Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
Gdy na wybiegu pojawił się przezroczysty kryształ kwarcu, szympansy zachowywały się tak, jakby trafiły na prawdziwy skarb. Samica Manuela oderwała go z postumentu, a inne osobniki nie chciały oddać z miejsc swojego spoczynku. Zwykły kamień nie wywołała takiej reakacji. Naukowcy sprawdzili, co tak bardzo zaintrygowało zwierzęta. Ma to związek z ewolucją człowieka.
Historia naszego zamiłowania do piękna zaczyna się zaskakująco wcześnie. Już 780 tys. lat temu nasi przodkowie, tacy jak Homo erectus, zbierali małe kryształy kwarcu i kalcytu. Znaleziska z Chin, Indii czy RPA potwierdzają, że te kamienie nie służyły jako narzędzia ani broń. Nie były zaostrzone ani przerobione na ozdoby. Przenoszono je jednak na duże odległości do jaskiń i schronień. Dlaczego to robiono? Dla wczesnych ludzi kryształy były zapewne czymś w rodzaju skarbów, również dzisiaj przypisuje się im czasem niezwykłe właściwości. Naukowcy od lat zastanawiali się, co dokładnie przyciągało wzrok naszych przodków do tych obiektów. Czy był to blask, czy może nietypowy kształt? Aby to sprawdzić, badacze postanowili przyjrzeć się naszym najbliższym żyjącym krewnym – szympansom. Na czele zespołu ekspertów stanął prof. Juan Manuel García-Ruiz, krystalograf z Międzynarodowego Centrum Fizyki Donostia w Hiszpanii. Wspólnie opublikowali na ten temat pracę w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Podglądając małpy Badanie zostało przeprowadzone w ośrodku Rainfer, który jest rezerwatem dla małp położonym w Madrycie w Hiszpanii. Eksperymenty odbyły się w tym miejscu z udziałem dwóch grup uratowanych szympansów (Pan troglodytes), żyjących w środowisku półwolnym. Obserwacje prowadzono głównie z zewnątrz, korzystając z kamer monitoringu oraz specjalnej kryjówki dla badaczy. Małpy podziwiają piękno W pierwszym eksperymencie, nazwanym „Monolitem”, na wybiegu ustawiono dwa postumenty. Na jednym ustawiono duży, przezroczysty kryształ kwarcu o wadze ponad 3 kg. Na drugim umieszczono zwykły, brązowy kamień o podobnej wielkości. Reakcja szympansów była natychmiastowa i jednoznaczna. Zwierzęta poświęciły znacznie więcej czasu na badanie kryształu niż zwykłej skały. Samica alfa, Manuela, z wielkim trudem oderwała kwarc od podstawy i zabrała go na podest, by się nim bawić. Inne osobniki, jak samiec Yvan, zaniosły go nawet do swoich legowisk. Przez kolejne dwa dni małpy oglądały kryształ pod światło, obracały go w dłoniach i lizały. Zwykły kamień porzuciły w trawie już po kilku minutach. Skarby wśród kamieni – test nr 2 Kolejne testy miały wyjaśnić, co konkretnie przyciąga szympansy do kryształów. Badacze zmieszali małe kryształy ze zwykłymi otoczakami. Małpy w kilka sekund wyłowiły „skarby” spośród mniej atrakcyjnych kamieni. Nawet jeśli kryształ był nieprzezroczysty, ale miał geometryczny kształt, wzbudzał zainteresowanie. Co przyciąga małpy do kryształów? Naukowcy odkryli dwa główne „magnesy” przyciągające uwagę szympansów: przezroczystość; geometrię. W świecie przyrody proste linie i płaskie powierzchnie są bardzo rzadkim fenomenem. Natura kocha krzywizny i nieregularność. Kryształ, ze względy na swoją formę, odbiega od tej reguły. Przodkowie człowieka a kryształy Wyniki badania sugerują, że fascynacja kryształami nie jest tylko ludzką cechą, ale ma podłoże ewolucyjne. Analiza zachowania szympansów pozwala nam lepiej zrozumieć, jak rodziła się ludzka zdolność do abstrakcyjnego myślenia. Zbieranie przedmiotów „bezużytecznych”, ale ładnych, mogło być pierwszym krokiem do stworzenia sztuki i religii. Jak piszą badacze: „Złożona z powtarzalnych wzorów struktura kryształów zaoferowała umysłowe wzorce, stanowiące fundament dla artystycznej abstrakcji”. Fascynacja tymi obiektami mogła stymulować rozwój mózgu i umiejętność rozpoznawania wzorców. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Małpi podwieczorek udowodnił, że bonobo mają wyobraźnię. Kanzi bawił się „na niby”
Podczas serii eksperymentów legendarny bonobo Kanzi udowodnił, że potrafi bawić się „na niby”. To przełomowe odkrycie sugeruje, że zdolność do fantazjowania i kreowania alternatywnej rzeczywistości towarzyszy nam od milionów lat.
Spis treści: Bonobo też potrafią udawać Wyobraźnia nie tylko u człowieka Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdolność do udawania i wyobrażania sobie sytuacji, które nie istnieją, do tej pory wydawała się cechą wyłącznie ludzką. Najnowsze badania pokazują jednak, że nasi najbliżsi żyjący krewni – bonobo – również rozumieją koncepcję zabawy „na niby”. Bonobo też potrafią udawać Naukowcy przeprowadzili serię eksperymentów przypominających zabawę w podwieczorek z udziałem Kanziego, genialnego bonobo wyszkolonego w komunikacji językowej. Przez dziesięciolecia Kanzi wnosił bezcenny wkład w naukę, umożliwiając badaczom lepsze poznanie umysłów naczelnych. Wyniki badań, opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Science” dowodzą, że Kanzi potrafił wykazywać rozumienie udawanych przedmiotów. Według naukowców stanowi to niepodważalny dowód na to, że przynajmniej niektóre naczelne potrafią postrzegać świat przez pryzmat wyobraźni. – To pokazuje, że nie jesteśmy jedynymi zwierzętami o tak złożonym życiu umysłowym – mówi Christopher Krupenye, współautor publikacji i psycholog poznawczy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa. Wyobraźnia nie tylko u człowieka Ludzie zaczynają eksperymentować z wyobraźnią poprzez zabawę w udawanie. Dziecko tworzy lub przywołuje stan umysłu zwany reprezentacją wtórną, który różni się od otaczającej je rzeczywistości. Przez długi czas badacze byli przekonani, że zdolność do kreowania wyobrażonych scenariuszy jest cechą wyłącznie ludzką. Zdarzało się, że naukowcy obserwowali, jak młode szympansy żyjące w niewoli przesuwają po podłodze wyimaginowane klocki, a dzikie samice kołyszą patyki lub kłody niczym niemowlęta. Jak jednak podkreśla Amalia Bastos, psycholożka z Uniwersytetu St. Andrews w Szkocji i współautorka nowego badania nad bonobo, takich osobliwych zachowań nigdy wcześniej nie badano w warunkach eksperymentalnych. Wraz z zespołem postanowiła więc raz na zawsze rozstrzygnąć, co naprawdę kryje się za tymi relacjami. Czy małpy człekokształtne jedynie dobrze naśladują lub reagują na podpowiedzi badaczy? A może rzeczywiście potrafią angażować się w zabawę „na niby”? Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, badacze zwrócili się do Kanziego. Kanzi urodził się w 1980 roku w Yerkes Field Station przy Uniwersytecie Emory. Później trafił na Uniwersytet Stanowy Georgii, a w 2005 roku został przeniesiony do ośrodka badawczego Ape Initiative w Des Moines, w stanie Iowa. Zmarł w marcu 2025 roku. Przez 44 lata życia Kanzi dostarczył przełomowych odkryć naukowych dotyczących zdolności poznawczych naczelnych, wczesnych form wytwarzania narzędzi oraz ewolucyjnych korzeni języka. – Byliśmy Kanzim oczarowani. W naszej dziedzinie jest postacią absolutnie wyjątkową – wspomina Amalia Bastos. Ten niezwykle inteligentny bonobo potrafił reagować na polecenia słowne i porozumiewał się z badaczami za pomocą leksygramów oraz wskazywania. Dzięki temu był idealnym uczestnikiem eksperymentu. – Mogliśmy badać go niemal tak samo, jak testuje się małe dziecko pod kątem wyobraźni – wspomina Christopher Krupenye. Eksperyment przeprowadzono, gdy Kanzi miał 43 lata. Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Podczas eksperymentu jeden z naukowców usiadł naprzeciwko Kanziego przy stole i ustawił między nimi pusty dzbanek oraz dwa przezroczyste kubki. Następnie „nalewał” wyimaginowany sok do każdego z nich, po czym udawał, że wlewa zawartość jednego kubka z powrotem do dzbanka. Na koniec zapytał Kanziego: „Gdzie jest sok?”. Kanzi z łatwością wskazywał właściwy kubek. Choć naukowcy zmieniali naczynie, w którym rzekomo znajdował się sok, bonobo w 68 procentach prób odpowiadał poprawnie. Aby potwierdzić, że Kanzi naprawdę rozumiał, iż w rzeczywistości kubki nie zawierają soku, naukowcy przeprowadzili drugą serię prób. Bonobo miał wybierać między pustym kubkiem a szklanką z prawdziwym sokiem pomarańczowym – i regularnie wybierał prawdziwy sok. Zespół badawczy odtworzył także pierwszy schemat eksperymentu, tym razem z wykorzystaniem „niby-winogron” umieszczonych w dwóch słoikach. Gdy badacz „opróżnił” jeden słoik, Kanzi musiał wskazać, gdzie znajdują się pozostałe owoce. Bonobo poprawnie odnajdywał fikcyjne winogrona w 69 procentach prób. Choć zwierzę nie było nieomylne, to – jak podkreśla Amalia Bastos – jego konsekwencja w śledzeniu różnych wyimaginowanych obiektów dowodzi niezwykłej zdolności do precyzyjnego wskazywania wymyślonych rzeczy. Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdaniem Christine Webb, badaczki z Uniwersytetu Nowojorskiego zajmującej się zachowaniami społecznymi naczelnych, wyniki te dostarczają mocnych dowodów na to, że bonobo potrafią posługiwać się reprezentacją wtórną. Innymi słowy: rozumieją, na czym polega zabawa w udawanie. – Badanie to wpisuje się w nurt coraz liczniejszych dowodów naukowych potwierdzających, że nasi najbliżsi krewni są zdolni do złożonych procesów poznawczych, które niegdyś uznawano za cechę wyłącznie ludzką – podsumowuje Christine Webb. Nowe ustalenia sugerują, że zdolność do wyobrażania sobie udawanych scenariuszy i obiektów może sięgać okresu sprzed 6–9 milionów lat, kiedy żył ostatni wspólny przodek ludzi i bonobo. Otwiera to również możliwość, że małpy człekokształtne potrafią wykorzystywać wyobraźnię do innych celów – na przykład do wizualizowania przyszłych zdarzeń lub do odczytywania myśli innych osobników. Bonobo udowodniły już, że posiadają smykałkę do rozpoznawania braku wiedzy u innych. W 2025 roku zespół Krupenyego odkrył, że Kanzi i inne osobniki potrafiły bezbłędnie wyczuć, kiedy człowiek nie wiedział, gdzie ukryto smakołyki. Mimo to Kanzi nie musi być reprezentatywny dla całego gatunku – zwłaszcza dla osobników żyjących na wolności. W końcu ten małpi geniusz całe życie spędził w ośrodkach badawczych, w stałym kontakcie z naukowcami. Właśnie dlatego Natalie Awad Schwob, psycholożka porównawcza z Uniwersytetu Bucknell badająca procesy poznawcze naczelnych zastanawia się, czy inne bonobo – poza Kanzim – również posiadają tak wyraźną umiejętność korzystania z wyobraźni. – Chciałabym zobaczyć dane pochodzące od osobników dorastających w bardziej naturalnych warunkach, aby przekonać się, czy była to unikatowa umiejętność Kanziego, czy może inne bonobo również potrafią śledzić i wyobrażać sobie fikcyjne obiekty – mówi. Christopher Krupenye zgadza się co do konieczności przetestowania wyobraźni u innych małp człekokształtnych. Uważa, że możliwe jest przygotowanie układu doświadczalnego bez wskazówek werbalnych, dostosowanego do osobników mniej biegłych w komunikacji. Mimo to brak dalszego wkładu Kanziego będzie niepowetowaną stratą. – Dzięki temu, że tak chętnie i bogato komunikował się z ludźmi, oferował nam bezpośredni wgląd w umysł bonobo – wspomina Christopher Krupenye. – Przez całe jego życie nauczyliśmy się naprawdę wiele nie tylko o psychice małp, ale także o tym, co czyni ludzki umysł wyjątkowym. Źródło: National Geographic
Czy szympansy toczą wojny? Tak, ta trwała 10 lat i przyniosła ogromne zyski zwycięzcom
W postapokaliptycznej serii Fallout słyszeliśmy na każdym kroku, że „wojna nigdy się nie zmienia”. Obecnie wiemy, że to stwierdzenie pasujące nie tylko do ludzi, ale także do zwierząt. Badacze udowodnili, że krwawa, 10-letnia wojna pomiędzy plemionami szympansów zakończyła się dominacją jednego stada, które odniosło z niej ogromne korzyści. Gloria victoribus, vae victis.
Zachowania społeczne szympansów – najbliżej spokrewnionych z nami naczelnych – od lat fascynują badaczy. Szczególne zainteresowanie budzi ich agresja oraz konflikty pomiędzy poszczególnymi społecznościami. Okazuje się, że szympansy nie tylko współpracują i okazją sobie empatię, ale potrafią także prowadzić zorganizowane i długotrwałe wojny przypominające ludzkie konflikty zbrojne, z których czerpią wymierne korzyści. Czemu szympansy nie mogą żyć w zgodzie? Szympansy są zwierzętami terytorialnymi i żyją w silnie zorganizowanych społecznościach. Terytorium każdej grupy jest nie tylko miejscem zamieszkania, ale przede wszystkim źródłem pożywienia i bezpieczeństwa. Konflikty wybuchają najczęściej na tle rywalizacji o zasoby – przede wszystkim o dostęp do pożywienia, wody czy atrakcyjnych miejsc do odpoczynku. Ważnym czynnikiem prowadzącym do konfliktów jest również struktura społeczna szympansów. Każda grupa ma ściśle określoną hierarchię z dominującymi samcami na czele. Walka o pozycję w grupie powoduje wzrost napięć i sprzyja wybuchom agresji. Liczba członków grupy także wpływa na prawdopodobieństwo rozpoczęcia wojny – większe grupy częściej angażują się w agresywne działania wobec sąsiadów. Tak jak ludzie. Krwawe wojny to domena nie tylko ludzi Jane Goodall, angielska antropolożka, prymatolożka i jedna najwybitniejszych na świecie badaczek dzikiej fauny, nieodłącznie kojarzona jest z naszymi najbliższymi kuzynami ze świata zwierząt. Sama jednak twierdziła, że szympansy zdecydowanie nie są jej ulubionymi zwierzętami – są zbyt podobne do ludzi. I nie miała na myśli naszej empatii czy kreatywności. W latach 70. XX w. opisała ona trwającą 4 lata wojnę między szympansami w Tanzanii, które podzieliły się na dwa wrogie obozy po śmierci dominującego samca. Jego odejście skutkowało do rywalizacji, a następnie otwartej wojny pomiędzy młodszymi zwierzętami. Ostatecznie konflikt zakończył się całkowitym wyniszczeniem jednej z grup, a zwycięzcy przejęli ich ziemię. Wojna dziesięcioletnia, czyli współczesny konflikt szympansów. Co przyniósł zwycięzcom? Naukowcy przeanalizowali dokładnie jeden z najbliższych nam udokumentowanych konfliktów pomiędzy naczelnymi, czyli rozgrywającą się w latach 1998–2008 wojnę pomiędzy szympansami Ngogo z Kibale i ich sąsiadami. W ciągu konfliktu zginęło co najmniej 21 szympansów z różnych pokoleń, a w 2009 roku Ngogo rozszerzyły swoje terytorium na obszar wcześniej zamieszkiwany przez rywali, powiększając je o 22%. Powiększenie terytorium po wygranym konflikcie przyniosło szympansom wymierne korzyści biologiczne. Badania wykazały, ze po zakończonej sukcesem wojnie samice zaczęły rodzić znacznie więcej młodych – ich liczba wzrosła z 15 do 37 w ciągu trzech lat po konflikcie. Co więcej, przeżywalność młodych również znacząco się poprawiła – śmiertelność spadła z 41% do 8% przed zakończeniem trzeciego roku życia. Według dr Michaela Wilsona z University of Minnesota, powodem tego zjawiska jest dostęp do większej ilości zasobów oraz eliminacja ryzyka zabicia młodych przez sąsiadujące grupy. Czy agresję mamy w genach? Wieloletnie badania nad szympansami udowadniają, że zachowania „wojenne” są wśród nich stosunkowo częste i mogą być ewolucyjnie uwarunkowane. A ponieważ szympansy są naszymi najbliższymi krewnymi, zjawisko to budzi pytania o źródła ludzkiej agresji i ewolucję konfliktów społecznych. Niektórzy naukowcy przekonują, że agresja międzygrupowa w świecie szympansów mogła pojawić się u wspólnego przodka ludzi i tych zwierząt. Z drugiej strony, szympansy, podobnie jak ludzie, wykazują zdolność do empatii i współpracy. Potrafią pocieszać towarzyszy w trudnych chwilach, co świadczy o głębokich korzeniach społecznych tych zachowań. Ludzi od szympansów różni umiejętność budowania bardziej złożonych relacji opartych nie tylko na rywalizacji, ale także na handlu, współpracy czy wymianie wiedzy. Dzięki temu udaje nam się unikać konfliktów na wielką skalę i tworzyć rozbudowane struktury społeczne. Warto jednak pamiętać, że z tyłu głowy czai się nasza zwierzęca natura… obyśmy jak najrzadziej dopuszczali ją do głosu. Źródło: PNAS, Live Science, Yale Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie tylko badaczka szympansów. Co Jane Goodall powiedziała nam o nas samych?
Jane Goodall nie żyje. Zmarła w wieku 91 lat. Przez dekady była nie tylko badaczką szympansów, która odsłoniła przed nami ich świat i pokazała, jak bardzo są do nas podobne. Swoją rolę pojmowała znacznie szerzej. Wykorzystując własną popularność, przekonywała, że ochrona środowiska jest naszą powinnością i koniecznością. I była w tym autentyczna.
Spis treści: Od marzeń dziecka do badaczki Jane Goodall i National Geographic Fundamenty pracy Dziedzictwo, które wykracza poza naukę Jane Goodall przez dekady była nie tylko pionierką badań nad szympansami, ale też jedną z najważniejszych rzeczniczek praw zwierząt i natury. Swoją przełomową pracą z szympansami w Afryce pomogła ludziom zrozumieć, że zwierzęta są istotami czującymi i inteligentnymi. Od marzeń dziecka do badaczki Prymatolożka, etolożka, działaczka na rzecz ochrony przyrody, obrończyni zwierząt i edukatorka, dr Jane Goodall zmarła w wieku 91 lat. Instytut Jane Goodall 1 października 2025 r. ogłosił, że jego założycielka, Posłanka Pokoju ONZ, odeszła z przyczyn naturalnych. – Dr Jane Goodall wniosła w ten świat tyle światła, przepięknie pokazując, jak wiele może dokonać jedna osoba – mówi Jill Tiefenthaler, dyrektorka generalna National Geographic Society. – Poznać Jane to poznać niezwykłą naukowczynię, obrończynię przyrody, humanistkę, edukatorkę, mentorkę i, co może najważniejsze, niezmienną orędowniczkę nadziei. Jej wczesne badania terenowe nad zachowaniami szympansów w Rezerwacie Gombe Stream w Tanganice (dziś Tanzania) odsłoniły bogaty katalog wspólnych dla ludzi i małp zachowań społecznych oraz emocji. Biograf Dale Peterson pisał o niej jako o „kobiecie, która zdefiniowała człowieka na nowo”. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122211-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-1e050ee.png" width="539" height="810" alt="Jane Goodall obserwuje rodzinę szympansów na drzewie w Gombe na początku lat 60. XX w. Gdy zaczynała badania, nie miała jeszcze formalnego wykształcenia naukowego. Zamiast numerów, jak było w zwyczaju, nadawała szympansom imiona: Fifi, Flo, Mr. McGregor czy David Greybeard. /Fot. Hugo Van Lawick/Nat Geo Image Collection" title="Jane Goodall obserwuje rodzinę szympansów na drzewie w Gombe na początku lat 60. XX w. Gdy zaczynała badania, nie miała jeszcze formalnego wykształcenia naukowego. Zamiast numerów, jak było w zwyczaju, nadawała szympansom imiona: Fifi, Flo, Mr. McGregor czy David Greybeard. /Fot. Hugo Van Lawick/Nat Geo Image Collection" /> Jej rodzinny dom w Bournemouth, ceglany, w stylu wiktoriańskim, był pełen kobiet. Jane, jej mama Vanne, siostra Judy i inne kobiety rodziny tworzyły przestrzeń wolności i samodzielności. Jane od dziecka marzyła o Afryce i badaniu zwierząt. Już wtedy pojawiało się u niej silne poczucie misji, które miało prowadzić ją przez całe życie. Jane Goodall i National Geographic Goodall zwróciła uwagę National Geographic Society w 1961 r. Jej mentor, paleoantropolog Louis Leakey, przekonał Komitet ds. Badań i Eksploracji, że jego asystentka z Muzeum Coryndona w Nairobi zasługuje na wsparcie. Choć komitet był sceptyczny – w końcu przedstawiano mu kobietę bez formalnego wykształcenia, samotną w dzikiej Afryce – Leakey miał w rękawie asa: udokumentowane odkrycie Jane, że szympansy tworzą narzędzia. To przykuło uwagę badaczy. Przyznano Jane środki, a relacje z jej pracy w magazynie „National Geographic” i telewizji uczyniły z niej ikonę nauki. Goodall sama mówiła z ironią: – Byłam „okładkową dziewczyną” „National Geographic”. Relacje w mediach bywały seksistowskie, ale dzięki nim stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy nauki XX wieku. Jej współpraca z Towarzystwem National Geographic trwała przez cztery dekady. To wtedy Jane pokazała światu Davida Siwobrodego – szympansa, który jako pierwszy jej zaufał. To on znalazł się na torcie weselnym Jane, gdy ta poślubiła dokumentującego jej pracę fotografa Hugo van Lawicka. Fundamenty pracy Jane nie była jedynie badaczką. Żyła tak, jak nauczała – chodziła boso po buszu, żywiła się skromnie, nie przywiązywała wagi do rzeczy materialnych. Obserwując Flo – matriarchinię swojej pierwszej „rodziny” szympansów – widziała w niej troskę i czułość. Uważała, że świat potrzebuje właśnie tego: uważności i wsparcia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122438-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-b0d06b7.png" width="1202" height="808" alt="Jane Goodall robi notatki, obserwując bawiące się szympansy w Gombe w 1990 r. Dzięki wieloletnim, uważnym badaniom zrozumiała, jak bardzo szympansy przypominają ludzi. ‘Na początku myślałam, że są milsze od nas’ – mówiła w 1995 r. w wywiadzie dla National Geographic. – ‘Ale czas pokazał, że potrafią być równie okropne’./Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." title="Jane Goodall robi notatki, obserwując bawiące się szympansy w Gombe w 1990 r. Dzięki wieloletnim, uważnym badaniom zrozumiała, jak bardzo szympansy przypominają ludzi. ‘Na początku myślałam, że są milsze od nas’ – mówiła w 1995 r. w wywiadzie dla National Geographic. – ‘Ale czas pokazał, że potrafią być równie okropne’./Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." /> Od dziecka miała bliski kontakt ze zwierzętami: pies Rusty, rudzik z gniazdem na półce z książkami, dżdżownice. To były jej pierwsze lekcje zrozumienia i szacunku do innych istot. W dorosłym życiu przeniosła te wartości na działania globalne. Walczyła z wykorzystywaniem zwierząt w badaniach, z handlem mięsem dzikich gatunków w Afryce, wzmacniała świadomość o roli jednostki w ochronie środowiska. Goodall nie tylko mówiła, ale także działała. Potrafiła porwać tłumy, wejść na scenę z okrzykiem szympansa i poruszyć emocje setek ludzi. – A co, jeśli dziś przyjdzie tu tylko jedna osoba, która odmieni los planety? – pytała. Dziedzictwo, które wykracza poza naukę Goodall widziała w zwierzętach istoty czujące, myślące i przeżywające emocje. Nadawała im imiona zamiast numerów, opisywała ich charaktery, obserwowała depresję, żałobę, przywiązanie i brutalność. – Myślałam, że są jak my, tylko lepsze – powiedziała kiedyś, gdy zobaczyła, że społecznościom szympansów też nieobce są brutalność i morderstwo. To była dla niej trudna lekcja. Ale również potwierdzenie, że nasze zachowania mają głębokie korzenie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/2025-10-02-122717-Jane-Goodall-conservationist-and-chimpanzee-champion-dies-at-91--National-Geo-1be65ac.png" width="1216" height="812" alt="Jane Goodall pochyla się, gdy szympans Jou Jou wyciąga do niej rękę w Brazzaville w Kongu, 1990 r. Wspominając swoją młodość i pierwsze, pełne zachwytu odkrycia dotyczące tych fascynujących, złożonych stworzeń, które stały się jej życiowym powołaniem, mówiła: ‘Ta młoda kobieta wciąż tam jest, wciąż jest częścią dojrzalszej mnie, ekscytująco szepcząc do ucha’. /Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." title="Jane Goodall pochyla się, gdy szympans Jou Jou wyciąga do niej rękę w Brazzaville w Kongu, 1990 r. Wspominając swoją młodość i pierwsze, pełne zachwytu odkrycia dotyczące tych fascynujących, złożonych stworzeń, które stały się jej życiowym powołaniem, mówiła: ‘Ta młoda kobieta wciąż tam jest, wciąż jest częścią dojrzalszej mnie, ekscytująco szepcząc do ucha’. /Fot. Michael Nichols/Nat Geo Image Collection." /> Choć uhonorowano ją wieloma nagrodami i orderami – Legią Honorową, Orderem Imperium Brytyjskiego, Medalem Schweitzera, doktoratami honoris causa – nie one były jej celem. Misja zawsze była dla niej najważniejsza. Nawet jeśli wymagała podróżowania 300 dni w roku, życia w nieustannym ruchu i zmęczeniu. Zapytana, czy czuje się bardziej naukowczynią, czy mistyczką, odpowiedziała: mistyczką. Dla niej nauka była narzędziem. To intuicja i współczucie prowadziły ją przez życie. Źródło: National Geographic
Szympansy „piją" 2,5 drinka dziennie. Naukowcy nie mają wątpliwości
Szympansy spożywają równowartość ponad dwóch drinków dziennie – tak sugerują nowe badania. Dojrzałe, sfermentowane owoce które jedzą, zawierają naturalnie powstały alkohol.
Spis treść: Jakie owoce zawierają najwięcej alkoholu? Czy alkohol wpływa na zachowanie szympansów? Metabolizm alkoholu u naczelnych Alkohol a więzi społeczne u szympansów Wydawałoby się, że nasi najbliżsi krewni wolą raczej skakanie po drzewach niż po barach. Mimo to okazuje się, że z jedzeniem przyjmują całkiem sporo alkoholu. Prymatalodzy od dawna podejrzewali, że szympansy przyjmują znaczne ilości alkoholu. Lubią bowiem dojrzałe owoce, które naturalnie fermentują, gdy dzikie drożdże zamieniają cukry w alkohol. Jednak dopiero badanie opublikowane w tym tygodniu w „Science Advances” jako pierwsze konkretnie oszacowało ich dzienne "spożycie" szympansów. Zrobiono to na podstawie analizy kilku czynników: ponad 500 owoców znalezionych pod drzewami, na których szympansy niedawno żerowały, ich dziennego spożycia pokarmu oraz czasu spędzanego na jedzeniu różnych gatunków owoców. Na tej podstawie naukowcy wyliczyli, że biorąc pod uwagę masę ciała, szympansy spożywają średnio równowartość 2,5 ludzkiego drinka dziennie. — Zbiór danych jest miarodajny i obejmuje szeroki wachlarz owoców w diecie małp, zarówno w Afryce Wschodniej jak i Zachodniej. Te wyniki na pewno wywołają dyskusję i popchną naukę do przodu — mówi biolog ewolucyjny Nathaniel Dominy z Dartmouth, niezaangażowany w badanie. Jakie owoce zawierają najwięcej alkoholu? Autorzy pracy podejrzewają, że szympansy celowo wyszukują „alkoholowe” owoce. W dwóch różnych populacjach biolog Aleksey Maro z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i jego współpracownicy odkryli, że najchętniej zjadane owoce miały jedne z najwyższych stężeń alkoholu: gatunek figi w Ngogo w Parku Narodowym Kibale w Ugandzie oraz gatunek śliwy w Parku Narodowym Taï na Wybrzeżu Kości Słoniowej. — Zawartość alkoholu może sygnalizować szympansom, że owoc ma dużo cukru. Może też świadczyć, że składniki odżywcze są bardziej dostępne — wyjaśnia Maro. — Niewykluczone jednak, że to sam alkohol jest dla nich atrakcyjny — dodaje. Czy alkohol wpływa na zachowanie szympansów? Żadne z owoców nie są „mocno procentowe”. Przeciętna dieta szympansa zawierała jedynie 0,3% alkoholu. Szympans potrafi jednak zjeść około 4,5 kg owoców dziennie. Daje to średnią dzienną dawkę 14–15 gramów alkoholu, a to już sporo. Standardowa porcja alkoholu to około 10 gramów. Ponieważ szympansy ważą znacznie mniej niż ludzie, 14–15 gramów odpowiada u nich mniej więcej 2,5 ludzkiego drinka dziennie. — Dzieje się to w ciągu „śniadania, obiadu i kolacji” — mówi obrazowo Maro, bo szympansy jedzą praktycznie przez cały dzień. Zdarza się jednak, że gdy znajdą drzewo uginające się od ulubionych owoców, wchodzą w tryb napadowego objadania się. Wpychają do pyszczka jak najwięcej fig, wysysają cały sok (a z nim alkohol), po czym wypluwają suchą kulkę na ziemię. Metabolizm alkoholu u naczelnych Badanie ma też swoje słabe strony, na które zwracają uwagę inni naukowcy. Biolog Matthew Carrigan z College of Central Florida mówi, że autorzy nie oszacowali bezpośrednio liczby zjedzonych owoców, lecz czas spędzony na jedzeniu różnych typów. Prymatalożka Karline Janmaat z Uniwersytetu w Amsterdamie wskazuje z kolei, że nie wiadomo, czy owoce upuszczone lub porzucone przez szympansy miały wyższe czy niższe stężenie alkoholu niż te faktycznie zjedzone. Maro przyznaje, że warto byłoby zmierzyć bardziej bezpośrednio, ile alkoholu szympansy rzeczywiście wchłonęły. Można to zrobić na przykład z próbek moczu. To mogłoby rzucić więcej światła na rolę alkoholu podczas dużych zgromadzeń szympansów, obserwowanych na drzewach obfitujących w dojrzałe figi w Parku Narodowym Kibale. Nawet jeśli szacunki są trafne, Janmaat ostrzega, że szympansy prawdopodobnie nie upijają się. I nie powinny. — To bardzo niebezpieczne, kiedy trzeba wspiąć się wysoko, by zbudować nocne gniazdo — podkreśla. Alkohol a więzi społeczne u szympansów Jeśli jednak dać im nieograniczony dostęp do alkoholu, mogą nie znać umiaru. W latach 60. XX wieku — dziś taki eksperyment nie zostałby dopuszczony — pokazano, że gdy szympansy mogły pić dowolnie dużo, część w ogóle nie ruszała alkoholu, a część piła do wyraźnego upojenia. Na wolności szympansy w Gwinei obserwowano gdy używały liści niczym gąbek, by dostać się do sfermentowanego soku palmowego z pojemników stawianych przez ludzi do jego zbierania. Widziała to m.in. badaczka ochrony przyrody Kimberley Hockings z Uniwersytetu w Exeter. — Wiele szympansów piło ten alkoholowy napój, często w dużych ilościach, mimo że średnia zawartość alkoholu wynosiła 3,1%, a sięgała nawet 6,9% — mówi. Możliwe, że stoi za tym genetyka. We wcześniejszym badaniu Carrigan i współautorzy wykazali, że szympansy, ludzie i goryle mają mutację w genie enzymu metabolizującego alkohol. Działa on 40 razy szybciej niż u innych naczelnych. Oznacza to, że jeśli alkohol jest przyjmowany z pokarmem, duża jego część może zostać rozłożona, zanim trafi do krwi. Podobnie jak u ludzi, alkohol może odgrywać rolę w budowaniu więzi społecznych u szympansów. Hockings współuczestniczyła niedawno w badaniu, które wykazało, że szympansy w Gwinei Bissau dzieliły się między sobą naturalnie sfermentowanymi owocami. Wygląda na to, że takie zachowania są powszechne i mogły od dawna odgrywać rolę w społecznościach człowiekowatych. Po objedzeniu się figami — wyjaśnia Maro — grupy samców szympansów czasem znikają razem w lesie, by polować na małpy albo patrolować granice swojego terytorium. — Patrole są niebezpieczne, bo w starciu szympansy z różnych grup ryzykują śmiercią. Aż kusi myśl, że alkohol z owoców pomaga im zebrać odwagę — mówi Maro. Źródło: National Geographic
Ziewanie jak wirus. Nawet robot potrafi zarazić nim szympansa
Szympansy ziewają nie tylko na widok innych małp czy ludzi. Nowe badania wykazały, że zaraźliwe ziewanie może zostać wywołane przez... humanoidalnego robota. To jednak nie wszystko – niektóre zwierzęta zareagowały jeszcze inaczej. Jak?
Spis treści: Ziewające roboty wpływają na małpy Robotyczne ziewy, czyli androidowa zaraza Zaraźliwość ziewania wydaje się dość powszechna nie tylko wśród ludzi, ale też zwierząt – potwierdzono takie przypadku lwów, wilków, ptaków, a nawet ryb! Czasem „infekcja” następuję nawet między gatunkami. Ziewające roboty wpływają na małpy Teraz badania naukowców nad zaraźliwością ziewania weszły w nową fazę. Naukowcy z Hiszpanii i Wielkiej Brytanii postanowili sprawdzić, czy szympansy będą ziewały, w kontakcie z androidem, czyli robotem humanoidalnym. Do badania zaproszono 14 dorosłych szympansów (Pan troglodytes spp.) w wieku od 10 do 33 lat. Znajdują się one pod opieką Fundació Mona w Hiszpanii – jest to organizacja zajmująca się naczelnymi, które wymagają rekonwalescencji, a trafiły do Europy np. w wyniku przemytu. Robotyczne ziewy, czyli androidowa zaraza Oto wnioski naukowców. Ponad połowa dorosłych szympansów (57,1%) wykazała „zakaźne” ziewanie w reakcji na ziewanie androida, który znajdował się przy nich. Głowa androida była wyposażona 33 silniki obrotowe, które działały jak mięśnie, generując mimikę twarzy – w tym ziewanie – przy czym każdy ruch twarzy trwał 10 sekund. Każdy szympans był poddawany czterem 15-minutowym sesjom, podczas których android demonstrował „ziewanie”, „otwieranie ust” i „neutralne” mimikę twarzy. Częstotliwość ziewania szympansów znacząco wzrosła, gdy android bardzo szeroko otwierał buzię. Co ciekawe ziewanie robota prowokowało szympansy do ułożenia się w pozycji leżącej. W niektórych przypadkach zaczęły nawet tworzyć dla siebie legowisko! Wygląda zatem na to, że robot był w stanie niemal uśpić małpy za pomocą mimiki! Według autorów wyniki te wydają się po raz pierwszy wykazywać zaraźliwe ziewanie spowodowane przez nieożywiony model. Dodają przy tym, że mechanizmy leżące u podstaw tej reakcji pozostają niejasne, a przyszłe badania mogą sprawdzić, czy inne działania wykonywane przez roboty są zaraźliwe dla zwierząt. Ewolucyjne pochodzenie ziewania i jego zaraźliwości nadal pozostaje nieznane. Być może kolejne badania przyniosą dalsze odpowiedzi, które pomogą w pełni zrozumieć ten fenomen. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Medycyna to rzecz nie tylko ludzka. Szympansy w Ugandzie leczą i siebie i swoich kolegów
Biolodzy badający szympansy w lesie Budongo w Ugandzie zaobserwowali że potrafią leczyć nie tylko swoje własne rany – opatrują także kolegów. Używają do tego celu liści i kory roślin. Wygląda na to, że taki szympansi „gabinet lekarski” to prapoczątek medycyny ludowej.
Spis treści Szympansi „lekarze” leczą nie tylko siebie – przyjmują też pacjentów Medyczna i higieniczna wiedza szympansów z Ugandy Cztery miesiące obserwacji życia szympansów w lesie Budongo w Ugandzie dostarczyły naukowcom ekscytujących danych. Często obserwowano małpy opatrujące rany – i to nie tylko sobie, ale też swoim towarzyszom. Szympansy podczas takiej „praktyki lekarskiej” używały liści i kory określonych gatunków roślin. Okazało się, że mają one m.in. właściwości antyseptyczne i znieczulające. Szympansi „lekarze” leczą nie tylko siebie – przyjmują też pacjentów Podczas badań w Ugandzie zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie, kierowany przez dr Elodie Freymann, zaobserwował łącznie 41 przypadków opieki zdrowotnej wśród szympansów: 34 przypadki samoleczenia i 7 przypadków troski o innych. Las Budongo od wielu lat jest miejscem obserwacji szympansów. Swoje pionierskie badania prowadziła tu m.in. Jane Goodall. Udokumentowano np. sytuację, w której dorosły szympans ostrożnie czyścił ranę innego osobnika, a następnie przykładał do niej przeżute fragmenty roślin, przypominające opatrunki. Tego rodzaju opieka sugeruje istnienie empatii i zrozumienia stanu zdrowotnego innych osobników, co do tej pory rzadko obserwowano w świecie dzikich zwierząt. Próby leczenia ran są wśród szympansów był udokumentowane już wcześniej, jednak te z lasu Budongo robiły to wyjątkowo często. Lecz dlaczego właściwie musiały to robić? Odpowiedzią są między innymi zwyczaje tych małp. Szympansy oczywiście czasem ulegają wypadkom, czasem za ich rany odpowiadają zastawione przez ludzi sidła, ale dość często walczą one między sobą. Konflikty w grupach są na porządku dziennym, a rękoczynów dokonują najczęściej samce między sobą. Medyczna i higieniczna wiedza szympansów z Ugandy Techniki stosowane przez szympansy to m.in.: lizanie ran, lizanie palców i przecieranie nimi ran, przykładanie części roślin, przeżuwanie, a potem przykładanie roślin. Wybór tych roślin nie był przypadkowy – wiele z nich posiada potwierdzone działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze lub przeciwbólowe. Widziano, jak szympansy żuły roślinę Alstonia boonei i korę drzewa Scutia myrtina czy jadły liście Christella parasitica. Użycie tych roślin mogło pomóc w walce z pasożytami i bakteriami oraz łagodzić ból i obrzęk. To nie wszystko – zaobserwowano też zachowania służące higienie: podcieranie się liśćmi po kopulacji czy defekacji. Najwyraźniej początki wiedzy medycznej nie wymagają szczegółowej analizy składu roślin. Szympansy mają „ludową wiedzę” na temat leczniczych roślin i używają jej w codziennym życiu. Jak nabyły tę wiedzę i jak ją sobie przekazują – do tego potrzeba dalszych badań. Źródło: Frontiers of Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Goryle są świadome swojego istnienia. Naukowcy udowodnili to sprytnym badaniem
Goryle wzięły udział w nowym badaniu dotyczącym samoświadomości – innym niż dobrze znany test lustra. Eksperyment polegał na sprawdzeniu, czy zwierzę rozumie, jak działa jego własne ciało. Wyniki rzucają nowe światło na poznawcze zdolności zwierząt.
W tym artykule: Jak się przeprowadza test lustra? Wady testu lustra Nowy eksperyment w badaniach samoświadomości Sposób na zamknięte pudełko Wszystko zaczęło się od Karola Darwina i szympansicy o imieniu Jenny. Anegdota głosi, że gdy w 1838 roku Darwin odwiedził zoo w Londynie, zobaczył, jak jeden z pracowników ogrodu zoologicznego drażni się z małpą, udając, że chce jej dać jabłko. Jenny wpadła w szał, a Darwin zaczął się zastanawiać, jak sytuacja wyglądała z jej perspektywy. Obserwował dalej Jenny i spostrzegł, że małpa często przeglądała się w lustrze. Czyżby rozumiała, że widzi w nim siebie? Ponad stulecie później historyjka ta zainspirowała Gordona Gallupa Jr., amerykańskiego psychologa, do wymyślenia jednego z najbardziej znanych eksperymentów w psychologii zwierząt. To tzw. test lustra. Doświadczenie ma wykazać, czy dane zwierzę jest samoświadome – czyli, że rozumie, że istnieje jako jednostka. Jak się przeprowadza test lustra? Według protokołu opisanego przez Gallupa w latach 70. XX wieku zwierzę wpierw należy uśpić. Następnie w miejscu, którego nie może zobaczyć – np. na czole – należy mu namalować kolorowy znak. Farba musi być bezwonna. Po obudzeniu zwierzę dostaje do zabawy lustro. Kiedy po zobaczeniu swojego odbicia dostrzeże znak i zacznie dotykać miejsca na ciele, gdzie on się znajduje, jest to interpretowane jako dowód samoświadomości. Innymi słowy ma to oznaczać, że zwierzę rozumie, że „ten w lustrze” to ono samo. Z pomocą testu lustra przebadano dotychczas wiele gatunków zwierząt. Zdały go szympansy zwyczajne, bonobo, delfiny, słonie czy sroki. Nie udało się to m.in. psom czy pandom wielkim. W przypadku kilku gatunków wyniki były trudne do zinterpretowania. Dotyczy to np. goryli. Wady testu lustra Czy test lustra faktycznie jest wiarygodną metodą badania samoświadomości zwierząt? Zdania na ten temat są podzielone. Na pewno nie sprawdza się u gatunków, dla których wzrok nie jest najważniejszym zmysłem. Psy polegają w istotnym stopniu na węchu i słuchu, swoje obicie w lustrze zaś ignorują. Inne ssaki – jak goryle – na ogół unikają kontaktu wzrokowego. Przyglądanie się sobie w lustrze może więc być dla nich niekomfortowe. – Test lustra działa dobrze, ale nie jest odpowiedni dla wszystkich zwierząt – mówi Jorg Massen, biolog z Uniwersytetu w Utrechcie. – Niektóre zwierzęta nie polegają zbytnio na wzroku i mogą nie lubić patrzeć na twarze. Te gatunki mogą oblać test lustra, nawet jeśli są samoświadome – dodaje. Nowy eksperyment w badaniach samoświadomości Massen wraz z zespołem wymyślił więc nowy test na badanie samoświadomości zwierząt. Naukowcy przygotowali pudło z dużą pokrywą. W środku ukryli małpie smakołyki. By dostać się do środka, zwierzęta musiały podnieść pokrywę. Jednak w niektórych przypadkach pudło zostało umieszczone na wysokim drążku. Zwierzę wtedy siedziało na pokrywie. By ją unieść, musiało rozumieć, że to jego własne ciało ją blokuje. Innymi słowy, małpy musiały pojmować, że ich własne ciało było przeszkodą. – To podstawowa forma świadomości ciała. U ludzi rozwija się ona około półtora roku życia – mówi Massen. Sposób na zamknięte pudełko Jak się okazało, z otwieraniem pudła poradziły sobie zarówno szympansy (które zdawały test lustra), jak i goryle (które go oblewały). – Uderzające było to, że oba gatunki szybko zdały sobie sprawę, że muszą zejść z pudełka, aby je otworzyć – mówi Massen. – A więc fakt, że goryle zazwyczaj słabo wypadają w testach lustra, nie oznacza, że brakuje im samoświadomości. Zdaniem naukowca dzięki testowi świadomości ciała wiemy teraz więcej o wewnętrznym życiu goryli. – Może być bogatsze, niż wcześniej sądziliśmy lub przynajmniej mieliśmy na to naukowe dowody – zauważa biolog. Jego zdaniem środowisko naukowe, badając samoświadomość zwierząt, powinno wychodzić poza test lustra, i opracowywać eksperymenty dostosowane do poszczególnych gatunków. Źródła: American Journal of Primatology, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Szympansy to świetni perkusiści. Najbardziej lubią granie w grupach
Nowe badania dowodzą, że grupy szympansów wspólnie bębnią w tych samych rytmach. Różne populacje małp posługują się różnymi rytmami. Źródła muzykalności u ludzi są więc prawdopodobnie starsze niż nasz gatunek.
Spis treści: Różne grupy szympansów bębnią używając różnych rytmów Szympansy to też perkusiści indywidualni Badania zachowania małp człekokształtnych to niekończący się ciąg zaskoczeń. Nasi najbliżsi krewni, szczególnie szympansy, co i rusz okazują się mądrzejsi i bardziej skomplikowani, niż sądziliśmy. Jane Goodall ułożyła podwaliny pod nowoczesną etologię szympansów, ale od początków jej badań dowiadujemy się coraz więcej na temat osobowości, umiejętności, psychologii i socjologii tych małp. Okazuje się, że szympansy są także muzykalne. Nowe badania opisują ich zdolności do wybijania różnych rytmów. Różne grupy szympansów bębnią używając różnych rytmów Nowe badanie przeprowadził zespół kognitywistów i biologów ewolucyjnych z uniwersytetów St. Andrews w Wielkiej Brytanii i Sapienza w Rzymie. Wykazało ono, że szympansy potrafią rytmicznie bębnić, zachowując regularne odstępy między uderzeniami. Wyniki, opublikowane 9 maja w czasopiśmie „Current Biology” dowodzą że grupy szympansów bębnią w odmienny sposób, używając charakterystycznych dla siebie rytmów. Naukowcy sugerują, że podstawy ludzkiej muzykalności mogły pojawić się u wspólnego przodka ludzi i małp. Zdolności szympansów po raz kolejny okazują się wyjątkowe. Przeanalizowano 371 przypadków bębnienia w drzewa, w 11 społecznościach szympansów, obejmujących sześć populacji i dwa podgatunki. Okazało się, że szympansy bębnią w sposób rytmiczny, z nieprzypadkowymi, a często równymi odstępami między uderzeniami. Podgatunki różniły się stylem: szympansy z zachodu Afryki używały bardziej regularnych rytmów, a ze wschodu – zmiennych odstępów, raz krótszych, raz dłuższych. Zachodnie szympansy częściej też łączyły bębnienie z różnymi wokalizacjami. Muzycy powiedzieliby, że do sekcji rytmicznej dodawały wokal. Szympansy to też perkusiści indywidualni Wcześniejsze obserwacje tego samego zespołu naukowców dowiodły, że szympansy także indywidualnie bębnią w korzenie drzew. Wytwarzane w ten sposób dźwięki o niskich częstotliwościach mogą służyć do komunikacji zarówno na krótkie, jak i długie dystanse. Okazało się, że każdy osobnik ma unikatowy styl bębnienia, doskonale znany reszcie grupy. Nie było jednak wiadomo, czy grupy szympansów różnią się stylami bębnienia i czy ich rytmy są uporządkowane. Czy więc muzyka, uważana za wynalazek typowo ludzki, jednak nim nie jest? Coraz więcej badań, na różnych gatunkach ssaków (np. fokach) dowodzi, że posiadają one poczucie rytmu. Prawdopodobnie muzykę odziedziczyliśmy więc w toku ewolucji, a nie wymyśliliśmy. Źródło: Current Biology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Mowa” bonobo jest zdumiewająco podobna do ludzkiego języka. Występują w niej „zdania”
Naukowcy wykazali, że szympansy karłowate (bonobo) tworzą złożone z odgłosów „zdania”, łudząco podobne do kombinacji słów używanych przez ludzi. To pierwszy taki przypadek w świecie zwierząt.
Spis treści: Jak działa ludzki język? Tworzenie słownika bonobo Szympansy „mówią” całymi zdaniami Ludzie mogą rozmawiać bez końca na każdy temat, a nawet o przysłowiowym niczym. Pozwala nam na to elastyczność naszych języków – najbardziej złożonych systemów komunikacji, jakie wytworzyła natura. Wydawało się, że takie możliwości są poza zasięgiem zwierząt. Ale okazuje się że nasi najbliżsi genetyczni krewni, czyli szympansy karłowate bonobo (Pan paniscus) także to potrafią. Naukowcy pieczołowicie przeanalizowali komunikację bonobo żyjących w rezerwacie Kokolopori w Kongo w Afryce. Okazuje się, że małpy porozumiewają się kombinacjami dźwięków, czyli odpowiednikami słów ułożonych w zdania. Jak działa ludzki język? Istotną cechą języka ludzkiego jest zdolność do łączenia elementów. Na przykład morfemy można łączyć w słowa (np. „bio” + „logia”), a słowa – w zdania. Jest to możliwe dzięki tzw. kompozycjonalności. Mniejsze znaczące jednostki są łączone w większe struktury. Ich znaczenie jest określone przez znaczenia składowych, ale nie zawsze z nimi identyczne. Ważny jest m.in. także sposób połączenia. Kompozycjonalność daje językowi ogromne pole do tworzenia nowych pojęć i przekazywania nowych informacji. Istnieją dwa rodzaje kompozycjonalności. Ta prostsza jest asocjacją dwóch pojęć – np. „wysoki tancerz ” oznacza osobę, która posiada jednocześnie te dwie cechy. Ale „zły tancerz” nie oznacza już kogoś, kto jednocześnie jest tancerzem i złą osobą. Znaczenie tego wyrażenia jest czymś więcej niż sumą składowych. To kompozycjonalność bardziej złożona. Kompozycjonalność nie jest wyłącznie cechą ludzkich języków. Liczne badania ptaków i naczelnych wykazały, że zwierzęta są zdolne do łączenia wokalizacji w większe struktury. Jednak wciąż brakowało jednoznacznych dowodów na to, że zwierzęta potrafią tworzyć nowe pojęcia i znaczenia, łącząc elementy komunikacji. Nowe badanie na szympansach bonobo wreszcie to potwierdziło. Tworzenie słownika bonobo Naukowcy z uniwersytetu w Zurychu oraz Harvarda skrupulatnie przebadali dźwięki wydawane przez bonobo. Wykonali prawdziwie mrówczą pracę, używając metod stosowanych w badaniu ludzkich języków, czyli lingwistyce. Najpierw skatalogowali dźwięki i przypisali im znaczenia. Była to tytaniczna praca: aby uniknąć pomyłek analizowano ponad 300 czynników, wpływających na kontekst każdej „wypowiedzi” bonobo. Na przykład prosty komunikat „biegnij” może przecież znaczyć zupełnie co innego, gdy widać drapieżnika („uciekamy”), niż gdy zaprasza do zabawy („pobiegajmy”). Analizowano m.in., czy odgłos jest wydawany, gdy szympans odpoczywa, porusza się, pożywia się. Po każdym odgłosie skrupulatnie przyglądano się jego efektom: co robiły inne szympansy. Czy zaczęły coś robić, a może przestały? Szympansy „mówią” całymi zdaniami Kolejnym krokiem było odnalezienie i analiza nie pojedynczych dźwięków, ale ich kombinacji. Ich znalezienie nie było trudne – okazało się, że szympansy używają wielu takich kombinacji. Oprócz 7 dźwięków podstawowych małpy znały 19 kombinacji. Dla nich wszystkich naukowcy zbudowali tzw. mapę pojęciową, narzędzie używane w lingwistyce. Naukowcy zbadali m.in. czy: każdy element kombinacji ma inne znaczenie; znaczenie kombinacji wynika ze znaczenia jej elementów; znaczenie kombinacji jest inne niż znaczenie jej elementów. „Dzięki naszym metodom określiliśmy, w jaki sposób znaczenie pojedynczych odgłosów i ich kombinacji jest ze sobą powiązane” — mówi prof. Simon Townsend, jeden z autorów badania. Naukowcy odkryli liczne kombinacje odgłosów, których znaczenie było powiązane ze znaczeniem ich pojedynczych części, co jest kluczową cechą kompozycjonalności. Ale to nie wszystko: niektóre kombinacje odgłosów wykazywały uderzające podobieństwo do bardziej złożonych struktur w ludzkich językach ludzkim. Innymi słowy – bonobo bez pudła mogłyby wskazać „złego tancerza”. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Szympansy to świetni inżynierowie. Rozumieją mechanikę swoich narzędzi
Naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego odkryli, że szympansy w Parku Narodowym Gombe w Tanzanii świadomie wybierają gatunki roślin do tworzenia narzędzi. Umieją ocenić, która gałąź najlepiej się sprawdzi przy wyciąganiu termitów z ich kopca.
Spis treści Jak dobrać się do kopca termitów? Szympansy wiedzą, jak dobrać narzędzia Narzędzia szympansów a narzędzia człowieka O tym, że umiejętność posługiwania się narzędziami posiadają także zwierzęta, wiadomo od dawna. Szczególne zdolności wykazują tu ośmiornice, ptaki krukowate, słonie, wydry oraz małpy. Badacze zajmujący się zwyczajami szympansów odkryli jednak, że te potrafią nie tylko używać różnych przedmiotów, by osiągnąć swoje cele. Umieją także rozróżnić właściwości różnych materiałów, i to niezależnie od miejsca w którym żyje dana populacja. To wskazywałoby, że posiadają niezwykłą inżynierską intuicję, można by rzec – ludową mądrość. Jak dobrać się do kopca termitów? Multidyscyplinarny zespół badaczy pod przewodnictwem dr Alejandry Pascual-Garrido z Uniwersytetu Oksfordzkiego przebadał „narzędziowe” zwyczaje szympansów zamieszkujących Park Narodowy Gombe w Tanzanii. Ta antropolożka już od ponad dekady bada narzędzia używane przez szympansy. Pozostali autorzy badania byli związani z Instytutem Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka, Instytutem Jane Goodall w Tanzanii, Uniwersytetem w Algarve i Uniwersytetem w Porto w Portugalii oraz Uniwersytetem w Lipsku. Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „iScience”. Na terenie Gombe szympansy powszechnie żywią się termitami. Te owady to doskonałe źródło pokarmu – mają mnóstwo tłuszczu i białka. Ale aby je zjeść, trzeba się trochę napracować. Termity budują kopce, czyli gniazda z przeżutego materiału roślinnego, sięgające kilku metrów wysokości. Kopiec jest pełen krętych tuneli, z których szympansy próbują wydobyć owady, używając do tego celu długich narzędzi z gałęzi lub łodyg roślin. Żeby skutecznie wyciągnąć termity, taka gałązka nie może być ani zbyt miękka, ani twarda, musi mieć też określoną długość. Szympansy wiedzą, jak dobrać narzędzia Dr Pascual-Garrido zabrała przenośny tester mechaniczny do Gombe i zmierzyła elastyczność narzędzi używanych przez szympansy. Badania wykazały, że gatunki roślin nigdy przez szympansy nie używanych są o 175% sztywniejsze niż inne dostępne materiały. Oględziny miejsc w pobliży kopców termitów, gdzie pożywiały się szympansy pokazały wyraźnie, że małpy skupiają się na określonych roślinach, kompletnie ignorując pozostałe. Są to między innymi niewielkie drzewa z bogatego w gatunki rodzaju Grewia. Odkryto też, że szympansy żyjące 5 tys. kilometrów od Gombe także korzystają z grewii. Wszystko wskazuje więc na to, że rozumieją właściwości używanych przez siebie roślin. „To pierwszy eksperymentalny dowód na to, że szympansy wybierają materiały na narzędzia świadomie kierując się ich mechanicznymi właściwościami” – mówi dr Pascual-Garrido. Autorzy badania podkreślają, że dotychczasowe obserwacje szympansów koncentrowały się głównie na samym użyciu narzędzi, a mniej na procesie ich tworzenia. Wyniki tego eksperymentu wskazują, że zdolność do oceny cech materiałów mogła odegrać kluczową rolę w rozwoju technologii zarówno u współczesnych naczelnych, jak i przodków człowieka. Narzędzia szympansów a narzędzia człowieka Może to być ważny krok w lepszym zrozumieniu wczesnej ewolucji technologicznej ludzi. Zdolność do posługiwania się narzędziami nie byłaby więc związana z jakimś nagłym odkryciem, ale odziedziczona po przodkach – wczesnych hominidach. Pamiętajmy także, że znamy mnóstwo zachowanych narzędzi wczesnych hominidów – ale wykonanych z trwałych materiałów (kamienia czy kości). Gorzej z narzędziami nietrwałymi – tu dowodów archeologicznych jest o niebo mniej. Dlatego właśnie zwyczaje szympansów z Gombe są ważne także z punktu widzenia ewolucji człowieka. Odkrycie zespołu dr Pascual-Garrido podnosi ważne pytania o to, w jaki sposób szympansia wiedza jest przyswajana, utrzymywana i przekazywana z pokolenia na pokolenie. Na przykład przez młode szympansy obserwujące swoje matki. Do przebadania są także inne narzędzia używane przez te małpy, m.in. do zjadania mrówek lub zbierania miodu. Źródło: iScience Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Szympans Travis nie był słodką maskotką. Fascynacja dzikim zwierzęciem doprowadziła do tragedii
Szympans Travis udowodnił, że dzikie zwierzęta powinny takimi pozostać. Uroczy tygrysek wyrośnie na jednego z najsprawniejszych lądowych drapieżników. Mały miś w końcu stanie się ogromnym niedźwiedziem. Także słodka małpka nie będzie przez całe życie uroczym pupilem. W końcu przemieni się w potężne zwierzę i, mimo socjalizacji, wciąż pozostanie w niej pierwiastek dzikości. To w połączeniu z nadludzką siłą i niebywałą inteligencją tworzy mieszankę wybuchową – bombę z opóźnionym zapłonem, która w końcu musi eksplodować.
Spis treści: Szympans Travis był traktowany jak członek rodziny Szympans Travis celebrytą Pierwszy incydent z udziałem Travisa Atak szympansa Travisa zakończył się tragicznie Miłość do szympansów ponad zdrowy rozsądek? Ważący ponad 90 kg szympans atakuje kobietę, którą doskonale zna. Interwencja opiekunki zwierzęcia nic nie daje. Rozwścieczona małpa nie odstępuje od swojej ofiary. Na miejsce przybywa policja. Zwierzę widzi w nich intruzów i przypuszcza wściekłą szarżę. Rzuca się na radiowóz i gdy jest już bliskie dostania się do środka, pada strzał. Ranny naczelny wycofuje się. Po chwili jest już martwy. Brzmi jak fabuła animal horroru? Być może, ale ta historia wydarzyła się naprawdę. Szympans Travis był traktowany jak członek rodziny Szympans Travis urodził się w 1995 roku. Na świat nie przyszedł w naturalnym dla tego gatunku środowisku, a w miejscu, które było czymś na kształt hodowli i działało w mieście Festus w stanie Missouri. Gdy miał zaledwie trzy dni, został oddzielony od matki. Małpkę kupiło amerykańskie małżeństwo, Sandra i Jerome Heroldowie, za kwotę ponad 60 tys. dolarów. Travis zamieszkał w domu swoich nowych opiekunów, w Stamford. Heroldowie traktowali go jak syna (zwłaszcza po tragicznym wypadku, w którym zginęła Suzan, ich jedyna córka). Obdarzony niebywałą inteligencją zwierzak szybko zaczął uczyć się ludzkich zachowań. Nosił ubrania. Jadł przy stole, pił herbatę, a nawet wino. Uwielbiał lody i inne frykasy przeznaczone dla ludzkiego podniebienia. Nauczył się obsługiwać pilota i stał się fanem bejsbolu. Podlewał domowe kwiaty i otwierał drzwi kluczami. Został maskotką firmy holowniczej Heroldów. Każdego dnia jeździł ze swoimi opiekunami do pracy. Mało tego, kilkukrotnie siedział za kierownicą samochodu. Szympans Travis celebrytą Znali go wszyscy w okolicy i mimo że Travis rósł „jak na drożdżach”, nikt nie czuł przed nim lęku. Jeden z sąsiadów Heroldów przyznał, że często bawił się ze zwierzęciem i nigdy nie stwierdził w jego zachowaniu niczego niepokojącego. Według jego relacji, szympans doskonale wyczuwał granice i zawsze wiedział, kiedy odpuścić. Sława zwierzęcia wykraczała poza osiedle domów jednorodzinnych, na którym mieszkał. Travis jeździł ze swoim opiekunem na zlecenia, więc był doskonale znany wszystkim miejscowym policjantom. Gdy został gwiazdą kampanii reklamowej jednego z producentów napojów gazowanych, zyskał ogólnokrajowy rozgłos. Podobno pojawił się także w programach „The Maury Povich Show” i „The Man Show”, chociaż należy wspomnieć, że nie zostało potwierdzone, że w telewizji wystąpił ten sam szympans. Pierwszy incydent z udziałem Travisa Wyglądało na to, że małpa zadomowiła się u Heroldów i jest całkowicie przewidywalna. Okazało się jednak, że w dzikim zwierzęciu zawsze będzie tkwił pierwiastek dzikości. W 2003 roku Travis podróżował samochodem ze swoją opiekunką. Nagle jeden z przechodniów rzucił pustą butelką w pojazd. Gdy Sandra zatrzymała się na czerwonym świetle, szympans odpiął pas bezpieczeństwa i przypuścił pościg za sprawcą incydentu. Na szczęście nie doszło wówczas do tragedii, ale Travis przez kilka godzin przebywał poza samochodem. Policjanci starali się zwabić go do kabiny, ale zwierzę za każdym razem wyskakiwało, bawiąc się z nimi w kotka i myszkę. Zmiany w prawie To wydarzenie sprowokowało dyskusję na temat zasadności hodowania naczelnych w warunkach domowych. Eksperci od dawna podnosili, że zabawa w „szympansią mamę” może skończyć się tragicznie. Mowa przecież o silnych i inteligentnych ssakach, które potrzebują kontaktu z innymi przedstawicielami swojego gatunku, odpowiedniej diety i solidnej dawki ruchu. Bez tego mogą stać się nieprzewidywalne i swoim zachowaniem Travis tylko to potwierdził. W następstwie tego incydentu, Zgromadzenie Ogólne Connecticut uchwaliło ustawę zakazującą posiadania ssaków naczelnych, których masa przekracza 50 funtów (ok. 23 kg). Ten sam akt nałożył też na właścicieli dzikich zwierząt obowiązek ubiegania się o stosowne pozwolenie. Nowe prawo weszło w życie w 2009 roku. Obniżenie nastroju W 2005 roku zmarł Jerome Herold. Mężczyzna przegrał walkę z chorobą nowotworową. Po tym wydarzeniu Sandra zaczęła się izolować. Przestała utrzymywać kontakt ze znajomymi. Niemal cały swój czas spędzała w domu przed telewizorem, a nastrój starała się regulować alkoholem i lekami uspokajającymi. Podobno także Travis odczuł utratę opiekuna. Zwierzę miało nieustannie wyczekiwać jego powrotu do domu. Najsmutniejszy był w porze kolacji, kiedy zwyczajowo wypijał z Jerome’em kieliszek wina. Ze względu na swój stan, Sandra nierzadko nie miała siły opiekować się zwierzęciem. Mogła jednak liczyć na pomoc Charli Nash, która wynajmowała od niej mieszkanie. Kobieta doskonale znała Travisa, a zwierzę ceniło sobie jej towarzystwo. Nic nie zapowiadało tragedii, która wydarzyła się niebawem. Atak szympansa Travisa zakończył się tragicznie 16 lutego 2009 roku Travis wyszedł z domu z kluczykami do samochodu swojej opiekunki. Charla próbowała zaprowadzić go do środka i żeby ułatwić sobie zadanie, wzięła ze sobą pluszowego Elmo, ulubioną maskotkę szympansa. Widząc to, zwierzę wpadło we wściekłość. Szympans Travis zaatakował kobietę. Ważąca ponad 90 kg małpa z łatwością powaliła ją na ziemię. Zaczęła drapać i gryźć. Głośne krzyki zaalarmowały Sandrę. Gdy zorientowała się, co się dzieje, uderzyła szympansa łopatą, ale to nie poskromiło jego furii. Musiała uciec się do ostateczności. Mimo że kochała Travisa jak syna, kilkukrotnie ugodziła go nożem w plecy. Zwierzę odwróciło się i spojrzało na nią z wyrzutem, ale ataku nie zaprzestało. Wtedy Sandra zadzwoniła na numer alarmowy. Po chwili na miejscu zjawił się radiowóz. Travis całą swoją agresję skierował przeciwko policjantom. Próbował dostać się do pojazdu i nie mając innego wyjścia, jeden z funkcjonariuszy otworzył ogień. Małpa uciekła do domu i schroniła się w swojej klatce. Chwilę później padła. Później w jego krwi wykryto ślady leku na boreliozę i Xanaksu. Sandra Herold przyznała, że tamtego dnia podała szympansowi lek przeciwlękowy do popołudniowej herbaty, bo zachowywał się dziwnie. Ofiara szympansa Travisa doznała poważnych obrażeń Charla Nash przeżyła atak rozwścieczonego zwierzęcia. Do szpitala trafiła w stanie krytycznym. Kobieta straciła wargi, powieki i nos i obie dłonie. Niewiele zabrakło, by szympans pozbawił ją także żuchwy. Doznała uszkodzeń mózgu. Ze względu na zakażenie bakteryjne, lekarze musieli usunąć jej oczy. Ofiara szympansa Travisa przeszła trwającą 7 godzin operację, a po trzech dniach przetransportowano ją do specjalistycznej kliniki w Cleveland, gdzie przez 15 miesięcy walczyła o powrót do zdrowia, ale to był dopiero początek długiej drogi. W ciągu następnych lat przeszła kilkanaście operacji. Została poddana przeszczepowi twarzy od zmarłej dawczyni (jako trzecia kobieta na świecie). Sprawa zyskała medialny rozgłos Sprawa szympansa Travisa zyskała rozgłos na całym świecie. Ponownie rozgorzały dyskusje na temat zasadności hodowania dzikich zwierząt w warunkach domowych. Sama Charla Nash pojawiła się w mediach dopiero po roku od tragicznego wypadku. Wystąpiła w programie „The Oprah Winfrey Show”. Miłość do szympansów ponad zdrowy rozsądek? Po czasie media przestały interesować się Travisem. Niespodziewanie temat dziurawego prawa obowiązującego w Stanach Zjednoczonych i nieszczęścia, jakie z tego powodu spada na zwierzęta i ludzi powrócił w 2024 roku, gdy na platformie Max pojawił się serial dokumentalny „Szympans, moja miłość”. Reżyser Eric Goode, który zasłynął między innymi hitową produkcją „Król tygrysów” ustalił, że Travis, podobnie jak większość (o ile nie wszystkie) szympansy w USA pochodzą z hodowli prowadzonej w stanie Missouri, gdzie prawo właściwie nie regulowało kwestii posiadania dzikich gatunków. Właścicielką była Connie Casey, jednak nie zgodziła się ona na rozmowę z filmowcem. Oporów nie miała natomiast Tonia Haddix, była pielęgniarka i wolontariuszka w hodowli. Serial „Szympans, moja miłość” wykorzystuje batalię kobiety z organizacją walczącą o prawa zwierząt jako pretekst do dyskusji na temat zagrożeń, jakie stwarza opieka nad dzikimi gatunkami. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
U szympansów ta czynność jest „zaraźliwa”. Nie chodzi o ziewanie
Zarówno ludzie, jak i szympansy częściej ziewają, gdy przedstawiciele ich gatunku robią to samo. Okazuje się, że w przypadku szympansów „zaraźliwa” jest inna czynność: oddawanie moczu.
Spis treści: „Zaraźliwe oddawanie moczu” – tego jeszcze nie było Wspólne sikanie z liderem Kto nie sika wspólnie – ten szpieg Wydawać by się mogło, że oddawanie moczu jest jedynie czynnością fizjologiczną. Nic bardziej błędnego. Obejmuje też wymiar społeczny, który dla naukowców jest w dużej mierze nierozpoznany. „Zaraźliwe oddawanie moczu” – tego jeszcze nie było Zespół japońskich badaczy przyjrzał się grupie 20 szympansów trzymanych na uwięzi w Kumamoto zachodniej części wyspy Kiusiu w Japonii. Badacze chcieli sprawdzić, czy podobnie jak w przypadku ziewania, oddawanie moczu również jest „zaraźliwe”, bo zwrócili uwagę na specyficzne zachowania szympansów. Chcieli mieć jednak twarde dane. Naukowcy spędzili w sumie ponad 600 godzin wśród szympansów. Wówczas zarejestrowali 1328 przypadków oddawania moczu przez te zwierzęta. Następnie przeanalizowali swoje obserwacje i sprawdzili, czy na tę czynność miały wpływ zachowania innych osobników. Wnioski z tego niezwykłego badania opublikowano właśnie na łamach prestiżowego czasopisma „Current Biology”. Wspólne sikanie z liderem – Odkryliśmy, że szympansy, nasi najbliżsi krewni, mają tendencję do oddawania moczu w odpowiedzi na oddawanie moczu przez pobliskie osobniki – mówi główna autorka badania, Ena Onishi, która jest doktorantką na Uniwersytecie w Kyoto. Szympansy nie sikały w przypadkowych miejscach i w przypadkowym czasie. Z obserwacji wynika, że gdy mocz oddawały osobniki o wyższej randze w grupie, następnie robiły to samo te o niższej pozycji. Prawdopodobieństwo „zaraźliwego oddawania moczu” wzrosło również wraz z fizyczną bliskością z osobnikiem oddającym mocz. Wygląda na to, że taka prawidłowość nie jest tylko związana z grupą szympansów żyjących w niewoli, ale też tymi na wolności. Zwierzęta te wykonują bowiem wiele czynności wspólnie i w tym samym czasie. Zdaniem badaczy, odkrycie to sugeruje, że na wzorce oddawania moczu wpływa hierarchia społeczna, a nie bliskość i empatia osobników, tak jak ma to miejsce w przypadku ziewania. – Nasze badania sugerują, że zjawisko to może mieć głębokie korzenie ewolucyjne – uważa Onishi. Zachowanie tych zwierząt nie pierwszy raz zaskoczyło naukowców. Niedawno udało się im potwierdzić, że szympansy mają znakomitą pamięć długotrwałą. Na przykład reagują na fotografie swoich przyjaciół i krewnych nawet wówczas, gdy zwierzęta te nie widziały ich latami. Według naukowców ustalenie dotyczące oddawania moczu ma ważne znaczenie dla zrozumienia i zbadania roli tego zachowania w utrzymaniu spójności, ułatwianiu koordynacji lub wzmacnianiu więzi społecznych w grupie. Czy zjawisko to występuje u innych gatunków? Potrzebne byłyby kolejne badania, chociaż pewien trop jest w… naszych przysłowiach. Kto nie sika wspólnie – ten szpieg Ena Onishi zwraca uwagę, że nawet u ludzi oddawanie moczu można traktować jako zjawisko społeczne. – Włoskie przysłowie mówi: „Kto nie sika w towarzystwie, jest albo złodziejem, albo szpiegiem”, podczas gdy w języku japońskim akt oddawania moczu z innymi określany jest jako „tsureshon”. Zachowanie to jest reprezentowane w sztuce na przestrzeni wieków i kultur i nadal pojawia się we współczesnych kontekstach społecznych – zauważa. Również na naszych szerokościach geograficznych wspólne wizyty w toaletach w czasie grupowych wyjść na miasto nie należy do rzadkości. A oddawane moczu zimą zdarza się częściej niż w ciepłych porach roku. Badacze przyznają, że rezultat obserwacji szympansów był dla nich zaskoczeniem, ponieważ otwiera wiele możliwości interpretacji. Zatem już dziś wiemy, że „zaraźliwe” jest oddawane moczu czy ziewanie. Temu drugiemu poświęcono już całkiem sporo badań. Jakiś czas temu naukowcy wykazali, że ziewaniem „zarażają” się również ptaki, lwy morskie, szympansy, wilki, a nawet psy – w tym ostatnim przypadku nawet kiedy ziewającym jest człowiek. Teraz badacze zastanawiają się nad przyczynami zjawiska. Pewnie jest ich wiele, bo ziewanie może: chłodzić mózg, wyrażać empatię, komunikować stany emocjonalne, w tym znudzenie, wzmacniać więzi w grupie. Źródła: Current Biology, Nauka w Polsce Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie miała przygotowania naukowego, nikt nie wróżył jej szczęścia. Jane Goodall stała się legendą
Jane Goodall, dziś uważana za symbol ochrony swoich ukochanych małp, nie od razu cieszyła się uznaniem. Jej historia zaczęła się w 1960 roku, gdy jako pełna pasji miłośniczka zwierząt, ale bez formalnego wykształcenia naukowego, rozbiła obóz w Tanganice, by obserwować szympansy. Co wydarzyło się potem?
Spis treści: Jane Goodall – biografia Jak Jane Goodall została naukowczynią Tragiczne kulisy badań w Afryce Co grozi szympansom? Dziedzictwo Jane Goodall Jane Goodall kojarzą nie tylko osoby pasjonujące się życiem dzikich zwierząt. Przez kilkadziesiąt lat działalności badawczej w Afryce Brytyjka doczekała się statusu autorytetu w tym zakresie. W szczególności ukochała sobie małpy, a konkretnie szympansy. Do dziś, mimo sędziwego wieku – w 2024 r. skończyła 90 lat – pozostaje aktywna zawodowa. Co prawda nie prowadzi już działalności badawczej, ale cały czas udziela się publicznie w roli ekspertki. Goodall jest znana przede wszystkim z pionierskiej pracy nad badaniem szympansów w środowisku naturalnym. Jednym z jej najważniejszych odkryć jest zaobserwowanie, że szympansy używają narzędzi, co wcześniej uważano za cechę wyłącznie ludzką. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla nauki, ponieważ zmieniło definicję narzędzi jako „czegoś wytworzonego przez człowieka”. Jane Goodall – biografia Niewiele osób może powiedzieć, że ich życie diametralnie zmieniło się w konkretnej chwili. A właśnie tak było z Jane Goodall. Rankiem 14 lipca 1960 r. stanęła na kamienistej plaży jeziora Tanganika. To była jej pierwsza wizyta w tym miejscu. Wtedy jeszcze nazywało się Gombe Stream Game Reserve (ustanowiony przez brytyjski kolonialny rząd obszar chroniony, na którym jednak można było polować) i zajmowało niewielki obszar. Jane miała ze sobą namiot, kilka talerzy, starą lornetkę i afrykańskiego kucharza imieniem Dominic. Za namową osób, które obawiały się o jej bezpieczeństwo w głuszy, towarzyszyła jej matka. Goodall przyjechała badać, a przynajmniej spróbować badać szympansy. Prawie wszyscy byli przekonani, że jej się nie uda. W powodzenie przedsięwzięcia wierzył chyba tylko paleontolog Louis Leakey, który zlecił jej to zadanie. Jane Goodall witali tubylcy, którzy pomogli jej rozbić obóz na plaży w pobliżu swoich sieci rybackich. Około godz. 17 ktoś powiedział, że widział szympansa. Tego wieczora Jane zapisała w dzienniku: „Ruszyliśmy jego śladem i w końcu go dostrzegłam. Małpa zamajaczyła w oddali. Uciekł, kiedy zrównaliśmy się z grupą rybaków, którzy się na niego gapili. Badaczka zauważyła powyginane gałęzie, spłaszczone w kształt gniazda na pobliskim drzewie”. Ta krótka obserwacja na temat szympansiego gniazda rozpoczęła jedną z najbardziej znaczących sag współczesnej etologii. W historii nauki na zawsze zapisały się punkty zwrotne losów tego miejsca i symboliczne wydarzenia, które składają się na jego legendę. Początkowo młoda panna Goodall była zaledwie bystrą absolwentką szkoły dla sekretarek w Anglii, która zawsze kochała zwierzęta i marzyła o tym, żeby badać je w Afryce. Pochodziła z rodziny silnych kobiet, w której brakowało pieniędzy i mężczyzn. Podczas pierwszych tygodni pobytu w Gombe z trudem dawała sobie radę. Po omacku szukała metodologii badań, tracąc czas przez gorączkę (prawdopodobnie malarię). Przewędrowała dziesiątki kilometrów po zalesionych górach, a mimo to zobaczyła niewiele szympansów. Dopiero po jakimś czasie starszy samiec o szpakowatej brodzie obdarzył ją zaufaniem. Nazwała go Dawidem Siwobrodym. To między innymi dzięki niemu poczyniła trzy obserwacje, które wstrząsnęły ówczesną antropologią. Ustaliła, że szympansy jedzą mięso (wcześniej uważano je za wegetarian), używają narzędzi (np. łodyg roślin, które wtykają w kopce termitów) i potrafią te narzędzia stworzyć (obdzierając łodygi z liści). Każde z tych odkryć pomniejszało różnicę w inteligencji i kulturze między Homo sapiens a Pan troglodytes. Najbardziej epokowa była obserwacja dotycząca sporządzania narzędzi. To ona wywołała największe poruszenie w kręgach antropologów, bo od zawsze uważano, że właśnie to odróżnia nas od zwierząt. Louis Leakey, podekscytowany wiadomością od Jane, napisał do niej, że trzeba na nowo zdefiniować „narzędzie” i „człowieka”, albo uznać szympansy za ludzi. To pamiętne słowa, które sygnalizują nadejście nowej ery w pojmowaniu istoty człowieka. Warto też pamiętać, że przełomowe dla nauki obserwacje zostały poczynione przez Jane (wszyscy tak ją nazywają) w ciągu pierwszych czterech miesięcy pracy. Zaczęła z wysokiego C. Jednak prawdziwe znaczenie jej misji w Gombe odkryjemy dopiero, patrząc z perspektywy czasu. Największym osiągnięciem badań w Gombe nie jest wcale to, że Jane Goodall w pewnym sensie na nowo zdefiniowała człowieka. Ważniejsze było podniesienie poprzeczki badaczom zachowań małp na wolności i podkreślenie znaczenia zarówno indywidualnych cech osobniczych, jak i wzorów kolektywnych zachowań. Opracowała program badawczy składający się z ustalonych procedur i kodeksu etycznego. Wprowadziła intelektualny ferment. Stworzyła związek między światem nauki a konkretną społecznością szympansów. Aż trudno uwierzyć, że to dzieło jednej osoby. Projekt Gombe się rozwijał, przechodził kryzysy, ewoluował tak, że przekroczył wyobrażenia zarówno Jane, jak i Louisa Leakeya. Zaczęto wykorzystywać mapy satelitarne, zdobycze endokrynologii i genetyki molekularnej. Na przykład analiza molekularna próbek kału i moczu zwierząt żyjących na wolności pozwoliła zauważyć zależności między kodem genetycznym szympansów a mikrobami, które u nich wykryto. Ale im więcej wiemy o szympansach z Gombe, tym więcej mamy powodów do troski o ich przetrwanie. Jak Jane Goodall została naukowczynią Pomysł na życie podsunął Jane Louis Leakey. Już po pierwszym sezonie pracy w Gombe postanowił zapisać ją na studia doktoranckie w zakładzie etologii uniwersytetu w Cambridge. Tymczasem Jane wydawało się to nierealne z dwóch powodów. Po pierwsze, nie miała żadnego tytułu naukowego (nawet licencjatu). Po drugie, zawsze interesował ją naturalizm, ewentualnie dziennikarstwo – słowo „naukowiec” nie pojawiało się w jej marzeniach. Kiedy już rozpoczęła studia w Cambridge, okazało się, że nie po drodze jej z kadrą wydziału, bo kwestionowała uznawane przez wszystkich pewniki. – Przeżyłam szok, kiedy powiedziano mi, że wszystko robiłam źle. Dosłownie wszystko – notowała. Przez 15 miesięcy w Gombe zebrała mnóstwo materiału, większość na podstawie cierpliwych obserwacji zwierząt, którym nadała imiona: Dawid Siwobrody, Mike, Olly i Fifi. Takie spoufalanie się nie było mile widziane w Cambridge. Uważano, że przypisywanie zwierzętom indywidualności i zdolności do odczuwania to antropomorfizacja, a nie etologia. Na szczęście przypomniała sobie o pierwszym nauczycielu, który gdy była jeszcze dzieckiem, przekonał ją, że to nieprawda. Jej pierwszym nauczycielem był pies Rusty. Nie można dzielić życia ze zwierzęciem o wykształconym mózgu i nie uświadomić sobie, że zwierzęta mają osobowość. Nie dała się stłamsić i 9 lutego 1966 r. została dr Jane Goodall. W 1968 r. ten niewielki rezerwat przyrody też w pewnym sensie wkroczył w dorosłość – stał się Parkiem Narodowym Gombe. Jane otrzymywała już wtedy fundusze na badania od Towarzystwa National Geographic. Wyszła za mąż, urodziła syna. Była sławna na całym świecie – m.in. dzięki artykułom w naszym magazynie oraz filmowi „Panna Goodall i szympansy”. W celu zdobycia funduszy i zapewnienia ciągłości badań przekształciła swoją bazę w Gombe Stream Research Center (GSRC). W 1971 r. ukazała się bestsellerowa książka „W cieniu człowieka”, w której opisywała pierwsze lata w Gombe. Zaczęła też gościć studentów i badaczy, którzy pomagali w obserwacjach małp. Leakey był najbardziej hałaśliwym piewcą jej zasług dla współczesnej prymatologii. Jej podopieczną była wtedy m.in. Anne Pusey, dziś szefowa katedry antropologii ewolucyjnej w Duke University oraz kierowniczka Centrum Studiów nad Naczelnymi w Instytucie Jane Goodall (założonym w 1977 r.). Tragiczne kulisy badań w Afryce Nie zawsze w trakcie badań było sielankowo. Nocą 19 maja 1975 r. trzej Amerykanie i Holenderka zostali porwani przez rebeliantów, którzy przeprawili się przez jezioro Tanganika z Zairu. Zakładników w końcu zwolniono, ale przyjmowanie gości z zagranicy w Gombe Stream Research Center nie wydawało się już zbyt bezpieczne, jak mówił Anthony Collins. Collins był wtedy młodym brytyjskim biologiem z ogromnymi bokobrodami. Zajmował się pawianami oliwkowymi – drugim po szympansach najbardziej zauważalnym w Gombe gatunkiem. Poza prowadzeniem badań pełnił różne funkcje w Instytucie Jane Goodall i w samym GSRC, z krótkimi przerwami, przez niemal 40 lat. 19 maja 1975 r. wspomina jako dzień, w którym świat Gombe zmienił się na zawsze. Collins był tej krytycznej nocy nieobecny, ale szybko przyjechał na miejsce. – Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło – powiedział. Minus był taki, że zagraniczni badacze nie mogli już pracować w Gombe. Przez kilka lat nawet Jane nie mogła tam przebywać bez wojskowej ochrony. Plusem było to, że z dnia na dzień odpowiedzialność za zbieranie danych spadła na zatrudnionych na miejscu Tanzańczyków. Każdy z nich miał za sobą przynajmniej roczne szkolenie, ale i tak większość pełniła funkcje pomocnicze. Znajdowali szympansy, identyfikowali rośliny. Pilnowali, żeby mzungu (czyli biali) badacze bezpiecznie wracali do obozu przed zmrokiem. Po porwaniu Tanzańczycy przejęli pałeczkę. Prace wstrzymano tylko na jeden dzień. Konflikty międzyludzkie to niejedyne burze nawiedzające Gombe. Polityka szympansów też potrafi być przesycona agresją. Począwszy od 1974 r. stado Kasekela (główny obiekt badań w Gombe) przeprowadziło serię ataków na mniejsze stado Kahama. Ten okres zapisał się w historii Gombe jako Wojna Czteroletnia i doprowadził do śmierci niektórych osobników, wyniszczenia Kahamy i zajęcia jego terytorium przez szympansy ze stada Kasekela. Nawet wewnątrz społeczności Kasekela zdarzają się brutalne walki o pozycję samca alfa. Bywało, że jedna matka zabijała dziecko innej samicy. – Kiedy zaczynałam badania w Gombe, myślałam, że szympansy są łagodniejsze od nas. Czas pokazał, że to nieprawda, potrafią być tak samo okrutne i podłe – pisała Jane. Gombe nigdy nie było Edenem. Nie ustrzegło się przed zarazą. W 1966 r. pojawiła się epidemia wirusa (prawdopodobnie polio, którym zwierzęta zaraziły się od ludzi), przez którą sześć szympansów zmarło lub zaginęło. Sześć innych zostało częściowo sparaliżowanych. Dwa lata później Dawid Siwobrody zaginął z czterema innymi osobnikami podczas epidemii choroby układu oddechowego (prawdopodobnie grypy). Dziewięć szympansów zmarło na początku 1987 r. na zapalenie płuc. Te wydarzenia pokazały, jak bardzo szympansy są podatne na choroby przenoszone przez ludzi. Właśnie dlatego naukowcy pracujący w Gombe są tak wyczuleni na punkcie chorób zakaźnych. Co grozi szympansom? Ich obawy rosną wraz ze zmianami zachodzącymi w krajobrazie poza granicami parku. Mieszkańcy okolicznych wiosek od zawsze ledwo wiązali koniec z końcem. Na początku lat 90. XX w. z powodu wycinania lasów i erozji Park Narodowy w Gombe był już swoistą ekologiczną wyspą graniczącą z trzech stron z obszarami zmienionymi przez człowieka i jeziorem Tanganika z czwartej. Na tej wyspie mieszkało około stu szympansów. Naukowcy wiedzieli, że to za mało, by zniwelować negatywne skutki chowu wsobnego lub przetrwać kolejną epidemię choroby bardziej zakaźnej niż polio i bardziej śmiertelnej niż grypa. Jane uświadomiła sobie, że musi coś zrobić. Sama obserwacja ukochanej populacji szympansów nie wystarczy. Najlepiej poznana populacja szympansów świata żyje niejako na samotnej wyspie, na terenie zbyt małym, żeby mógł zapewnić długoterminowe przetrwanie. Wygląda też na to, że część małp umiera na chorobę podobną do AIDS. Gatunek ludzki ma z szympansami wiele wspólnego, ale to podobieństwo wzbudza największy smutek. – To przerażające, że szympansy zaczynają umierać w młodszym wieku – mówi Jane. – Jak długo wirus jest obecny w ich populacji? Skąd pochodzi? Jak wpływa na inne populacje? – pyta. Jeśli szympansy w Afryce mają przetrwać, trzeba na to odpowiedzieć jak najszybciej. Nowoczesne metody badawcze oparte na genetyce molekularnej przynoszą na szczęście nie tylko przerażające odkrycia. Pozwalają też odpowiedzieć na pytania dotyczące ewolucji szympansów i zasad rządzących ich stosunkami społecznymi, np. kim są ojcowie poszczególnych szympansów z Gombe. Intymna więź łącząca matki z młodymi jest oczywista i została szczegółowo opisana. Jednak ponieważ samice kopulują z wieloma samcami, ojcostwo jest znacznie trudniejsze do ustalenia. Pytanie o identyfikację ojca pociąga za sobą następne: jak rywalizacja samców o miejsce w hierarchii – te pokazy siły, by zdobyć i utrzymać status samca alfa – wpływa na sukces reprodukcyjny? Młoda badaczka Emily Wroblewski znalazła odpowiedź, analizując próbki odchodów. Okazało się, że samce stojące wyżej w hierarchii mają więcej potomstwa, ale niektóre gorzej sytuowane samce też nieźle sobie radzą. Ich strategia opiera się na większym zaangażowaniu w okresie, który spędzają wyłącznie z samicą (jako para) na wspólnych wędrówkach i kopulacji, oraz na wybieraniu młodszych samic, mniej atrakcyjnych z punktu widzenia rozrodczego. Jane przewidziała taką konkluzję dwie dekady wcześniej na podstawie samej obserwacji zwierząt. Napisała wtedy: „Samiec, któremu uda się rozpocząć i utrzymać związek z płodną samicą, ma prawdopodobnie większe szanse zostać ojcem jej dziecka, niż gdyby oboje znajdowali się w grupie, nawet gdyby był samcem alfa”. Dziedzictwo Jane Goodall Jane zakończyła karierę badawczą w 1986 r., tuż po ukazaniu się jej znakomitej publikacji „Szympansy z Gombe”. Dziś spędza 300 dni w roku w podróży, udzielając wywiadów, wygłaszając wykłady, spotykając się z członkami rządów i uczniami w szkołach, zbierając fundusze dla Instytutu Jane Goodall. Przed 50 laty Louis Leakey wysłał ją, by badała szympansy, ponieważ myślał, że ich zachowanie może powiedzieć coś o przodkach człowieka, którymi sam się zajmował. Jane zignorowała jego oczekiwania i poświęciła swoją karierę szympansom. I była to bardzo dobra decyzja. Sama postać Jane Goodall jest uważana za legendę, choć badaczka cały czas żyje i ma się dobrze. Jej życiorys i dokonania są inspiracją dla książek i seriali. Niedawno Disney rozpoczął prace nad biograficznym filmem o Jane. Obraz pokaże historię jej ponad sześćdziesięcioletniej pracy, poświęconej badaniu interakcji społecznych i rodzinnych szympansów w ich naturalnym środowisku. The Jane Goodall Institute już wcześniej współpracował z Disneyem przy filmie dokumentalnym „Szympans”. Badaczka nie tylko poparła projekt, ale także zgodziła się pełnić funkcję producentki wykonawczej. Scenariusz do filmu napisze Eleanor Catton, nowozelandzka autorka nagrodzonej powieści „The Luminaries”, która oprócz książki stworzyła także adaptację miniserialu „Wszystko, co lśni”. Producentem filmu będzie także Appian Way Productions, firma założona przez Leonardo DiCaprio. Źródło: National Geographic Polska
Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
Szympansy osiągają lepsze wyniki w rozwiązywaniu trudnych zadań komputerowych, gdy mają publiczność. Szło im tym lepiej, im większa była ich ludzka publika.
Spis treści: Czy szympansy lubią publikę? Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Ludzie obserwowani przez publiczność osiągają lepsze lub gorsze wyniki. Na przykład sportowcy uwielbiają wsparcie widzów. Lekkoatleci wykorzystują publikę do wyklaskiwania rytmu. Z kolei piłkarze nie lubią grać przy pustych trybunach. Czasem jednak publika powoduje dyskomfort i w konsekwencji gorsze wyniki. Czy szympansy lubią publikę? Japońscy naukowcy z Kyoto University i Akita Prefectural University opublikowali właśnie na łamach czasopisma „iScience” intrygujące wyniki badań, z których wynika, że na wydajność szympansów w zadaniach komputerowych wpływa liczba obserwujących je osób. Badacze chcieli dowiedzieć się, czy „efekt publiczności” może również występować u naczelnych innych niż ludzie. Naukowcy wiedzieli, że ludzie zwracają uwagę na to, kto ich obserwuje, czasem nawet podświadomie, w sposób, który wpływa na ich wyniki. Podczas gdy szympansy żyją w hierarchicznych społeczeństwach, nie było jasne, w jakim stopniu one również mogą być pod wpływem tych, którzy je obserwują. – Można by się spodziewać, że szympansy nie będą szczególnie dbać o to, czy inny gatunek obserwuje wykonywane przez nie zadania. Ale fakt, że wydają się być pod wpływem ludzkiej publiczności, nawet w zależności od trudności zadania, sugeruje, że ta relacja jest bardziej złożona, niż początkowo się spodziewaliśmy – mówi jeden z autorów badania Christen Lin z Uniwersytetu Kyoto w Japonii. Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Japońscy naukowcy przyznają, że szympansy lubią wchodzić w interakcję w ludźmi i cieszą się ich towarzystwem. Aby zbadać efekty wpływu publiczności u szympansów, w eksperymencie wzięło udział sześć osobników w trzech różnych numerycznych zadaniach na ekranach dotykowych. Różniły się trudnością i wymaganiami poznawczymi. Badania trwały sześć lat w obecności różnych członków widowni. Odbyły się tysiące sesji. Jakie wnioski? Okazało się, że w trzech różnych zadaniach opartych na liczbach szympansy radziły sobie lepiej z najtrudniejszym wyzwaniem, gdy liczba obserwujących je osób wzrastała. Drugie spostrzeżenie jest następujące: w przypadku najłatwiejszego zadania szympansy radziły sobie gorzej, gdy były obserwowane przez większą liczbę ludzi lub inne znajome osoby. Zdaniem autorów badania, to jest bardzo zaskakujące odkrycie, że na wykonywanie zadań przez szympansy miała wpływ ludzka publika. – Nasze odkrycia sugerują, że to, jak bardzo ludzie troszczą się o obserwatorów i członków publiczności, może nie być tak specyficzne dla naszego gatunku – komentuje dr Shinya Yamamoto z Kyoto University. Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Naukowcy zauważają, że pozostaje niejasne, jakie konkretne mechanizmy leżą u podstaw efektów związanych z publicznością, nawet w przypadku ludzi. Sugerują oni, że dalsze badania nad małpami człekokształtnymi mogą dać lepszy wgląd w to, jak ta cecha ewoluowała i dlaczego się w ogóle rozwinęła. Już teraz jednak naukowcy mają ważne spostrzeżenie. „Efekt publiczności” pojawił się przed wykrystalizowaniem się społeczeństw ludzkich opartych na reputacji. W ostatnich latach coraz lepiej poznajemy szympansy. Na przykład niedawno badacze ustalili, że szympansy zwyczajne mają świetną pamięć długotrwałą. Reagują na fotografie swoich przyjaciół i krewnych. Dzieje się to nawet, gdy nie widziały ich latami. Poza tym szympansy korzystają z czegoś, co można określić formą prostego języka. Naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maksa Plancka w Niemczech nagrali prawie 900 godzin szympansich „rozmów”. W sumie badaczom udało się wyróżnić aż 390 szympansich zdań. Źródło: iScience. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ile czasu potrzeba, by małpa wystukała na maszynie sztukę Szekspira? Naukowcy znaleźli odpowiedź
Dwóch australijskich matematyków podważyło twierdzenie, którego korzeni szuka się w czasach Arystotelesa. W plastyczny sposób ujmuje ono zagadnienia związane z nieskończonością. Nazywa się twierdzeniem o nieskończonej liczbie małp: według niego, gdyby posadzić małpę przed klawiaturą na odpowiednio długi czas, to prędzej czy później, losowo stukając w klawisze, zwierzę najprawdopodobniej wygeneruje nam dowolny tekst. Na przykład wybrany utwór Szekspira.
Historia twierdzenia o nieskończonej liczbie małp Wątpliwości co do starego twierdzenia Co może zrobić małpa do końca istnienia Wszechświata? Twierdzenie o nieskończonej liczbie małp to przykład eksperymentu myślowego. Pozwala nam on głębiej zastanowić się nad tym, co tak naprawdę oznacza nieskończoność. Wyobraźmy sobie następującą sytuację. Siadamy przed komputerem i zupełnie przypadkowo uderzamy w klawisze (może to też robić przysłowiowa małpa albo program komputerowy generujący losowe ciągi liter). Robimy to bez przerwy przez nieskończenie długi czas. Pytanie brzmi: jaka jest szansa że prędzej czy później losowo wygenerujemy sonet Szekspira, „Rotę” Marii Konopnickiej albo jakikolwiek inny tekst? Według tego twierdzenia – bardzo duża. Historia twierdzenia o nieskończonej liczbie małp Eksperyment myślowy może mieć również inne wersje. Może się w nim pojawiać nie jedna małpa, ale ich nieskończona liczba. Jednak wniosek, jaki z niego płynie, pozostaje taki sam. W nieskończonym czasie może zdarzyć się nawet to, co na zdrowy rozum wydaje się całkiem niemożliwe. Po raz pierwszy z metafory małpy w swoich pracach skorzystał Émile Borel, francuski matematyk, w 1913 roku. Jednak rozważania na temat czasu i prawdopodobieństwa różnych zdarzeń snuto znacznie wcześniej – już w epoce Arystotelesa, a następnie Cycerona. Podobnym problemem interesował się również Błażej Pascal. Na początku XX wieku twierdzenie wykorzystywano przy tworzeniu podstaw mechaniki statystycznej. Niewiele później przybrało ostateczną postać – z małpą oraz maszyną do pisania w rolach głównych. Wątpliwości co do starego twierdzenia Czy to twierdzenie jest poprawne? Takie pytanie zadali sobie matematycy Stephen Woodcock i Jay Falletta na łamach czasopisma naukowego „Franklin Open”. Następnie zaś uznali je za „prawdziwe, ale mylące”. Wyliczyli bowiem, że w warunkach określonych przez twierdzenie wynik byłby nieco inny. Mianowicie: gdyby wszystkie szympansy na świecie siedziały przed maszynami do pisania do samego końca istnienia kosmosu, prawie na pewno nie udałoby im się stworzyć jakiegokolwiek dzieła mistrza dramatu. Woodcock i Falletta przyjęli w swoich obliczeniach następujące założenia. Najpierw wzięli jedną małpę, która pracowałaby z klawiaturą składająca się z 30 przycisków. Następnie założyli, że małpa ta działałaby w niezwykle długim, ale jednak skończonym czasie. Za taki przyjęli czas istnienia Wszechświata oszacowany na jeden googol lat. Googol to stosowana przez matematyków gigantyczna liczba, odpowiadająca jedynce ze stoma zerami (kwestia ewolucji Słońca, które za 5 miliardów lat znacznie się powiększy i najprawdopodobniej pochłonie Ziemię, została pominięta). Co może zrobić małpa do końca istnienia Wszechświata? Prawie na pewno nie napisze żadnego dzieła Szekspira – wynika z obliczeń matematyków. Jeden googol lat to zwyczajnie za mało na to. Co więcej, również szansa na to, że w ciągu swojego życia małpie uda się napisać cokolwiek sensownego, nie jest specjalnie duża. Naukowcy policzyli, że w ciągu 30 lat życia małpa zdołałaby wystukać słowo „banan” (a dokładniej angielskie „banana”) jedynie z pięcioprocentowym prawdopodobieństwem. Matematycy poszerzyli również swój eksperyment, szukając wyniku dla 200 tys. szympansów. Tyle tych małp żyje obecnie na Ziemi – Woodcock i Falletta przyjęli, że tak samo będzie aż do krańca świata. Czy wpłynęło to jakkolwiek na wynik? Nie. Nawet dla legionu szympansów powtórzenie wyczynu Szekspira było niemal niemożliwe. To samo dotyczyło zresztą sytuacji, kiedy małpy naciskałyby na klawisze prędzej niż raz na sekundę (jak zakładano wcześniej). Nawet wówczas, okazało się, jest bardzo mało prawdopodobne, „aby praca małp kiedykolwiek stała się użytecznym narzędziem do tworzenia dzieł literackich wykraczających poza trywialność” – stwierdzili w swoim artykule Woodcock i Falletta. Ich badania wskazują, że niezwykle mało rzeczy na tym świecie jest pewnych. Natomiast zdecydowana większość – całkiem nieprawdopodobnych. Dość prawdopodobne jest natomiast, że obaj naukowcy dostaną w przyszłym roku za swój artykuł matematycznego IgNobla. Źródła: Guardian, Franklin Open. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Te małpy szokują swoimi zachowaniami. Inne są nad wyraz ludzkie
Małpy są zwierzętami najbliżej spokrewnionymi z człowiekiem. Dlatego warto lepiej poznać ich poszczególne gatunki. Gdzie żyją, co jedzą i wreszcie: która płeć przewodzi grupom? Te gatunki małp potrafią zaskoczyć nawet zoologów.
W tym artykule: Gatunki małp azjatyckich Gdzie żyje nosacz sundajski? Gatunki małp afrykańskich Najciekawsze gatunki małp Małpy to potoczna nazwa całego rzędu ssaków łożyskowych – naczelnych. Zalicza się do nich małpy właściwe liczące 175 gatunków oraz małpiatki (60 gatunków). Te pierwsze wywodzą się z Afryki, ale na skutek wędrówki kontynentów trafiły do Ameryki Południowej i Środkowej, gdzie ewoluowały niezależnie od gatunków rodzimych. Są to małpy szerokonose (zwane też małpami Nowego Świata), należą do nich m.in. uakari szkarłatny i saimiri wiewiórcza. Małpy wąskonose, żyjące w Afryce i Azji, dzielą się na zwierzokształtne – jak np. dżelady, duki, makaki, mandryle – oraz człekokształtne. Do tych ostatnich zalicza się: gibony, orangutany, goryle oraz szympansy. Małpy nie występują na północnych kontynentach i w Australii. Gatunki małp azjatyckich W Azji żyje wiele różnorodnych gatunków małp. Kontynent jest domem dla naczelnych, które można podzielić na dwie główne grupy: koczkodanowate oraz małpy człekokształtne. Jedną z najbardziej rozpowszechnionych grup małp w Azji są makaki. Duk wspaniały To smukła, nieduża (8 kg) małpa z rodziny makakowatych. Występuje w Wietnamie, Laosie i Kambodży. Żywi się głównie liśćmi. Choć drugi człon nazwy odnosi się raczej do „eleganckiego” wyglądu, niecodzienną cechą duka jest dzielenie się z innymi osobnikami pożywieniem, mimo iż członkowie grupy nie są ze sobą spokrewnieni. Każda z płci ma w ramach grupy osobną hierarchię, ale samce dominują nad samicami. Zwyczaje rozrodcze dziko żyjących duków są słabo poznane. Większość obserwacji pochodzi z zoo. Samica rodzi jedno młode (co ciekawe, poród odbywa się na drzewie). Opiekuje się nim matka i inne samice z grupy. Makak japoński Żyje na wyspach Japonii (to najbardziej na północ wysunięte tereny zamieszkane przez małpy). Szybko uczy się nowych zachowań i przekazuje je z pokolenia na pokolenie. Najbardziej znanym przykładem są zimowe kąpiele w gorących wulkanicznych źródłach. W grupie dominują spokrewnione samice. Dość niezwykłe jest także to, że młodsza siostra ma wyższą rangę od starszej. Być może dlatego, że ma przed sobą dłuższe życie i urodzi więcej dzieci. Samce przejmują opiekę nad młodymi, gdy ich matki są zajęte wydawaniem na świat kolejnego potomka. Orangutan Jedyny samotnik wśród małp człekokształtnych niemal całe życie spędza na drzewach. Dni upływają mu na szukaniu pożywienia wśród gałęzi. Składają się na nie owoce (zwłaszcza figi), liście, nasiona, ptasie jaja i bezkręgowce. Samce i samice orangutanów unikają spotkań, wyjątkiem jest tylko okres rozrodu. Dojrzały płciowo samiec, ważący do 120 kg i obdarzony wielkimi fałdami na policzkach, jest właścicielem terytorium i cieszy się powodzeniem u samic. Jego sposób na uwodzenie partnerki ogranicza się więc do cierpliwego nawoływania, na które samice reagują i przybywają z różnych stron. Samica zachodzi w ciążę raz na kilka lat i rodzi tylko jedno młode, z którym spędza około sześciu lat (przez pierwsze trzy karmi piersią). To bardzo ważny okres, w czasie którego mały orangutan zdobywa wiedzę potrzebną do samodzielnego życia w lesie. Zagrażają mu drapieżniki, głównie węże, oraz kłusownicy. Przez tych ostatnich często jest chwytany na sprzedaż, co zwykle wiąże się z zabiciem matki. Młode odebrane kłusownikom trafiają do sierocińców, gdzie człowiek próbuje uczyć je życia na wolności. Gdzie żyje nosacz sundajski? Długi, wiszący nos zdobi wyłącznie samce (płeć piękna ma nos krótki i zadarty). Służy prawdopodobnie do wzmocnienia wydawanych przez nie dźwięków. W ten sposób ostrzegają rywali o swojej obecności lub odpowiadają na zaloty samicy. Nosacze sundajskie nie są zwierzętami terytorialnymi. O zmierzchu wiele grup schodzi się w jedno miejsce, by wspólnie przenocować. Samiec jest prawie o połowę większy od samicy i waży do 24 kg. Rodzina nosacza składa się z samca oraz jego samic i ich dzieci. Taka grupa może liczyć nawet trzydzieści osobników. Kieruje nią zawsze dominujący samiec. To on też strzeże bezpieczeństwa innych. Nie jest jednak bezwzględnym władcą swojego haremu. Samice rywalizując o jego względy, często same inicjują zbliżenia, a każda może opuścić grupę i dołączyć do innej. Zdarzają się jednak sytuacje, w których nosacz sundajski egzekwuje swoją wolę. Nosacz sundajski to gatunek endemiczny. Oznacza to, że dzikie populacje można spotkać na jednej tylko wyspie na świecie – Borneo. Żyją zawsze w pobliżu wody: w lasach mangrowych na wybrzeżu albo nad rzeką, w lasach deszczowych w głębi wyspy. Małpy te są świetnymi pływakami. Przeprawa przez rzekę stanowi ich formę ucieczki przed drapieżnikami. W 2000 r. nosacze zostały umieszczone na liście IUCN (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów) jako gatunek zagrożony wyginięciem. Główną przyczyną spadku liczebności tych małp jest karczowanie lasów na Borneo. Gatunki małp afrykańskich Afryka jest kontynentem o niezwykle bogatej faunie. Tworzy ją też szeroka gama gatunków naczelnych. Można je tam spotkać w różnorodnych ekosystemach: od gęstych lasów tropikalnych po sawanny i góry. W Afryce żyją zarówno małpy człekokształtne, jak i małpy koczkodanowate. Ich zróżnicowanie biologiczne, zachowania społeczne i adaptacje środowiskowe stanowią przedmiot zainteresowania nie tylko biologów i ekologów, ale również antropologów i konserwatorów przyrody. Goryl Goryle żyją w lasach subtropikalnych Afryki. Wyróżnia się dwa gatunki – goryl wschodni, potocznie zwany górskim, i goryl zachodni, określany też jako nizinny. IUCN uznała je za zagrożone wyginięciem. Przyczyną jest wycinanie lasów, wojny domowe i kłusownictwo. Groźna mina samca nie jest wcale pozą. Do obowiązków dominującego osobnika należy nie tylko obrona rodziny, składającej się z samic i ich dzieci, ale też podejmowanie wszystkich decyzji dotyczących życia grupy. To samiec ustala, gdzie będą żerować, ile czasu tam spędzą i kiedy ruszą dalej. Goryle są największymi małpami na świecie. Dorosły samiec waży od 140 do 200 kg, samice osiągają ok. 100 kg. Aby utrzymać taką masę, muszą większość dnia poświęcić na jedzenie. Są wszystkożerne, ale główna część ich diety składa się z liści, pędów i owoców. Na noc każdy osobnik kleci sobie gniazdo na drzewie, młode śpią z matkami. Samce rzadko kiedy obejmują przywództwo przed 15. rokiem życia. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej zazwyczaj porzucają bliskich i dołączają do grupy kawalerów, a następnie starają się o własną rodzinę. Szympans To najbliższy krewny człowieka. Dzieli nas tylko 2,7 proc. różnic w genomie. Dużo to czy mało? Tak naprawdę to ok. 6 mln lat osobnej ewolucji. Obecnie żyją dwa gatunki tych małp – szympans i bonobo. Szympans żyje w zachodniej i środkowej Afryce, zaś występowanie bonobo ogranicza się do lasów Demokratycznej Republiki Konga. Oba gatunki są zagrożone. To bardzo społeczne zwierzęta. Grupy mogą liczyć kilkadziesiąt osobników, ale najczęściej dzielą się na podgrupy i w nich małpy spędzają większość czasu. Rządzi tam samiec alfa i kilka samców beta. Samice, które gromadzą się wokół osobników płci męskiej, korzystają z ich protekcji, ponieważ często są napastowane przez młodsze samce. W grupie szympansów przemoc jest zresztą na porządku dziennym. Samce dokuczają samicom podgryzaniem, poszturchiwaniami, kopaniem, a celem takiego zachowania jest prawdopodobnie wymuszenie posłuchu. Szympansy spędzają czas zarówno na drzewach, jak i na ziemi. Jedzą owoce i liście, ale w skład ich diety wchodzi także mięso. Polują głównie samce, grupowo, stosując zasadzki i obławy. Przedmiotem sporu pozostaje to, w jaki sposób ustalają taktykę podczas łowów. Według jednych rola odgrywana w czasie polowania zależy od miejsca w hierarchii. Inni uważają, że małpy te mają wyższą zdolność rozumowania i empatii, dotąd zarezerwowanej dla Homo sapiens. Szympansy były pierwszym gatunkiem, u którego zaobserwowano umiejętność posługiwania się narzędziami. Dżelady Te nieduże małpy (ważą ok. 15–20 kg) żyją w bardzo trudnych warunkach na Wyżynie Abisyńskiej. Na wysokości od 1 400 do 4 500 m n.p.m. skały są porośnięte tylko szarą trawą i kolczastymi krzewami. Jedynym dostępnym pożywieniem są tam korzonki, nasiona, kwiaty, czasami owoce. Samice dżelad zlewają się z otoczeniem, zaś u samców przebłyskuje na piersiach naga, czerwona skóra. Od niej pochodzi angielska nazwa gatunku – „pawiany o krwawiącym sercu”. Noce małpy spędzają na trudno dostępnych skalnych urwiskach, chroniąc się w ten sposób przed drapieżnikami. W jednym miejscu noclegowym gromadzi się po kilkaset osobników. W dzień zbierają się w mniejszych grupach. Każda składa się ze spokrewnionych samic, ich potomstwa i męskiego przywódcy. Trudne warunki życia wymuszają ścisłą hierarchię w grupie. Gdy pożywienia jest mało, nie można dzielić go równo między wszystkich chętnych. Jedni muszą dostawać więcej, by wydać na świat potomstwo, inni głodują. Dominujące samice zazdrośnie strzegą dostępu do przywódcy haremu, starając się nie dopuścić do niego innych samic w rui. Władza nad haremem jest stale zagrożona, bo wokół krążą bandy kawalerów czekających na swoje pięć minut. Samce walczą często do śmierci jednego z rywali. W grupie kawalerów też panuje hierarchia. Samca alfa wspierają inni członkowie jego bandy, a gdy sam zostaje władcą, dawni kompani stają się jego wrogami. Nowy władca zmaga się więc z innym przywódcą kawalerów, którym sam niedawno był. Mandryl Dojrzałego płciowo samca wyróżnia kolor pyska i waga blisko 30 kg. Małpy te są blisko spokrewnione z pawianami. Żyją w grupach liczących nawet kilkaset osobników, w lasach deszczowych Kamerunu, Gabonu, Gwinei Równikowej i Konga. Ten wszystkożerny gatunek jest uważany przez rolników za szkodnika, bo stado tych zwierząt w krótkim czasie potrafi zniszczyć całą plantację. Na mandryle poluje się głównie dla ich mięsa. Najciekawsze gatunki małp Małpy żyjące na pozostałych kontynentach, reprezentują interesujący kontrast pod względem różnorodności i adaptacji do środowiska. Ameryka Południowa, z jej bujnymi lasami deszczowymi i zróżnicowanymi ekosystemami, jest domem dla wielu gatunków małp, które charakteryzują się wyjątkowymi cechami, takimi jak chwytny ogon. Wśród najbardziej znanych przedstawicieli znajdują się kapucynki, tamaryny i wyjce. Europa, z kolei, posiada znacznie skromniejszą faunę naczelnych, z jedynym naturalnie występującym gatunkiem żyjącym na wolności jedynie w górach Atlasu w Afryce Północnej i na Gibraltarze. Pomimo tego ograniczenia, Europa odegrała kluczową rolę w badaniach i ochronie małp, zarówno poprzez parki narodowe, jak i liczne instytucje badawcze i ogrody zoologiczne. Szympansy mogą mówić? Dowodzą tego stare nagrania znalezione w sieci Czy szympansy można nauczyć słów z ludzkiego języka? Naukowcy znaleźli publicznie dostępne nagrania, które potwierdzają tę tezę. Występujące na nich zwierzęta wypowiadają proste sło... Uakari szkarłatny Ta mała małpka (samce ważą do 3,5 kg) żyje w grupach liczących do 30 osobników w koronach drzew lasu deszczowego na nizinie Amazonki i przedgórzu Andów. Żywi się roślinami i owadami. Samce wyróżnia kolor twarzy, będący prawdopodobnie efektem doboru płciowego. Samicom podobają się rumiani kawalerzy – czerwona twarz oznaczająca zdrowie i dobrą kondycję jest postrzegana jako bardzo atrakcyjna. Saimiri wiewiórcza Półkilowe małpki żyjące w gęstych lasach deszczowych charakteryzuje bardzo złożona struktura społeczna. Każda grupa skupia około 20–30 osobników i ma swoją własną hierarchię. Poza sezonem godowym bezdzietna samica często nawiązuje bliższe relacje z inną, mającą dzieci, służąc pomocą jako „ciocia”. Gdy zbliżają się gody, grupy łączą się, tworząc zgromadzenia liczące nawet 300 osobników. Samce przybierają wtedy znacznie na wadze, aktywują się, hierarchia w grupie odradza się i na czas rozrodu dominują one nad samicami. Co ciekawe, samiec najwyższy rangą na ogół nie odnosi większego sukcesu reprodukcyjnego. Saimiri żywią się liśćmi, owocami, kwiatami i owadami. Z racji swojej niedużej masy mają w lesie mnóstwo wrogów. Makak berberyjski To jedyna małpa na kontynencie europejskim – niewielka populacja zamieszkuje Gibraltar. Występuje też w cedrowych i dębowych lasach Atlasu, na terenie Maroka oraz Algierii. Ich cecha szczególna to brak ogona, przez co czasami są mylnie przypisywane do małp wyższych, czyli gibonów, szympansów, goryli i orangutanów. Magoty osiągają wagę do 15 kg. Żyją w mieszanych płciowo grupach, o ścisłej hierarchii dziedziczonej po matce. Samiec, wyjątkowo jak na makaki, zajmuje się potomkiem. Trudne warunki życia sprawiają, że opieka osobników płci męskiej ma kluczowe znaczenie dla przeżycia młodych. Przyszłość naczelnych na całym świecie nie wygląda kolorowo. Na liście IUCN widnieje 25 gatunków uznanych za zagrożone krytycznie, co właściwie oznacza, że nie da się ich już uratować. Status zagrożonych mają także człekokształtne, z którymi jesteśmy przecież najbliżej spokrewnieni.
Szympansy mogą mówić? Dowodzą tego stare nagrania znalezione w sieci
Czy szympansy można nauczyć słów z ludzkiego języka? Naukowcy znaleźli publicznie dostępne nagrania, które potwierdzają tę tezę. Występujące na nich zwierzęta wypowiadają proste słowa typu „mama”.
W tym artykule: Jak porozumieć się ze zwierzętami Czy małpy mogą mówić? Nagrania z YouTube’a Jedyne naczelne, które stworzyły język, to Homo sapiens. Choć inne wielkie małpy wydają odgłosy i porozumiewają się z ich pomocą, nie potrafią używać słów, których uczyłyby się w rezultacie interakcji społecznych. Dotychczas tak właśnie naukowcy myśleli o nas i o szympansach czy gorylach. Jednak to może nie być do końca prawda. Niewielki zespół badaczy ze Szwecji, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii przestudiował stare nagrania szympansów znalezione na YouTube. Okazało się, że kryją one niespodziankę. Pokazują szympansy, które wypowiadają proste słowa, których najwyraźniej nauczyli ich opiekunowie. Jak porozumieć się ze zwierzętami Ludzie od zawsze marzą o rozmawianiu ze zwierzętami. W XX wieku wielu badaczy chciało być jak doktor Dolittle z książek dla dzieci Hugh Loftinga – czyli znaleźć sposób na porozumienie się ze zwierzętami. Najłatwiej było to zrobić tak jak tytułowy bohater tej książkowej serii, czyli próbować nauczyć się zwierzęcych sposobów komunikacji. Jednak niektórzy wybierali również trudniejszy sposób i chcieli nauczyć mówić zwierzęta. W 1966 roku naukowe małżeństwo Gardnerów – Beatrix T. Gardner i Robert Gardner – przygarnęło 10-miesięczną szympansicę Washoe. Gardnerowie postanowili wychować ją w takich warunkach, jakie miałoby ludzkie dziecko głuchych rodziców. Porozumiewali się z małpą za pomocą amerykańskiego języka migowego. Szympansica nauczyła się kilkudziesięciu znaków i stosowała je z powodzeniem. Później jeszcze kilkukrotnie przeprowadzano takie i podobne eksperymenty. Małpy – nie tylko szympansy, ale i goryle – opanowywały dostosowany do nich język migowy. Gorylica Koko nauczyła się aż 1000 znaków. Tworzyła własne związki frazeologiczne i umiała odpowiadać na proste pytania opiekunów. 8 lat temu w zoo zastrzelono goryla Harambe. Śmierć zwierzęcia do dziś wzbudza kontrowersje Goryl Harambe został zastrzelony na oczach gości zoo. Tragiczna śmierć zwierzęcia do dziś wzbudza dyskusje zarówno wśród obrońców praw zwierząt, jak i pracowników ogrodów zoologicznyc... Czy małpy mogą mówić? Jednak nauczenie małp naczelnych mówienia okazało się o wiele trudniejsze. Dlaczego? Naukowcy podzielili się na dwie grupy. Jedna uważała, że budowa krtani uniemożliwia małpom artykulację. Druga, że praprzyczyny małpiej niezdolności do mówienia leżą w budowie ich mózgu. Istniały co prawda relacje z drugiej ręki o wychowywanych przez ludzi małpach, które nauczyły wymawiać się słowa takie jak „mama” albo „cup” (ang. kubek). Jednak społeczność naukowa odrzucała je, ponieważ eksperymenty tego rodzaju były nieetyczne – małpiątka porywano z natury, odbierając je matkom. To wszystko doprowadziło do konsensusu. Według niego nawet małpy od małego wychowane przez ludzi nigdy nie nauczyły się mówić. Nagrania z YouTube’a Tylko czy to prawda? Autorzy najnowszej pracy – opublikowanej w czasopiśmie „Scientific Reports” – znaleźli na YouTube ciekawe nagrania szympansów. Na jednym jest Johnny, szympans żyjący w azylu Suncoast Primate Sanctuary w Palm Harbour. Nagranie ma 16 lat. Johnny kilkakrotnie wymawia na nim słowo „mama”, niskim, spokojnym, nieco gardłowym głosem. Reaguje przy tym na prośby autorki filmu, która zachęca go do wypowiedzenia tego słowa, a następnie nagradza smakołykiem. View oEmbed on the source website Badacze znaleźli też inne nagranie, na którym szympans wypowiada trzy razy słowo „papa” i raz „cup”. Oraz nagranie szympansicy Renaty, żyjącej w latach 60., która również wypowiada słowo „mama”. Wymowa szympansów różni się nieco od ludzkiej, jednak słowa są zrozumiałe. Naukowcy udowodnili to w specjalnie zaprojektowanym eksperymencie, w którym puszczali szympansią mowę nieświadomym słuchaczom. Pośród różnych sylab ludzie bez trudu wyłapywali słowa wypowiadane przez małpy. – Nasze odkrycia pokazują, że wobec braku bezpośrednich badań opartych na wiarygodnych danych zdolności wytwarzania głosu u małp człekokształtnych zostały niedocenione. Szympansy posiadają podstawowe neuronowe „klocki” niezbędne do mówienia – piszą autorzy w swojej pracy. Innymi słowy, najwyraźniej małpy mogą mówić. Źródło: Phys.org, Scientific Reports. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Szympansy rozpoznają dawnych przyjaciół nawet dekady po rozstaniu. Jednak pod pewnym warunkiem
Szympansy zwyczajne i bonobo mają znakomitą pamięć długotrwałą. Naukowcy odkryli, że reagują na fotografie swoich przyjaciół i krewnych nawet wówczas, gdy nie widziały ich latami. Jednak wcześniej zwierzęta musiały być w dobrych stosunkach.
W tym artykule: Dobra pamięć szympansów Po co dobra pamięć ssakom naczelnym Przyjaźń wśród małp Samica bonobo o imieniu Louise urodziła się w zoo w San Diego. Jako dziecko żyła w grupie razem ze swoją siostrą Lorettą i kuzynem Erinem. W 1992 r. została przeniesiona do Japonii. Od tej pory mieszkała w ośrodku Kumamoto Sanctuary. Prawie trzy dekady później, w 2019 r., Louise wzięła udział w badaniach naukowych. Pokazywano jej dwa zdjęcia – nieznajomego zwierzęcia oraz dawno niewidzianej siostry. Jednocześnie badacze śledzili ruch jej gałek ocznych. Jak się okazało, Louise zignorowała obcego szympansa. Wpatrywała się za to w fotografię Loretty. Następnie podobny test przeprowadzono z fotografią Erina. Wynik był taki sam. Louise nieszczególnie interesowała się nieznajomym. Przyglądała się za to uważnie dawno niewidzianemu krewniakowi. Dobra pamięć szympansów Przypadek Louise jest najbardziej ekstremalny ze wszystkich opisanych w artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „PNAS”. „W momencie przeprowadzania testu Louise nie widziała swojej siostry Loretty ani siostrzeńca Erina przez ponad 26 lat” – napisali badacze w pracy redagowanej przez słynnego prymatologa Fransa de Waala. „Co uderzające, wykazywała silną skłonność do skupiania uwagi zarówno na Loretcie, jak i Erinie”. Szympansy bonobo potrafią zaskoczyć. Do pracy? Narzędzia. Na kłopoty? Seks Szympansy karłowate bonobo potrafią wytwarzać i używać prostych narzędzi do zdobywania pokarmu oraz do atakowania – czytamy na lamach "American Journal of Physical Anthropology". W sumie w testach wzięło udział 26 zwierząt. Były to żyjące w zoo szympansy zwyczajne oraz bonobo. Za każdym razem naukowcy pokazywali im dwa zdjęcia przedstawiające inne zwierzęta ich gatunku. Na jednym zawsze był nieznajomy, na drugim – dawny członek grupy badanego szympansa. Taki, którego uczestnik eksperymentu nie widział przynajmniej od dziewięciu miesięcy. Jak się okazało, małpy średnio patrzyły dłużej na te zwierzęta, które kiedyś znały. Taka prawidłowość była najsilniejsza dla szympansów żyjących w ośrodku Kumamoto. Zdaniem naukowców dlatego, że żyjące tam naczelne brały już udział w innych testach, których częścią było śledzenie ruchu gałek ocznych. Nie rozpraszały ich więc warunki eksperymentu. Po co dobra pamięć ssakom naczelnym Już wcześniej było wiadomo, że wielkie małpy – goryle, szympansy zwyczajne i bonobo – mają doskonałą pamięć. Niektóre zapamiętują, gdzie w lesie rośnie konkretne drzewo rodzące ich ulubione owoce. Inne przypominają sobie, jaka będzie następna scena w filmie, który już wcześniej oglądały. Podejrzewano również, że ich pamięci nie umykają twarze zarówno ludzi, jak i zwierząt, z którymi miały wcześniej do czynienia. Najnowszy test potwierdził to, wykazując, że szympansy i bonobo mają znakomitą pamięć długotrwałą. Jednak efekt okazał się szczególnie silny w jednym przypadku. Małpy przypominały sobie dawnych znajomych szczególnie łatwo, jeśli były z nimi zaprzyjaźnione. Przyjaźń wśród małp Co to oznacza dla szympansów i bonobo? − Pozytywne relacje, jakie małpy utrzymują z innymi małpami, wyrażają się spędzaniem większej ilości czasu w swoim pobliżu i pielęgnacją siebie nawzajem [np. iskaniem sobie futerka – przyp. red.] – mówi Laura Lewis, główna autorka pracy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, na łamach „Guardiana”. Takie silne związki odciskają się w pamięci małp. Dotychczas taką zdolnością wśród ssaków wykazywali się ludzie oraz delfiny. Te ostatnie rozpoznają odgłosy wydawane przez innych przedstawicieli swojego gatunku nawet po 20 latach niesłyszenia. My z kolei często rozpoznajemy dawno niewidzianych znajomych, na których wpadamy przypadkiem na ulicy. Możliwe, że tego rodzaju zdolności potrzebne są gatunkom, które żyją w złożonych systemach społecznych. − To badanie przypomina nam, jak podobni jesteśmy do innych gatunków chodzących po naszej planecie – podsumowuje Lewis. − I jak ważna jest ich ochrona − dodaje. Źródła: PNAS, Phys.org, New Scientist, Guardian. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Grupa szympansów uciekła ze szwedzkiego zoo. Trzy z nich zastrzelono
Z ogrodu zoologicznego w Furuvik w pobliżu miasta Gavle uciekło siedem szympansów. Władze zoo stwierdziły, że sytuacja była bardzo niebezpieczna. Ludzi ewakuowano, a trzy szympansy zostały zastrzelone. Cztery osobniki wciąż pozostają na wolności.
W tym artykule: Dlaczego służby zdecydowały się zastrzelić szympansy? Cztery szympansy wciąż są na wolności To nie pierwsza sytuacja, gdy ze szwedzkich ogrodów zoologicznych, uciekają zwierzęta W ogrodzie zoologicznym w Furuvik ok. 180 km na północ od Sztokholmu doszło do niezwykle niebezpiecznej sytuacji. Siedem szympansów uciekło ze swojego wybiegu. Władze od razu ewakuowały wszystkich zwiedzających. Na miejsce przybyła policja i służby, które rozpoczęły obławę za uciekinierami. Trzy osobniki zostały zastrzelone. Dlaczego służby zdecydowały się zastrzelić szympansy? Sytuacja ta wywołała poruszenie całego świata. Specjaliści, którzy zajmują się ochroną zwierząt, skrytykowali drastyczne działania wobec szympansów. Eksperci uważają, że można było spróbować uśpić zwierzęta. Przedstawiciele zoo twierdzą jednak, że inna reakcja nie była możliwa. – Usypianie nie wchodzi w grę, gdy szympans wychodzi poza swoje pomieszczenia, ryzykując bezpieczeństwo człowieka. Aby strzelać pociskami usypiającymi, trzeba być bardzo blisko zwierzęcia – przekazały władze ogrodu w oświadczeniu na Facebooku. – Kiedy zwierzę ucieka z wybiegu, przede wszystkim myślimy o bezpieczeństwie ludzi, którzy znajdują się na terenie zoo – czytamy w komunikacie. Cztery szympansy wciąż są na wolności Cztery pozostałe szympansy uciekły i do tej pory pozostają na wolności. Jeden z nich został ranny w wyniku akcji poszukiwawczej, ale chwilę później wrócił do swojego wybiegu. Na razie nie wiadomo, w jakim jest stanie, bo w tej chwili nikt nie może wchodzić do małpiarni w ogrodzie zoologicznym. – W tej chwili skupiamy się się na odnalezieniu reszty szympansów, abyśmy mogli zamknąć je z powrotem w wybiegach – przyznają władze ogrodu. Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań Czy to prawda, że wyłącznie my, ludzie, potrafimy posługiwać się skomplikowanym językiem? I że jedynie my mamy zdolność składania ze słów różnych wyrażeń, a z wyrażeń – zdań? ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/szympansy-maja-ukryty-jezyk-nikt-o-tym-nie-wiedzial-dopoki-nie-przeanalizowano-nagran-tysiecy-nawolywan-fot-avalon-universal-images-group-via-getty-images-d9a6210.jpeg" width="938" height="621" alt="Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań (fot. Avalon/Universal Images Group via Getty Images)" title="Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań (fot. Avalon/Universal Images Group via Getty Images)" /> – Nie możemy jeszcze pozwolić ludziom na swobodne poruszanie się po parku i nadal jesteśmy w pełnej gotowości. Szympansy mogą być bardzo niebezpieczne. To bardzo szybkie i silne zwierzęta – mówili pracownicy zoo. – To była niezwykle poważna sytuacja, zarówno dla naszych zwierząt, jak i pracowników. Wciąż nie wiemy, jak naczelne wydostały się z wybiegów – dodają. To nie pierwsza sytuacja, gdy ze szwedzkich ogrodów zoologicznych, uciekają zwierzęta W zoo w Furuvik mieszka również słynny szympans Santino. W 2009 roku okazało się, że jest znakomitym planistą. Pracownicy parku dla zwierząt zauważyli, że zwierzę potrafi potajemnie zbierać kamienie i okruchy betonu, które ukrywał w sianie. Następnie robił z nich pociski, którymi rzucał nimi w osoby przechodzące niedaleko jego wybiegu. Wcześniej uważano, że takie zdolności poznawcze obecne są tylko u ludzi, a nie u małp. Co ciekawe, to nie pierwsza sytuacja, gdy ze szwedzkich ogrodów zoologicznych uciekały zwierzęta. Pod koniec października w Sztokholmie ze swojego terrarium wydostała się jadowita kobra królewska. Wróciła sama po tygodniu. W listopadzie z kolei uciekły dwie sowy, które po krótkim czasie udało się złapać. Źródło: The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Szympansy mają ukryty język. Nikt o tym nie wiedział, dopóki nie przeanalizowano nagrań tysięcy nawoływań
Czy to prawda, że wyłącznie my, ludzie, potrafimy posługiwać się skomplikowanym językiem? I że jedynie my mamy zdolność składania ze słów różnych wyrażeń, a z wyrażeń – zdań? Najnowsze badania wykazały właśnie, że coś podobnego robią również szympansy. I – jak się okazuje – mają sobie całkiem sporo do powiedzenia!
W tym artykule: Gdzie żyły badane szympansy? Ile może powiedzieć szympans? Potrzebne dalsze badania nad szympansami Próby nauczenia szympansów ludzkiej mowy były podejmowane wielokrotnie. Najsłynniejszy przypadek to szympansica Washoe, która po treningu komunikowała się prostym językiem migowym. Washoe opanowała ok. 200 znaków (niektórzy twierdzili, że nawet 350). Posługiwała się nimi elastycznie w różnych sytuacjach. Opiekunowie Washoe – zoologowie Allen i Beatrix Gardnerowie – byli przekonani, iż szympansy nie są w stanie wydawać dźwięków, z których powstaje ludzka mowa. Dlatego nauczyli szympansicę języka migowego. W latach 60. XX w., kiedy przeprowadzali swój eksperyment, nikomu nie przyszło jeszcze do głowy, że szympansy w ogóle nie potrzebują imitować dźwięków stosowanych przez Homo sapiens do komunikacji. Mlaskanie szympansów to zalążek ludzkiej mowy Jest bardziej prawdopodobne, że ludzka mowa wyewoluowała z mimiki twarzy niż wokalizacji. Za neurobiologiczne źródło naszej metody komunikowania się przez wiele lat uważano dźwięki wydawa... Dopiero w XXI w. naukowcy opisali, jak szympansie nawoływania – składające się z warknięć, posapywań, chrząknięć, szczeknięć, różnego rodzaju okrzyków – mogą być składane przez zwierzęta w ciągi dźwięków. Jak skomplikowane mogą być takie „wypowiedzi”? Naukowcy właśnie znaleźli absolutnie zaskakującą odpowiedź na to pytanie. Gdzie żyły badane szympansy? W zeszłym tygodniu w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature” ukazała się przełomowa praca, która jest w istocie odkryciem języka szympansów. Opisuje ona dokonanie naukowców z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maksa Plancka w Niemczech. Badacze wpierw nagrali prawie 900 godzin szympansich „rozmów”. Potem wyróżnili w nich 390 oddzielnych „zdań”. Te małpy witają się i żegnają tak jak ludzie Do tej pory naukowcy byli przekonani, że jedynie ludzie potrafią sygnalizować początek i koniec interakcji społecznych. Ostatnie badania wyprowadziły ich jednak z błędu. Naukowcy pracowali w Parku Narodowym Tai w Wybrzeżu Kości Słoniowej. Nagrywali 46 dorosłych szympansów zwyczajnych (a dokładniej podgatunku Pan troglodytes verus). Szympansy należały do trzech różnych grup. W sumie badaczom udało się zgromadzić aż 5 tys. nagrań. Ile może powiedzieć szympans? Naukowcy zidentyfikowali wpierw pojedyncze nawoływania. Wyróżnili dwanaście różnych okrzyków, które, jak się okazało, zmieniały swoje znaczenia w zależności od sytuacji, kontekstu oraz zestawienia, w jakim zostały użyte. – Pojedyncze chrząknięcie było wydawane na widok jedzenia. Ale już chrząknięcie z sapnięciem służyło jako wokalizacja powitalna sygnalizująca uległość – piszą badacze w swojej pracy. Szympansie matki są jak ludzie: dbają o pielęgnację, przechodzą żałobę i potrzebują czasu dla siebie Całodobowa opieka nad niemowlęciem przez rok. Pielęgnacja przez okres do pięciu lat. Intensywny, czasochłonny związek, który trwa ponad dekadę. Brzmi znajomo? Nowe badania ujawniają, że p... To był jednak dopiero początek. Dokładne przesłuchanie godzin nagrań wykazało, że szympansy z dwunastu składowych tworzą bigramy. Tak nazywamy zestawienia dwóch okrzyków. W języku ludzi bigramy to np. „nie nie”, „nie wiem”, „nie chcę”, „daj mi” itp. Badacze wykryli w nawoływaniach szympansów także trigramy (zestawienia trzech okrzyków). Te „wypowiedzi” są zaś układane w jeszcze dłuższe struktury, o których można pomyśleć jako o odpowiednikach zdań. W sumie badaczom udało się wyróżnić aż 390 szympansich zdań. W porównaniu z naszym językiem nie wydaje się to dużo. Jednak – z drugiej strony – to znak, że szympansy mają sobie całkiem sporo do przekazania. Mało prawdopodobne też, by ta liczba okazała się ostateczna. Opisane badanie jest dopiero pierwszą częścią większego projektu. Potrzebne dalsze badania nad szympansami – System wokalny szympansów, składający się z 12 okrzyków, używanych pojedynczo, w bigramach, trigramach i dłuższych wyrażeniach, ma potencjał do kodowania setek różnych znaczeń – zauważają badacze w swojej pracy. To oczywiście mniej, niż pozwala ludzka mowa. Jednak i tak okazało się, że szympansy mają możliwość przekazywania sobie różnych treści. O takim poziomie komunikacji u małp człekokształtnych dotychczas się naukowcom nie śniło. Kobieta wdała się w „romans” z szympansem. Pracownicy zoo musieli interweniować W filmach wielokrotnie mogliśmy oglądać wyjątkowe przyjaźnie między ludźmi a dzikimi zwierzętami. Takie relacje w rzeczywistości mogą bardziej szkodzić niż pomagać. Co istotne, w tym badania naukowcy nie starali się w ogóle zrozumieć, o czym szympansy ze sobą „rozmawiają”. To będzie przedmiotem kolejnych badań, w czasie których ma powstać jeszcze więcej nagrań okrzyków szympansów. Naukowcy mają nadzieję, że dzięki nim nie tylko lepiej poznają świat małp naczelnych. Uważają, że będą też mogli zbadać sposób, w jaki wykształcił się język ludzki. Źródło: Nature.
Zaobserwowano niezwykły przykład empatii szympansów. Pomagają sobie nawzajem leczyć rany, wykorzystując przeżute owady
Naukowcy pierwszy raz w historii zaobserwowali tę nietypową metodę lecznictwa wśród szympansów. To niesamowite odkrycie rzuca nowe światło na relacje pomiędzy naczelnymi i ich rozumienie stanu własnego organizmu.
W tym artykule: Nietypowe lekarstwo pomaga szympansom w gojeniu ran Pierwszy przypadek lecznictwa owadami wśród szympansów W ciągu 15 miesięcy badań aż 76 szympansów leczyło się w ten sposób Dalsze badania pomogą wyjaśnić, co kryje się za tym zachowaniem Uczucie empatii wśród zwierząt od setek lat jest przedmiotem badań naukowców i behawiorystów. Niekiedy nie jest ona tak jednoznaczna, jak u ludzi. Często cechuje ją prostota, która objawia się w bardzo prozaicznych sytuacjach. Jednakże ta łatwość pomagania sobie w świecie zwierząt jest niezwykła i budzi podziw. Szczególnie, że w podobnych sytuacjach, ludzie nie zawsze dostrzegają cierpienie innych. Nietypowe lekarstwo pomaga szympansom w gojeniu ran Najnowsze badania o zachowaniu szympansów zostało opublikowane w czasopiśmie naukowym "Current Biology". Naukowcy zaobserwowali, że szympansy nakładają na swoje rany specjalne „lekarstwo”. Wyłapują niektóre owady, przeżuwają je, a następnie nakładają w zranione miejsce. Co więcej, jeden osobnik potrafi pomóc drugiemu, któremu nie udało się jeszcze zastosować medykamentu. Badacze twierdzą, że taki rodzaj wsparcia jest przykładem typowej empatii, którą obserwujemy w świecie ludzi. Młoda samica makaka japońskiego przeprowadziła pucz i stanęła na czele stada. Jak doszło do zwierzęcego matriarchatu? Młoda samica makaka japońskiego, 9-letnia Yakei, przeprowadziła pucz, podczas którego w brutalny sposób obaliła samca alfa. Tym samym została pierwszą w historii rezerwatu Takasakiyama kró... Za projekt naukowy odpowiada prymatolog Tobias Deschner i biolog kognitywny Simone Pike. Przez ponad półtora roku w Parku Narodowym Loango w Gabonie przebadali ok. 76 szympansów i obserwowali ich naturalne zachowania. Ich celem była obserwacja wzajemnych relacji i integracji wszystkich osobników. Pierwszy przypadek lecznictwa owadami wśród szympansów Autorzy najnowszych badań zwracają uwagę na to, że przykłady tak zwanego samo-leczenia były znane wśród wielu gatunków roślin i zwierząt. – Przykładowo szympansy zwyczajne i bonobo, które są najbliższymi krewnymi człowieka, połykają liście roślin, które mają właściwości przeciwpasożytnicze. Żują gorzkie liście, żeby pozbyć się robaków jelitowych – mówi Simone Pike, profesor z Instytutu Nauk Kognitywnych z Uniwersytetu Osnabrück w Niemczech. – Natomiast to, że szympansy wykorzystują owady w celach medycznym, jest pierwszym takim udokumentowanym przypadkiem w dziejach nauki – dodaje uczony. We wrocławskim zoo przyszła na świat rzadka małpka. Mówią o niej „trupia główka” Sajmiri wiewiórcza od lat jest odławiana przez naukowców i handlarzy. Narodziny małpy w hodowli to bardzo dobra wiadomość dla całego gatunku. Po raz pierwszy leczenie owadami zaobserwowano w 2019 roku. Wtedy wolontariuszka Alessandra Mascaro, która była zaangażowana w projekt zwróciła uwagę na to, że szympansica Suzee zachowuje się w nietypowy sposób, opiekując się rannym dzieckiem - Sią. Młoda miała zranioną stopę. Matka zaczęła w pewnym momencie przykładać jej coś w miejsce urazu. – Zwróciłam uwagę na to, że Suzee ma coś w ustach i przeżuwa to. W pewnym momencie wyciągnęła to i przyłożyła na ranę Sii – mówiła Mascaro. Badaczka powiedziała, że tego dnia dokładniej zaczęła przyglądać się szympansicy. Wieczorem zauważyła, że Suzee w pewnym momencie złapała coś w powietrzu, a następnie włożyła do ust. Później powtórzyła tę samą czynność sprzed kilku godzin i znów przyłożyła to do rany dziecka. Tydzień później Lara Souther zauważyła, że to samo robi dorosły osobnik Freddy. Już wtedy naukowcy zaczęli podejrzewać, że szympansy wyłapują owady, które wykorzystują w lecznictwie. Pawiany gwinejskie stawiają na równość płci. Na czele stada są liderzy i liderki Takie odkrycia udowadniają, że ludzie mogliby się wiele nauczyć od niektórych zwierząt. W ciągu 15 miesięcy badań aż 76 szympansów leczyło się w ten sposób Nietypowe zachowania szympansów skłoniły naukowców do dokładnych obserwacji większej grupy. Przez kolejny rok obserwowali i analizowali zachowania 22 szympansów. Okazało się, że wszystkie stosują „owadzie lekarstwo”, aby zregenerować rozcięcia i inne drobne urazy. W trakcie tego roku Lara Southern zwróciła uwagę na to, że niektóre osobniki pomagają sobie nawzajem i zajmują się innymi szympansami. – Dorosły samiec Littlegrey miał głęboką ranę na nodze. Samica Carol zaczęła się nim opiekować i łapała owady, które później przykładała do miejsca urazu – mówi Southern. Naukowcy podejrzewają, że przeżute owady mogą mieć działanie przeciwzapalne i łagodzące ból. Dodatkowo mogą przyspieszać proces regeneracji tkanki. Zwracają również uwagę na to, że owady były również wykorzystywane w lecznictwie przez ludzi już w czasach prehistorycznych. Na razie nie wiadomo jednak, jakie owady były wykorzystywane przez szympansy. Badacze mają w planach dalszą obserwacje, aby dowiedzieć się o nich więcej. Mangusty monitorują agresywne zachowania w stadzie. Atakujący są karani Jak reagować na zaczepkę? Mangusty karłowate mają sprawdzone sposoby na upominanie agresorów. Dalsze badania pomogą wyjaśnić, co kryje się za tym zachowaniem Naukowcy, którzy byli zaangażowani w badania przyznają, że to zachowanie jest dla nich niezwykłe. –To szczególnie pouczające i ciekawe, ponieważ wiele osób wątpi w empatię zwierząt – mówi Simone Pike. Uczeni podchodzą jednak do tej sprawy z pokorą i zwracają uwagę na to, że potrzeba więcej badań, żeby móc jasno stwierdzić, że ta wzajemna pomoc ma ścisły związek ze zwierzęcą empatią czy innymi zachowaniami. Być może jest to również związane z pewnego rodzaju pragmatyzmem. Autorzy najnowszych badań przyznają jednak, że ich odkrycie pomoże jeszcze lepiej zrozumieć korelacje w społecznościach naczelnych. Źródło: Current Biology
Kobieta wdała się w „romans” z szympansem. Pracownicy zoo musieli interweniować
W filmach wielokrotnie mogliśmy oglądać wyjątkowe przyjaźnie między ludźmi a dzikimi zwierzętami. Takie relacje w rzeczywistości mogą bardziej szkodzić niż pomagać.
W tym artykule: Nietypowy „romans” w zoo Zdrowie najważniejsze Przez ostatnie cztery lata Adie Timmermans co tydzień odwiedzała szympansa Chitę w zoo w Antwerpii. W tym czasie między kobietą i zwierzęciem nawiązała się wyjątkowa więź, co zaniepokoiło pracowników obiektu. – Kocham go, a on kocha mnie. Powiedzmy, że mamy romans. Dlaczego chcą nam to zabrać? – ubolewała Timmermans w wywiadzie dla „Newsweeka”. Te małpy witają się i żegnają tak jak ludzie Do tej pory naukowcy byli przekonani, że jedynie ludzie potrafią sygnalizować początek i koniec interakcji społecznych. Ostatnie badania wyprowadziły ich jednak z błędu. Nietypowy „romans” w zoo Belgijka regularnie odwiedzała szympansy, jednak najwięcej uwagi poświęcała Czicie. Machała do niego i wysyłała całusy. Z czasem zwierzę zaczęło odwzajemniać czułe gesty kobiety. Pracownicy zauważyli, że coraz bliższa relacja małpy z kobietą, zaczęła źle wpływać na kontakty z innymi szympansami. – Kiedy Chita stale skupia swoją uwagę na ludziach, inne małpy go ignorują i nie uważają za członka grupy. Poza godzinami odwiedzin szympans siedzi samotny – tłumaczą pracownicy ogrodu zoologicznego. Fascynacja Chity odwiedzającymi jest naturalna. Przed sprowadzeniem do zoo 30 lat temu szympans spędzał wiele czasu między ludźmi. Opiekunowie małp z zoo w Antwerpii postanowili nauczyć go na nowo wejść w interakcje z innymi osobnikami. Do 2050 r. małpy w Afryce stracą większość środowisk naturalnych Na skutek zmian klimatycznych różne rodzaje roślinności stopniowo przemieszczają się coraz wyżej. Zmiana naturalnych środowisk w niedalekiej przyszłości będzie dotyczyć wielu gatunków ... Zdrowie najważniejsze A co z Adie Timmermans? Media obiegła wiadomość o tym, że dostała zakaz wstępu do zoo. Szybko okazało się jednak, że to fake news. Kobieta została za to poproszona o to, by zmienić swoje zachowanie i nie nawiązywać kontaktów z Chitą. Belgijka nie kryje oburzenia. – Inni mogą to robić, a ja nie. Dlaczego? – pytała. W rozmowie z magazynem „People” Ilse Segers, rzeczniczka prasowa zoo w Antwerpii potwierdziła, że Timmermans była proszona „więcej niż raz” o zmianę postawy. Pracownicy wytłumaczyli jej też, dlaczego tak bliska relacja z człowiekiem może być niezdrowa dla Chity. – Mamy nadzieję, zastosuje się do naszych próśb – podsumowuje Segers.
Te małpy witają się i żegnają tak jak ludzie
Do tej pory naukowcy byli przekonani, że jedynie ludzie potrafią sygnalizować początek i koniec interakcji społecznych. Ostatnie badania wyprowadziły ich jednak z błędu.
W dobrym tonie jest rozpocząć spotkanie od przywitania, a zakończyć od pożegnania. Według ostatnich badań zwyczaje te pielęgnują nie tylko ludzie, ale też szympansy bonobo. To jedyne zwierzęta, u których zaobserwowano takie zachowania. Orangutany instynktownie wiedzą, jak używać młotka. Nie trzeba ich tego uczyć Stosowanie narzędzi uważa się za jedno z najbardziej złożonych zachowań, jakie można zaobserwować u zwierząt. Umiejętność ta często postrzegana jest jako przejaw wysokiej inteligencji.... Małpie uprzejmości Naukowcy przeanalizowali ponad 1200 interakcji zachodzących w grupach szympansów bonobo z ogrodów zoologicznych. Jak odkryli, małpy bardzo często wymieniają się spojrzeniami i gestami, takimi jak dotyk, trzymanie za ręce czy nawet wzajemne stukanie się głowami. W 90 proc. przypadków bonobo sygnalizowały przywitanie przed rozpoczęciem wspólnej zabawy. Podobne zachowania przejawiało 69 proc. badanych szympansów. Jeszcze częstsze były symboliczne pożegnania. Badacze tłumaczą, że zdolność małp do witania się i żegnania wskazuje na coś więcej niż uprzejmość. To pokazuje, że bonobo potrafią komunikować wzajemnie poczucie zobowiązania względem siebie. U ludzi to świadczy o wspólnych zobowiązaniach i stanowi podstawę wszystkich rodzajów wspólnych interakcji, w tym tych na małą skalę, na przykład, gdy jesz lunch ze znajomymi lub tych na większą skalę, takich jak duże projekty – dodaje główna autorka badania, Raphaela Heesen z Uniwersytetu Durham w Wielkiej Brytanii. Autorzy badań sugerują, że zobowiązania małp wobec siebie wynikają nie tylko z poczucia obowiązku, ale są też efektem procesu wzajemnego zawierania umowy i jej wypełniania. Dynamika relacji i zażyłość między dwoma osobnikami również miała wpływ na to, jak wyglądały przywitania i pożegnania. Kiedy bawili się ze sobą dwaj dobrzy znajomi, komunikacje w fazie wejścia i wyjścia były krótsze. Czasem rozchodzili się bez słowa. – Znamy to z życia codziennego, prawda? W gronie najbliższych przyjaciół nie zawsze zdobywamy się na wielkie uprzejmości – zauważa Heesen. W przyszłości planowane są obserwacje kolejnych gatunków małp. Kluczowe są symboliczne pożegnanie. O ile tzw. faza wejścia jest powszechna wśród innych zwierzą, o tyle faza wyjścia to rzadkość. Wciąż jest szansa na uratowanie gibonów hulok przed wyginięciem. Pomóc mają „twierdze” Masowe wycinanie drzew to główny powód wymierania trzech gatunków gibonów hulok. W latach 2000-2018 wykarczowano ponad 7 tys. km kwadratowych lasów. Bonobo bardziej subtelne Clare Redfern, opiekunka bonono z brytyjskiego zoo Twycross mówi, że już od pierwszych obserwacji tych małp na wolności wiadome byłe, że potrafią się ze sobą widać. Ostatnie badania pozwoliły jeszcze lepiej zrozumieć złożoność zachodzących pomiędzy nimi interakcji. Naukowcy zwracają jednak uwagę na to, że gesty wykonywane przez bonobo są bardzo subtelne, przez co łatwo je przeoczyć. – Najczęściej wyciągają do siebie ręce lub prezentują różne części ciała – tłumaczy Redfern. Jak dodaje, kluczowe w budowaniu relacji między bonobo jest długotrwałe utrzymywanie kontaktu wzrokowego.
Szympansie matki są jak ludzie: dbają o pielęgnację, przechodzą żałobę i potrzebują czasu dla siebie
Całodobowa opieka nad niemowlęciem przez rok. Pielęgnacja przez okres do pięciu lat. Intensywny, czasochłonny związek, który trwa ponad dekadę. Brzmi znajomo? Nowe badania ujawniają, że podobnie jak ludzkie matki, samice szympansów poświęcają bardzo wiele, by wychować swoje potomstwo. Nowe ustalenia mogą pomóc w ochronie zagrożonego gatunku.
W tym artykule: Więź matka-syn Nie tylko ludzie potrzebują czasu dla siebie Wspólne przeżywanie żałoby Społeczności szympansów, które rozciągają się od tropikalnych lasów deszczowych Ugandy po lasy sawannowe Tanzanii, są zróżnicowane i mają własne dziwactwa, to wszystkie powstały na tym samym fundamencie – silnej więzi matek z młodymi. – mówi Rachna Reddy, doktorantka z Uniwersytetu Harvarda, która przez lata obserwowała zwierzęta na wolności. Więź matka-syn Pokolenia prymatologów udokumentowały silne związki między szympansimi matkami i ich dorosłymi synami, ale dopiero badanie z zeszłego roku wykazało, że taki stan rzeczy jest u tych zwierząt normą. Rachna Reddy i współautor badania Aaron Sandel spędzili trzy lata, obserwując jak 29 dorastających i młodych dorosłych samców w społeczności szympansów Ngogo w ugandyjskim Parku Narodowym Kibale wchodziło w interakcje z innymi szympansami. Samce szympansów nie widywały swoich mam tak często, jak kiedyś, ale kiedy ich drogi się krzyżowały, synowie szukali swoich mam i pielęgnowali je przez długi czas, prawdopodobnie powtarzając zachowania z dzieciństwa. – wyjaśnia Reddy. Ten rodzaj trwałej relacji między matką a synem prawdopodobnie występuje w różnych grupach szympansów. Jest to również bardzo rzadkie wśród ssaków, ponieważ większość samców opuszcza swoją grupę urodzenia, gdy osiągną dojrzałość. W przypadku szympansów to samice znajdują nową grupę, dlatego też najbliższymi krewnymi samicy szympansa są prawdopodobnie jej synowie. Badanie wykazało również, że matki odgrywają kluczową rolę na tym etapie życia potomków, broniąc swoich synów podczas konfliktów ze starszymi samcami, a także oferując pocieszenie poprzez dotyk. Nie tylko ludzie potrzebują czasu dla siebie Niedawno naukowiec z Uniwersytetu George'a Waszyngtona Sean Lee na nowo przyjrzał się konwencjonalnej wiedzy o codziennym życiu samic szympansów i odkrył pewne nieprawidłowości dotyczące socjalizacji wśród tych zwierząt. Przez długi czas naukowcy uważali, że z racji tego, że szympansie mamy spędzają bardzo dużo czasu ze swoim potomstwem, nie są zbyt towarzyskie, jednak dzięki większym zbiorom danych i otwartym umysłom Lee i jego współpracownicy odkryli, że szympansy spędzają ze swoimi rówieśnikami, co ich słynni krewni – bonobo. W badaniu opublikowanym na początku tego roku Lee i współpracownicy zarejestrowali zachowania karmiących bonobo w Demokratycznej Republice Konga. Następnie badacze porównali te obserwacje z danymi pochodzącymi od szympansów z Parku Narodowego Gombe Stream w Tanzanii. Przyjrzano się ilości czasu, jaki każdy gatunek spędzał na wykonywaniu różnych czynności, takich jak jedzenie, podróżowanie, pielęgnacja i zabawa. Nie jest zaskoczeniem, że matki szympansów spędzały więcej czasu sam na sam ze swoimi dziećmi (a mniej czasu z innymi dorosłymi szympansami), niż bonobo. Ale matki szympansów poświęcały również co najmniej tyle samo czasu na wysokiej jakości takie działania społeczne jak pielęgnacja i zabawa. – mówi Lee. Wspólne przeżywanie żałoby Badania nad szympansami żyjącymi w niewoli również mogą dać pewien wgląd w zachowania ich dzikich krewnych. Jedna z najniższych rangą członkiń swojej społeczności w Royal Burgers' Zoo w Holandii, Moni, miała trudności z nawiązaniem relacji z pozostałymi 14 szympansami w swoim wybiegu, czasami wpatrując się w szympansy, które chciała pielęgnować lub ciągnąc je za włosy. "Nie bardzo wiedziała, jak być szympansem" – mówi Zoë Goldsborough, doktorantka z Uniwersytetu w Utrechcie, która spędziła miesiące, obserwując Moni i jej społeczność. Pewnego ranka Goldsborough i jej koleżanka odkryły w zagrodzie martwo urodzone dziecko i zdały sobie sprawę, że Moni trzymała się na uboczu częściowo dlatego, że była w ciąży. Tego dnia społeczność szympansów była wyjątkowo spokojna. Zamiast unikać Moni jak zwykle, szympansy siedziały obok niej, całowały ją i oferowały swoje palce, które mogła trzymać lub wkładać do ust. Naukowcy już wcześniej wiedzieli, że szympansy prawdopodobnie przeżywają żałobę, ale doświadczenie Moni może być pierwszym udokumentowanym dowodem na to, że zwierzęta te – przynajmniej w niewoli – pocieszają osobę, która przeżyła stratę. Mimo że intensywne uczucie innych szympansów do Moni trwało tylko kilka godzin, jej strata mogła pomóc jej umocnić swoją pozycję w grupie – teraz szympansem średniej rangi z kilkoma partnerami do pielęgnacji. “Świadomość naszej własnej śmiertelności była naprawdę postrzegana jako coś, co odróżnia zwierzęta od ludzi" – mówi Goldsborough – ale badania pokazują, że także szympansy doświadczają intensywnego żalu i jest to tylko jedna z wielu emocji, które dzielimy z naszymi małpimi kuzynami.