Masz dość tłumów turystów? Te kraje wciąż czekają na odkrycie
W wielu popularnych kierunkach turystycznych coraz częściej mówi się dziś o zjawisku overtourismu. Mieszkańcy historycznych centrów miast skarżą się na tłok, rosnące ceny i utratę codziennego spokoju, a podróżni narzekają na kolejki i przepełnione atrakcje. Nie wszędzie jednak turyści są postrzegani jako problem. Na świecie są także państwa, które wciąż czekają na większą liczbę odwiedzających i otwarcie zachęcają do odkrywania swoich krajobrazów, kultury i kuchni. Dla nich turystyka pozostaje szansą na rozwój gospodarczy i wzmocnienie lokalnych społeczności.
Spis treści: Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Globalna turystyka po pandemii wróciła do dynamicznego wzrostu. Według dostępnych danych między styczniem a wrześniem ubiegłego roku za granicę wyjechało około 1,1 miliarda turystów, czyli o 5% więcej niż w analogicznym okresie rok wcześniej. Prognozy wskazują, że w najbliższym czasie liczba międzynarodowych podróży może osiągnąć rekordowy poziom, mimo rosnącej debaty o skutkach nadmiernej turystyki w takich miejscach jak Madryt, Wyspy Kanaryjskie czy popularne regiony Meksyku. Jednocześnie coraz więcej podróżnych deklaruje, że chce podróżować w sposób bardziej odpowiedzialny. Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Z raportu „Travel and Sustainability 2025” przygotowanego przez Booking.com wynika, że 84% ankietowanych uznaje zrównoważony rozwój za ważny element planowania wyjazdu, a 73% chciałoby, aby ich wydatki wspierały lokalne społeczności. Wybór mniej znanych kierunków może więc przynieść podwójną korzyść: zmniejszyć presję na przepełnione destynacje i jednocześnie wesprzeć regiony, które dopiero budują swoją pozycję na turystycznej mapie świata. Jak podkreśla Sam Bruce, współzałożyciel operatora podróży Much Better Adventures: „Kiedy odwiedzający przybywają z ciekawością i szacunkiem, w rozsądnych liczbach, mogą pomóc lokalnym gospodarkom rozkwitnąć, a jednocześnie doświadczyć kultur i krajobrazów, które nie są przepełnione”. Gdzie zatem można wyjechać, by mieć autentyczne doświadczenia bez pułapek turystycznych, przy jednoczesnym realnym wsparciu lokalnych społeczności? Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Choć Paragwaj pozostaje w cieniu turystycznych gigantów regionu, takich jak Brazylia czy Argentyna, kraj ten oferuje zaskakująco bogate doświadczenia podróżnicze. Jego historia naznaczona była kolonizacją, konfliktami regionalnymi i długimi latami dyktatury, co sprawiło, że współcześni mieszkańcy szczególnie cenią stabilność i spokojne tempo życia. Ponad połowę terytorium zajmuje region Chaco – rozległa kraina suchych lasów, mokradeł i terenów rolniczych, gdzie obok siebie funkcjonują społeczności rdzennych Guaraní oraz tradycyjni gauchowie. Język guaraní pozostaje tu powszechnie używany, także poza społecznościami rdzennymi. Obszar ten przyciąga miłośników przyrody – żyje tu ponad 500 gatunków ptaków, a wśród dzikich zwierząt można spotkać m.in. pancerniki, tapiry czy pumy. W stolicy kraju, Asunción, życie koncentruje się wokół miejskich targów i ulicznego jedzenia, a Museo de las Memorias przypomina o historii obalenia dyktatora Alfredo Stroessnera w 1989 roku. Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Przez lata Mołdawia funkcjonowała w turystycznych zestawieniach jako jeden z najrzadziej odwiedzanych krajów Europy. Sytuacja zaczyna się jednak stopniowo zmieniać. Między styczniem a wrześniem 2025 roku państwo odwiedziło około 480 tys. turystów, co oznacza wzrost o 6,5% w porównaniu z analogicznym okresem rok wcześniej. Dla kraju, który przez dekady pozostawał poza głównym nurtem europejskiej turystyki to sygnał powolnego, lecz wyraźnego przełomu. Rozwój tej branży nie był jednak prosty. W czasie I i II wojny światowej zniszczeniu uległo około 70% infrastruktury, a odbudowa państwa trwała przez kolejne dekady. Dopiero w ostatnich latach Mołdawia zaczęła intensywniej inwestować w turystykę i modernizację zaplecza dla odwiedzających. Centralnym punktem większości podróży pozostaje Kiszyniów, spokojna stolica kraju, której rytm wyznaczają szerokie bulwary i zielone parki. W Narodowym Muzeum Historii Mołdawii można poznać dzieje regionu sprzed okresu sowieckiego, natomiast Park Stefana Wielkiego (Ștefan cel Mare) jest popularnym miejscem spacerów mieszkańców i przestrzenią, gdzie wśród drzew ustawiono rzeźby poświęcone lokalnym twórcom literatury. Charakterystycznym elementem miejskiego krajobrazu są również niewielkie kioski z kawą, przy których mieszkańcy spotykają się i obserwują codzienne życie miasta. Poza stolicą jedną z największych atrakcji pozostaje Milestii Mici, gigantyczna podziemna winnica założona w 1969 roku, uznawana za największy system piwnic winnych na świecie. Podróżując po kraju, warto jednak pamiętać o zaleceniach dyplomatycznych – Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wyjazdy do separatystycznego regionu Naddniestrza, położonego między Mołdawią a Ukrainą. Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Od ponad dwóch lat Jordania odczuwa wyraźny spadek ruchu turystycznego, co jest pośrednim skutkiem napiętej sytuacji geopolitycznej na Bliskim Wschodzie. Choć kraj pozostaje stosunkowo stabilny, wielu podróżnych wstrzymywało się z wizytą w regionie. Dziś liczba odwiedzających zaczyna powoli rosnąć, a dla turystów oznacza to rzadką okazję, by zobaczyć jedne z najbardziej rozpoznawalnych miejsc świata – w tym słynną Petrę – bez tłumów charakterystycznych dla wcześniejszych sezonów. Coraz większą rolę w jordańskiej turystyce odgrywają także inicjatywy prowadzone przez lokalne społeczności. Jednym z najlepszych sposobów na poznanie kraju jest wędrówka fragmentami 675-kilometrowego Jordan Trail, prowadzącego przez góry, pustynie i niewielkie wioski. Po drodze podróżni mogą spotkać lokalnych przewodników, spróbować tradycyjnego dania maqqloubeh przygotowanego przez mieszkańców czy spędzić noc w beduińskich obozach na pustyni. Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach W ostatnich latach turystyka zaczęła odgrywać w Gambii coraz większą rolę gospodarczą. Dla tego niewielkiego państwa w Afryce Zachodniej sektor podróży staje się ważnym źródłem dochodów, zwłaszcza w czasie, gdy zmiany klimatyczne coraz mocniej wpływają na tradycyjne rolnictwo, przez dekady stanowiące fundament lokalnej gospodarki. Choć zagraniczni turyści pojawiają się tu już od lat 70. XX wieku (głównie dzięki popularnym w Europie pakietowym wyjazdom nad Atlantyk), dziś kraj próbuje przyciągać odwiedzających w inny sposób. Coraz większy nacisk kładzie się na turystykę opartą na społecznościach, w której mieszkańcy stają się przewodnikami, gospodarzami i organizatorami doświadczeń pozwalających lepiej poznać codzienne życie kraju. Chociaż szerokie, jasne plaże zachodniego wybrzeża Gambii pozostają jednym z głównych magnesów dla odwiedzających, wielu podróżników decyduje się na bardziej kameralne formy odkrywania kraju. Jedną z nich jest trasa Ninki Nanka, nazwana na cześć legendarnego stworzenia z lokalnych opowieści. Szlak prowadzi w głąb kraju wzdłuż górnego biegu rzeki Gambia, przez lasy namorzynowe i niewielkie nadbrzeżne wioski. Podróż odbywa się częściowo pieszo, a częściowo łodzią, umożliwiając kontakt z krajobrazem, który rzadko trafia do klasycznych przewodników turystycznych. W trakcie wyprawy można obserwować tradycyjne zajęcia mieszkańców – od produkcji soli, po tkactwo czy pracę lokalnych kowali – a noclegi organizowane są w prostych domach gościnnych, prywatnych kwaterach lub na łodziach rzecznych. Tego typu inicjatywy mają nie tylko przyciągać podróżnych poszukujących autentycznych doświadczeń, ale również bezpośrednio wspierać lokalne społeczności. Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Choć Tadżykistan pozostaje jednym z najmniej znanych kierunków turystycznych Azji Środkowej, dotarcie tam jest dziś znacznie prostsze, niż mogłoby się wydawać. Do stolicy kraju, Duszanbe, regularnie kursują loty z międzynarodowych hubów, takich jak Dubaj czy Stambuł. Miasto stanowi dobrą bazę wypadową do odkrywania kraju – z Parku Zwycięstwa można podziwiać panoramiczny widok na stolicę, a na tętniącym życiem Mehrgon Bazaar spróbować lokalnych specjałów, w tym słynnych tadżyckich suszonych owoców. Największe atrakcje czekają jednak poza miastem. To właśnie góry przyciągają podróżników poszukujących autentycznej przygody. W górach Fann wędrowcy przemierzają szlaki prowadzące przez lasy jałowcowe i doliny z turkusowymi jeziorami polodowcowymi. Jeszcze dalej na wschodzie, w regionie Pamiru, można spotkać lokalne społeczności i poznać tradycje, które przez wieki kształtowały kulturę tego odległego zakątka Azji. Źródła: Time Out, Booking.com, Global Sustainability Tourism Council Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tadżykistan: Pamir, czyli świat po Aleksandrze Wielkim
Mieszkańcy Pamiru podkreślają, że są potomkami Aleksandra Macedońskiego. W ten sposób chcą nadrobić zacofania swojego regionu.
Tam jest kopalnia rubinów – Ergasz pokazuje mi zbocze góry przed nami, gdzie na tle czerwonego piargu odznacza się pasmo świeżo wykopanej, szarawej gleby. – Państwowa? – pytam. – Państwowa – odpowiada Ergasz. – Ale tak jakby była prywatna – dopowiada zaraz jego kuzyn czy kolega, który jedzie z nami, a którego imienia nie znam, bo Ergasz przez całą drogę zwracał się do niego per bratan, a on sam jakoś nigdy się nam nie przedstawił. – Nasz prezydent na tym łapę trzyma. Wszystkie zyski ze sprzedaży kamieni idą prosto do jego kieszeni, a my, Pamirczycy, ani grosza nigdy z tego nie oglądaliśmy. Chociaż to przecież nasza ziemia. Samochód Ergasza co kilka metrów podskakuje na straszliwych wybojach. Naszym dzisiejszym celem jest Langar, wieś położona w samym końcu doliny Wachańskiej, tam gdzie potoki Pamir i Wachan łączą się ze sobą, dając początek rzece Pandż, która w dolnym biegu znana jest jako Amu-daria. Dopiero co wyjechaliśmy z Chorogu, stolicy Górskobadachszańskiego Okregu Autonomicznego, i chodź do Langaru jest nieco ponad 200 km, czeka nas cały dzień jazdy. Drogi w Górskim Badachszanie są najgorsze w całym Tadżykistanie. Ta, którą jedziemy, powstała jeszcze za Związku Radzieckiego. Sowieci potrzebowali jej, by transportować żołnierzy do Afganistanu. Jedyny wtedy most nad Pandżem znajdował się kilkadziesiąt kilometrów od Chorogu. Dziś mostów prowadzących z Tadżykistanu do Afganistanu jest już klika. Raz w tygodniu odbywają się na nich targi. Mieszkańcy tadżyckiego Badachszanu mogą wtedy bez wizy przejść do specjalnej strefy wydzielonej na drugim brzegu, gdzie ich pobratymcy z afgańskim paszportem handlują wszystkim co się da. Pakistańskimi i indyjskimi naczyniami, materiałami i meblami, chińskim sprzętem AGD i japońskimi samochodami. Bo jak twierdzi bratan Ergasza, w Afganistanie wszystko jest lepsze i tańsze. – A na dodatek jeszcze Amerykanie budują im drogi, szkoły i szpitale – zapewnia z zawiścią. – Tylko nasz rząd nam niczego nie buduje. Trudno się z nim nie zgodzić, patrząc na przeraźliwie spękaną nawierzchnię szosy, której ewidentnie od lat 80. nikt nie remontował. Na rozwalone baraki niegdysiejszych sowieckich, a potem rosyjskich pograniczników, którzy ostatecznie wynieśli się z Badachszanu kilka lat temu na niedbale pomalowane szkoły i urzędy publiczne w nielicznych mijanych po drodze wioskach. Nowością kłują w oczy jedynie hasła propagandowe z cytatami z prezydenta Tadżykistanu Emomalego Rahmona i właśnie mosty, ale te powstały albo za prywatne, albo za amerykańskie pieniądze. Hasła sławią głównie ogólnonarodowe braterstwo i niepodległość Tadżykistanu. Jak twierdzi Rahmon, jest ona „największym osiągnięciem narodu tadżyckiego w XX w.”. Według bratana Ergasza niepodległość (po rosyjsku niezawisimost) polega tylko na tym, że nic od mieszkańców Tadżykistanu nie zależy (nie zawisit). Tuż po upadku ZSRR Pamirczycy chcieli, żeby coś wreszcie od nich zaczęło zależeć. Przyłączyli się do koalicji zrzeszającej opozycję i trwali w niej, gdy w 1992 r. w kraju wybuchła krwawa wojna domowa. Prorządowe siły miały jednak znaczną przewagę, poparła je także Moskwa i sąsiedni Uzbekistan. Po pięciu latach walk, w których zginęło ponad 100 tys. ludzi, zawarto porozumienie pokojowe. Obecny prezydent, który wyrósł na przywódcę narodowego właśnie w czasach wojny, umiejętnie lawirując pomiędzy starą, komunistyczną nomenklaturą, Rosją i wspierającym opozycję światem muzułmańskim, nigdy nie zapomniał Badachszanowi jego nieposłuszeństwa. Oficjalnie stosunki Duszanbe z Chorogiem są poprawne, ale o wzajemnej nieufności przypomina nachalna propaganda sukcesu władzy i wybuchające co jakiś czas konflikty. Najbardziej spektakularny z nich zakończył się w zeszłym roku oblężeniem Chorogu przez wojska rządowe, w którym, zanim zaprowadzono porządek, śmierć poniosło sto osób. Pamirczycy są przekonani, że tadżycki rząd wykorzystuje badachszańskie bogactwa naturalne, nic nie dając w zamian. Średni miesięczny dochód mieszkańca Badachszanu wynosi mniej niż 200 dol. i plasuje się daleko poniżej średniej ogólnokrajowej. Badachszan to region z najwyższym bezrobociem i zarazem największą migracją zarobkową do Rosji. Szybciej niż w reszcie kraju wzbiera tam też fala samobójstw z przyczyn ekonomicznych. Ulubiona żona Roksana Dwa tygodnie po podróży w górę rzeki Pandż odbytej w to­warzystwie Ergasza i jego bratana zaczęłam czytać Opisanie świata Marca Polo. Ten wenecki kupiec i zarazem poseł chana mongolskiego przejeżdżał przez Pamir pod koniec XIII w., lecz to, co tam zobaczył, zaskakująco przypominało moje własne obserwacje. W kraju tym rodzą się drogie kamienie zwane balasze, rubiny bardzo piękne i wielkiej wartości. Rodzą się w skałach gór. Wiedzcie, że w poszukiwaniu za nimi żłobią w górach groty, zapuszczając się bardzo głęboko, jak czynią ci, którzy szukają żył srebra. A to zwłaszcza na górze zwanej Siginan [dziś Szognan, czyli dolina, w której leży Chorog]. I to należy wiedzieć, że król tam każe kopać je dla siebie i ktokolwiek udałby się na te góry, aby poszukiwać rubinów, przypłaciłby to zaraz śmiercią. Różnica była tylko taka, że tamtego króla mieszkańcy Pamiru przynajmniej uważali za własnego, a dzisiejszy prezydent Tadżykistanu w oczach wielu mieszkańców Górskiego Badachszanu uchodzi za poturczeńca i uzurpatora. Żeby to wyjaśnić, znów sięgnę do Marca Polo: Badaszan jest prowincją, której mieszkańcy czczą Mahometa i mają własny język. Jest to wielkie królestwo rządzone dziedzicznie: królowie są z rodziny pochodzącej od króla Aleksandra i córki króla Dariusza, wielkiego władcy Persji. Opowiadanie Wenecjanina zawiera wiele nieścisłości, ale trafnie oddaje legendę, która do dziś popularna jest wśród mieszkańców Pamiru. Faktycznie uważają się oni za potomków Aleksandra Macedońskiego i zwykli są na dowód tego wskazywać tych spośród siebie, którzy mają jasną cerę i zielone lub niebieskie oczy, tak rzadko spotykane u Tadżyków z innych rejonów kraju. W czasach kiedy Aleksander zaczął swój zwycięski marsz na wschód, czyli pod koniec IV w. p.n.e., kontrolę polityczną nad Azją Środkową sprawowało kilka państewek, które niegdyś były prowincjami imperium perskiego, ale stopniowo stały się niezależne. Najsilniejszymi z nich były położona na terytorium dzisiejszego Afganistanu Baktria i sąsiadująca z nią od północy Sogdiana. Aleksander, pokonawszy szacha perskiego Dariusza, wkroczył najpierw na terytorium Baktrii, a gdy tamtejszy satrapa zbiegł do Sogdiany, Macedończyk rzucił się za nim w pogoń. Jego greckie wojska przeprawiały się ponoć przez rozdzielającą oba państwa Amu-darię po workach ze skór bydlęcych napełnionych trawą. Przeszedłszy rzekę, Aleksander szybko dotarł do stolicy Sogdiany – Marakandy (dzisiejszej Samarkandy), a potem zawędrował aż nad Syr-darię, do północnych granic państwa – dalej rozciągały się już ziemie podległe koczowniczym Sakom i Turkom. Jednak jeszcze dwa lata zajęło Grekom całkowite podporządkowanie Baktrii i Sogdiany. Jak jeden satrapa szedł z nimi na układ, kilku kolejnych się buntowało, podburzając przy okazji ludność podległych sobie obszarów. Wyraźnie dopomogła Aleksandrowi dopiero zmiana taktyki – tym z tutejszych wielmożów, których udało mu się pokonać zbrojnie, pozwalał nadal zarządzać. Aleksander, wbrew radom swoich greckich dworzan, ożenił się nawet z córką jednego z ujarzmionych satrapów – Roksaną. Nie tylko chciał przypieczętować układ z jej ojcem, był także zwyczajnie zafascynowany urodą i wdziękiem księżniczki. Później jeszcze pojął za żony dwie inne kobiety – córki dwóch ostatnich szachów Persji. Trzymał je od dawna u siebie w niewoli, ale dopiero po wygranej kampanii w Azji Środkowej miał czas się ożenić. Tym razem jednak był to już tylko gest politycznego wyrachowania – to Roksana pozostała jego ulubioną żoną. I to z nią, a nie jak twierdził Marco Polo, z córką Dariusza, spłodził swojego jedynego legalnego potomka. On jednak nie mógł dać początku żadnemu ludowi, bo sam marnie skończył. Urodził się już po śmierci ojca, który zmarł zaledwie kilka lat po podbiciu Azji Środkowej, niedługo po powrocie z nieudanej wyprawy wojskowej na Indie. Jego matka, Roksana, kazała zamordować swoje dwie konkurentki – pozostałe żony Macedończyka. Lecz kilkanaście lat później sama zginęła wraz ze swoim synem z rąk innego pretendenta do tronu. Tak więc w sensie dosłownym nikt nie może twierdzić, że jest potomkiem Aleksandra Macedońskiego. W sensie przenośnym jest to jednak jak najbardziej uzasadnione. Bo chociaż imperium rozpadło się prawie natychmiast po śmierci swego twórcy, przetrwała specyficzna kultura zrodzona z połączenia pierwiastków helleńskich i wschodnich. Czysta krew Na terenie Azji Środkowej powstało państwo zwane Greko- -Baktrią. Rządziły nim elity wywodzące się z mieszanych małżeństw: przybyłych z Aleksandrem Greków i miejscowej, przeważnie osiadłej, perskojęzycznej ludności. Do dziś archeolodzy pracujący na wykopaliskach na terenie Tadżykistanu, południowego Uzbekistanu i Afganistanu znajdują pochodzące z tamtych czasów monety i rzeźby do złudzenia przypominające te z greckich zbiorów. Greko-Baktria padła pod naporem koczowników nadciągających z północnego wschodu, z obszaru Wielkiego Stepu. Później Azję Środkową najechali Arabowie, islam powoli zastąpił wyznawany tam zoroastryzm, buddyzm i chrześcijaństwo. Potem przyszli następni koczownicy ze wschodu, plemiona tureckie, Mongołowie. Kolejni najeźdźcy mieszali się z miejscową ludnością, przejmując od niej kulturę i zwyczaje. Dziś już trudno w Azji Środkowej odróżnić, kto wywodzi się od kogo, kto jest potomkiem rdzennych mieszkańców, kto osiadłych kupców, a kto wypasających bydło koczowników, kto przybyszów ze wschodu, kto tych z zachodu. Jednak im bardziej to jest niemożliwe, tym większa paranoja ogarnia wszystkich w regionie, by tego dokazywać, licytować się na przodków i szlachetność pochodzenia. – Prawdziwy staroirański pierwiastek zachował się jedynie wysoko w górach, u nas, na Pamirze – tłumaczyła mi kilka lat temu pewna górnobadachszańska intelektualistka. – To do nas, do Chorogu, na uniwersytet, przyjeżdżali jeszcze za Związku Radzieckiego naukowcy z Niemiec. Chcieli się żenić z prawdziwymi Aryjkami – chwaliła mi się bez cienia zażenowania. Według jej teorii tylko Pamirczycy są spadkobiercami dawnych Baktryjczyków i Sogdyjczyków. W końcu to oni jedyni w regionie używają języka wschodnioirańskiego, podobnego nieco do tego, którym posługiwali się mieszkańcy starożytnej Sogdiany. Reszta Tadżyków mówi po persku, czyli w języku zachodnioirańskim. Pełno tam słów arabskich i – o zgrozo – tureckich. Tej swoistej koncepcji czystości rasowej nie przeszkadza pomieszanie z przybyłymi z Grecji żołnierzami Aleksandra Macedońskiego ani z uciekającymi z Bliskiego Wschodu Arabami wyznającymi prześladowaną gałąź islamu – Pamirczycy są ismailitami. Natomiast każda domieszka krwi tureckiej czy mongolskiej jest według niej haniebna. Zdaniem bratana Ergasza prezydent Ramon nie jest złym prezydentem tylko dlatego, że okrada własny naród, podczas gdy w kraju brakuje dróg, szpitali, podręczników, prądu w gniazdkach i wody w kranach. Jest złym prezydentem, bo nie jest prawdziwym Tadżykiem. Nie pochodzi bowiem z Pamiru, a z położonego na równinach na południu Kuljabu. Pamir to rzeczywiście wyjątkowy region. Jego trudnodostępne położenie sprawiło, że zachowały się tu prastare tradycje i przetrwały ślady najdawniejszych cywilizacji. Są tu pozostałości świątyń zoroastryjskich i stupy buddyjskie, ruiny starożytnych warowni i groty wykute w skałach tysiące lat temu. W wioskach spotyka się też ismailickie święte miejsca – groby tamtejszych mędrców i pustelników, które zastępują meczety. Poznać je można po czaszkach kozłów górskich i owiec Marco Polo zatkniętych nad bramą wejściową i wokół ogrodzenia. Podziwiałam to wszystko, jadąc doliną Wachanu. Miejscami była tak wąska, że czerwone skały po tadżyckiej stronie zdawały się dotykać tych po afgańskiej, przepuszczając w dole tylko szarą, spienioną rzekę. Czasami dolina robiła się szeroka na kilkanaście kilometrów. Zielone łąki na obu brzegach rzeki zwiększały perspektywę. Widać było dalsze ośnieżone szczyty Hindukuszu, przez który niegdyś przeprawiał się Aleksander, żeby dotrzeć do Baktrii, a po naszej stronie Pamir, po którym wędrował Marco Polo. Drugiego dnia naszej podróży gwałtownie skręciliśmy na północ. Wyjechaliśmy z Langaru w stronę Murgobu, wznosząc się stromo pod górę. Jeszcze sięgnę do Marca Polo. Kiedy kilka dni po wyjeździe z Pamiru przeczytałam jego opis, tamtejsze zapierające dech w piersiach krajobrazy znów stanęły mi przed oczami. Właściwością tych gór jest wysokość, tak że człowiek od rana do wieczora wspinać się musi, zanim wyjdzie na szczyt. Ale na górach rozciągają się szerokie wyże, trawą i kwieciem pokryte, a wielkie strumienie najczystszej wody spadają przez skalne cieśnie. W tych rzekach znajdują się pstrągi i wiele innych delikatnych ryb. Tylko że tak piękna przyroda nie wystarczy, kiedy trzeba oddać starzejącą się matkę do szpitala albo posłać dziecko do szkoły. Mieszkańcom Górskiego Badachszanu nic po nowoczesnych parkach i wieżowcach, które prezydent Rahmon każe budować biznesmenom w stolicy. Im przydałaby się normalna droga, tak żeby nie musieli pokonywać dzielących ich od Duszanbe 600 km przez 22 godziny ściśnięci w koszmarnie drogich taksówkach. Przydałyby im się dobre, bezpłatne szkoły, szpitale i przede wszystkim praca na miejscu, tak żeby nie musieli za nią jeździć do dalekiej Rosji. A tego wszystkiego rząd im nie zapewnia. Jedyną osobą, która sprawia wrażenie, że troszczy się o Pamirczyków, jest duchowy przywódca wszystkich ismailitów, mieszkający na co dzień w Szwajcarii i w Londynie Aga Chan IV. To jego fundacja buduje w Pamirze szkoły, prowadzi uniwersytet i dokarmia najbiedniejsze rodziny. Dlatego na ulicach Chorogu może i wiszą portrety Emomalego Rahmona, ale w prywatnych domach znacznie częściej spotyka się wizerunek Agi Chana. Pamirczycy starają się jakoś nadrobić sobie to ewidentnie gorsze położenie i cywilizacyjne zacofanie swojego regionu. Dlatego tak chętnie karmią się historiami o Aleksandrze Wielkim i licytują z resztą Tadżyków na czystość aryjskiej krwi. Nie przeszkadza im, że to położony na północy Chodżent jest dawną założoną przez Greków Aleksandrią Eschate (Aleksandrią Kresową), a jezioro Iskandarkul (nazwane tak na pamiątkę Aleksandra) znajduje się koło Pandżakentu. To oni są dziećmi Aleksandra, a reszta ich współobywateli to zmieszani z Uzbekami i Mongołami uzurpatorzy. Warto wiedzieć: Nie interesuje mnie pochodzenie czy rasa mieszkańców. Ja wyróżniam ich tylko na podstawie ich zasług. Dla mnie każdy dobry obcokrajowiec jest Grekiem, a każdy zły Grek jest gorszy od barbarzyńcy - powiedział Aleksander Macedoński Aleksander Wielki i inne wydarzenia z tamtego okresu: - 356 r. p.n.e. Narodziny Aleksandra w Pelli, stolicy starożytnej Macedonii (dziś Grecja) - ok. 350 r. Celtowie na ziemiach polskich - 350 r. wynalezienie kuszy (Chiny) - 340 r. pierwszy kamienny amfiteatr (Grecja) - 336 r.Aleksander przejmuje władzę po śmierci ojca Filipa II zamordowanego przez kochanka Pauzaniasza - 334 r. początek podboju Azji Mniejszej - 332 r. zajęcie Egiptu (bez walki) i założenie Aleksandrii - 327 r. - ślub z Roksaną, najukochańszą żoną - 323 r. śmierć Aleksandra Wielkiego. Prawdopodobnie zostaje otruty trucizną dolaną do wina No to w drogę: Tadżykistan INFO ■ Położenie: Azja Środkowa ■ Ludność: mieszkańców Tadżykistanu jest 7,8 mln. ■ Języki: państwowy tadżycki, który należy do języków zachodnioirańskich (jak farsi i dari). Oprócz tego używany jest rosyjski. W Górskim Badachszanie Pamirczycy mówią językiem pamirskim, a właściwie różnymi dialektami tego języka. Są to języki wschodnioirańskie, niezrozumiałe dla reszty Tadżyków. ■ Religie: Tadżycy są muzułmanami sunnitami, Pamirczycy muzułmanami ismailitami. Jest to odłam szyizmu, ale inny niż ten wyznawany np. w Iranie. Ismailicki islam jest wyjątkowo liberalny. Na Pamirze właściwie nie buduje się meczetów, kobiety nie chodzą zakryte, nie ma też obowiązku pięciu modlitw w ciągu dnia. ■ Waluta: somoni; 1 TJS W całym kraju są bankomaty, ale przelicznik jest niekorzystny, warto wziąć jak najwięcej gotówki. Kantory są praktycznie wszędzie. KIEDY: ■ Gdy nie ma śniegu na przełęczach – tylko wtedy są przejezdne. Najlepsze czerwiec i wrzesień, może być też pełnia lata, ale wtedy w niższych partiach jest bardzo gorąco. WIZA ■ Taniej i szybciej jest wziąć na lotnisku, ale to jest możliwe tylko wtedy, gdy przylatuje się samolotem. Inaczej trzeba wysłać paszport do konsulatu w Berlinie lub skorzystać z pośrednictwa agencji wizowych. Konieczna osobna pieczątka do Górskiego Badachszanu. DOJAZD ■ Samolotem: najtańszą opcją jest lot Turkish Airlines przez Stambuł. Można się zmieścić w 2,5 tys. zł. KOMUNIKACJA ■ Pomiędzy poszczególnymi miastami kursują samoloty, ale trudno dostać bilet (Duszanbe–Chorog kosztuje ok. 100 dol.) Poza tym ludność jeździ głównie zbiorowymi taksówkami. Te są drogie. Np. Duszanbe–Chorog – 90 dol. za os. ■ Wynajęcie samochodu z kierowcą (bez jest niemożliwe) kosztuje ok. 70 centów za km plus ok. 20 dol. dniówki dla kierowcy. Tańsze są marszrutki, ale te regularnie jeżdżą tylko na trasie Chorog–Mrgab. BEZPIECZEŃSTWO ■ W zasadzie jest bezpiecznie, choć przed wyjazdem warto sprawdzić sytuację polityczną w regionie. Dobrze pytać o radę miejscowych. Jeśli odradzają wyjazd w jakiś teren, należy ich ABSOLUTNIE posłuchać. NOCLEGI ■ Najtańsze noclegi – w prywatnych domach ok. 15 dol., w Duszanbe nawet do 30 dol. za noc. ■ Wody z kranu lepiej nie pić. Zabrać nifuroksazyd (od zatruć). POCZUJ KLIMAT ■ Flawiusz Arrian Wyprawa Aleksandra Wielkiego; Colin Thubron Utracone serce Azji. 1. Trekking w Pamirze. Zapomnij o szlaku, licz na siebie 2. Wiecznie piękna rzeka Murgob przepływająca przez dolinę Madiyan 3. Podróże z historią Aleksander Wielki w Azji Środkowej 4. Buzkaszi, czyli środkowoazjatycka wersja polo. Zamiast piłką gra się korpusem kozła 5. Meczet w Duszanbe. Tadżycy są sunnitami. Pamirczycy – ismailitami 6. Wesele w północnym Tadżykistanie. Goście mile widziani 7. Kirgiz z Tadżykistanu. Według Pamirczyków nie ma prawa nazywać się potomkiem Aleksandra 8. Tadżykistan - Czas: 2 tygodnie Koszt: 6 tys. zł (z dojazdem i wizą) Źródło zdjęć: Aurora/Czarny kot, GettyImages/FPM, Theodore Laye (2), Alamy/BEW (2) Ludwika Włodek, 2013
25 lat po odzyskaniu niepodległości kraj stoi na rozstaju dróg. Wyprawa do Tadżykistanu
Fotograf obserwuje, jak żyją mieszkańcy dalekiego i dzikiego Tadżykistanu, najbiedniejszej z byłych republik radzieckich.
– To „dach świata” – mówi Didorali, my przewodnik, żywiołowo wskazując na majestatyczne pasmo górskie Pamir wznoszące się po drugiej stronie doliny. Minęło 25 lat od czasu upadku Związku Radzieckiego, a ja przez trzy tygodnie podróżuję przez Tadżykistan, by zbadać, jaki miało to wpływ na najbiedniejszą z byłych republik radzieckich. Na miejscu spotykam kilkoro z dziesiątek tysięcy Tadżyków uważanych za rosyjskich gastarbeiterów, którzy teraz, z powodu sankcji w Rosji i upadku rubla, powracają do swojego rodzimego kraju. Pewnego sobotniego ranka w połowie maja razem z Didorali jedziemy wzdłuż rzeki Panj. Przed chwilą wjechaliśmy do okręgu autonomicznego Górskiego Badachszanu. Tadżykistan i Afganistan dzieli tutaj jedynie rzeka, którą z łatwością moglibyśmy przepłynąć, by dostać się na drugi brzeg. Kiedyś w czasie zimnej wojny była to jedna z silnie strzeżonych granic, teraz ledwo chroni się przez przemytnikami broni, porywaczami i, zdaniem rządu Tadżykistanu, nadciągającym niebezpieczeństwem ze strony islamskich rebeliantów, którzy szukają nowego frontu w swojej świętej wojnie o globalnym zasięgu. Odwiedzam byłego robotnika z Rosji Falaknoza Nasillobekova i jego żonę o imieniu Jahongul w północno-wschodniej części Chorogu, stolicy Górskiego Badachszanu. Rolnicza okolica wypełniona jest tradycyjnymi pamirskimi domami. Popijamy herbatę i siedzimy na tarasie ich skromnego choć uroczego ogrodu z widokiem na rzekę Gunt, a Falaknoz opowiada mi, że podobnie jak wielu innych Tadżyków pracujących sezonowo, on również wcześniej podróżował do Rosji tam i z powrotem. - Wróciłem kilka miesięcy temu z Moskwy, gdzie pracowałem od 1997 roku – mówi. – W ciągu ostatnich dziesięciu lat byłem w domu zaledwie kilka razy, za każdym razem na parę miesięcy w okresie letnim, by spędzić trochę czasu z rodziną. Tym razem już tam nie wrócę. Zobacz galerię zdjęć. „Jesteśmy ludźmi” Tadżykistan, leżący na stary górskim obszarze, był w przeszłości okupowany przez Rosjan, Mongołów, Turków, Arabów, Persów i Chińczyków. Na skraju różnych cywilizacji azjatyckich przez ponad tysiąc lat, teraz znajduje się w nowym miejscu, przy zmianie orientacji z Rosji na Chiny. Wpływy rosyjskie w Tadżykistanie sięgają lat 60. i 70. XIX wieku. W 1895 roku, po długoletniej rywalizacji znanej jako wielka gra, przedstawiciele brytyjskiego i rosyjskiego imperium spotkali się nad brzegiem jeziora Zurkul w dzisiejszym Tadżykistanie, by ustanowić granicę z Afganistanem. Tadżykistan jest zdecydowanie najbiedniejszym z 15 niepodległych państw, jakie powstały po rozpadzie Związku Radzieckiego prawie 100 lat później. To kraj borykający się z dużymi problemami społecznymi, słabo rozwiniętą gospodarką, autorytarnymi rządami i przede wszystkim ogromnym bezrobociem. Od czasu zakończenia wojny domowej w 1997 roku, Tadżykistan zwiększył liczbę gastarbeiterów wysyłanych do Rosji. W 2012 roku ponad połowa PNB kraju pochodziła z przekazów pieniężnych. Jednak upadająca gospodarka Rosji, obarczona sankcjami, spadkiem cen ropy i wzrostem działalności neonacjonalistów, sprawiła, że szanse na znalezienie tam pracy zmalały w ciągu ostatnich dwóch lat. Od 2015 roku zmiany w prawie migracyjnym Rosji spowodowały, że pracownicy sezonowi muszą zdać testy z języka rosyjskiego i historii Rosji, zdobyć pozwolenie i wnieść opłaty, by móc utrzymać swoją pracę. Pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Tekst i zdjęcia: Davide Monteleone Jak ogląda góry niewidomy alpinista? Jurek Płonka przemierza najwyższe pasma Europy i zdobywa kolejne szczyty. Posłuchaj jego opowieści! View oEmbed on the source website
Widzieliście kiedyś Kirgizów lepiących tradycyjne polskie pierogi? To możliwe dzięki uczestnikom Autostopowej Sztafety Kulturowej, którzy w poszukiwaniu kulturowych różnorodności przejadą autostopem ponad 27 tys. km.
Misja Autostopowej Sztafety Kulturowej Autostopowa Sztafeta Kulturowa to 11-miesięczna podróż Ani i Jona - podróżniczej pary - przez 13 państw. Dlaczego Sztafeta Kulturowa? Jej głównym zadaniem jest apologia różnorodności kulturowej i tworzenie międzynarodowych więzów przyjaźni. Ania i Jon pokażą, że ludzie niezależnie od szerokości geograficznej potrafią być życzliwi i że warto uczyć się od siebie nawzajem. - Podróże autostopem uzależniają, bo doświadczanie ludzkiej życzliwości i bezinteresownej pomocy to niezwykle miłe i podnoszące na duchu uczucie. Tym bardziej zaskakuje, że kiedy dzielimy się naszymi planami z ludźmi spotkanymi na trasie, kiedy opowiadamy, że planujemy odwiedzić sąsiedni kraj, oni często starają się nas odwieść od tego pomysłu. Ostrzegają, że zostaniemy zamordowani czy obrabowani w państwie znajdującym się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów dalej! Po przekroczeniu granicy ponownie zostajemy otoczeni cudowną opieką przez wspaniałych i gotowych do pomocy ludzi. Jednak oni również często nie mają nic dobrego do powiedzenia o swoich sąsiadach i dziwią się, że udało nam się przeżyć w kraju, z którego właśnie przyjechaliśmy – opowiada Anna Mochnacka. Pokazuje to, że ludzie, choć z natury życzliwi, są często nieufni, szczególnie wobec własnych sąsiadów. Ten brak zaufania często wypływa z nieznajomości ich kultury i tradycji. Na bazie tych doświadczeń zrodził się pomysł Autostopowej Sztafety Kulturowej. Ania i Jon autostopem przyjechali także na ślub, sierpień 2014, Wielka Brytania Sztafeta, kulturowa, czyli łańcuszek doświadczeń W każdym odwiedzonym kraju Ania i Jon chcą nauczyć się czegoś nowego. Zamierzają dowiedzieć się, jak przyrządzać typowe dla danego regionu potrawy, jak grać w tradycyjne gry oraz odkryć lokalną muzykę. Zdobytą wiedzę będą przekazywać dalej. Spotkani na trasie ludzie, którzy zgodzą się na udział w projekcie, otrzymają drobny, reprezentujący daną tradycję upominek. Aby nauczyć się robienia tradycyjnych polskich pierogów, otrzymają foremki ułatwiające ich lepienie. W zamian nauczą Anię i Jona czegoś, co wypływa z ich kultury. Autostopowicze przekażą tę wiedzę dalej w kolejnym kraju, dzieląc się upominkiem otrzymanym od poprzedniej osoby. Wymianę wiedzy i upominków zamierzają sfilmować. A to, czego się nauczą, przekażą na swoim blogu oraz na kanale YouTube. Będzie przy tym oczywiście sporo zabawy i pozytywnych emocji, bo nie często widzi się Kirgizów lepiących pierogi czy Mongołów piekących tradycyjnego polskiego baranka wielkanocnego! Ania łapiąca stopa w Portugalii w 2012 Autostopowa Sztafeta Kulturowa ruszyła w styczniu. W ciągu kolejnych miesięcy zamierzają odwiedzić 13 państw: Turcję, Iran, Turkmenistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgistan, Kazachstan, Chiny, Mongolię, Rosję, Estonię, Łotwę i Litwę. Potem czeka ich powrót do Europy, do domu, który Ania i Jon będą musieli sobie znaleźć i kto wie, gdzie zdecydują się osiąść… Ich poczynania można śledzić na blogu hitchhikershandbook.com
Niełatwo dotrzeć do Jagnobczyków. Ale z pewnością warto.
Na mapie wygląda to banalnie: dolina Jagnobu zaczyna się tuż za Margebem. Z Duszanbe to zaledwie 145 km. Niby niedaleko. Ale udało mi się tam dotrzeć dopiero za trzecim razem. O NIEWIELKIM NARODZIE JAGNOBCZYKÓW pochodzącym z tej doliny usłyszałem kilkanaście lat temu. Wiedziałem, że są potomkami mieszkańców Sogdiany – starożytnej krainy leżącej na północ od Baktrii i obejmującej ziemie dzisiejszego Tadżykistanu i wschodniego Uzbekistanu. Postanowiłem, że kiedyś do nich pojadę. Materiałów o Jagnobczykach było jak na lekarstwo, ale z czasem udało mi się zebrać całą teczkę. Autorami pierwszych relacji o tajemniczym ludzie zamieszkującym dolinę rzeki Jagnob byli uczestnicy rosyjskiej ekspedycji z 1870 r.: orientalista Aleksandr Kun i przyrodnik Aleksiej Fiedczenko. Ostatni zanotował: W Anzobie i jeszcze dalej przez 30 wiorst ludność składa się z Tadżyków, ale mieszkańcy następnych wsi należą do jakiegoś innego plemienia mówiącego językiem zupełnie dla Tadżyków niezrozumiałym. Ten język wymiera. Pierwsza okazja do odwiedzin Jagnobczyków przydarzyła mi się w lipcu 2007 r., kiedy to w ekspresowym tempie przemierzaliśmy z żoną Azję Centralną. Chcieliśmy koniecznie zaliczyć Jagnob, ale mieliśmy na to tylko kilka godzin. Jednak kiedy dojechaliśmy do Anzobu, rzeka wylała i nie mogliśmy przejechać. Do celu nie dotarliśmy, ale czułem, że dobrze się stało. Takich miejsc nie powinno się oglądać w biegu. Rok później ponownie próbowałem dotrzeć do „swojego” ludu, ale tym razem drogę zagrodziła mi błotna lawina. Gdybym miał jeszcze dzień lub dwa w zapasie, poszedłbym pieszo. Ale jak mówią Rosjanie, wsjo, czto nie diełejsta, diełajetsa k łutszemu („nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło”). W czerwcu 2011 r. zarezerwowałem na dolinę Jagnobu kilka dni. W Margebie zaszedłem do rodziny, którą poznałem podczas poprzedniego pobytu. Dyrektor miejscowej szkoły Bumilo Szodijew i jego kuzyn, nauczyciel rosyjskiego Szochnazar Alijew właśnie przeprowadzili ostatnie egzaminy i rozpoczynali wakacje. Usadowiliśmy się na dywanach wokół niskiego stołu, przy którym można siedzieć po turecku albo przyjąć postawę półleżącą. Gospodarze wyciągnęli wódkę (nigdzie w okolicy alkoholu nie spotkałem – Tadżycy i Jagnobczycy są muzułmanami). Zakąszaliśmy kurutem – wysuszonymi na kamień kulkami białego sera przygotowanego z krowiego i koziego mleka. W DOLINIE ŻYJE SIĘ BIEDNIE – zaczęli opowiadać. Są tu cztery czteroklasowe szkoły filialne, do piątej klasy dziecko mogłoby pójść tu, w Margebie, bo na miejscu jest internat. Ale z przyczyn fi nansowych większość edukacji nie kontynuuje. W kiszłaku (tak nazywa się wsie w Azji Centralnej) dodatkowa para rąk do pracy zawsze się przyda. Pensję otrzymują praktycznie tylko nauczyciele, wynosi ona 300–350 tadżyckich somoni (210–245 zł). Dla przykładu worek mąki kosztuje 140 somoni. Niektórzy mogą liczyć na pieniądze ze sprzedaży wyhodowanych kóz, baranów i krów. Najdroższe są krowy – za dorodny okaz można dostać nawet 2300 somoni. Nieprzypadkowo po jagnobsku bydło i bogactwo nazywa się tak samo: moł. Bumilo i Szochnazar nie byli pierwszymi Jagnobczykami, których poznałem. Trzy lata wcześniej w Duszanbe spotkałem profesora Sajfiddina Mirzojewa, językoznawcę z Akademii Nauk. Pochodził z wioski Garmen, żaden inny przedstawiciel tego narodu nie zaszedł tak wysoko. Dał mi książkę o ojczystym folklorze, słownik jagnobsko-tadżycko-angielski, elementarz oraz komplet podręczników do jagnobskiego dla klas 2–4. Wszystko własnego autorstwa. Skarżył się, że w ramach zmian programowych w szkołach zrezygnowano ostatnio z lekcji języków mniejszości. Jego rodzimy w wymiarze dwóch godzin tygodniowo był wcześniej wykładany jako przedmiot fakultatywny w miejscach zwartego osadnictwa jagnobskiego. Jagnobczycy do dziś nie otrząsnęli się po ciosie, jaki na nich spadł w 1970 r. Pewnego letniego dnia w dolinie pojawiło się wojsko – władze zdecydowały się wysiedlić cały naród na północ, w okolice Zafarobodu. Oficjalnie było to podyktowane troską: w wioskach nie było szkół ani szpitali, istniała groźba trzęsień ziemi. W rzeczywistości chodziło o siłę roboczą do pracy na polach bawełny. Ludzi wywożono śmigłowcami. Spośród 3,5 tys. mieszkańców deportacji uniknęło kilkadziesiąt osób. 32 kiszłaki opustoszały. Na rozpalonej słońcem równinie przyzwyczajeni do rześkiej pogody i źródlanej wody górale padali jak muchy. Po kilku latach najodważniejsi zaczęli na własną rękę wracać. Byli tacy, którzy próbowali wyrwać się z Zafarobodu po dwa–trzy razy. Wyłapywano ich w milicyjnych obławach i wywożono z powrotem. W tym czasie niezabezpieczone kamienne domy w dolinie popadały w ruinę. Przepadał dorobek pokoleń, bo w trakcie deportacji można było zabrać jedynie najpotrzebniejsze rzeczy. Dzisiaj w jagnobskich domach prawie nie ma przedmiotów starszych niż 40-letnie. Zanikła też umiejętność szycia ubrań i tkania dywanów – tradycyjne rękodzieło wyparła chińska masówka. W czasie Gorbaczowowskiej pierestrojki władze machnęły ręką i nie ścigały już uciekinierów. Formalną zgodę na powrót wydano jednak dopiero po rozpadzie ZSRR, już w niepodległym Tadżykistanie. Obecnie w dolinie Jagnobu żyje 300–500 osób, latem nieco więcej, zimą mniej. Według prof. Mirzojewa wszystkich Jagnobczyków jest około 20 tys., ale inne źródła mówią o 12, najwyżej 15 tys. Największa grupa wciąż żyje w rejonie Zafarobodu. Pozostali – w Duszanbe i okolicach. Dziś zamieszkałych jest tylko 18 jagnobskich kiszłaków. W niektórych żyją zaledwie dwie–trzy rodziny. SAMOCHODEM UDAŁO MI SIĘ TYM RAZEM DOJECHAĆ PRAWIE DO HISZORTOBU – następnego kiszłaku za Margebem. Kilometr przed wsią drogę zagrodził niewielki, ale żwawy spychacz, który oczyszczał przejazd po zimowych i wiosennych lawinach. W ciągu tygodnia cały odcinek miał zostać doprowadzony do jakiego takiego porządku. Jeden z robotników zapytał, dokąd idę. Nie miałem żadnych planów. Powiedziałem, że chcę się dostać do pierwszej wsi, gdzie mówią po jagnobsku. – Zatrzymaj się u mnie! – zaprosił nie najgor-szym rosyjskim. Okazało się, że tutaj każdy mężczyzna zna w języku Puszkina przynajmniej kilka słów. – Mieszkam w pierwszym kiszłaku, nazywa się Machtamain. Mój dom jest zaraz za mostem, drugi od dołu. A skąd jesteś? – spytał. – Z Polski. – „Cześć, jak się masz, dobrze, kochanie, daj zapałki” – wyrecytował. – Więcej nie pamiętam. – Skąd znasz tyle polskich słów? – Służyłem w Legnicy. Powiedz synowi, to ci pokaże album ze zdjęciami. PRZEDE MNĄ BYŁO 20 KM MARSZU, ale raczej średnio forsownego. Z mapy wynikało, że w Machtamainie rozpoczynała się środkowa, najgęściej zaludniona i czysto jagnobska część doliny. Kiszłak dosłownie leży tam na kiszłaku. Tymczasem mogłem podziwiać przyrodę. Dolina Jagnobu wciśnięta jest między dwa łańcuchy: Góry Zarafszańskie i Góry Hisarskie należące do masywu Hisaro-Ałaju. Byłem na wysokości 2300 m i cały czas szedłem pod górę. Towarzyszyły mi nawoływania świstaków. Do Machtamainu dotarłem przed zmrokiem. W ostatnich promieniach słońca zobaczyłem upchane na zboczu kamienne domy i tarasowe poletka. W wiosce był prąd – wytwarzały go ręcznej roboty minielektrownie zbudowane ze starych wirników i kiełzające moc górskich potoków. Nie byłem tam jedynym gościem – w tym samym domu zatrzymał się Dżamaleddin, naczelnik wioski Kirionte, ostatniej w dolinie. Szedł do Margebu (prawie 60 km). Na osiołku to jeden dzień, ale pieszo, bez noclegu nie da rady. – Jesteśmy u siebie, to najważniejsze – powiedział, gdy spytałem, jak się tu żyje. – Hodujemy barany i krowy, sadzimy marchew, ziemniaki, pszenicę, groch. Że nie ma lekarza? U nas ludzie nie chorują! Ot, jakiś ból głowy, przeziębienie, czasem od roboty bolą plecy. A jak coś poważniejszego, to i lekarz nie pomoże. Wy macie lekarzy, a wasi ludzie też umierają. Wszystko w rękach Boga. Następnego dnia syn gospodarza pokazał mi polską pocztówkę. Myślałem, że to od kolegi z wojska, ale nie. Zostawił ją pan Piotr, turysta z Wrocławia. Kontakty jagnobsko-polskie okazały się bardziej ożywione, niż się to mogło wydawać. Dzień spędziłem na włóczędze po okolicy. Smutny widok: na wpół rozwalone domostwa, porośnięte trawą kamienne meczety, zapadające się cmentarzyki. We wsi Waginzoj zastałem tylko parę staruszków, w Szowicie – nikogo. W Dumzoj mieszkał jeden człowiek: 69-letni Abdużobor. Do doliny wrócił kilka miesięcy wcześniej. W Zafarobodzie zostawił 20 ha dobrej ziemi, ale starość wolał spędzić w rodzinnej wsi. „Ogarniał” domostwo, miał nadzieję w następnym roku ściągnąć do siebie rodzinę. Zaprosił mnie do izby, w której oprócz legowiska nie miał nic, nawet półek. Gdy zrobiłem mu zdjęcie, wyciągnął z kieszeni telefon komórkowy: – To i ja ci zrobię! Musiałem mieć głupią minę, więc pospieszył z wyjaśnieniem: – Jak będę w mieście, zgram sobie na płytkę. W MARGEBIE CZEKAŁA MNIE NIESPODZIANKA. Szochnazar zorganizował dla mnie pokaz ubijania masła: w maselnicę wetknięty był bijak wprawiany w obrotowy ruch dynamicznymi pociągnięciami zawiniętego wokół niego paska. Zajmowały się tym kobiety. Masło robiły na potrzeby rodziny. Pomyślałem, że taka scena mogłaby przyciągnąć turystów. W kiszłaku był już zresztą niewielki hotel, zatrzymywały się w nim ekipy włoskich językoznawców i archeologów badających język jagnobski i okoliczne rysunki naskalne (poznałem tych uczonych w 2008 r.). W dolinie pojawiali się Japończycy, Francuzi, Rosjanie. W lipcu 2011 r. odbyły się tu nawet wspinaczkowe mistrzostwa Wspólnoty Niepodległych Państw. Niewykluczone, że za 5–10 lat dolina Jagnobu stanie się kolejnym miejscem skolonizowanym przez światowe biura podróży. Być może tym tekstem też przykładam do tego rękę. Sam nie wiem, czy to dobrze, czy źle. TADŻYKISTAN NO TO W DROGĘ CZAS: 7 DNI KOSZT: 3,8 TYS. ZŁ INFO Ludność: ok. 7 mln. Położenie: Azja Centralna. Graniczy z Uzbekistanem, Kirgistanem, Chinami i Afganistanem. Niemal całą powierzchnię kraju zajmują wysokie góry. Wschodnia część Tadżykistanu to autonomiczny Górski Badachszan (obejmujący góry Pamiru). Religie: obok Tadżyków, którzy są w większości muzułmanami sunnitami, Tadżykistan zamieszkują także m.in. ludy Pamiru wyznające islam szyicki w wersji ismailickiej. Waluta: somoni (TJS); 1 TJS = ok. 0,70 zł. Do Pamiru najlepiej pojechać między czerwcem a początkiem października. Reszta kraju: późną wiosną (kwiecień–czerwiec) lub między późnym latem a wczesną jesienią. Wizę tadżycką najprościej załatwić w Berlinie (w Polsce nie ma ambasady Tadżykistanu). W ostatnim czasie pojawiła się możliwość uzyskania wizy na lotnisku w Duszanbe (po przylocie), bezpieczniej jednak mieć ją już ze sobą. Jeśli chcemy odwiedzić Pamir, musimy pamiętać, by dodatkowo podstemplowano nam paszport odpowiednią pieczęcią. Z uwagi na dużą odległość do Tadżykistanu najlepiej dotrzeć samolotem. Najkorzystniejsze obecnie połączenie oferują linie Turkish Airlines (przez Stambuł, ok. 2,5 tys. zł w obie strony), można też lecieć przez Petersburg (Pulkovo). Warto sprawdzić ofertę tadżyckiego przewoźnika Somon Air, który lata m.in. do Frankfurtu (dojazd z Polski do Frankfurtu trzeba załatwiać oddzielnie). Dojazd pociągiem jest czasochłonny i wiąże się z koniecznością uzyskania kilku wiz tranzytowych (minimum trzech). Najtańszy bilet na bezpośredni pociąg z Moskwy do Duszanbe kosztuje 7,3 tys. rubli (ok. 800 zł). Czas podróży to ponad 3 doby. Po Duszanbe najłatwiej jeździć mikrobusami (marszrutkami) albo taksówkami, które są tanie i bardzo rozpowszechnione (w praktyce taksówką może być każdy samochód). Najwygodniejszy sposób poruszania się po kraju to taksówki międzymiastowe, które czekają na pasażerów w określonych, znanych miejscowym punktach (w Duszanbe takich punktów jest kilka, w zależności od kierunku podróży). Taryfa jest zazwyczaj z góry ustalona, choć zawsze warto próbować się targować. Można jechać samemu, płacąc za wszystkie miejsca, albo poczekać, aż samochód się zapełni. Jedno miejsce na trasie Duszanbe–Chodżent to 100–150 somoni w zależności od marki i stanu technicznego samochodu. Oczywiście możemy wynająć cały samochód i samemu ustalić trasę, ale w takim przypadku ceny znacznie idą w górę i targowanie się jest już niezbędne. Z uwagi na przebieg linii kolejowych, przecinających często granice państwowe, pociąg ma w transporcie wewnątrz kraju mniejsze znaczenie (np. z Duszanbe do Chodżentu trzeba jechać przez Uzbekistan). Między Duszanbe a Chodżentem i Chorogiem latają samoloty, ceny nie są wygórowane. Warto polecieć do Chorogu przynajmniej w jedną stronę z uwagi na niepowtarzalne widoki Pamiru. Należy pamiętać o dopełnieniu obowiązku meldunkowego (w hotelach załatwia to recepcja, w innych przypadkach musimy zrobić to sami). Brak meldunku wiąże się zazwyczaj z koniecznością uiszczenia wysokich opłat przy wyjeździe z kraju. Mimo dominującego islamu alkohol jest powszechnie dostępny i bardzo tani. Z uwagi na potencjalne zagrożenie terroryzmem, wynikające m.in. z bliskości Afganistanu itp., przed wyjazdem należy bezwzględnie zapoznać się z aktualną sytuacją polityczną. www.tajikistanresearch.org/travel 3 SPOSOBY NA TADŻYKISTAN W domu u jagnobskiego górala (do 10 dol. albo bezpłatnie). Wynajęcie prywatnego mieszkania w Duszanbe (ok. 50–80 dol. za noc, zwykle w mieszkaniu są 3–4 miejsca do spania). Hotel Serena w Chorogu (stolicy Górskiego Badachszanu). www.serenahotels.com Przydrożna somsa (rodzaj pieroga z mięsnym nadzieniem) z lokalnym piwem (1–2 dol.). Sieć restauracji Merve w Duszanbe (np. przy Rudaki 92). Przypominają fast food, ale jest obsługa kelnerska i duży wybór lokalnych potraw (płow!). Restauracje w parku Pobiedy (Duszanbe) z pięknym widokiem na miasto. Szaszłyki i kebaby (30–50 dol. za obiad z alkoholem). Garść aromatycznych przypraw albo paczka zielonej herbaty na bazarze w Chorogu (maksimum kilka dolarów). Prosta biżuteria z tadżyckich kamieni, ręcznie malowana ceramika (dom towarowy CUM w Duszanbe). Cena 20–30 dol. Luksusowa biżuteria z lapis lazuli (np. w lobby hotelu Tadżykistan w Duszanbe) Ceny: od 100 do nawet kilku tysięcy dolarów.
Dnia 4 marca 2010 r. o godz. 18.00 w Rybnickim Centrum Kultury zostanie otwarta wystawa fotografii Aleksandry Dzik pt. "Ku Śnieżnej Panterze".
Ku Śnieżnej Panterze Śnieżna Pantera to tytuł nadawany alpinistom, którzy dokonali wejść na wszystkie pięć siedmiotysięczników, leżących na terenie byłego ZSRR. Trzy spośród szczytów znajdują się w Pamirze: Szczyt Awicenny (dawniej Pik Lenina, Pik Niepodległości, 7136 m n.p.m.), Pik Korżeniewskiej (7105 m n.p.m.) i Pik Somoni (dawniej Pik Kommunizma, 7495 m n.p.m.). Dwa kolejne - Chan Tengri (7010 m n.p.m.) oraz najtrudniejszy i najniebezpieczniejszy Pik Pobiedy (7439 m n.p.m.) - leżą natomiast w Tien-Szanie. Obecnie Pik Pobiedy, Chan Tengri i Szczyt Awicenny znajdują się na terytorium Kirgistanu, zaś Pik Somoni i Pik Korżeniewskiej - Tadżykistanu. Pierwszym zdobywcą pięciu siedmiotysięczników był w 1961 roku Jewgienij Iwanow. Spośród Polaków udało się to zaledwie czterem: Marcinowi Hennigowi (2006), Marcinowi Miotkowi (2007), Marcinowi Kaczkanowi (2008) oraz Maciejowi Stańczakowi (2009). Jak dotąd na wszystkich pięciu szczytach nie stanęła żadna Polka. Trochę słów o autorce fotografii Aleksandra Dzik – urodzona w 1982 r., absolwentka psychologii i socjologii na Uniwersytecie Śląskim. Obecnie doktorantka na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pracuje także jako przewodnik beskidzki i pilot wycieczek. Autorka fotografii Aleksandra Dzik (Ternua Team) jest w trakcie kompletowania „Śnieżnej Pantery”. W roku 2006 podczas swojej pierwszej wysokogórskiej wyprawy weszła wraz z T. Borowcem, M. Derezińską, J. Lenczowskim oraz M. Westerowskim na Szczyt Awicenny (wówczas Pik Niepodległości). W 2007 w ramach „2x7000 – Pamir Expedition 2007” stanęła wraz z T. Borowcem, M. Westerowskim i J. Żebrackim na Piku Korżeniewskiej, zaś wspólna z T. Borowcem próba zmierzenia się z Pikiem Somoni zakończyła się niepowodzeniem. Wejście na ów szczyt udało się rok później wraz z M. Kaczkanem, R. Rogiem, M. Stańczakiem, D. Stecem, S. Wawrzutą oraz I. Walugą z „Polish Pamir Expedition 2008”. W lecie 2009 A. Dzik, J. Stasielak oraz A. Ihnatowicz stworzyły wyprawę kobiecą – „HiMountain Tien-Shan 2009 – Polish Female Expedition”, krórej celem miały być Chan Tengri oraz nie zdobyty dotąd przez Polkę Pik Pobiedy. Autorce prezentowanych tu fotografii udało się samotnie wejść na Chan Tengri, by następnie w towarzystwie kazachsko-azerbejdżańskiego zespołu w składzie I. Ashurly, A. Bajhenov, V. Chekhlov oraz A. Korneev zmierzyć się z Pikiem Pobiedy. Wszyscy uczestnicy dotarli na Pobiedę Zachodnią (również nie zdobytą wcześniej przez Polkę), na głównym wierzchołku stanął jedynie I. Ashurly. Owiany złowrogą legendą Pik Pobiedy nadal czeka na pierwsze polskie wejście kobiece. Osiągnięcia w narciarstwie wysokogórskim: - Mistrzostwo Polski w Narciarstwie Wysokogórskim w sezonie 2006/2007 (w parze z Magdaleną Derezińską) - Puchar Polski w Narciarstwie Wysokogórskim w sezonie 2006/2007 - Członkostwo Kadry Narodowej Polski w Narciarstwie Wysokogórskim w sezonie 2006/2007 oraz 2007/2008 Osiągnięcia w rajdach przygodowych (Adventure Racing): - Mistrzostwo Polski w Rajdach Przygodowych w sezonie 2008 (w zespole Navigator Suunto) - Wicemistrzostwo Czech w Rajdach Przygodowych w sezonie 2005 (w zespole Davis Trezeta AT) - IV miejsce w Zamberlan Adventure Trophy – Mistrzostwach Europy w Rajdach Przygodowych w sezonie 2008 (w zespole Navigator Suunto) Informacje o wystawie Otwarcie wystawy odbędzie się 4 marca 2010 r. o godz. 18.00 w Galerii Sztuki Rybnickie Centrum Kultury, znajdującej się na ul. Saint Vallier 1 w Rybniku. Wstęp na wystawę jest wolny! Na wystawie prezentowane będą zdjęcia autorki z wypraw: - Szczyt Awicenny (7136 m n.p.m) - Pik Korżeniewskiej (7105 m n.p.m.) - Pik Somoni (7495 m n.p.m.) - Chan Tengri (7010 m n.p.m.) - Pik Pobiedy (7439 m n.p.m.) Po wernisażu spotkanie z autorką i pokaz slajdów z wyprawy kobiecej "HiMountain Tien-Shan 2009 - Polish Female Expedition", której celem były szczyty Chan Tengri i Pik Pobiedy.