciem. Co to jest tajga? Tajga, czyli las borealny, to obszar roślinny występujący w północnej części kontynentu północnoamerykańskiego (w Kanadzie i na Alasce), północnej części Europy (na obszarze Półwyspu Skandynawskiego, w Karelii i na północno-wschodnim obszarze Niziny Wschodnioeuropejskiej) oraz północnej części Azji (na terenie obejmującym Syberię, Sachalin, Kamczatkę i Hokkaido). Warto podkreślić, że termin "tajga" często jest stosowany wyłącznie w odniesieniu do północnych lasów Eurazji, które porastają obszar o długości 9 tys. km, rozciągający się od Oceanu Spokojnego po Półwysep Skandynawski. W odniesieniu do obszarów Ameryki Północnej, często stosowane jest określenie "las borealny iglasty", jednak należy wyraźnie podkreślić, że większość nauka nie różnicuje tych dwóch obszarów. W rejonie Eurazji, wyróżnia się dwa rodzaje tajgi: tajga ciemna - dominują tam wysoko rosnące drzewa, tajga jasna - przeważa niższy i rzadziej rosnący drzewostan. W części północnej, tajga graniczy z lasotundrą - stanem przejściowym oddzielającym ten obszar od tundry właściwej. Na południu przechodzi w lasy liściaste strefy umiarkowanej, za którymi rozciągają się stepy. Dla tajgi charakterystyczne są dwie pory roku - zima i lato. Pod tym względem, obszar ten wyraźnie zbliża się do tundry, gdzie zimy są mroźne i długie, a okres letni - krótki i umiarkowanie ciepły. Roślinność tajgi Krajobraz tajgi jest malowany przez niemające końca lasy. Lwią część drzewostanu tajgi Eurazji stanowią gatunki iglaste, wykazujące znaczną odporność na wpływ niskiej temperatury. Drzewa liściaste stanowią mniejszość i występują przede wszystkim na obszarach przybrzeżnych rzek, terenach bagiennych i popożarowych. Można je spotkać także w strefie przymorskiej, gdzie panuje wyraźnie łagodniejszy klimat. Gatunki charakterystyczne dla tajgi Eurazji to: sosny, limby, jodły syberyjskie, świerki, modrzewie. Wśród gatunków liściastych dominują drzewa drobnolistne: buki, osiki, olsze, brzozy, klony, jarzęby. Tajga Ameryki Północnej charakteryzuje się nieco bogatszą szatą roślinną. Na północy przeważają drzewa iglaste, ale w jej środkowej części można zaobserwować wyraźny wzrost udziału gatunków liściastych. W części południowej dominują lasy mieszane. Drzewostan tajgi tworzy gęste i zwarte lasy. Luźniejsze formacje należą do mniejszości. Zwierzęta tajgi Krótkie lato sprawiło, że zwierzęta zamieszkujące tajgę musiały wykształcić odporność na mróz i przystosować się do krótkiego okresu rozrodczego. Tamtejsza fauna jest zdominowana przez bezkręgowce, głównie muchówki i moskity. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że to niesprzyjające środowisko zamieszkuje też wiele gatunków ssaków. Najbardziej charakterystyczni przedstawiciele tego rzędu to: renifery, jelenie, łosie, jaki, borsuki, rosomaki, wiewiórki, łasice, kuny, norki, lisy, wilki, rysie, tygrysy syberyjskie. Co istotne, fauna tajgi euroazjatyckiej i amerykańskiej jest dość zbliżona. Wynika to z faktu, że w trakcie trwania epoki lodowcowej, Amerykę Północną i Azję łączył przesmyk lądowy, więc poszczególne gatunki mogły swobodnie wędrować i zasiedlać nowe tereny. Tajga jest też domem dla wielu ptaków. Charakterystyczni przedstawiciele tego rzędu to: krogulce, głuszce, sowy ziemne, jastrzębie, jemiołuszki, sikory. Tajga latem W trakcie krótkiego lata, temperatura powietrza w tajdze dochodzi do wartości 10-20 stopni Celsjusza. Dochodzi wówczas do roztopu wierzchniej warstwy wiecznej zmarzliny (rozmarza do głębokości 1 m), a w lasach tworzą się tereny bagienne. To sprzyja rozwojowi owadów, zwłaszcza komarów, których wielkie roje opanowują tajgę w okresie letnim. Tajga zimą Zima w tajdze może trwać dłużej niż 7 miesięcy. Temperatura powietrza spada wówczas do -50 stopni Celsjusza, za co odpowiadają masy arktycznego powietrza, napływające od strony bieguna północnego. Charakterystyczne dla tej pory roku są też obfite opady śniegu, silne wichury i zamiecie śnieżne. Ciekawostki o tajdze Tajga to inaczej las borealny. Ta nazwa wywodzi się od Boreasa - greckiego boga północnego wiatru. Rosyjska tajga pokrywa ok. 25 proc. powierzchni wszystkich lasów na naszej planecie. W obszarze tajgi nie żyje zbyt wiele dużych drapieżników, ale jeden z nich - tygrys syberyjski - dzierży tytuł największego kota świata. Naukowcy są zdania, że pod wpływem postępującego ocieplenia klimatu, tajga może zmienić się w lasy umiarkowane. Zmiany klimatyczne nie są jedynym zagrożeniem dla tajgi. Także działalność człowieka wprowadza istotne zmiany w tym niezwykłym ekosystemie. Ponad 30 proc. lasów borealnych przeznaczono na wyrąb i eksploatację gospodarczą. 30 czerwca 1908 roku na obszarze syberyjskiej tajgi doszło do tajemniczej eksplozji. Potężny wybuch, o sile 50 megaton, powalił ok. 80 mln drzew na powierzchni 2 tys. km kw. i wywołał pożar na jeszcze większym obszarze. Fala uderzeniowa okrążyła ziemię dwukrotnie i w wielu europejskich miastach wywołała zjawisko białej nocy. Istnieje wiele hipotez na temat tego zdarzenia, które określa się mianem Katastrofy Tunguskiej. Najnowsze ustalenia naukowców wskazują, że eksplozję wywołała lodowa kometa lub żelazna planetoida, która poruszając się z prędkością 20 km/s "zahaczyła" o ziemską atmosferę.
Żyją z reniferami w mongolskiej tajdze. Zobacz unikatowe zdjęcia ostatnich nomadów
Od tysięcy lat ich codzienna egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów. To niesamowite, że ich kultura nadal trwa.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Ludzie-Renifery Tak o nich mówią - o członkach mniejszości etnicznej Tsaatan (Dukha), zamieszkującej tajgę w północnej Mongolii. Od tysięcy lat codzienna ich egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów, któreTsaatan udomowili i których mleko wykorzystują jako pożywienie, siłę w kopytach – jako środek transportu. Ich stosunek do zwierząt to coś więcej niż zwykła hodowla. To symbioza i duchowa więź.Tsaatan podporządkowali swoje życie reniferom. Wyruszają w okresowe wędrówki w poszukiwaniu pożywienia i odpowiednich warunków dla zwierząt. Dziś stanowią jedną z ostatnich grup prowadzących wędrowny tryb życia. Wyzwanie zwane współczesnością Kultywowanie dawnych tradycji okazuje się jednak niezwykle trudne. Wyzwania? Prawo regulujące połów zwierzyny, coraz bardziej odczuwalne zmiany klimatu czy agencje, które przed obozowiska Tsaatan zwożą zagranicznych turystów. Mimo to do pasterzy reniferów wcale niełatwo dotrzeć. By odwiedzić obóz Tsaatan zlokalizowany w lasach prowincji Khovsgol, autorka fotoreportażu - Madoka Ikegami – potrzebowała niemal 3 dni. - 15 godzin jazdy autobusem z Ułan Bator, 12 godzin po bezdrożach w głąb prowincji i 5 godzin jazdy konnej przez bagna i lasy – wylicza Ikegami i przyznaje, że było warto. Z małego obozowiska pośrodku tajgi fotografka przywiozła niezwykle barwny materiał o świecie, który może zniknąć w każdej chwili. Więcej o Madoka Ikegami: FB www Instagram
Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny
Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand Ossendowski wyrywał się z tego piekła przez 1,5 roku. Uciekając przed bolszewikami, pokonał tysiące kilometrów. Był świadkiem niebywałych okrucieństw. Wielokrotnie cudem ratował skórę. Swą odyseje opisał w książce Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, która w latach 30. była bestsellerem.
Imię i nazwisko: Ferdynand A. Ossendowski Urodzony/zmarł: 27.05.1876 r./03.01.1945 r. Tajga, 1920 r. Wielka podróż Ossendowskiego zaczęła się zimą w Krasnojarsku nad Jenisejem, skąd ruszył pieszo w zimową tajgę, by w jej przepastnej głuszy ukryć się przed bolszewikami. Zabrał ze sobą jedynie karabin, 300 naboi, siekierę, nóż, kożuch, herbatę, suchary, sól i kociołek. Od onego dnia stałem się pierwotnym człowiekiem, lecz nie przypuszczałem wtedy, że to może potrwać tak długo. Był naukowcem, chemikiem z wykształcenia, i dużo jeździł po Azji i Europie. Z podróży pisał wspomnienia i reportaże do gazet. Przez kilka miesięcy był jednym z doradców admirała Kołczaka, którego armia na krótki czas wyparła czerwonych z dużej części Rosji. To za tę działalność na Ossendowskiego wydano wyrok śmierci. 44-letni wówczas Ossendowski planował uciekać przez Mongolię i Chiny, a potem przez Pacyfik dopłynąć do Europy. Wiele wskazuje na to, że miał też do wykonania misję szpiegowską, prawdopodobnie dla wywiadu japońskiego. Dwa miesiące syberyjskiej zimy i wiosenne roztopy spędził w norze wygrzebanej w ziemi i śniegu pod korzeniami przewróconej limby. Od chłodu chroniła go „najda” – piecyk z dwóch sosnowych kloców, między które wkładał rozżarzone węgle. Wygrzebywał ze śniegu drewno na opał, polował – głównie na cietrzewie, czasem trafi ła mu się grubsza sztuka. Strzelał celnie i oszczędnie, świadom niebezpieczeństwa, jakie mu grozi, gdy zabraknie naboi. Raz w okolicy pojawił się niedźwiedź, powalił go trzema kulami. Nagrodę za to starcie dostał podwójną: darowane życie i obfity zapas mięsa, który pozwolił mu przetrwać do wiosny. Odrodził się w nim pierwotny człowiek – myśliwy i wojownik, jednak źle znosił samotność: Przeżyłem straszliwe dni walki z chłodem i głodem, lecz stokrotnie straszniejsza była walka z zabijającemi moją wolę myślami! Wspomnienia o tych dniach wstrząsają mem sercem i mózgiem. Tajga, wiosna i lato 1920 r. Gdy roztopy minęły i ziemia wyschła, ruszył dalej wzdłuż Jeniseju. Z przerażeniem obserwował płynące rzeką zwłoki Kozaków pokonanego admirała Kołczaka, z odrąbanemi głowami i rękami, oszpeconemi twarzami i ciałami, napół spalone, z wyciętemi na piersiach i nogach kawałami skóry, z wykłutemi oczami i zdruzgotanemi głowami. Dokoła unosił się słodkawy odór gnijącego mięsa. Masakra była dziełem Czeka w opanowanym przez komunistów Minusińsku. W drodze przez tajgę Ossendowski spotkał Polaka, Jana, który w powieści występującego jako „agronom”. Dalej razem konno wędrowali wiele dni wzdłuż lewego brzegu Jeniseju i Drogi Aczyńskiej. Zaszczuci, kryli się przed bolszewikami w lasach. Pewnego dnia natrafi li na niewielką polanę. Na otaczających ją drzewach wisiało 28 oficerów z wyciętymi gwiazdami na piersiach. Wiedzieliśmy dobrze, że taki sam los spotkałby i nas, gdybyśmy wpadli w ręce tej „najbardziej postępowej” demokracji na świecie. Minusinski step, jesień 1920 r. Zmierzając do północnej prowincji Mongolii, Urianchaju, która jawiła im się jako ziemia spokojna i wolna od bolszewickiej zawieruchy, zapuścili się w minusińskie stepy. Szli wzdłuż rzeki Tuby, pod prąd, w stronę gór Sajańskich. Przeprawa ta była bardzo niebezpieczna – sąsiedztwo komunistycznego Minusińska zdeprawowało ludność miejscową i ta tłumnie zasilała oddziały bandytów. Aż roiło się od szpiegów Czeki. Chcieli jak najszybciej opuścić ten teren. Przemierzali go ze świadomością, że każdy napotkany człowiek mógł być ich zabójcą. Na szczęście Tatarzy przyjmowali nas uprzejmie, karmili i dawali nam przewodników pomagali, żebyśmy nie trafili na czerwony patrol – wspomina pisarz. Ofiary bestialstwa bolszewików spotykali niemal na każdym kroku. Gdy w drodze z Wierchniego Kozubara dojechali do młyna na małym dopływie Amyłu, znaleźli zamordowaną rodzinę. Było to tuż przed mongolską granicą. Kolejną przeszkodą stała się pogoda – chociaż był dopiero sierpień, w nocy spadł mokry śnieg. W tym roku zima nadeszła wcześnie. Urianchaj-Tybet, zima 1920 r. Przed nami zupełna tajemnica, czy spotkamy w tej tajdze wrogów, czy pomoże nam los i nabyta już przez tę zimę i lato wprost zwierzęca czujność i chytrość: jak ominąć lub oszukać wrogów? – zastanawiał się Ossendowski. Nie musiał długo czekać na rozwój wypadków. Po czterech dniach spędzonych w granicach Urianchaju drużyna pisarza została zaatakowana przez oddział bolszewickich kawalerzystów. Wachmistrz mierzył do Ossendowskiego, na szczęście zaciął mu się zamek w karabinie. Ale broń pisarza zadziałała bez zarzutu: dwa razy strzeliłem do niego i zwaliłem z siodła. Z opresji pomogli im wyjść zamieszkujący te ziemie Sojoci i Tatarzy abadańscy. Planowali rano przepłynąć czółnami na drugi brzeg Jeniseju, lecz wieczorem doniesiono na nich czerwonym. Gdy zjawił się wrogi oddział, wędrowcy błyskawicznie podjęli bardzo ryzykowną decyzję o przeprawie wpław. Nie mieli wyboru, kule czerwonych śmigały im nad głowami. Mój koń długo nie chciał skoczyć do wody ze stromego i wysokiego brzegu i, tuląc uszy, chrapał głośno i opierał się. Chlasnąłem go z całej siły nahajem przez szyję, i koń z jakimś jękiem od razu runął do rzeki – opisuje Ossendowski. Znosił ich lodowaty nurt rzeki, uderzały kry, koń prawie zatonął, ale cudem udało im się przedrzeć na drugi brzeg. Przemoczone ubrania i bielizna od razu zamarzły i stały się twarde i sztywne jak blacha. Jechali w nich cały dzień, bez postojów, w 15-stopniowym mrozie. Na odpoczynek zdecydowali się nocą, gdy dotarli do lasu. O dziwo, ta ucieczka nawet przysłużyła się jego zdrowiu! W prywatnych notatkach zapisał: Przed wyprawą dolegał mi reumatyzm, a po kąpieli żadnego bólu. Nocujemy przy wielkim ognisku w lesie cedrowym, który prawie spaliliśmy. Ale tam już czekało ich kolejne bolesne rozczarowanie. Dowiedzieli się, że z powodu wojny mongolsko-chińskiej i najazdu bolszewickiego droga na wschód do Mongolii została zamknięta. W związku z tym postanowili pójść przez kontynent na południe, do Kalkuty. Przecięli chanat Jassaktu, Małą Gobi, Mongolię Wewnętrzną, chińską prowincję Kari-su i weszli do prowincji Kuku-nor. Uciekali dużą grupą – byli w niej Polacy, Tatarzy i Rosjanie. Na przedpolu Tybetu zostali zaatakowani przez tybetańskich bandytów, z którymi byli zmuszeni się rozprawić, nie przebierając w środkach. Była połowa października 1920 r. Pokonanie 1 800 km z Urianchaju do Kuku-nor zajęło Ossendowskiemu półtora miesiąca. Mongolia zach., zima 1920-21 r. Postanowili razem wracać do Mongolii. Ossendowski nie chciał opuścić swoich towarzyszy i samotnie udać się do Chin. Choć jako Polak spodziewał się dobrego przyjęcia przez urzędników chińskich, obawiał się o życie oficerów rosyjskich. Nie uważałem zaś za możliwe pozostawienie ich własnemu losowi, wobec tego postanowiłem szukać innych dróg wyjścia z ciężkiego położenia. Tak wielka dbałość o losy drużyny może wydawać się podejrzana. Do tej pory bez sentymentów rozstawał się z towarzyszami podróży. Być może zatem teza o jego szpiegowskiej misji w Mongolii jest prawdziwa. W Uliasutaju, stolicy administracyjnej Mongolii Zachodniej, Ossendowski spędził dwa miesiące na politykowaniu. Pertraktował, dyskutował, był w swoim żywiole. Kolejny cztery miesiące spędził, robiąc wypady zwiadowcze w głąb stepu. Spotykał lamów, interesował się uprawianą przez nich magią. Być może na badaniu tych zjawisk miała polegać jego misja szpiegowska. W 20-leciu międzywojennym zachodnie mocarstwa wykazywały duże zainteresowanie tajemną „N-energią”, za pomocą której szamani krain Dalekiego Wschodu potrafi li ponoć siać panikę i manipulować ludźmi. Podejrzewano nawet, że techniki te stosował Czyngis-chan. Sytuacja w Mongolii Zachodniej stawała się coraz trudniejsza. Chińczycy posyłali w głąb kraju oddziały karne, żołnierze chińscy wpadali do domów, rabowali i gwałcili. – Proszę pana – mówił nieraz mój towarzysz – ja już wolę dusić partyzantów, potykać się z chunchuzami i jeść mięso zdechłych od dżumy byków, niż słuchać coraz to nowych i coraz bardziej trwożnych wieści! Niestety, nie mieli się dokąd udać. Dokoła wrzała wojna. Wreszcie postanowili opuścić ten teren pojechać wprost do paszczy lwa, do Urgi (dzisiejszego Ułan Bator), miasta, którym zarządzał krwawy baron Ungern-Sternberg. Ułan Bator, jesień 1921 r. W jurcie po drodze do Urgi Ossendowski był świadkiem narodzin dziecka. Natychmiast po urodzeniu wymyto je po raz pierwszy i… ostatni w życiu kwaśnem mlekiem jaka, poczem oddano matce, która trzymając dziecko przy piersi, wyniosła je z namiotu w step zupełnie nagie, pomimo dość silnego i mroźnego wiatru. Powróciła z nim po godzinie. Włożyła dziecko do drewnianej kołyski. Była ona do połowy napełniona suchym nawozem owczym, który miał służyć jako środek dezynfekcyjny; wymieniano go co dwa tygodnie. W podróży przez step Ossendowski zaczął nagle niedomagać. Bolały go wszystkie kości. Gdy zjadł cały zapas leków ze swojej apteczki i nadal był bezradny, z pomocą przyszedł mu mongolski lekarz-lama. Zbadał pisarza i stwierdził, że jest on zdrowy jak ten dziki jak, lecz zmęczony drogą. Dam ci dwa proszki. Przez noc będziesz cierpiał, rano wsiądziesz na koń. Wszystko minie… Om! Om! – powiedział. Proszki były obrzydliwie gorzkie i jak gdyby przetłuszczone. Po chwili poczułem gwałtowne bicie serca, potem przypływ krwi do głowy i straszny wzmagający się ból w nodze i grzbiecie, co zmusiło mię do wstania i wyjścia z jurty; zacząłem biegać, żeby choć trochę zapomnieć o bólu. – To dobrze! Cieszył się mój lekarz-lama. – Leki działają! Pisarz biegał wokół jurty całą noc. W duchu życzyłem mu wszelkich klęsk europejskich i mongolskich. Rano był zdrowy i gotowy do dalszej drogi. Ludzie barona Ungerna, który miał na sumieniu tysiące istnień, szybko znaleźli Ossendowskiego. Jadąc na spotkanie z szalonym Ungernem, żegnał się z życiem. Jednak baron, który zasłynął jako krwawy wizjoner-wyzwoliciel Mongolii, twórca sloganu „Azja dla Azjatów“ okazał się przychylny Polakowi. Nawet zaprosił go do siebie na 9 dni do Urgi i raczył mrożącymi krew w żyłach opowieściami o swoich dokonaniach. Podróżnik przyglądał się, jak szamani wróżą na życzenie przerażonego barona, za każdym razem przepowiadając mu rychłą śmierć. – Umrę... wszystko jedno! Plemiona Czyngis-chana obudzone. Nikt już nie potrafi zgasić ognia roznieconego w piersi Mongołów! – mówił Ungern. Rzeczywiście, niedługo po rozstaniu się z Ossendowskim został rozstrzelany. Pisarz pożyczonym od barona samochodem przez pustynię Gobi bezpiecznie przedostał się do Pekinu. Dalej ruszył Koleją Wschodniochińską. Później Ossendowski zwiedził m.in. Japonię i szczęśliwie dotarł do USA. Historia ta ma też drugie zakończenie. Pod koniec II wojny światowej warszawskie mieszkanie pisarza-podróżnika odwiedził oficer Wehrmachtu podający się za krewnego barona Ungerna. Podobno pisarz był jednym z niewielu, którzy wiedzieli, gdzie w Mongolii szalony baron ukrył kilkadziesiąt wozów pełnych złota Wkrótce po tej wizycie Ossendowski zmarł. Wypełniła się wróżba, że umrze, gdy ponownie spotka Ungerna.
Katastrofa tunguska: wyjaśniona po blisko 100 latach?
30 czerwca 1908 roku w syberyjskiej tajdze doszło do ogromnej eksplozji. Uderzenie było tak silne, że ówczesne rosyjskie magnetometry pokazywały w jego rejonie drugi biegun północny. (tysiące razy potężniejsze od bomby jądrowej w Hiroszimie)
Co było przyczyną tej katastrofy? Hipotez było wiele. W 1927 roku wysłana została pierwsza poważna ekspedycja naukowa prowadzona przez Leonida Kulika z Sowieckiej Akademii Nauk. Efekt? zdaniem naukowca na obszar Syberii spadł gigantyczny meteoryt, zbudowany z żelaza i niklu, nie znaleziono jednak żadnych pozostałości meteorytu lub krateru uderzeniowego. Hipotez było wiele, niektóre brzmiały wiarygodnie inne dużo mniej. Od samego początku tylko wie wydawały się najbardziej sensowne: pierwsza, że to był upadek asteroidy, druga - komety. Niedawno temu zespół prowadzony przez Wiktora Kwasnicy z Instytutu Geochemii, Mineralogii i Złóż Naturalnych Narodowej Akademii Nauk Ukrainy w Kijowie postanowił na nowo przyjrzeć się okruchom skalnym znalezionym przez ekspedycję, która badała teren w 1978 roku. Mogli wykorzystać dużo dokładniejsze przyrządy badawcze np.: transmisyjny mikroskop elektronowy. Okazało się, że dzięki nowoczesnym rozwiązaniom, udało się zauważyć drobne żyłki, które wskazują na meteorytowe pochodzenie okruchów skalnych. Zawierają zestaw minerałów spotykany najczęściej u meteorytów żelazno-kamiennych. - Istotnie wygląda na to, że znaleźli coś, co wygląda na mikroskopijny okruch meteorytu. Pytanie tylko, czy pochodzi on z bolidu tunguskiego - powiedział "Gazecie" Andrzej Pilski z Polskiego Towarzystwa Meteorytowego. Minęło prawie 100 lat od wielkiej katastrofy, dlatego trudno jest dzisiaj stwierdzić coś na pewno. Nie wiadomo nawet czy znalezione w tym miejscu okruchy pochodzą właśnie z 1908 roku. Kwasnica chce przeprowadzić jeszcze badania proporcji izotopów helu i ksenonu, które powinny dać kolejną poszlakę świadczącą za pozaziemskim pochodzeniem drobin.
Milknące głosy: National Geographic w walce o zagrożone języki
Co 14 dni ginie jeden język. Do końca stulecia zaniknie prawdopodobnie blisko połowa z mniej więcej 7 tys. języków używanych na Ziemi, bo wiele grup etnicznych zarzuci swoją mowę ojczystą na rzecz angielskiego, chińskiego czy hiszpańskiego. Co przepada, gdy milknie jakiś język?
JĘZYK TUWIŃSKI – Rosja, liczba użytkowników: 235 tys. Pewnego wczesnojesiennego przedpołudnia Andriej Mongusz z rodzicami zaczyna przygotowania do kolacji. Wybiera ze stada owcę o czarnym pysku i przewraca na grzbiet na plandece. Dom rodzinny Monguszów stoi w syberyjskiej tajdze, na skraju bezkresnych stepów niedaleko Kyzyłu, stolicy Tuwy, republiki autonomicznej w ramach Federacji Rosyjskiej. To mniej więcej geometryczny środek Azji, ale językowe i społeczne pogranicze. Historycznie rzecz biorąc, Tuwińcy są koczownikami, którzy w rytmie pór roku przenoszą z miejsca na miejsce swoje auły (osady jurt) i przepędzają z pastwiska na pastwisko stada owiec, wołów i renów. Starsi Monguszowie, którzy kiedyś pracowali w mieście, prócz tuwińskiego znają język rosyjski. Andrzej i jego żona uczą się też angielskiego. Są muzykami Tuwińskiej Orkiestry Narodowej grającej symfoniczne aranżacje tuwińskich melodii ludowych. Andriej jest mistrzem najbardziej charakterystycznej postaci tuwińskiej muzyki: śpiewu alikwotowego (gardłowego) zwanego chöömej. Gdy pytałem studentów uniwersytetu w Kyzyle o tuwińskie wyrazy, których nie da się przetłumaczyć na angielski czy rosyjski, podawali przykład właśnie słowa chöömej, bo ta technika wokalna jest tak silnie związana z tamtejszym kontekstem kulturowym, że tylko rodowity Tuwiniec może ją zrozumieć. Drugi przykład to choj özeeri – określenie tradycyjnej metody uboju owiec. Jeśli zarzynanie żywego inwentarza można uznać za przejaw stosunku człowieka do zwierzęcia, choj özeeri oznacza niezwykłą bliskość. Rzeźnik przez nacięcie w skórze zwierzęcia sięga palcami do głównej tętnicy i przerywa ją tak zręcznie, że zwierzę ginie bez lęku. Jest tak spokojne, że trzeba sprawdzić jego oczy, by stwierdzić śmierć. W języku ludu Tuwy choj özeeri to nie tylko „ubój”, lecz także „uprzejmość”, „humanitaryzm”. I rodzinna uroczystość związana z ubojem. – Gdyby Tuwiniec zabił w taki sposób, jak to robią gdzie indziej, za pomocą noża czy strzelby, oskarżono by go tu o znęcanie się nad zwierzętami – wyjaśnił mi pewien student. Na świecie żyje 7 mld ludzi, którzy posługują się mniej więcej 7 tys. języków. Wypadałoby po milionie na język, tyle że popularność języków jest nierówna. Blisko cztery piąte ludności świata posługuje się 85 językami, a najmniej popularnym językom, których jest 3,5 tys., pozostało ledwie 8 mln 250 tys. użytkowników. I tak angielski jest językiem ojczystym dla 328 mln ludzi, chiński (mandaryński) dla 845 mln, a tuwińskim posługuje się zaledwie 235 tys. Językoznawcy obawiają się, że do końca stulecia blisko połowa z obecnej liczby przejdzie do kategorii języków martwych. Ponad tysiąc zakwalifikowano jako „krytycznie zagrożone” lub „poważnie zagrożone”. W epoce globalizacji, mieszania się, podróży, małe języki używane w odległych zakątkach świata nie są dłużej chronione naturalnymi czy sztucznymi barierami przed inwazją języków dominujących w światowej komunikacji i handlu. W plemiennych wioskach rodzice często wręcz zachęcają dzieci, by porzucały mowę ojców i przyjmowały języki dające możliwość zdobycia wykształcenia i odniesienia sukcesu. Czy można się im dziwić? Jeszcze skuteczniejsze okazuje się wkroczenie telewizji z jej „propagandą luksusu”. Bogactwo zdaje się mówić po angielsku. Pewien językoznawca, wyjaśniając różnicę między językiem a narzeczem, powiedział żartem: „Język to narzecze, które ma do dyspozycji wojsko”. Powinien był dodać, że są wojska lepiej i gorzej uzbrojone. Dziś każdy język, który rozporządza kanałem telewizyjnym i walutą, ma szansę na zwycięstwo z tym, który takich atutów nie ma. Dlatego mieszkańcy Tuwy chcący wejść w kontakt z otaczającym światem muszą się uczyć rosyjskiego lub chińskiego. Ale i tak tuwiński okazał się odporny w porównaniu z innymi, których używają zaledwie setki osób, dziesiątki, a nawet jednostki. Takimi jak wintu, język Indian z Kalifornii, czy siletz dee-ni używany przez Indian z Oregonu, albo amurdak, mowa Aborygenów z australijskiego Terytorium Północnego, posługują się dzisiaj bardziej lub mniej płynnie już tylko pojedyncze osoby. Ostatni Mohikanin danego języka, ktoś, kto już nie ma z kim porozmawiać w ojczystej mowie, żyje w niewypowiedzianej samotności. Językoznawcy starają się skatalogować i poznać języki narażone na wyginięcie, zanim będzie za późno. Przy okazji zadają pytania. Jaka jest wartość języka? Na czym polega jego użyteczność? Czy jakieś cechy kultury tracącej własną mowę przepadają w tłumaczeniu na język zwycięski? Jaka nieznana mądrość ginie dla świata wraz z zatraceniem różnorodności lingwistycznej? Na szczęście tuwiński nie należy do języków zagrożonych zagładą, chociaż niewiele brakowało. Po upadku ZSRR jego sytuacja przestała się pogarszać. Dziś tuwiński ma swoje wojsko: wprawdzie jeszcze nie dysponuje kanałem telewizyjnym ani walutą, jednak ma gazetę i 264 tys. użytkowników (część mieszka w Mongolii i Chinach). Ale już np. językiem tofa z sąsiedniego obszaru Syberii posługuje się obecnie zaledwie 30 osób. Przeczytaj kolejne artykuły z cyklu: Język seri Język hrusyjski
Pomysł zrodził się kilka lat temu. Z fascynacji Rosją, chęci dotknięcia jej specyfiki. Po miesiącach kolędowania u sponsorów 16 sierpnia ruszyła Mercedes G/Allegro Syberia Expedition 2009. Sześciu facetów w trzech terenowych wozach zamierzało pokonać trasę z Warszawy przez Syberię, nad Morze Ochockie i z powrotem.
Moskwa Pierwszy poważny przystanek w Rosji – nie licząc godzin spędzonych w kolejce na granicy... Każdy, kto zna Wschód, wie, że Moskwa to nie Rosja. Moskwa to Moskwa. Rosyjskość w Moskwie jest tak ukryta, zmieniona i zainfekowana, że nie warto robić porównań do innych części kraju. Przytłacza wielkością. – Chłopaków za pierwszym razem to miasto przygniotło. Chciałem, by poznali Moskwę taką, jaką ja znam – trudną do opisania, ale pociągającą. Udało się to dopiero w drodze powrotnej... Bo pierwszą wizytę złożyliśmy z ułańską fantazją – śmieje się Mateusz Damięcki. Na Plac Czerwony wjeżdżają z przytupem – jeszcze nie zdążyli nauczyć się pokory. Skoro ich samochody są wciąż czyste i mało zmęczone, nieźle wyjdą na tle Kremla. I owszem – ekipie udaje się zrobić przyzwoitą sesję zdjęciową, zanim zostaje usunięta z placu przez milicjantów w cywilu. Kwadrans negocjacji i szczęśliwie kończy się na upomnieniu. Jeszcze tylko szybkie zakupy na stoisku z czapkami uszankami w wersji turystycznej – ze sztucznego futra, z dwugłowym carskim orłem. Idealna pamiątka z Moskwy-Nie-Rosji. Kołyma Pierwsze dwa tygodnie wyprawy – piękna końcówka lata. Kąpiel w Bajkale i Wołdze, pranie ubrań, barwy jesieni rozświetlające widok. Każdy ma zadania, rozpisane wachty. Śpią razem w samochodach, muszą na siebie liczyć, ufać sobie. – Tam, na Syberii, jesteś sam. Dlatego właśnie Słoweniec- Szaleniec budzi nasz szacunek. Tak naprawdę nie wiem, czy podziwiać go za odwagę, czy martwić się o stan jego umysłu – wspomina Mateusz. Słoweniec-Szaleniec to rowerzysta, który samotnie pedałuje z kraju ojczystego do Pekinu. Mercedes G/Allegro Syberia Expedition spotkała go na trasie tuż za Bajkałem. Wtedy jeszcze było ciepło. Potem myśleli o nim za każdym razem, gdy temperatura spadała sporo poniżej zera. A zimno przyszło nagle. Góry – Wierchojańskie (2389 m), Suntar-Chajata (2959 m), Czerskiego (3147 m), śnieg, w nocy mróz dochodzący do –20 stopni. – Pierwszy etap wyprawy to prawie wersal: wieczorne przygotowywanie kolacji, mycie zębów, przebieranie się do snu. Ale gdy woda w baniakach zamarza, wszystko jest wilgotne i zimne, zaczynasz myśleć tylko o tym, jak zorganizować odrobinę ciepła i się wysuszyć. Zapominasz o rytuałach. Zdejmujesz buty i pakujesz się do śpiwora, to wszystko. No i myślisz o celu. Zaczyna się odliczanie dni i kilometrów. Sprawdzanie, ile centymetrów na mapie jest do Magadanu. Magadan Najdalej położony punkt, do którego z Warszawy można dojechać samochodem. Koniec Eurazji. Skraj świata. Podróżnicze marzenie. Magadan wita ich słońcem. Lepiej nie mogliby sobie wymarzyć. Na wjeździe do miasta abstrakcyjne zestawienie: pomnik maska i odlew dwóch reniferów. Na reniferach siedzą dzieci, wokół biegają rodzice, robiąc zdjęcia. A Maska? Maska to wstrząsający pomnik ofi ar represji stalinowskich. Prosta rzeźba: ogromna, ciosana głowa płacząca mniejszymi główkami, które płaczą jeszcze mniejszymi. Po jednej stronie dziecko zakrywające twarz, u góry ukrzyżowana postać bez głowy. – Zamykam oczy i widzę ten pomnik, zupełnie jakbym pod nim stał. Przerażające miejsce. Zapaliliśmy świeczki. Żadna nie chciała płonąć. Trudno zrozumieć to, co stało się tu pół wieku temu. Trudno wybaczyć. I chyba nie sposób ogarnąć. Stojąc pod Maską, poczuliśmy jednak, że trzeba pamiętać – mówi Mateusz. Mimo przerażającej historii Magadan to żyjące miasto. – Głęboka Rosja jest niekomercyjna. Ludzie tu mają czas, cieszą się, że przyjechałeś, nic od ciebie nie chcą. Czerpią naturalną przyjemność z przebywania z innymi – dodaje Marek Sudół, ekspedycyjny fotograf i operator. Ot choćby Witalij Małygin – Bardzo Ważny Pan Dyrektor, który szerokim gestem zaprasza do hotelu przeznaczonego dla kadry inżynierskiej jego firmy. Na miejscu czekają dwie łazienki z gorącą wodą – pełen luksus. – Sam Witalij przeżywa ciężkie chwile, więc jest „stale niedysponowany” w biurze, co oznacza, że wpada wieczorem z muzykami, śpiewa i... płacze. Opowiada, że żona się z nim rozwodzi, bo do niej strzelał z wiatrówki. Najgorsze że trafił, i to ze 120 metrów – opowiada Mateusz. Dobroć zmieszana z przedziwną historią życia, szczodrość i pewne polityczno- historyczne upodobania, których w czasie rozmowy nawet nie próbował ukryć. Witalij, człowiek Wschodu. Wierszyna Luda jest nauczycielką polskiego z Wierszyny, wioski oddalonej od Polski o 7000 km. Mieszkają tam potomkowie Polaków, którzy przybyli na te tereny w 1905 r. Dominik, kierownik wyprawy, już tu kiedyś był. Zapamiętał pełną zapału Ludmiłę, która pilnuje, aby wszyscy mieszkańcy pamiętali, skąd pochodzą. W szkole organizuje naukę polskiego, polskie święta, czyta na głos wielkich rodzimej literatury. – Przyjechaliśmy bez zapowiedzi, bo w środku Rosji mieszkają szczęśliwi ludzie bez telefonów. A Luda to niesamowita kobieta. Dominik wiele o niej opowiadał, ale poznanie takiego człowieka osobiście jest najcenniejsze. Wieczorem rozmowa, synowie Ludy pokazują okolicę, mąż, Walery, częstuje samogonem. Ludmiła mówi piękną polszczyzną (studiowała w Gdańsku), jej mąż – trochę jak Ślązak, ale raczej językiem typu międzynarodowego. Na drugi dzień niespodzianka – uczestnicy ekspedycji przywieźli polskie podręczniki i przybory szkolne. Dzieci dziękują polszczyzną daleką od języka Mickiewicza, ale za to szczerze i gorąco. Epilog Piękne widoki pozostaną na zdjęciach, a wspaniali ludzie w naszej pamięci. Wiem, że brzmi to banalnie, ale nie da się mówić o Wschodzie bez patosu. Tam wielkie są nie tylko popiersia Lenina, ale przede wszystkim wyobraźnia i rozmach – kończy opowieść Mateusz. Każdy z uczestników przywiózł z Rosji coś innego: Mateusz – wąsy i brodę, Dominik – kamienie z Magadanu, Tomek – zapalenie nerek, Grześ – dowód na to, że jest w stanie naprawić wóz w każdych warunkach, Paweł – umiejętność montowania filmów w czasie jazdy po wybojach, a Marek – tysiące zdjęć dokumentujących życie sześciu mężczyzn na bezdrożach Rosji.
W Ciągu 80 DNI wyjątkowo srogiej Zimy przejechali 40 tys. km, pokonali 12 stref czasowych. Zmagali się z potęgą natury, sprzętem i własnymi słabościami. ZWYCIĘŻYLI.
15 stycznia 2008 r. trzej uzależnieni od ekstremalnych przygód podróżnicy: Romuald Koperski (kierownik wyprawy), Marian Pilorz i Viktor Makarovskij wyruszyli na trasę Ekspedycji Stulecia 2008. Ich celem było upamiętnienie setnej rocznicy Wielkiego Wyścigu, którego uczestnicy zamierzali z Nowego Jorku dotrzeć na Półwysep Czukocki, przez Alaskę i Cieśninę Beringa. Niestety, nie udało im się przejechać Syberii i przekroczyć progu 80˚ wschodniej długości geograficznej na przylądku Schmidta. Członkowie Ekspedycji Stulecia 2008 swoją przygodę rozpoczęli na przylądku Roca w Portugalii, przejechali Europę i północną Syberię, by po 58 dniach (14 marca) szczęśliwie dobić do krańców Półwyspu Czukockiego. Dotarli do Morza Beringa, stanęli kołami u brzegów Oceanu Arktycznego i musnęli Ocean Spokojny. Do Gdańska powrócili 3 kwietnia. Codziennie spędzali 16–18 godzin za kółkiem, podczas wyprawy zużyli 20 ton paliwa. WEHIKUŁ MAN KAT 1 Ważnym bohaterem tej wyprawy był Man Kat I, auto przypominające amfibię. Aby mogło sprostać surowej zimie, wyposażono je w: wysokoprężny, 8-cylindrowy silnik o mocy 256 KM, półautomatyczną skrzynię biegów i dwa 600-litrowe zbiorniki paliwa. Jego wnętrze ocieplono wełną mineralną i styropianem. Zamontowano podwójne okna i półki na sprzęt oraz miejsca do spania. Kabinę kierowcy i kontener mieszkalny non stop ogrzewały agregaty o mocy 12 kW. CZŁONKOWIE WYPRAWY Romuald Koperski– gdańszczanin, podróżnik, pionier wypraw samochodowych po Syberii, pilot, dziennikarz, pisarz, fotograf, nurek, pianista. Pomysłodawca rajdu samochodowego „Transsyberia”. Odbył pierwszą w historii udaną ekspedycję samochodową z Zurychu do Nowego Jorku przez Syberię i Amerykę Północną. Innym razem samotnie spłynął pontonem Leną – najdłuższą syberyjską rzeką. Marian Pilorz – rodowity Ślązak, przedsiębiorca, globtroter. Brał udział w wielu wyprawach na Syberię, w tym w ekstremalnej zimowej ekspedycji wiodącej w rejony północnej Kołymy, gdzie wraz z Romualdem Koperskim dotarł do grobu wielkiego polskiego badacza Syberii Jana Czerskiego. Doświadczony płetwonurek, alpinista, uczestnik wielu wypraw speleologicznych, żeglarz oraz pilot. Viktor Makarovskij – moskwianin, podróżnik, logistyk, pionier wypraw samochodowych na północ Syberii. Autor książki Gorąca Kołyma. Organizator i uczestnik wjazdu samochodem na najwyższy szczyt Kaukazu – Elbrus. (5 642 m n.p.m. ). Startował w rajdzie Paryż–Dakar. Brał udział w liczącej ponad 5 000 km ekspedycji polarnej z Salechart do Czukotki, prowadzącej wzdłuż Oceanu Arktycznego. 15 stycznia 2008 Około 10.00 wąską, krętą prowadzącą pod górę drogą docieramy do przylądka Roca w Portugalii (...). Tak naprawdę dzisiaj i z tego miejsca rozpoczynamy Ekspedycję Stulecia 2008. Jesteśmy jeszcze czyści, wygoleni i najedzeni…. Chociaż piaszczysty brzeg oceanu nie jest najodpowiedniejszym miejscem na przejażdżki ciężarówką, to jednak „kozacka dusza” kazała nam zjechać do samej wody. Niech nam ekolodzy wybaczą, ale plażę zryliśmy przykładnie. 23 stycznia 2008 Nadszedł długo oczekiwany dzień. Start honorowy z Gdańska. Za nami ponadsiedmiotysięczny zachodnioeuropejski odcinek podróży, bo jakże tu inaczej nazwać jazdę od parkingu do parkingu. Dziś się to zmienia – jedziemy na Wschód! Prócz ciepłych słów otrzymaliśmy wiele przedmiotów mających ułatwić nam przeżycie w nieprzyjaznych warunkach. Aż łezka zakręciła się w oku, kiedy starsza nieznajoma pani wręczyła nam 50 euro. – Aby pieniędzy w drodze nie zabrakło – powiedziała (...). Mamy niepisane zobowiązanie wobec żegnających nas ludzi, zrobimy wszystko, by ich nie zawieść. 25 stycznia 2008 Na dawnej granicy z Łotwą zatrzymują nas celnicy. Dama mundurowa nacji łotewskiej uparła się, że nasz pojazd ekspedycyjny, choć zarejestrowany jako specjalny (kempingowy), jest ciężarówką i należy mu się miejsce w kolejce dla TIR-ów, jakieś 3 kilometry do tyłu. Na nic zdał się nasz urok osobisty i tłumaczenia, że w UE jest już inaczej. Zawróciliśmy na koniec kolejki, złorzecząc ciemnookiej kici i jej naczelnikowi, po czym od końca podjeżdżaliśmy do każdego stojącego TIR-a, prosząc, aby nas przepuścili. Męska solidarność – czy to Litwin, Łotysz czy Polak, każdy wyrażał zgodę. 27–28 stycznia 2008 Moskwa przywitała nas śniegiem. Jako że konferencję prasową oraz honorowy start zaplanowano na następny dzień, popołudnie przeznaczyliśmy na mycie i oględziny pojazdu. Wieczorem spotkaliśmy się ze starymi znajomymi. Następnego dnia po krótkiej konferencji prasowej przejechaliśmy ulicami Moskwy na plac Czerwony, gdzie tradycyjnie już zrobiliśmy pamiątkowe zdjęcia. Przed 15.00 opuściliśmy stolicę Federacji Rosyjskiej. Rozpętała się burza śnieżna. Przedzieraliśmy się w kolumnie wolno sunących pojazdów w kierunku Władimira, omijając wygrzebujące się ze śniegu samochody. Wkrótce śnieg przestał padać i zrobiła się breja, która później zmieniła się w lodowisko. Minęliśmy Władimir i na noc zatrzymaliśmy się w wiosce między opuszczonymi domami, w okolicach miasta Niżny Nowogród. 31 stycznia 2008 Im dalej od Europy, tym słoneczniej i piękniej. Około południa przecinamy Ural i tym samym wjeżdżamy do Azji. Jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki zmienia się otoczenie – świeci ostre zimowe słońce, wioski lśnią brązem pośród otaczającej je zewsząd bieli. Dzisiaj nadrabiamy nieco „złą pogodę” i niczym rakieta mkniemy ku swemu przeznaczeniu. Po południu przygotowaliśmy uroczysty posiłek. Wieczorem zatrzymujemy się koło Tiumenia. 5 lutego 2008 Minęliśmy Kańsk. Dalej to już tylko „dziki kraj” – zła, oblodzona droga, miejscami jej brak. Teren górzysty, od czasu do czasu jakaś zagubiona wioska. Po południu opuściliśmy trasę bajkalską, skręcając na Brack. Po drodze natknęliśmy się na zasypaną śniegiem wieś – na amen zasypaną. Jej mieszkańcy wcale się nie kwapili do odśnieżania, może po prostu spodziewali się kolejnej nawałnicy. Gdzieniegdzie wykopano tylko wąską ścieżkę do wychodka i to wszystko. Do Bracka dotarliśmy wieczorem. Stanęliśmy na parkingu przy przydrożnym hotelu. Obaj z Viktorem poszliśmy do baru kupić jedzenie na najbliższe dni. No i chcieliśmy trochę pogadać z miejscowymi, bo to zawsze wielka frajda! Postanowiliśmy zrobić psikusa Marianowi. Powiedzieliśmy ludziom, że wieziemy słynnego amerykańskiego aktora, przyjaciela Arnolda Schwarzeneggera, miał nim być Marian. Wzbudziliśmy niezwykłe zainteresowanie i musieliśmy obiecać, że aktor nazajutrz pojawi się w barze. Oczywiście, Marian nic o tym nie wiedział. Rano, gdy delegacja w narodowych baszkirskich strojach powitała „aktora” chlebem i solą, pokładaliśmy się ze śmiechu, widząc minę kolegi. 6 lutego 2008 Przestało padać. W nocy temperatura spadła do –41°C. Dzisiaj ostatni dzień wyprawy przez „cywilizowany świat” – jeszcze za dnia zamierzamy dotrzeć do Ust-Kut, a stąd do słynącego z diamentów miasta Mirny. Dalszą drogę odbędziemy tzw. zimnikami – w teorii drogami zimowymi, w praktyce bezdrożami. Mroźna kraina zaprowadzi nas prosto na północ. W Ust-Kut tankujemy do pełna zbiorniki (1 700 l), robimy także ostatnie zakupy. Przed nami pierwszy z najtrudniejszych etapów wyprawy – ponad 1 100 kilometrów tajgi, bezludzia, śniegu i mrozu – zaczyna się prawdziwa wyprawa! Na Syberii nic nie jest ani proste, ani łatwe. Wieczorem postanowiliśmy wydać kolację w iście arystokratycznym wydaniu. Było pysznie – w powietrzu unosił się zapach parzonej kawy i... suszących się skarpet. 7 lutego 2008 Kiedy temperatura spada poniżej kilkudziesięciu stopni, życie w tajdze zamiera, wszystko staje się jakieś nieruchome, martwe, jakby nie z tej planety. Na początku trasa nie zapowiadała się źle – zimnik wyglądał na uczęszczany. Od czasu do czasu mijała nas kolumna cystern. Wnioskowaliśmy, że gdzieś coś wydobywają lub budują. Okazało się, że mamy rację – 200 km dalej rozpoczęto wydobycie ropy i nie wybudowano jeszcze rurociągu. Urobek transportowany był cysternami prosto do portu rzecznego Osietrowo (Ust-Kut), gdzie czekał w magazynach do czasu wznowienia żeglugi na Lenie (...). Podczas przelewania paliwa ze zbiorników dodatkowych zauważyliśmy wyciek oleju – rozszczelnił się przewód prowadzący ze skrzyni biegów do chłodnicy oleju. Nie zdołaliśmy dokręcić nakrętek – potrzebna była duża, nowa miedziana podkładka, tej jednak ze sobą nie mieliśmy. Niestety, nieszczęścia chodzą parami. Wkrótce przestała prawidłowo funkcjonować skrzynia biegów – pozostała w pozycji „biegi terenowe” – mieliśmy teraz nadmiar mocy, nie mieliśmy natomiast prędkości. Winą oczywiście obarczyliśmy wyciekający olej. Metodą prób i błędów nad ranem znaleźliśmy przyczynę – była prozaiczna i wynikała z braku fantazji i niedbalstwa przy montażu dodatkowych gniazd zapalniczek. Ktoś zamontował w nieodpowiednim miejscu elektryczny sterownik kontrolujący i sterujący pracą skrzyni biegów. Cóż, awarie to także urok wyprawy… 9 lutego 2008 Dzisiejszy dzień, choć słoneczny, był mroźny – na termometrze w słońcu –39°C. Najpierw ciężko chodziła dźwignia zmiany biegów, później sprzęgło reagowało z opóźnieniem – zrozumieliśmy, że zaczynamy zamarzać. Spoglądamy na termometr – jest popsuty. Na 50-stopniowej skali zabrakło rtęci! Zatrzymujemy auto, po 15 minutach rozgrzewamy je na tyle, że zaczynają pracować podzespoły. Ruszamy i po 10 kilometrach ponownie stajemy – znów zamarzamy. Robi się niewesoło, no cóż... trzeba do przodu. Był już późny wieczór, kiedy światła miasta Mirny, niczym latarnia morska żeglarzom, oznajmiły ratunek. 10 lutego 2008 W nocy podjechaliśmy na stację benzynową, by zatankować paliwo. Gumowy wąż tak zesztywniał, że trudno było włożyć wlew pistoletu do baku. Wreszcie udało się go nagiąć i do zbiornika poleciała mrożona ropa. Niestety, w paliwie znajdującym się w zbiorniku ścięła się woda i parafina. Silnik zaczął się dławić, stracił moc, mróz zespawał sprzęgło oraz dźwignię zmiany biegów. Wszystko to nocą w gęstej, lodowatej mgle. Nie wiedzieliśmy, dokąd jechać, nie mogliśmy się zatrzymać, bo nie widzieliśmy nawet krawędzi drogi. Kiedy tak tłukliśmy się po mieście, zobaczyliśmy stojący na poboczu gazik. Po raz kolejny uśmiechnęło się do nas szczęście – trafiliśmy na człowieka z pogotowia górniczego kopalni diamentów. Zaparkowaliśmy na terenie bazy. Ze względu na gabaryty naszego pojazdu nie mogliśmy wstawić go do garażu, więc marzł coraz bardziej. W końcu silnik zadrżał parę razy i zgasł. Ruszyliśmy do działania – jeden do pompy paliwowej, drugi do rozruchu. Silnik zaskoczył, lecz długo nie utrzymywał wolnych obrotów. Noc, mróz i wiatr uniemożliwiały wszelkie zabiegi. 11 lutego 2008 Z samego rana w towarzystwie ratowników wyruszyliśmy na zwiedzanie chronionych przed oczami postronnych obserwatorów miejsc, w których wydobywa się diamenty. Naznaczony milonami dolarów Mirny stanął przed nami otworem. Po południu z żalem opuściliśmy miasto i udaliśmy się w kierunku miejscowości Ałmaznyj, gdzie zaczyna się zimnik w kierunku Jakucka. 12 lutego 2008 Mróz, tajga, bezludzie – z trudem do przodu. Z mapy wynika, że do najbliższego osiedla, gdzie być może mieszkają ludzie, pozostało ponad 650 km. Silnik pracuje, a mimo to zamarzają przewody paliwowe. Chce na siłę zgasnąć – my mu nie dajemy. Czekamy na dzień, aby powtórzyć filtrową akcję. Nie można już wycisnąć sprzęgła, silnik cały czas się dusi. To woda w paliwie. Do Jakucka pozostało ok. 500 km. Wokół białe, ścięte mrozem drzewa, ciemność i złowroga cisza. Jest niby wesoło, ale mamy smętne miny. 15 lutego 2008 Od wczoraj nasz pojazd stoi w ciepłej, przytulnej hali w zacnym towarzystwie kamazów, mazów i urali – tirów Syberii. Opiekują się nami kierowcy Północy. Dzisiaj od rana pięciu ludzi przystosowuje nasze auto do mrozów poniżej –60°C. – Nie ma żartów – mówią kierowcy – mamy zimę stulecia. Na początek opróżniono zbiorniki paliwa, przeczyszczono układ paliwowy, wstawiono podwójne szyby, zasłonięto wloty powietrza do filtra i silnika, wyprowadzając je z ciepłej komory silnika. Na koniec kilkoma warstwami filcu i specjalnej maty ocieplono podłogę. Trudno uwierzyć – wszystko gratis! Dlaczego? Z szacunku dla naszej, jak to określili, odwagi. Kiedy na wpół zamarzniętym autem wjechaliśmy do hali, przywitano nas tak, jak wita się ludzi na Syberii, bynajmniej nie chlebem i solą. Kiedy niczym stare panny wzbranialiśmy się od tej powinności, powiedziano nam krótko: – Tak jak będziecie riebiata z nami pili, tak jutro będziemy ochoczo dla was pracowali. Dziś nie ma pracy, samochód musi się odmrozić – stwierdzili jednogłośnie. Cóż więc było robić?... Następnego dnia spotkaliśmy się z władzami Republiki Jakucji, przekazaliśmy i otrzymaliśmy podarki. Później odebraliśmy stosowne przepustki zezwalające na poruszanie się w północnych rejonach przygranicznych, zjedliśmy pożegnalny obiad na koszt rządu i wdzięczni za wszystko wjechaliśmy na lód rzeki Leny. Po 16 km „lodowej przeprawy” dotarliśmy na trakt kołymski – słynną drogę „na kościach” prowadzącą z Jakucka do Pacyfiku, konkretnie do Magadanu. Dopiero późną nocą przywitały nas rogatki miejscowości Chandyga, oddalonej 400 km od Jakucka. 17 lutego 2008 Jedziemy w kierunku Ust-Nera. Jakieś 90 km dalej, niedaleko nieistniejącej już miejscowości Burystach, kończy się cywilizacja – zjeżdżamy z traktu kołymskiego, aby zapuścić się w najbardziej dzikie rejony Syberii – tędy całkowitym bezludziem i bezdrożem chcemy dotrzeć na Półwysep Czukocki. Biorąc pod uwagę zmagania z mrozem i zimnem, aż strach o tym myśleć. Mróz spawa wszystko, nie można otworzyć drzwi, korka od baku, uchylić okna, odkręcić śruby, wcisnąć sprzęgła, zmienić biegu. Na kość zamarzł koncentrat zapobiegający zamarzaniu paliwa. Temperatury określamy bezbłędnie: –45°C można zmieniać biegi, poniżej już nie. W Ust-Nera dolaliśmy paliwa do pełna i ku zdziwieniu mieszkańców opuściliśmy miejscowość, kierując się na Wschód. Była już noc, kiedy staraliśmy się odnaleźć miejscowość Burystach – okazało się, że po wsi nie ma śladu, została tylko nazwa na mapie. W ciemnościach wypatrujemy ruin, choćby budy po psie – nic tylko noc, blada biel śniegu, dookoła góry, od czasu do czasu ciemniejszy zarys lasu. Nie jesteśmy pewni wyboru – chcemy na północ, rzeka nie chce, wije się meandrami. Udajemy się raz na wschód, to znów na zachód, ciągła niepewność, a zapytać nie ma kogo. 20 lutego 2008 Gdzieś w tajdze. Nie mam siły pisać. Zimno i ciężko. Chcemy tylko przejechać wyznaczony odcinek trasy i pójść spać. 25 lutego 2008 Patrzymy się na siebie, modląc się, by man nam znowu nie zgasł. Ta wolność za oknem wydaje mi się pułapką. Pięknie, ale zwodniczo i niebezpiecznie. Zdaje się mówić – zostań tu. O nie – mamy inne plany. 28 lutego 2008 W Kołymskoje, gdzie mieszkają przedstawiciele 10 różnych narodowości, spoczywa polski geolog, paleontolog i badacz Syberii – Jan Czerski. Grobem opiekuje się szkoła, której przywieźliśmy sprzęt komputerowy, kredki, farby, zeszyty. Trzeba było widzieć radość dzieci – w życiu nie widziały takich dobrodziejstw! Gdy wokół nie ma nic, tylko śnieg, wtedy docenia się każdy prezent. 1 marca 2008 Docieramy do Pevek – najdalej na północ wysuniętego miasta Rosji. Wichury, zamiecie śnieżne spowalniają wyprawę. Nawet największa na świecie amerykańsko-kanadyjska kopalnia złota „Kupał” nie funkcjonuje z powodu braku paliwa. Miasto zamarło – wieje huragan znad Kamczatki, niosący z gór miliony ton śniegu. Wiemy, że ta jużnaja purga zrówna z ziemią wszystkie śnieżne szlaki na Półwyspie Czukockim. Miejscowi zalecają przeczekanie huraganu i odwrót na zachód. My natomiast wybraliśmy taki wariant podróży: przez Konsomolskij do Bilings, skąd morzem w kierunku Schmidta, dalej na południe do Egvekinot, gdzie zaczniemy ponownie pochód na północny wschód w stronę Nutepilimen. 5 marca 2008 Po niespełna dwóch miesiącach od startu w Portugalii przecięliśmy 180° wschodniej długości geograficznej na trawersie legendarnego przylądka Schmidta, na którym wcześniej inni śmiałkowie kończyli podróż. Tego samego dnia dotarliśmy do miasteczka Egvekinot nad zatoką Świętego Krzyża (część Zatoki Anadyrskiej). Po zaopatrzeniu się w paliwo oraz niezbędne produkty niezwłocznie wyruszyliśmy dalej. 12 marca 2008 Przylądek Schmidta – jesteśmy zwycięzcami, nikt przed nami jeszcze tu nie był. Wiemy już, że nie dojedziemy do Przylądka Dieżniowa oddalonego stąd o 200 km. Pokonanie takiej odległości zajęłoby nam 2 tygodnie, tymczasem wkrótce nadejdą roztopy, co oznacza, że większość dróg, po których jechaliśmy, przestanie istnieć. Poza tym pozostaje jeszcze prozaiczna kwestia dokumentów. Każdy wjeżdżający do Rosji pojazd „dostaje” pozwolenie na poruszania się po kraju przez pół roku. Po wygaśnięciu tego terminu mój wart 300 tys. złotych wóz przeszedłby na własność Matki Rosji. Nasza przygoda z Syberią i zimą jeszcze się nie zakończyła – czeka nas długa i równie trudna droga powrotna, tylko o tyle lepsza, że do domu.