Kulisy pradziejowej sztuki naskalnej. Wykonywali ją wpływowi mistrzowie
Ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat wykonane w Skandynawii to coś więcej niż sztuka. Archeolog ustalił, że tworzyli je wybrani mistrzowie należący do zamkniętych bractw. Miały one znaczący wpływ na społeczności zamieszkujące ten region. Co o nich wiemy?
Naukowcy od dawna badają skandynawskie ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat. Doszukują się w nich mitów i bogów. Jeden z archeologów postanowił jednak zmienić perspektywę i przyjrzeć się samym twórcom. Jego badanie odsłania świat wpływowych mistrzów, którzy kontrolowali nie tylko sztukę, ale i politykę dawnej Skandynawii. Przez ponad dwieście lat skandynawska sztuka naskalna z czasów epoki brązu (ok. 1700–500 r. p.n.e.) była w centrum debat o religii i wojnie. Badacze analizowali wyryte w skałach statki, ludzi i zwierzęta. Zapomnieli jednak o ich autorach. Tę lukę postanowił wypełnić Julián Moyano Di Carlo z Uniwersytetu w Göteborgu. Przy okazji warto wspomnieć, że w pieczęci tej uczelni widać pradziejowy motyw sztuki naskalnej. Di Carlo obronił właśnie doktorat na temat twórców takich dzieł. Analiza dzięki skanerom 3D W badaniu wykorzystano nowoczesną technologię. Archeolog użył dokumentacji 3D o wysokiej rozdzielczości paneli naskalnych z Aspeberget. Wyniki tych analiz zestawił z danymi archiwalnymi z całego regionu Bohuslän, aby lepiej zrozumieć działalność dawnych twórców sztuki naskalnej. Di Carlo zastosował zaawansowane metody statystyczne, by znaleźć wzorce w sztuce. Wyniki pokazały, że lokalizacja rytów nie była przypadkowa. Wybierano skały o konkretnych właściwościach geologicznych, często blisko wody. Kim byli twórcy sztuki naskalnej? Zdaniem archeologa skandynawska sztuka naskalna była wykonywana i zarazem kontrolowana przez mistrzów, którzy mieli działać w ramach specjalnych bractw rytualnych. Wiedza na temat ich fachu nie była dostępna dla każdego. Istniał surowy system czeladniczy. Uczniowie szkolili się pod okiem ekspertów, co ograniczało ich indywidualną kreatywność. Dlatego ta sztuka była tak konserwatywna i niezmienna przez wieki. Według Di Carlo mistrzowie byli strażnikami tradycji przodków. Dlatego bractwa, które tworzyli, nie były tylko grupami rzemieślników, ale tworzyły „sieci polityczne” na skalę całej Skandynawii. Dzięki roli pośredników między sferą świecką a sacrum (światem nadprzyrodzonym) ich członkowie zyskiwali potężne narzędzie do wywierania wpływu w swoich społecznościach. Aspeberget – warto odwiedzić Panele naskalne w szwedzkim Aspeberget może odwiedzić każdy. Robią naprawdę duże wrażenie. Widać na nich ryty mające nawet ponad centymetr głębokości. Ukazują różne zwierzęta, w tym byki, bo dla ludzi epoki brązu bydło było bardzo ważne. Również w mitologii odgrywało istotną rolę. Byki reprezentował płodność, odwagę i siłę. Słońce na skałach Wśród rytów jest też symbol słońca – okrągłe dyski z rozwidlonymi promieniami. Jeden z dysków trzymają dwie postacie kobiece, naprzeciwko nich znajdują się dwie inne postacie o nieznanej płci. Zdaniem archeologów ten wizerunek jest unikatowy w Skandynawii. Zbliżone symbole widnieją na naczyniach ceramicznych z epoki brązu pochodzących z wyspy Bornholm. Innym motywem na tym stanowisku archeologicznym są ptaki, w tym kaczki. „Ptaki były bardzo ważne w większości prehistorycznych religii i mitów. Bogowie przemieniali się w ptaki lub wykorzystywali je jako posłańców, zwiadowców lub środki transportu” – czytamy na stronie Tanum Rock Art Research Centre. W Aspeberget na panelu naskalnym widać też ryty przedstawiające procesję dziesięciu mężczyzn i kobiety z włosami splecionymi w warkocz. Naukowcy uważają, że jest to rytualny taniec, zatem mamy tu do czynienia z „fotografią” pradziejowych rytuałów. Źródła: Uniwersytet w Göteborgu, Tanum Rock Art Research Centre Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Przekręt doskonały? Korea Północna zamówiła 1000 samochodów Volvo i nigdy za nie nie zapłaciła
Choć dziś międzynarodowy handel opiera się na skomplikowanych zabezpieczeniach finansowych, gwarancjach bankowych i długich procedurach prawnych, kilkadziesiąt lat temu wymiana towarów między państwami bywała obarczona ogromnym ryzykiem. Szczególnie wtedy, gdy w grę wchodziły kraje pozostające poza globalnym systemem gospodarczym. Jedną z najbardziej spektakularnych lekcji na ten temat odebrali Szwedzi z firmy Volvo.
Na początku lat siedemdziesiątych władze Korei Północnej postanowiły unowocześnić państwową flotę samochodową i złożyły w Szwecji zamówienie na 1000 nowych, luksusowych (jak na tamte realia) aut marki Volvo. Samochody trafiły do Pjongjangu, były używane i widywane na ulicach stolicy, ale pieniądze nigdy nie dotarły do producenta. Należność nie została uregulowana ani wtedy, ani później, a niespłacony rachunek przez dekady narastał wraz z odsetkami. Ta historia, balansująca na granicy absurdu i geopolitycznej lekcji, do dziś uchodzi za jedną z najsłynniejszych afer handlowych XX wieku. Tło polityczne i gospodarcze lat 70., które doprowadziło do umowy z Koreą Północną Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Szwecja aktywnie poszukiwała nowych rynków zbytu poza Europą Zachodnią. Polityka neutralności, którą kraj konsekwentnie realizował w czasie zimnej wojny, sprzyjała nawiązywaniu relacji handlowych także z państwami pozostającymi poza zachodnim blokiem gospodarczym. W tym kontekście na radarze szwedzkiego rządu oraz krajowych koncernów przemysłowych znalazła się Korea Północna, rządzona wtedy przez Kima Ir Sena. Sprawiała wówczas wrażenie kraju szybko się rozwijającego, nowoczesnego i ambitnego, a jej władze chętnie demonstrowały industrialny potencjał oraz gotowość do współpracy międzynarodowej. Ten obraz był jednak w dużej mierze efektem zewnętrznego wsparcia. Po wojnie koreańskiej północna część półwyspu korzystała z szerokiego strumienia kredytów, preferencyjnych pożyczek oraz dostaw technologii ze strony Związku Radzieckiego i Chin. Dzięki temu w statystykach gospodarczych kraj przez pewien czas wyprzedzał nawet Koreę Południową. Dla zagranicznych partnerów handlowych był to sygnał stabilności i wypłacalności, choć w rzeczywistości północnokoreański model rozwoju opierał się niemal wyłącznie na zadłużeniu i politycznych gwarancjach sojuszników. Na ten rynek zdecydowały się wejść szwedzkie firmy, w tym m.in. Sandvik i SKF, a także Volvo, które – działając z ostrożnością – początkowo wysłało do Pjongjangu niewielką partię modelu 144, traktując ją jako test przyszłej współpracy. Reakcja północnokoreańskich władz okazała się zaskakująca: po prezentacji samochodów zapadła decyzja o zamówieniu aż tysiąca egzemplarzy. Kontrakt został dodatkowo zabezpieczony przez państwową Radę Kredytu Eksportowego, co w oczach Szwedów potwierdzało bezpieczeństwo transakcji. Dopiero z perspektywy czasu okazało się, że optymizm tamtych lat był oparty na bardzo kruchych fundamentach. Dług, który nigdy nie zniknął. Sprawa Volvo i Korei Północnej Przez dekady historia niezapłaconych samochodów Volvo krążyła głównie jako anegdota – jedna z wielu opowieści o osobliwościach Korei Północnej, często traktowana z przymrużeniem oka. Dopiero w 2017 roku sprawa została jednoznacznie potwierdzona przez oficjalne instytucje państwowe. Serwis „The Local Sweden” uzyskał wówczas potwierdzenie od szwedzkiej Krajowej Rady Gwarancji Kredytów Eksportowych (EKN), że dług faktycznie istnieje i wciąż figuruje w księgach. To właśnie EKN, instytucja odpowiedzialna za zabezpieczanie szwedzkiego eksportu, przejęła wierzytelność po tym, jak Korea Północna przestała regulować należności za dostarczone w latach 70. pojazdy. Jak tłumaczyli przedstawiciele EKN, mechanizm był prosty: kredyt eksportowy został ubezpieczony, więc w momencie braku spłaty instytucja wypłaciła należne środki producentowi. Od tej chwili to państwowy organ stał się formalnym wierzycielem Pjongjangu. Problem w tym, że zadłużenie (zamiast maleć) systematycznie rosło wraz z naliczanymi odsetkami. W połowie drugiej dekady XXI wieku jego wartość przekroczyła 2,7 miliarda koron szwedzkich, co w przeliczeniu oznacza dziś ponad miliard złotych. I choć od transakcji minęło niemal pół wieku, EKN – zgodnie z procedurami – co roku wysyła do Korei Północnej oficjalne monity o spłatę. Cała sytuacja ma również wymiar niemal symboliczny. Od czasu do czasu do mediów wracają doniesienia o starych Volvo 144 wciąż poruszających się po ulicach Pjongjangu, często w roli taksówek. Jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku pracownikom Volvo udało się dotrzeć do kierowców korzystających z tych pojazdów. Ich relacje nie pozostawiały złudzeń: samochody były w bardzo złym stanie technicznym, a brak dostępu do oryginalnych części zamiennych zmuszał do improwizowanych napraw i lokalnej produkcji komponentów. Paradoksalnie właśnie to stało się dowodem na trwałość konstrukcji szwedzkich aut z lat 70. – ironiczny akcent w historii, która dla szwedzkiego państwa pozostaje jednym z najbardziej uporczywych długów w relacjach międzynarodowych. Źródła: The Local Sweden, Volvo, Car Buzz Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ostatnia sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji. Czy żegnamy „Hedwigę” na zawsze?
W sowie śnieżnej zakochały się miliony ludzi: była wierną towarzyszką Harrego Pottera podczas jego przygód w Hogwarcie. Nie ma się co dziwić, to zachwycający ptak – doskonały, bezszelestny myśliwy o jadowicie żółtych oczach. Teraz jednak znika z Europy – nie ma już gniazd, nie ma już piskląt. Czy „Hedwiga” jeszcze do nas wróci?
Szwecja oficjalnie straciła sową śnieżną – po raz pierwszy od wielu lat kraj ogłasza regionalne wymarcie gatunku ptaka. Arktyczny drapieżnik przestał być w Europie mile widziany. Zachwycająca sowa śnieżna Sowa śnieżna (Bubo scandiacus) od wieków jest symbolem dzikiej północy, a jej obecność w szwedzkich górach stanowiła jeden z najważniejszych elementów arktycznego krajobrazu. Trudno pomylić ją z innym ptakiem: wielka, jasnobiała i pełna wdzięku. Uważa się ją za jednego z najdoskonalszych myśliwych całej Natury. „Hedwiga” jest w stanie usłyszeć ofiarę ukrytą głęboko pod śniegiem i precyzyjnie zanurkować w puchu, by zacisnąć na niej swoje pazury. Doskonale kamufluje się w zimowym krajobrazie, porusza się bezszelestnie i była w stanie przetrwać w jednych z najtrudniejszych warunków na Ziemi. Do czasu, aż nie pojawili się ludzie. Trudna historia sowio-ludzkiej współpracy Koegzystencja z ludźmi nigdy nie była dla sów zbyt łatwa. W XIX wieku sowa śnieżna była jednym z najczęściej prześladowanych ptaków – tysiące z nich odstrzeliwano, by myśliwi mogli je wypychać i prezentować jako trofea. Polowano na nie dla mięsa i jaj. Szacuje się, że obecnie na świecie pozostało zaledwie od 14 000 do 28 000 osobników, a gatunek jest wpisany na Czerwoną Listę Gatunków zagrożonych. Dlaczego sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji? Jeszcze w latach 70. XX wieku sowy śnieżne dość regularnie zakładały gniazda w szwedzkich górach i były ważnym elementem tożsamości skandynawskiej przyrody. Ptaki te pojawiały się głównie w latach obfitości lemingów – niewielkich gryzoni – które stanowią podstawę ich diety. W 2015 roku populacja zaczęła się dramatycznie kurczyć – przestały pojawiać się nowe gniazda i pisklęta. W 2025 roku sowę śnieżną uznano za regionalnie wymarłą. Czy ludzie przyczynili się do zniknięcia sów? Chociaż od wielu lat staramy się chronić sowy śnieżne, a wątpliwa pasja zabijania ich i przerabiania na domowe ozdoby odeszła już do lamusa, to i tak mamy swój ogromny udział w zniknięciu tych wyjątkowych ptaków. Głównym czynnikiem wymierania sowy śnieżnej w Szwecji są zmiany klimatyczne. Zimy stają się coraz cieplejsze, co oznacza mniej śniegu i więcej opadów deszczu. Lemingi – główne źródło pożywienia dla sów śnieżnych – polegają na śnieżnych tunelach, które chronią je przed drapieżnikami i chłodem. Bez stabilnej pokrywy śnieżnej ich populacja gwałtownie spada, co prowadzi do braku pokarmu dla sów. Kiedy brakuje gryzoni, ptaki nie przystępują do lęgów. Sowy nie mają też gdzie mieszkać. Postępująca urbanizacja, budowanie nowych dróg czy wycinka lasów sprawiają, że samotnicze ptaki tracą swoje tereny lęgowe. Czy jest nadzieja na powrót sowy śnieżnej? Zniknięcie tego gatunku z jednego z ostatnich bastionów dzikiej przyrody Europy ma wymiar symboliczny. Pokazuje, jak bardzo ekosystemy Arktyki są narażone na zmiany klimatyczne. Sowa śnieżna jest gatunkiem wskaźnikowym – jej obecność świadczy o zdrowiu i równowadze systemu. Zniknięcie powinno być apelem do społeczeństwa i władz o podjęcie konkretnych działań. Mimo dramatycznej sytuacji, eksperci podkreślają, że nie wszystko jest jeszcze stracone. Gatunek nie wyginął globalnie – wciąż występuje w innych częściach Arktyki, chociaż jego światowa populacja systematycznie się zmniejsza. Powrót sowy śnieżnej do Europy będzie jednak możliwy tylko wtedy, gdy powstrzymamy degradację tundry i odbudujemy naturalne siedliska tych niezwykłych ptaków. Przyroda nie może czekać, a listy do Hogwartu same się nie dostarczą. Źródło: BirdLife International, Sweden Herald Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Szwedzka miłość do kawy niszczy środowisko bardziej niż wołowina. Co się dzieje w Skandynawii?
Szwedzi przoduja w konsumpcji kawy na świecie. Średnio każdy z nich zużywa nawet 9 kg ziaren rocznie, co daje 3 kawy dziennie… to ponad trzykrotność tego, co pije przeciętny Polak. Wynika to ze skandynawskiej kultury fika, czyli rytualnej przerwy na kawę i przekąskę. Jednak raport WWF donosi, że ma ona większy wpływ na środowisko niż jedzenie wołowiny.
Kawa w Szwecji leje się litrami. W Sztokholmie na każdym kroku znajdziemy przytulną knajpkę zapraszającą ciepłym światłem, z której unosi się charakterystyczny zapach cynamonu i palonych ziaren. Okazuje się, że miłość Skandynawów do kawy wywiera ogromny, negatywny wpływ na lasy Amazonii, który do tej pory był pomijany. Szwedzi piją ogromne ilości kawy Mieszkańcy Sztokholmu słyną ze swojej kultury fika – przerw na kawę z ciastkiem, która jest ważnym elementem codziennego życia. Za tą sympatyczną tradycją kryje się jednak wyzwanie środowiskowe, bo większość kawy pochodzi z plantacji w Ameryce Południowej, gdzie ekspansja upraw stanowi jedno z największych zagrożeń dla ekosystemów leśnych. A Szwedzi wypijają dużo kawy. Tradycja ich przerwy kawowej wywodzi się ze szwedzkiej kultury pracy rolniczej – tamtejsi rolnicy mieli wyznaczone godziny, w których mogli odpoczywać od obowiązków, a wspólne celebrowanie tych przerw doprowadziło fikę do jej dzisiejszej formy. W spożyciu kawy Szwedów wyprzedzają jednak… inne skandynawskie nacje, np. Finlandia, gdzie spożycie wynosi 12 kg na osobę (przypomnijmy, że w Szwecji jest to około 8–9 kg). To jednak dane ze Szwecji pozwalają nam poznać dokładny wpływ spożycia kawy na środowisko. To także bardziej ludny kraj, więc ich sumaryczny wpływ jest większy. Kawa największym zagrożeniem dla Amazonii według raportu WWF Nowy raport WWF opracowany we współpracy z Chalmers University of Technology oraz Stockholm Environment Insitute ujawnił niepokojące dane: szwedzka konsupcja kawy wyprzedziła import wołowiny jako główny czynnik wpływający na wylesianie Amazonii. Dokument „Amazon Footprint Report 2025” został opublikowany w związku ze szczytem klimatycznym COP30 i prezentuje najdokładniejszą do tej pory analizę przyczyń niszczenia lasów tropikalnych. W raporcie podkreślono, że chociaż głównym czynnikiem wylesiania w regionie Amazonii jest lokalna hodowla bydła i uprawa soi, w przypadku Szwecji prym wiedzie importowana kawa. Jej konsumpcja przyczynia się do wycinki nawet 331 hektarów lasów deszczowych rocznie, podczas gdy wołowiny – 236 hektarów. Kawa każdego roku usuwa lasy o powierzchni 463 boisk piłkarskich. Według prof, Martina Perssona, jednego z autorów raportu, do tej pory większość uwagi skupiała się na produkcji soi i mięsa na wylesianie, a kawa stała się ukrytym czynnikiem zniszczeń i umknęła uwadze badaczy. W latach 2018–2022 Amazonia straciła łącznie 8,6 mln hektarów lasów deszczowych – obszar większy niż terytorium Austrii. Chociaż globalnie największym czynnikiem wylesiania nadal pozostaje ekspansja pastwisk pod hodowlę bydła, to w krajach rozwiniętych (a takim jest przecież Szwecja) spożycie kawy jest głównym czynnikiem wpływającym na niszczenie „Zielonych Płuc Ziemi”. Czy należy zrezygnować z picia kawy? Z raportu wynikałoby, że osoby, którym zależy na losie planety, powinny zrezygnować z picia kawy – tak jak wiele z nich rezygnuje z jedzenia wołowiny. Sytuacja może być jednak nieco prostsza i nie wymusza odmawiania sobie czegokolwiek. Przełomową zmianą w ochronie lasów deszczowych ma być unijne rozporządzenie EUDR, które wejdzie w życie 30 grudnia 2025. Nowe prawo wprowadza obowiązek dla producentów i importerów, by dowieść, że sprowadzane do Unii Europejskiej produkty nie przyczyniły się do wylesiania ani degradacji lasów. Co istotne, rozporządzenie obejmuje nie tylko kawę i wołowinę, ale także soję, kakao, olej palmowy, drewno oraz kauczuk. Każdy podmiot w łańcuchu dostaw będzie musiał udokumentować pochodzenie surowców i zapewnić, że są one „deforestation-free”. Dla konsumentów oznacza to, że już niebawem zakupy w UE staną się bardziej przejrzyste i bezpieczne dla środowiska. Jaką kawę wybrać? To kolejny certyfikat, który pomoże wybierać taką kawę, którą będzie można cieszyć się bez wyrzutów sumienia. Na razie konsumenci mogą postawić na produkty oznaczone „Rainforest Alliance”, czyli certyfikatem przyznawanym plantacjom spełniającym rygorystyczne normy ochrony środowiska oraz społecznej odpowiedzialności. Warto szukać go na opakowaniach kawy i upewnić się, na jakich ziarnach pracuje nasza ulubiona kawiarnia. Źródło: WWF, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
Na maleńkiej wyspie na Bałtyku archeolodzy odkryli szczątki wilczycy sprzed kilku tysięcy lat. Zwierzę chorowało i nie mogło samodzielnie funkcjonować. Pradziejowi mieszkańcy otoczyli wilczycę opieką i je dokarmiali. Ta historia wyczytana z kości zaskoczyła nawet naukowców.
Archeolodzy wykopują z ziemi tyle przedmiotów, że nie sposób ich wszystkich systematycznie badać. W magazynach znajdują się miliony zabytków, ale też szczątków kostnych ludzi i zwierząt. Wiele z tych artefaktów i ekofaktów jest przeglądanych przez ekspertów tylko w pobieżny sposób. Nie sposób jest wszystko dokładnie przeanalizować. Część z rzeczy składowanych w magazynach jest analizowanych wiele lat po wykopaliskach. Czasem badacze uzyskują na ten cel odpowiedni grant, a czasem pojawia się nowa metoda badawcza, która umożliwia pozyskanie z tego archeologicznego urobku wyciśnięcie nowych informacji. Tak było w tym przypadku. Mikrowyspa pełna niespodzianek W latach 1888-1893 archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Stora Förvar na wyspie Stora Karlsö. Położona jest na wodach Szwecji. Zajmuje powierzchnię zaledwie 2,5 km kwadratowych. A jednak dla archeologów stała się strzałem w dziesiątkę. Jaskinia okazała się być skarbnicą wiedzy o pradziejowych mieszkańcach tego odosobnionego miejsca. Warstwy kulturowe miały do 4 metrów grubości i obejmowały okres około 8000 lat. Pozyskane liczne zabytki i kości zwierząt. Teraz zespół szwedzkich badaczy z Wielkiej Brytanii i Szwecji opublikował wnioski z analiz kości odkrytych w jaskini na łamach „PNAS”. Część z nich należała do… wilków. Zagadką było, skąd się tam wzięły? Czy ludzie upolowali te zwierzęta i są to szczątki po uczcie? Dwa wielki – dwie zagadki Naukowcy przebadali dwa szkielety wilków. Starszy jest neolityczny i pochodzi sprzed 2800-2600 lat p.n.e., a drugi jest młodszy. Żył 1400-1100 lat p.n.e., czyli w epoce brązu. Już sama obecność wilków na tej wyspie jest niezwykła. Nie mogły się tam znaleźć bez pomocy ludzi. Wygląda więc na to, że zostały tam sprowadzone na łodziach. Kilka tysięcy lat temu żyli tam łowcy fok. Łowiono też ryby. A jaskinia Stora Förvar była dla mieszkańców wyspy ich „bazą”. Nawarstwienia świadczą, że obrabiano tam tusze i konsumowano zwierzęta. Wilki nie były jednak pokarmem ludzi – analiza izotopowa wykazała, że zwierzęta te miały dietę bogatą w białko morskie (foki i ryby), zgodną z dietą ludzi. Taka dieta wskazuje na zaopatrywanie wilków w pożywienie przez ludzi, a nie na samodzielne zdobywanie go. Były zatem traktowane podobnie jak psy. – Odkrycie tych wilków na odległej wyspie jest całkowicie nieoczekiwane. Nie tylko miały nieodróżnialnych przodków od innych wilków euroazjatyckich, ale zdawały się żyć obok ludzi (…). To maluje złożony obraz relacji między ludźmi a wilkami w przeszłości – powiedział dr Linus Girdland-Flink z Uniwersytetu w Aberdeen, główny autor badania. Ukochana wilczyca Młodsze szczątki należały do wilczycy. Na kości kończyny wykryto zaawansowaną patologię, co ograniczało mobilność zwierzęcia. Zdaniem badaczy sugeruje to, że mogło być otoczone troskliwą opieką przez ludzi. Z analizy genetycznej wynika z całą pewnością, że odkryte szczątki nie należały do psów. Co ciekawe wilki z wyspy były mniejsze od typowych wilków kontynentalnych, a jeden osobnik wykazywał oznaki niskiej różnorodności genetycznej, co jest częstym wynikiem izolacji lub kontrolowanej hodowli. Nie jest jasne, czy wilki te zostały oswojone, czy trzymane w niewoli. Jednak ich obecność w odizolowanym środowisku zamieszkanym przez ludzi wskazuje na celową i długotrwałą interakcję między wilkami i ludźmi. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Szukał robaków, a znalazł skarb. Wędkarz odkrył tysiące monet sprzed wieków
Zapalony wędkarz szukał w ogrodzie domku letniskowego robaków na przynętę. A znalazł wielki i świetnie zachowany srebrny skarb z wczesnego średniowiecza. Waży 6 kg i składa się głównie z monet. Dlaczego trafił do ziemi?
Do znaleziska doszło w okolicy Sztokholmu w Szwecji. Znalazca natychmiast zgłosił swoje odkrycie do Länsstyrelsen, czyli Rady Administracyjnej Hrabstwa. Zatrudnieni w tej instytucji eksperci orzekli: jest to prawdopodobnie jeden z największych skarbów srebrnych z początku średniowiecza, jakie znaleziono w tym kraju. Co wiemy o skarbie? Cały skarb waży około 6 kg. Składa się głównie ze srebrnych monet, ale zawiera także srebrne pierścienie i wisiorki. Wszystkie te cenne przedmioty zostały pierwotnie złożone w miedzianym naczyniu, które niestety nie przetrwało próby czasu równie dobrze jak jego zawartość. Archeolodzy ciągle opracowują znalezisko. Ze wstępnych szacunków wynika, że monety datowane są przede wszystkim na XII wiek, a ich łączna liczba może sięgać nawet 20 tysięcy. Niektóre z nich są opatrzone napisem „KANUTUS” – łacińskim imieniem króla Knuta Erikssona, który panował pod koniec XII wieku. Skarb zawiera również rzadkie tak zwane monety biskupie, wybijane w średniowiecznej Europie na zlecenie biskupów. Na takich monetach można zobaczyć postać duchownego trzymającego pastorał w prawej dłoni. Skarb trafił do ziemi w dość niespokojnych czasach w historii Szwecji. Jej władcy próbowali wówczas kolonizować fińskie terytoria. Być może właściciel sreber obawiał się, że je straci, i postanowił ukryć na lepsze czasy. Znalezione nie kradzione? Co mówi prawo Każdy kraj ma nieco inne prawo dotyczące zabytków znajdowanych pod ziemią. W Szwecji wszystkie starożytne odkrycia i miejsca automatycznie podlegają regulacjom Ustawy o Środowisku Kulturowym. Länsstyrelsen jest organem odpowiedzialnym za to, by te zabytki były zachowane i chronione przed uszkodzeniem. W momencie odkrycia skarbu w Szwecji należy go zgłosić władzom i zaoferować państwu jego wykupienie za stosowną opłatą. Odkrywca postąpił prawidłowo, kontaktując się z Radą Administracyjną Hrabstwa. W kolejnym kroku Rada Dziedzictwa Narodowego zdecyduje, czy skarb ma zostać wykupiony przez państwo, a znalazcy zostanie wypłacone odszkodowanie. Skarby znajdowane w Polsce. To musisz wiedzieć Jeśli przypadkiem natkniesz się na zabytek archeologiczny, na przykład skarb – postępuj ostrożnie. Najlepiej nie wyciągaj go z ziemi, jeśli nie jest to konieczne. Następnie wykonaj kilka zdjęć i skontaktuj się z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Jeśli do znaleziska doszło w czasie prac budowlanych, to należy je wstrzymać, a znalezisko zabezpieczyć, np. przykryć tkaniną lub luźną warstwą ziemi. Następnie warto je wyraźnie oznaczyć i spisać dane GPS w telefonie. Można też sporządzić plan orientacyjny. Jeżeli jednak chcesz poszukiwać skarbów lub zabytków, musisz wcześniej uzyskać stosowne pozwolenie. Źródła: gov.pl, Länsstyrelsen Stockholm Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archipelag jak z książek Astrid Lindgren tuż obok stolicy Szwecji. Tu zaczyna się szwedzka sielanka
Archipelag Sztokholmski to dla wielu ucieleśnienie letniej sielanki. W artykule opisujemy najciekawsze wyspy, lokalne zwyczaje, kulinarne hity i magiczne zakątki, które pokochała nawet Greta Garbo.
Spis treści: Krajobraz wysp jak z bajki Rytuały i język wyspiarzy Letnie rytuały Sztokholmu Magiczny sezon i Greta Garbo Tu będzie idealnie! – krzyczy kapitan motorówki, jednocześnie wyłączając silnik. W tym samym momencie budzę się z błogostanu zagwarantowanego przez podmuchy ciepłego wiatru i promienie słoneczne padające na twarz. To dwa składniki szwedzkiego lata, których nikt nie traktuje jako oczywistości, a jak już się pojawią, są okazją do prawdziwego świętowania. Zwłaszcza przez mieszkańców stolicy Szwecji – Sztokholmu. Mrużąc oczy wśród mieniącej się wody, staram się zidentyfikować naszą przystań, ale lekko oszołomiona absolutną ciszą zauważam jedynie kilka zaokrąglonych skałek wystających z wody. Andreas, kapitan łodzi i przewodnik wycieczki, chyba dostrzega zagubienie na mojej twarzy, bo zaraz wskazuje z dumą na najbardziej wypłaszczoną z nich. – Zobacz, tutaj jest i stół na piknik i doskonałe zejście do wody! – mówi. Chociaż w moich oczach to całkiem zwyczajna wysepka, wiem już, że Szwedzi mają jakiś szósty zmysł. Rzeczywiście, w ciągu kilku minut Andreas cumuje łódź, a kamienne formacje zamieniają się w stół, na którym pojawiają się morskie specjały. Krewetki, chrupkie pieczywo i kalles kaviar – pasta z kawioru, której smak każdy Szwed zna od dziecka. Po sjeście na wygrzanych skałach „schodkami” wyrzeźbionymi przez wodę komfortowo schodzimy do morza. Celebrujemy wielki dzień: pierwszą kąpiel na otwartym morzu, w sercu sztokholmskiego archipelagu. Krajobraz wysp jak z bajki Nasza wysepka to tylko jedna z tysięcy możliwości na spędzenie popołudnia w tych okolicach. Latem, gdy dzień jest tu niesamowicie długi, do późnych godzin wieczornych Szwedzi przesiadują na „prywatnych” wyspach. Tak jakby natura umówiła się z nimi, dostosowując się do ich potrzeby posiadania przestrzeni dla siebie. Każda grupa przyjaciół i każda rodzina mogą wybrać kamień na wolne popołudnie, nie zakłócając spokoju innym grupom, które tłumnie wypływają w morze. Sygnałem są zawsze pierwsze oznaki lata. Na szczęście miejsca jest tu pod dostatkiem. Archipelag Sztokholmski, który kształtem przypomina wachlarz, rozpościera się od szwedzkiej stolicy w stronę Morza Bałtyckiego i ma powierzchnię ponad 5000 km². Obejmuje ok. 30 tys. wysp i wysepek rozrzuconych na morzu: od latarni Landsort na wyspie Oja na południowym zachodzie po Arholmę na północnym wschodzie. Rytuały i język wyspiarzy – Im bliżej lądu, tym wyspy są bardziej rozległe, porośnięte sosnowym lasem. Im dalej w morze, tym stają się mniejsze, niczym wystające z wody kamienie – tłumaczy Andreas. Ale Szwedzi traktują swoje wyspy z jednakowym szacunkiem, a każda odmiana ma swoją nazwę. – Ta wyspa, na której siedzimy, to kobbe, tłumaczy między kęsami kanapki z krewetkami w śmietanowym sosie z koperkiem, czyli piknikowej wersji tosta skagen. – Ale tamta, bardziej podłużna, to haru – wskazuje na jedną z sąsiednich formacji. – Większa to ö, a kilka „sklejonych” ze sobą wysepek to skär. Mieszkańcy dalekiej Północy mają swoje określenia na rodzaje śniegu, my mamy cały słownik wyspiarski. Letnie rytuały Sztokholmu Od lekcji szwedzkiego wolę zwiedzanie w praktyce, najlepiej z perspektywy pokładu – bo każda wyspa to mały kosmos. Wśród skał bujają się zacumowane w miniaturowych marinach łódki, woda niesie śmiech rozbawionych grupek i plusk przy każdym skoku. Do niektórych skałek przyklejone są pomalowane na czerwono domki, a między drzewami wiszą barwne hamaki. W innym miejscu ktoś rozłożył na pomoście matę do jogi i wykonuje kolejne skłony „powitania słońca”. Archipelag dla wielu mieszkańców stolicy Szwecji jest ucieleśnieniem letniej sielanki. Nic dziwnego, że wielu traktuje swoje łódki z namaszczeniem, polerując je od wczesnej wiosny w oczekiwaniu na letnie wycieczki. Magiczny sezon i Greta Garbo Na szczęście nie trzeba być kapitanem, żeby cieszyć się naturą. Wskakuję na prom przy stacji Slussen i płynę prosto do Fjäderholmarna – najbliższych wysp archipelagu. W ciągu 30 min podczas tej przeprawy czuję się, jakbym się znalazła w świecie z książek Astrid Lindgren. Pięć maleńkich wysepek składających się na tę część archipelagu dostarcza atrakcji na cały dzień: od gofrów z konfiturą malinową w Gula Villan, przez wycieczkę po lokalnych zakładach rzemieślniczych, aż po plażowanie. Do niedawna to tutaj kończyła się sztokholmska trasa turystyczna. Zmieniło się to dzięki inicjatywie Michaela Lemmela i Marie Östblom. Dzięki nim 21 wysp zostało połączonych nowym Szlakiem Archipelagu Sztokholmskiego, który liczy aż 270 km. Trasy zaprojektowane są tak, żeby nie niszczyć natury. Kolejna przygoda zaczyna się w Arsta, na południe od Sztokholmu. Prom płynie ponad godzinę, która mija szybko, kiedy wpatruję się w wielki błękit – spokojną taflę morza aż po horyzont. Prom przybija do przystani Spränga Brygga na wyspie Utö. Tutaj można poczuć prawdziwą esencję szwedzkiego lata. Dzieje się tu magia: drewniane pomosty z widokiem na zachód, plaża w Barnens Bad, spacery piaszczystą plażą Storsand… Wyspę można obejść pieszym szlakiem o długości ponad 16 km. Kiedy patrzę na te obrazy, rozumiem, dlaczego to miejsce upodobała sobie słynna Greta Garbo. Tak jak wyspa Farö słynie z Ingmara Bergmana, Utö reklamuje się Gretą Garbo. Ale i tak największą gwiazdą jest natura. Źródło: National Geographic
Pierwsze miejsce na świecie dostępne na receptę. Wyjazd do tego kraju ma działać jak terapia
Sauna w Laponii, zimowe kąpiele w archipelagu czy spacery po lasach pełnych jagód – teraz takie doświadczenia mogą być częścią terapii. Szwecja stała się pierwszym krajem na świecie, którego podróż lekarze mogą „przepisać” pacjentom na receptę, wskazując naturę jako skuteczny sposób na redukcję stresu i poprawę samopoczucia.
Czy można dostać receptę na kraj? Szwedzi udowadniają, że tak. Jako pierwsi na świecie wprowadzają koncepcję „The Swedish Prescription” – inicjatywę, dzięki której lekarze mogą zalecać pacjentom wyjazd do Szwecji jako formę terapii. Idea opiera się na rosnącym przekonaniu, że kontakt z naturą i kulturą wspiera zdrowie psychiczne i fizyczne równie skutecznie, co tradycyjne metody leczenia łagodnych dolegliwości, takich jak stres czy bezsenność. Szwedzkie lasy, jeziora, archipelagi i unikatowy styl życia stają się nie tylko atrakcją turystyczną, lecz także narzędziem medycyny prewencyjnej, promującym równowagę, odpoczynek i poczucie przynależności. Innowacyjna inicjatywa Szwecji z udziałem lekarzy Inicjatywa „Recepta na Szwecję” zrodziła się z przekonania, że podróże i kontakt z naturą mogą realnie wspierać zdrowie psychiczne i fizyczne. Organizacja Visit Sweden, we współpracy z lekarzami i naukowcami, stworzyła program, który umożliwia pacjentom na całym świecie... otrzymanie recepty na pobyt w Szwecji. Dzięki temu kraj ten stał się pierwszym miejscem na świecie, gdzie podróż turystyczna może być formalnie zalecona jako element terapii. Każdy pacjent może pobrać odpowiedni formularz ze strony visitsweden.com i omówić go z lekarzem prowadzącym, a ci, którzy zdecydują się na wyjazd, otrzymują dostęp do zestawu starannie opracowanych aktywności. Program został przygotowany przez Visit Sweden we współpracy z profesor Yvonne Forsell z Instytutu Karolinska i obejmuje trzy główne obszary: naturę, styl życia i kulturę. Mają one pomóc w redukcji stresu, poprawie jakości snu, wzmocnieniu odporności oraz wspieraniu zdrowia psychicznego poprzez doświadczanie prostych, ale głęboko zakorzenionych w szwedzkiej tradycji praktyk. O co chodzi z „Receptą na Szwecję”? Nowa inicjatywa Visit Sweden nie ogranicza się do samego pomysłu „recepty na podróż”. Jej podstawą jest zestaw aktywności, których skuteczność w poprawie zdrowia psychicznego i fizycznego została potwierdzona naukowo. Obejmują one zarówno codzienne nawyki zakorzenione w szwedzkiej kulturze, jak i praktyki oparte na bliskim kontakcie z naturą. Pierwszy obszar to właśnie przyroda – lekarze mogą zalecić nocleg pod gwiazdami w miejscach wolnych od zanieczyszczeń świetlnych i hałasu, co sprzyja głębokiej regeneracji i przywraca naturalny rytm dobowy. Rekomenduje się również „naładowanie baterii w szwedzkim lesie” – niemal 70% powierzchni kraju pokrywają lasy, a badania dowodzą, że regularne przebywanie w takim otoczeniu obniża ciśnienie, wzmacnia odporność i redukuje poziom kortyzolu. Do tego dochodzą kąpiele w jeziorach i morzu, które wspierają układ immunologiczny, oraz tradycyjne seanse w saunie, poprawiające jakość snu i pomagające w redukcji napięcia. Drugim filarem programu jest styl życia. Zaleca się codzienny ruch – jazdę na rowerze, piesze wędrówki czy trekking, które wspierają układ krążenia i obniżają poziom stresu. Równie ważna jest kultura żywienia: celebracja posiłków zgodnie z ideą slow food pomaga kształtować zdrowe nawyki i zmniejsza ryzyko chorób cywilizacyjnych. Nierozerwalnym elementem szwedzkiej codzienności jest także tradycja „fika” – chwila przerwy na kawę i słodką przekąskę, której rolą jest nie tylko relaks, ale także budowanie więzi społecznych i wspieranie koncentracji. Trzeci obszar stanowi kultura, rozumiana jako aktywny udział w życiu społecznym i twórczym. Wydarzenia artystyczne, muzea, sztuka obecna w przestrzeni publicznej czy wspólne świętowanie redukują stres, poprawiają nastrój i wzmacniają poczucie wspólnoty. Ważnym elementem jest także muzyka (od światowych superproducentów, po lokalne zespoły), która – jak pokazują badania – sprzyja więzi społecznej i łagodzi objawy obniżonego nastroju. Wszystkie te doświadczenia łączą się w spójny program, dowodząc, że zdrowie można wspierać nie tylko lekami, lecz także świadomie wybranym stylem życia i otoczeniem. Właśnie dzięki takiej perspektywie Szwecja staje się miejscem, gdzie podróż nabiera nowego wymiaru – jako naturalna, udokumentowana naukowo metoda wspierająca zdrowie. Źródła: Visit Sweden, Breaking Travel News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rekin nie do końca grenlandzki? Słynny polarny drapieżnik ma „przedszkole” znacznie bliżej nas
Rekin grenlandzki, uważany za jednego z najbardziej tajemniczych mieszkańców Arktyki, dorasta zupełnie gdzie indziej, niż dotąd sądzono. Nowe analizy naukowców rzucają światło na prawdziwe miejsce wychowu młodych osobników.
Spis treści Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Znaczenie badania dla ochrony gatunku Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Ecology and Evolution” dowodzą, że wody cieśniny Skagerrak są kluczowym dla rekina grenlandzkiego obszarem wychowu młodych. To zupełnie zmienia naszą dotychczasową wiedzę o tych długowiecznych, tajemniczych polarnych olbrzymach. Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Do tej pory uważano, że rekiny grenlandzkie rodzą się i dorastają w wodach Arktyki. Jednak analiza występowania 1610 osobników z całego północnego Atlantyku wykazała, że to w cieśninie Skagerrak występuje największy odsetek młodych osobników, mierzących od 90 do 200 centymetrów. Skagerrak to ważny akwen między Danią, Norwegią a Szwecją, stanowiący początek połączenia między Morzem Północnym z Bałtyckim. Kolejne to tzw. Cieśniny Bałtyckie: Kattegat, Sund i Wielki Bełt. Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Rekin grenlandzki (inaczej rekin polarny) jest znany z niezwykłej długowieczności (może żyć ponad 400 lat), powolnego metabolizmu i ogromnych rozmiarów (do 6,4 metra długości). Dotychczas niewiele wiedziano o miejscach rozrodu i młodzieńczych etapach życia tego gatunku rekina. Badania, które obejmowały przegląd muzealnych okazów i baz danych wskazują, że rekiny te rodzą się prawdopodobnie w głębokich wodach w pobliżu Grzbietu Śródatlantyckiego, na południe od Islandii. Nowonarodzone osobniki mierzą ok. 40 cm długości i rodzą się prawdopodobnie w spokojnych, głębokich rejonach, gdzie nie występuje intensywne rybołówstwo. W Cieśninie Skagerrak natomiast gromadzą się młode osobniki, określane przez badaczy jako „nastolatki”, znajdując tam odpowiednie warunki do dalszego wzrostu. Bogactwo biologiczne tego obszaru i różnorodność potencjalnych ofiar, jak ryby, ssaki morskie oraz padlina, przyciągają młode rekiny. Najgłębsze partie Skagerraku stanowią dla nich ważne żerowisko, co zmienia wcześniejsze przekonania o ich związku wyłącznie z wodami Arktyki. Znaczenie badania dla ochrony gatunku Historyczne dane z ostatnich 150 lat, obejmujące przypadki wyrzucenia na brzeg oraz przypadkowe połowy w Danii, a także zgłoszenia od szwedzkich wędkarzy, potwierdzają obecność młodych osobników właśnie w Skagerraku. Z punktu widzenia ochrony gatunku to kluczowe odkrycie. Rekin grenlandzki figuruje na Czerwonej Liście IUCN jako gatunek „narażony” (vulnerable). Nowe informacje umożliwią opracowanie lepszych działań ochronnych. Naukowcy podkreślają, że biorąc pod uwagę wyjątkowo długi cykl życia tych rekinów, regionalna ochrona ich młodzieńczych siedlisk ma fundamentalne znaczenie w przeciwdziałaniu ich spadkowi liczebności. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Midsommar – od wierzeń ludowych do ekranów kin. Co wiemy o skandynawskim przesileniu letnim?
W roku 2019 do kin trafił film „Midsommar. W biały dzień”, przedstawiający szwedzką tradycję w niezwykle oryginalny sposób. Charakter święta pełnego kwiatów, muzyki i zabawy w połączeniu z horrorem od początku zszokował i przyciągnął widzów z całego świata. Jak w rzeczywistości wygląda święto będące pierwowzorem dla obrazu, w którym zakochały się miliony odbiorców?
Spis treści: Korzenie Midsommar Midsommar współcześnie Midsommar na świecie Słowo Midsommar w dosłownym tłumaczeniu oznacza „środek lata”. Święto odbywa się jednak w trakcie przesilenia letniego (około 21 czerwca), a nie, jak mogłaby sugerować nazwa, w trakcie kalendarzowego środka lata. Wybór daty wydarzenia wiąże się z najdłuższym dniem w roku, który przypada na czas przesilenia. Wtedy to następuje maksymalne wychylenie osi obrotu Ziemi w kierunku Słońca, a na półkuli północnej notuje się tzw. białą noc. Aura niekończącego się dnia nadaje Midsommar unikatowy charakter, który jest kluczową cechą tej skandynawskiej uroczystości. Korzenie Midsommar Najważniejszym symbolem przesilenia letniego jest Majstång (słup majowy), czyli drewniany pal przyozdabiany kwiatami, który stawiany jest w centralnym miejscu wioski na czas święta. Korzenia słupa wywodzą się jeszcze z pogańskich tradycji ludów germańskich, kiedy to w Niemczech i Anglii był elementem majowego rytuału agrarnego, mającego zapewnić płodność ziemi. W Szwecji nabrał on symboliki życia, odrodzenia i płodności, którą Majstång miał zwiastować świętującym. W tradycji wokół słupa rozpalano ogniska, czemu towarzyszyły rytuały taneczne i śpiewy mające na celu odpędzenie złych mocy. Do religijnej transformacji święta doszło w XIV w., kiedy Kościół katolicki ustanowił 21 czerwca dniem narodzin św. Jana Chrzciciela. Ruch ten wpisywał się w strategię chrystianizacji pogańskich terenów, których obrzędy miały zostać zaanektowane przez liturgiczną interpretację narzuconą przez Kościół. W ten sposób rozpalane ogniska nabrały nowego znaczenia – świateł Chrystusa oraz religijnej gorliwości św. Jana Chrzciciela. Mimo tych religijnych praktyk w wielu miejscach obchody Midsommar przetrwały w swoim oryginalnym kształcie zachowując np. element Majstång. Midsommar współcześnie Do formalizacji instytucjonalnej święta doszło w 1953 roku. Wtedy szwedzki parlament zdecydował o przesunięciu obchodów z dotychczasowej daty na piątek przypadający między 19 a 25 czerwca. Miało to umożliwić ludziom dłuższe weekendy i łatwiejszą organizację wyjazdów. Święto co prawda utraciło swój religijny charakter, jednak nadal jest powszechnie obchodzone przez szwedzkie rodziny. Znane od wieków elementy Midsommar, takie jak Majstång lub kwieciste stroje, są wciąż popularnymi praktykami tego dnia w Szwecji. Istotną częścią przesilenia letniego jest również kuchnia związaną z celebracją tego święta. Do najważniejszych dań należą: różne rodzaje marynowanego śledzia, gotowane młode ziemniaki z koperkiem, kwaśną śmietaną i szczypiorkiem. Tradycyjnym dodatkiem do posiłku jest schnapps, czyli wysokoprocentowy napój alkoholowy, który na Midsommar zostaje przyprawiony ziołami i aromatycznymi roślinami. Święto stanowi również oznakę symbiozy pomiędzy człowiekiem, a naturą. Liczne kwiaty symbolizujące przebudzenie i życie natury w połączeniu z tradycyjnym chodzeniem boso po rosie są świadectwem ludzkiej miłości do otaczającej przyrody. Elementy folkloru, które przetrwały do dzisiaj wciąż kształtują to, w jaki sposób obchodzone jest Midsommar. Midsommar na świecie Wraz z popularyzacją święta, która związana jest chociażby z premierą filmu „Midsommar. W biały dzień” doszło do globalnego zainteresowania szwedzką tradycją. W krajach, które wcześniej w swojej tradycji nie miały tego typu obrzędów (np. Stany Zjednoczone, Kanada, Australia) zaczęto obchodzić czerwcową uroczystość. Wydarzenia te są głównie organizowane przez szwedzką diasporę, jednak przyciągają swoim unikatowym charakterem także innych mieszkańców krajów. W innych narodach europejskich święto związane z przesileniem letnim ma również swoje miejsce w krajowym kalendarzu. W Finlandii obchodzi się np. Juhannus, w trakcie którego również rozpalane są ogniska. Tradycję związane z ogniem popularne są również w Norwegii i Danii w trakcie Sankthansaften. Źródła: Sweden.se, pressglobal.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tak wyglądało życie w czasach wikingów. Pokazuje to najnowsze odkrycie w Szwecji
Szwedzcy archeolodzy odnaleźli na północ od Sztokholmu w Täby olbrzymią osadę, nekropolię, a także skarb. Został zakopany ponad 1000 lat temu, czyli w czasach wikingów.
Spis treści: Duża osada i skarb wikingów Przybysz z daleka? Kim byli wikingowie? Naukowcy ze szwedzkiej instytucji Arkeologerna prowadzili wykopaliska archeologiczne w Täby, na północ od Sztokholmu. Prace te odbywały się w latach 2020–2021, po czym rozpoczęto badania i analizy, które dopiero niedawno się zakończyły. W ciągu tych 5 lat badaczom udało się zidentyfikować m.in. dużą osadę wikingów, cmentarzysko, a także szereg artefaktów, które pochodziły z okresu od 500 do 1050 r. n.e. Duża osada i skarb wikingów Archeolodzy znaleźli w sumie pozostałości 34 budynków i około 1450 przedmiotów, w tym wyjątkowy srebrny skarb, który składał się z wikińskich pierścieni, bransolet i naszyjników, pereł, a także wisiorków wykonanych z monet. Skarb został ukryty w naczyniu, który owinięto tkaniną. Zakopano go w ziemi i ukryto pod dużym kamieniem. Badacze twierdzą, że monety, z których wykonano naszyjniki pochodziły z różnych krajów europejskich, głównie z Czech, Francji, Niemiec i Anglii, ale także z Persji i datowane są na lata 904–997 n.e. Oprócz kosztowności badacze zidentyfikowali także pyłki roślin i zbóż, które wykazała dokładna analiza bioarcheologiczna, co potwierdza, że lokalna ludność zajmowała się rolnictwem. – Znalezisko jest wyjątkowe zarówno ze względu na wikińskie artefakty ze srebra, ale także przez dowody, które wskazują na konkretny związek osady z cmentarzyskiem. Skarb mógł zostać zakopany jako zakończenie długiej i wspaniałej ceremonii ku czci wysoko postawionej zmarłej kobiety. W tym samym czasie ówczesne gospodarstwo prawdopodobnie przestało istnieć – twierdzi John Hamilton, kierownik projektu z Narodowego Muzeum Historycznego Przybysz z daleka? Nieopodal miejsca, w którym odnaleziono skarb, odkryto także wiele wyrobów ceramicznych, które przypominają przedmioty i naczynia znane po drugiej stronie Morza Bałtyckiego. – Niektóre były wykonane z rodzimej gliny, ale przypominają rodzaj ceramiki, który jest powszechny z krajów Europy kontynentalnej – mówi Hamilton. – Może to oznaczać, że była to osoba, która przybyła „z zewnątrz”, być może z zagranicy i osiedliła się w okolicy Täby – dodaje. Wspomniana wioska znajdowała się na niewielkim wzgórzu na skraju lasu. Badanie wykazało, że ludzie zamieszkiwali ją nieprzerwanie przez prawie 500 lat i żyli przede wszystkim z uprawy ziemi i hodowli zwierząt. W czasach wczesnego średniowiecza osada była zamieszkana przez wikingów, którzy również zajmowali się rolnictwem. To zaprzecza powszechnemu poglądowi, że była to ludność żyjąca wyłącznie grabieży i wypraw łupieżczych. Kim byli wikingowie? W rzeczywistości większość wikingów zajmowała się właśnie swoimi gospodarstwami. Byli to rolnicy, którzy często wyruszali na wyprawy morskie nie w celu spalenia innej wioski, czy miasta, lecz odkrycia nowej ziemi, która bardziej nadawałaby się pod uprawę, niż rodzime wyspy Skandynawii. W swojej determinacji wikingowie potrafili dopłynąć nawet do odległej Ameryki Północnej i Nowej Funlandii w dzisiejszej Kanadzie. Podczas wykopalisk szwedzcy archeolodzy zidentyfikowali także ok. 15 struktur na terenie osady, które mogły być miejscami rytualnymi. W ziemi zakopano tam przedmioty, które powszechnie kojarzone są z darami grobowymi. Ponadto na stanowisku, które zinterpretowane zostało jako nekropolia, odkryto 5 grobów. Dwa z nich były ciałopalne, natomiast w trzech zmarłych pochowano w trumnach. Badacze poddali analizie DNA szczątki czterech mężczyzn, które odnaleźli na cmentarzysku. Okazało się, że trzech z nich byli ze sobą spokrewnioni, ale jeden miał pochodzić z innych regionów Szwecji. – To interesująca informacja, która mówi nam więcej o ludziach, którzy tu mieszkali – zwraca uwagę Hamilton. – To były niesamowicie ekscytujące badania, ponieważ na stanowisku znaleźliśmy tak wiele różnych rodzajów śladów przeszłości, takich jak groby, ogromne gospodarstwo i skarb. Przeprowadziliśmy również kilka analiz naukowych, w tym DNA, które rzuciły światło na ludzi, którzy zamieszkiwali ten obszar – powiedział John Hamilton. Źródło: Arkeologerna Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy odnaleźli dziwaczny sztylet. Wykonano go w czasach średniowiecza
Nieopodal twierdzy Gullberg w szwedzkim Göteborgu archeolodzy odnaleźli szereg znalezisk z czasów średniowiecza. Wśród nich odkryto sztylet, którego rękojeść przypominała męskie przyrodzenie. Analiza wykazała, że nie był tylko ozdobą, ale wykorzystywano go także w trakcie bitew.
Spis treści: W szwedzkim Göteborgu odnaleziono niezwykły sztylet Bogactwo znalezisk na terenie dawnego fortu Dlaczego w dawnych czasach czczono fallusy? Ostrze sztyletu było złamane mniej więcej w połowie i już mocno wyszczerbione. Jednak drewniana rękojeść była bardzo dobrze zachowana, a jej falliczny kształt bardzo zaskoczył archeologów. Jelec broni przypominał męskie jądra, a rękojeść przyrodzenie. I naukowcy przyznają, że nie był to wypadek przy pracy, a celowa robota kowala, który w ten sposób wykonał tę broń. W szwedzkim Göteborgu odnaleziono niezwykły sztylet Co ciekawe, sztylet został odkopany w tej samej warstwie archeologicznej, co bełty kuszy i kilka mieczy. To sugeruje, że był używany najprawdopodobniej przez rycerza, który na wzgórzu w Göteborgu stoczył bitwę, prawdopodobnie między XIV a XVII wiekiem. Tamtejsza twierdza Gullberg miała w średniowieczu ogromne znaczenie strategiczne przez wiele stuleci. Był to jedyny bezpośredni punkt dostępu Szwecji do Morza Północnego, podczas gdy reszta zachodniego wybrzeża należała do Danii i Norwegii. Tamtejsze wzgórze zostało ufortyfikowane w XIV wieku. – Wczesnośredniowieczna twierdza została zbudowana jako obrona przed pobliskimi duńsko-norweskimi potencjalnymi agresorami, którzy stacjonowali na Hisingen oraz w czasie, gdy Duńczycy kontrolowali zamek Älvsborg – powiedział Anders Altner, kierownik wykopalisk i archeolog z Państwowego Muzeum Historycznego. W oświadczeniu zamieszczonym przez szwedzkich archeologów napisano, że wykopaliska na terenie wzgórza i twierdzy prowadzone były w latach 2014–2023 przy okazji budowy nowej trasy kolejowej. W ciągu tych kilku lat odnaleziono ogromną ilość średniowiecznych artefaktów, które rzuciły światło na historię tego regionu. Bogactwo znalezisk na terenie dawnego fortu Kilka spośród tych fascynujących obiektów, jak również trójwymiarowy model twierdzy Gullberga z XVII wieku, można zobaczyć na mini-wystawie Current Archaeology w Muzeum Historycznym w Sztokholmie. – Nie sądziliśmy, że ostało się tu tak wiele artefaktów. Falliczny sztylet to tylko jeden z przedmiotów, które tu odnaleźliśmy. To między innymi zegary słoneczne, zatyczki do beczek z piwem, krany do piwa, a także wiele przedmiotów osobistych i ślady codziennego życia – mówi Altner. Eksperci twierdzą, że osobliwy sztylet już w czasach średniowiecza mógł uchodzić za bardzo ekstrawagancki. Badacze podkreślają jednak, że konstrukcja zapewniała pewny chwyt podczas zadawania ciosów. Ta broń biała zostanie teraz wystawiona w Muzeum Historycznym w Sztokholmie w ramach wystawy. Będzie można ją podziwiać tylko do stycznia 2026 roku. Dlaczego w dawnych czasach czczono fallusy? Co ciekawe, artefakty o fallicznym kształcie nie są niczym nowym dla archeologii. Choć nie był to bardzo powszechny motyw, w historii znane są przykłady podobnych mieczy lub sztyletów. Elementy w kształcie fallusa pojawiały się głównie w kontekście symbolicznym, rytualnym lub dekoracyjnym i często związane były z kulturami, w których fallus był symbolem płodności, mocy lub ochrony, jak np. w starożytnym Rzymie. W imperium przedmioty te najczęściej jednak pełniły funkcję amuletów. Z drugiej strony to nie pierwszy raz, gdy w Szwecji odkryto przedmiot nawiązujący do męskich genitaliów. W 2023 roku badacze w hrabstwie Södermanland odnaleźli kamień w kształcie fallusa, który pochodził z epoki wikingów. Kamień został znaleziony centralnie w wypełnieniu kamiennego stosu grobowego. Źródło: Popular Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tak dbano o ciężko rannych w średniowieczu. Mamy przykład troskliwej opieki
Ten dwudziestolatek, żyjący w średniowieczu, miał szczęście w nieszczęściu. Doznał ciężkiego urazu kolana. Otoczono go jednak opieką. Naukowcy wyczytali to z jego szkieletu. Jak działał ówczesny NFZ?
Spis treści: Kości pod trójwymiarową lupą Troskliwa opieka w średniowieczu? To historia osoby, która zmarła w wieku około 30 lat. Mężczyzna został pochowany na cmentarzu w Lund w południowej Szwecji. Żył w okresie późnego średniowiecza (w latach 1300–1536). Na jego szczątki natknęli się archeolodzy. Ich uwagę przykuły kości zmarłego. Okazało się, że doznał za życia poważnego złamania kolana. Jak sobie z nim poradził i czy ktoś się o niego zatroszczył? Kości pod trójwymiarową lupą Pechowy mężczyzna został zapewne kopnięty przez konia, albo na jego nogę spadł z wysokości ciężki przedmiot – to ustalenia zespół badaczy pod kierunkiem Blaira Nolana z Uniwersytetu Lund w Szwecji i współpracowników, które opublikowano na łamach „Open Archaeology”. Zastosowano szerokie spektrum metod badawczych – metody antropologiczne i modelowanie trójwymiarowe. Z analiz wynika, że w momencie urazu mężczyzna miał około dwudziestu lat. Z niepełnosprawnością żył jeszcze około dekady. Naukowcy ustalili, że uraz musiał spowodować poważną zmianę w życiu mężczyzny. Nie mógł chodzić bez wspomagania, na przykład w postaci średniowiecznych kul lub jakiejś podpórki na nogę. Troskliwa opieka w średniowieczu? Często gdy myślimy o średniowieczu, stają nam przed oczami dramatyczne obrazki. Wówczas rządzić miały zabobon i zacofanie. Tymczasem z analizy szkieletu wynika, że poważnie ranny mężczyzna otrzymał znaczącą opiekę krótko- i długoterminową. Chociaż doszło do niepoprawnego zrostu kości i wdała się infekcja. Badacze uważają, że po doznaniu urazu prawdopodobnie podano różnego rodzaju stosowane w średniowieczu środki uśmierzające ból (dziś mogą one nas nieco zaskoczyć): maści z olejkiem lawendowym, opium, alkohol. Aby przetrwać, bez zakażenia rany i dalszych powikłań, mężczyzna wymagał również regularnego leczenia zapalenia szpiku kostnego, co było związane z odprowadzaniem ropy. Wówczas to klasztory były głównymi dostawcami zinstytucjonalizowanej opieki medycznej. Dlatego zapewne z niej korzystał ranny mężczyzna. Do końca życia jego niepełnosprawność z pewnością rzucała się w oczy. Mimo to mężczyzna zachował swój dość wysoki status społeczny – korzystał z długoterminowej opieki, a poza tym pochowano go ponad warstwą kamieni węgielnych u podstawy wieży kościelnej. Tak więc jego wyższy status społeczny mógł przeważyć nad faktem, że był osobą z niepełnosprawnością. Źródło: Open Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kiruna musiała ustąpić miejsca kopalni. Miasto stało się największym projektem relokacyjnym na świecie
Kiruna to swoisty paradoks. Miasto narodziło się i żyje dzięki kopalni, ale przez kopalnię nie może dalej funkcjonować, przynajmniej nie w lokalizacji, w której znajduje się obecnie. Przemysłowy moloch nieustannie się rozrasta, co stwarza coraz większe zagrożenie dla mieszkańców. Jakie plany wobec Kiruny ma rząd Szwecji? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Informacje o Kirunie Decyzja o przeniesieniu Kiruny Plan przeprowadzki Ciekawostki o Kirunie Wiele miast, miasteczek i wsi musiało przepaść, by giganci przemysłu mogli kontynuować swoją działalność. Przykładów nie trzeba szukać daleko. Weźmy choćby Ujków Stary, niewielką wieś w województwie małopolskim, która dosłownie zniknęła z powierzchni ziemi w następstwie wydobycia metodą na zawał rud cynkowo-ołowiowych. Takich miejscowości jest znacznie więcej, ale szwedzka Kiruna nie podzieli ich losu. Informacje o Kirunie Kiruna jest największym miastem w szwedzkiej części Laponii i najdalej wysuniętym na północ zamieszkanym obszarem Szwecji. Tereny miasta rozpościerają się w regionie Norrbotten, w malowniczym sąsiedztwie jeziora Luossajärvi i gór Kiirunavaara i Luossavaara. Na pierwszy rzut oka nic nie wskazuje, że Kiruna jest też siedzibą największej podziemnej kopalni rudy żelaza. Panuje tam typowo skandynawski ład i porządek. W mieście działa duży ośrodek sportów zimowych. Centrum stanowi skupisko ciekawych zabytków, a w pobliżu miasta znajduje się Park Narodowy Abisko. Oprócz mieszkańców, na ulicach można spotkać turystów, którzy w Kirunie chcą doświadczyć życia za kołem podbiegunowym, gdzie czas płynie inaczej niż na innych szerokościach geograficznych. A jednak przemysłowy moloch działa tam od początku XX wieku i właśnie przez to do miasta przylgnęło jeszcze jedno „naj”. W 2004 roku Kiruna stała się największym i najradykalniejszym przedsięwzięciem relokacyjnym na świecie. Naturalne bogactwo Kiruny Pod górami Kiirunavaara i Luossavaara znajdują się jedne z największych na świecie złóż rudy żelaza. Znajdują się na głębokości około 2 km i mierzą około 4 km długości i do 120 m grubości. Roczne wydobycie surowca przekracza 27 mln ton, co stanowi około 80 proc. produkcji w całej Unii Europejskiej. Eksploatacją podziemnych pokładów zajmuje się szwedzki koncern LKAB (Luossavaara Kiirunavaara Aktiebolag). Pierwsze górnicze osady utworzono tam już pod koniec XIX wieku. W 1900 roku gminie nadano nazwę Kiruna. Gdyby nie cenne bogactwa, ukryte głęboko pod ziemią, miasto najprawdopodobniej nigdy by nie powstało. Decyzja o przeniesieniu Kiruny Z biegiem czasu Kiruna zaczęła się rozrastać. Przemysł wydobywczy zapewniał zatrudnienie i stał się gwarantem zarobków. Dziś w kopalni zatrudnionych jest większość mieszkańców (około dwie trzecie). Gdyby przemysłowy gigant nagle „zwinął interes”, miasteczko zostałoby skazane na wymarcie. Należy jednak podkreślić, że kopalnia nieustannie zwiększa swój zasięg, a to stanowi ogromny problem. Przez to Kiruna dołączyła bowiem do grona miast „pożeranych” przez przemysł. W 2004 roku eksperci z LKAB przedstawili prognozę górniczą, w której stwierdzili, że dalsza działalność i rozrost kopalni wywrze negatywny wpływ na konstrukcję budynków w niektórych częściach miasta. Stało się jasne, że przeniesienie zagrożonych obszarów jest absolutną koniecznością. Początkowy plan zakładał przesunięcie centrum na północ od pierwotnej lokalizacji. Rozpoczęła się debata na ten temat. W 2007 roku eksperci uznali, że odpowiedniejszy będzie kierunek wschodni (w odległości około 3 km), gdzie dalsze wydobycie nie powinno wpływać na bezpieczeństwo obiektów budowlanych i mieszkańców Kiruny (choć należy podkreślić, że gwarancji nie ma). Finalny plan przeprowadzki został ukończony w 2010 roku. Projekt architektoniczny „nowej Kiruny” przedstawiono trzy lata później. Plan przeprowadzki W większości przypadków, gdy mieszkańcy muszą zostać przesiedleni ze względu na szkody górnicze lub z obawy o ich wystąpienie w przyszłości, przeniesienie miasta zwykle oznacza zrównanie go z ziemią. Plany rządu szwedzkiego wobec Kiruny są jednak inne. Bo o ile wiele budynków rzeczywiście skazano na wyburzenie, to niektóre, zwłaszcza te cenne, zostaną przeniesione do nowej lokalizacji. Zależnie od konstrukcji i stanu technicznego, część obiektów zostanie przewieziona w całości. Pozostałe mają być rozebrane i ponownie złożone na nowej działce. W tym gronie znalazł się między innymi zabytkowy kościół (przypominający namioty lapońskich myśliwych), który w jednym z plebiscytów został okrzyknięty najatrakcyjniejszą budowlą w Szwecji. Przeniesione zostaną także niektóre domy, sklepy, lokale usługowe, budynki użyteczności publicznej i domy mieszkalne. „Przeprowadzkę” centrum rozpoczęto od budowy nowego ratusza. Bryła budynku nawiązuje do kształtu minerałów żelaza. Obok stanęła zabytkowa dzwonnica zdemontowana ze starej siedziby władz miasta. Była pierwszym obiektem przeniesionym do „nowej Kiruny”. Relokacja ma zakończyć się w 2035 roku. Teoretycznie miasto ma być bezpieczne do końca XXI wieku. Co będzie dalej z Kiruną? Na to pytanie na razie nikt nie zna odpowiedzi. Ciekawostki o Kirunie Na koniec zostawiliśmy kilka interesujących faktów na temat wysuniętego najdalej na północ miasta Szwecji. Ruda żelaza najczęściej ma czystość na poziomie od 30 do 40%. Natomiast surowiec wydobywany w Kirunie osiąga około 70%. czystości. To właśnie dlatego w mieście kompas okazuje się nieprzydatny. Igła po prostu zaczyna „wariować”. W XX wieku w Kirunie działała najdalej wysunięta na północ linia tramwajowa. W 1993 roku podjęto jednak decyzję o jej likwidacji. Koszt przeniesienia centrum miasta do nowej lokalizacji jest szacowany na około trzy miliardy euro. Przedsięwzięcie w całości sfinansuje koncern LKAB. Wkrótce po podjęciu decyzji o przeniesieniu centrum, koncern zaczął skupować nieruchomości od mieszkańców. Zaoferowano im cenę rynkową z 25-procentowym naddatkiem. Ruda żelaza nie jest jedynym bogactwem gminy. Na początku 2023 roku koncern LKAB wykrył w pobliżu miasta duże złoża metali ziem rzadkich. Kopalniane chodniki, które wyłączono już z eksploatacji, nie leżą odłogiem. Uprawia się w nich grzyby shiitake. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Przełomowe odkrycie u wybrzeży Szwecji. „Klucz do zrozumienia ewolucji budowy okrętów”
Archeolodzy morscy ze Sztokholmu dokonali analizy wraku statku, który początkowo uważany był za okręt wikingów. Okazało się, że była to jednostka zbudowana w XV wieku wyjątkową metodą karawelową.
Spis treści: Wielki statek z okresu późnego średniowiecza Statek pierwotnie uważano za wikiński Kadłuby karawelowe miały wytrzymać ostrzał armatni Naukowcy z Muzeum Vrak w Sztokholmie podjęli się próby badania wraku, który znaleziony został u wybrzeży Szwecji. Pierwotnie archeolodzy morscy zidentyfikowali go jako należący do wikingów. Analiza wykazała jednak, że jednostka była znacznie młodsza, ale to nie jedyne zaskoczenie. Kadłub statku został zbudowany metodą poszycia stykowego, zwaną także karawelową lub klepkową. Wielki statek z okresu późnego średniowiecza To rodzaj poszycia kadłubów drewnianych, który znany jest od czasów prehistorycznych. Polega na układaniu desek kadłuba na styk, a nie na zakładkę. Ta metoda była charakterystyczna przede wszystkim dla karawel, które były jednymi z najważniejszych statków w epoce wielkich odkryć geograficznych. To statki znane ze swojej wytrzymałości, zdolności do żeglowania na otwartym morzu. Ich konstrukcja umożliwiała pokonywanie długich dystansów i przetrwanie trudnych warunków. Wrak odnaleziony został u wybrzeży szwedzkiego Landfjärden, w pobliżu Häringe, na południe od Sztokholmu. Wstępne datowanie wykazało, że statek został zbudowany w latach 60. lub 80. XV wieku. Miał ok. 35 metrów długości i 10 metrów szerokości, co czyniło go bardzo dużą jednostką. – W przeciwieństwie do dominujących wówczas statków budowanych metodą klinkierową, w których deski zachodzą na siebie, ten statek zbudowano metodą karawelową, w której deski układano krawędź do krawędzi na ramie, aby uzyskać gładki kadłub – wyjaśnia Håkan Altrock, kustosz muzeum Vrak i kierownik badań. Statek pierwotnie uważano za wikiński Wrak jest jednym z pięciu, które odkryto w Landfjärden. Pierwotnie uważano, że wszystkie należały do wikingów i związane były z legendarną bitwą morską króla Norwegii. Dopiero ostatnio rozpoczęto badania mające na celu wyjaśnienie ich dokładnego pochodzenia. – Rok temu datowaliśmy trzy z czterech największych wraków na lata 1600 i 1700. Udało nam się również powiązać jeden z nich ze źródłem historycznym z XVII wieku – powiedział Altrock. – Badanym obecnie pozostałościom statku nadaliśmy numer 5. Jest to najstarszy i najbardziej intrygujący z wraków, które badamy w Landfjärden. Wiemy na pewno, że drewno użyte do budowy statku zostało ścięte w Möre, w regionie Kalmar lub we wschodnim Blekinge – tłumaczy archeolog. – Może być to najstarszy potwierdzony statek zbudowany metodą karawelową w regionie nordyckim – dodaje. Kadłuby karawelowe miały wytrzymać ostrzał armatni Szwedzki uczony podkreśla również, że statek rzuca nowe światło na historię budownictwa okrętowego. – Ten statek stanowi fascynujące połączenie między średniowiecznym a współczesnym podejściem do szkutnictwa. Ma potencjał, aby dostarczyć nam cennych nowych spostrzeżeń na temat ważnego okresu w morskiej historii Szwecji – powiedział Altrock. – Pojawienie się metody karawelowej było powiązane z pojawieniem się armat na pokładach statków. Szkutnicy byli zmuszeni tworzyć mocniejsze kadłuby, które mogły wytrzymać ogień wroga – twierdzi badacz. – Planujemy kontynuować nasze badania. Ten statek to nie tylko relikt przeszłości. To klucz do zrozumienia ewolucji budownictwa okrętowego w Szwecji – wyjaśnia. Altrock podkreśla ponadto, że odkrycie to podkreśla postęp technologiczny, który ukształtował wojny morskie i handel w późnym średniowieczu. Źródło: Vrak.se Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Płynęłam nowym promem do Szwecji. Piękne widoki, ekologia i 100 schabowych
Byłam na mostku kapitańskim, zajrzałam do maszynowni, rozmawiałam z szefem kuchni i poznałam słodki sposób na chorobę morską. Prom Varsovia to najnowszy nabytek Polferries. Każdego dnia wypływa ze Świnoujścia do Ystad, a potem nocą wraca do Polski.
Spis treści: Varsovia gotowa do odcumowania! Z mórz włoskich do polskich Promem do Szwecji Poranna kawa ze wschodem słońca 100 schabowych i włoska pizza z pieca Na skrzydłach przez Bałtyk Prom roku 2024, czyli wyróżnienie dla Varsovii – Strzała! – powiedział bez zastanowienia kapitan ż.w. Wojciech Grajek, kiedy zapytałam go o pierwsze wrażenie na widok Varsovii. Moje odczucie było nieco inne. Pierwsza myśl: „Ogromny statek!”. A po rejsie do Ystad i z powrotem mogę dodać, że komfortowy i bardzo przyjazny dla pasażera. Varsovia gotowa do odcumowania! Wojciech Grajek zgodził się, abym mogła część rejsu spędzić na mostku i zobaczyć m.in. jak wyglądają te najbardziej newralgiczne momenty, czyli początek i koniec każdego rejsu. – Varsovia gotowa do odcumowania! – zakomunikował Wojciech Grajek i cała procedura ruszyła punktualnie o 12.30. To dla załogi moment największego skupienia, który wymaga wiedzy i doświadczenia. Zachwycałam się widokami na port i najwyższą w kraju latarnię morską, ciekawym widokiem na gazoport, ale przede wszystkim na atrakcje w Świnoujściu: wyjątkowo malownicze ujście Świny ze słynnym wiatrakiem Stawa Młyny i piękną plażą (miasto chwali się, że najszerszą w Polsce). W tym czasie kapitan razem z załogą gładko wyprowadzili gigantyczny statek na Morze Bałtyckie. – W Świnoujściu jest dużo miejsca, ale już zupełnie inaczej będzie w Ystad. Taki statek trzeba poznać, a ja już przed manewrami planuję i myślę, co trzeba zrobić w danym dniu. Nie ma takich samych manewrów, pogoda jest zmienna, w Świnoujściu dochodzą jeszcze prądy. Trzeba to wszystko przemyśleć, wziąć pod uwagę zanurzenie statku, ilość ładunku – tłumaczył Wojciech Grajek. Z mórz włoskich do polskich Varsovia to największy prom z najdłuższą linią ładunkową (aż 3775 m), jaki kiedykolwiek operował we flocie Polferries. A także pierwszy zupełnie nowy od ponad 20 lat. Varsovia w inauguracyjny rejs wyruszyła 27 lipca i o tego momentu nieprzerwanie pokonuje trasę między Polską a Szwecją. – Varsovia jest bardzo ekonomicznym promem jeśli chodzi o spalanie, co jest dziś bardzo ważne. To prom dość minimalistycznie zrobiony, a to przełoży się na eksploatację – podkreślił kapitan opowiadając mi o statku. Trudno nie wspomnieć, że Wojciech Grajek to człowiek, który przyprowadził ten statek do Polski, bo Varsovia została wybudowana we włoskiej stoczni Cantiere Navale Visentini. – Jak przyjechałem do Włoch, to w ogóle wyglądało śmiesznie, bo jechało się taką drogą krajową i w pewnym momencie, w polu, bo ten statek stał w polu na rzece, wyłonił się taki kolos, i to robiło niesamowite wrażenie. Aż nie do pomyślenia, że w tej stoczni można takie statki budować – wspominał kapitan Grajek i pokazał mi zdjęcie. Gigantyczna Varsovia i pole wokół to widok rzeczywiście dość abstrakcyjny. – Aby prom mógł wyjść ze stoczni, trzeba było specjalnie pogłębiać rzekę, bo nigdy tu tak wielkiego statku nie wybudowano – dodał kapitan. Kiedy o godz. 19.00 zacumowaliśmy w Ystad, mogłam także zobaczyć maszynownię. Statek jest wyposażony w nowoczesne silniki, które mogą pracować zarówno na paliwo ciekłe, jak i gaz. Jak zaznaczył kapitan, to rozwiązania ekologiczne i oszczędne. Promem do Szwecji Varsovia to prom dobry dla tych, którzy chcą wygodnie i szybko podróżować do Szwecji ze Świnoujścia do Ystad. Można powiedzieć, że to trochę niczym tramwaj, który dzień i noc kursuje na tej samej trasie, wożąc ludzi z miejsca na miejsce. Jest do tego doskonale przystosowany. Statek pomieści 976 pasażerów oraz 60 członków załogi. W samym kabinach pasażerskich jest 920 miejsc noclegowych. To oznacza, że praktycznie każdy pasażer może skorzystać z komfortu posiadania kabiny (a jeśli nie chce, to na Varsovii są również wygodne fotele lotnicze). Dlatego większość załogi statku to obsługa hotelowa, która m.in. dba o czystość kabin, ale też o część gastronomiczną. – To w sumie 32 osoby, także szef kuchni i pięciu kucharzy – wyliczał Jarosław Gulewski, hotel manager promu Varsovia. Wszystko jest poukładane tak, aby pasażerowie mogli cieszyć się komfortem podróży. To dlatego między innymi kierowcy, dla których rejs jest odpoczynkiem w czasie pracy, mają kabiny oddzielone od reszty pasażerów. – Pasażerowie, dla których rejs to wycieczka i czas rozrywki mają inne potrzeby i oczekiwania, a my chcemy, żeby każdy czuł się dobrze i jesteśmy po to, aby sprostać oczekiwaniom naszych gości – powiedział Jarosław Gulewski. Poranna kawa ze wschodem słońca Ja postanowiłam zapytać go nie o kwestie związane z pasażerami i codzienną pracą, ale o to, co on sam lubi najbardziej podczas rejsów. – Wschód słońca – odpowiedział bez wahania. Latem, kiedy prom zaczynał kursować na tej trasie, słońce wstawało nim prom po nocnym rejsie cumował w Świnoujściu. – Mogłem stanąć na pokładzie z kubkiem kawy i zachwycać się tym momentem. Piękny bonus tej pracy – dodał. Podczas jesiennego rejsu słońce wschodziło dużo później, kiedy już cumowaliśmy w Świnoujściu, ale nie mam powodów do narzekań. W drodze do Ystad razem z innymi pasażerami mogłam podziwiać wyjątkowy zachód słońca na pełnym morzu. 100 schabowych i włoska pizza z pieca Varsovia to także strefa gastronomiczna z barem i restauracją, sklep oraz przestrzeń rozrywkowa dla pasażerów. Nad tym, aby pasażerowie nie byli głodni, czuwa Adam Pawlak, szef kuchni. Jego zespół jest każdego dnia gotowy, aby nakarmić tysiąc osób. – Schabowy i golonka, to moje ulubione dania i je najbardziej polecam – mówił ze śmiechem kucharz. Każdego dnia szykuje nawet 100 schabowych i 100 golonek, bo bufet promu to 7 ciepłych dań do wyboru (ja mogę tylko podpowiedzieć, że wegetarianie też nie wyjdą stąd głodni). – Stawiamy na kuchnię polską, nasi pasażerowie to też w dużej mierze kierowcy, którzy podczas rejsu chcą nie tylko odpocząć, ale i dobrze zjeść – powiedział Adam Pawlak. Ale od tej kulinarnej strony Varsovia ma coś, czego nie ma żaden inny prom… Prawdziwy piec do pizzy. W końcu to statek, który wybudowali Włosi. – Na innych promach pizza jest odgrzewana. A my mamy trzykomorowy piec i u nas pizza jest od podstaw robiona na miejscu, bardzo polecam spróbować – zachwalał szef kuchni. Na skrzydłach przez Bałtyk To, czego najbardziej obawiałam się przed rejsem, to choroba morska, którą zwykle na morzu odczuwam. Pogoda mi jednak sprzyjała, Bałtyk był spokojny przez większość trasy do Ystad (drogę powrotną, czyli rejs nocny, w większości spędziłam śpiąc w swojej kabinie). Kiedy już bliżej celu statkiem zaczęło mocniej bujać, kapitan wydał polecenie, aby… rozłożyć skrzydła. Okazuje się, że Varsovia ma specjalne stabilizatory, które można wysunąć, aby zminimalizować uciążliwe dla pasażerów kołysanie (bo na załodze bujanie żadnego wrażenia nie robi). Ciekawym podpowiem, że stabilizatory można zobaczyć na miniaturce promu, która stoi na portierni Varsovii. Rzeczywiście, rozłożone, mogą przynieść skojarzenie ze skrzydłami. Choć kapitan choroby morskiej nie miewa, zapytałam go o kapitańską radę dla pasażerów, którzy źle znoszą morskie podróże. Wojciech Grajek odpowiedział krótko: – Jedzenie lizaka. Naprawdę pomaga. Prom roku 2024, czyli wyróżnienie dla Varsovii Varsovia pokonuje trasę między Świnoujściem a Ystad w 6,5 godziny. Prom ma dobre opinie pasażerów i już został doceniony przez branżę. Jak przekazała w listopadzie Polska Żegluga Bałtycka S.A., statek został uhonorowany tytułem RoPax of the Year 2024. – Nagrodę przyznano podczas wydarzenia Ferry Shipping Summit, gdzie spotykają się eksperci branży żeglugowej z całego świata. Wyróżnienie zostało przyznane za największy i najnowocześniejszy prom RoPax na Morzu Bałtyckim – mówi Jolanta Kowalska z PŻB. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Katarzyna Świerczyńska Reporterka zakochana w swojej pracy. Po godzinach prowadzi podróżniczego bloga „Podróże z psem” i jest współautorką projektu „Nad portem noc” pokazującego nocne życie Szczecina. Najczęściej podróżuje blisko, najlepiej na własnych nogach lub rowerem. Uwielbia Puszczę Bukową, nadodrzańskie szlaki i Bałtyk o każdej porze roku.
Muzeum Nagrody Nobla w Sztokholmie to emocjonująca podróż po historii ludzkich odkryć i przełomowych idei
Najbardziej prestiżowa nagroda świata, ustanowiona testamentem Alfreda Nobla w 1895 roku, pokazuje, że idee mogą zmieniać świat. A niewielkie Muzeum Nagrody Nobla, znajdujące na sztokholmskim starym mieście pozwala zbliżyć się do ludzi, którzy stali za tymi ideami. Podczas Tygodnia Noblowskiego jest to jedno z głównych miejsc tego międzynarodowego wydarzenia.
Spis treści: Historia Nagrody Nobla Muzeum Nagrody Nobla Nieduży, wydawałoby się, że wręcz niepozorny budynek, w którym mieści się Muzeum Nagrody Nobla w Sztokholmie, znany jako Stora Börshuset, pierwotnie był siedzibą Sztokholmskiej Giełdy Papierów Wartościowych (Stockholms Börs). Jego historia sięga XVI wieku. Został zaprojektowany przez architekta Hedviga Elgotta i otwarty w 1773 roku. W latach 1999–2001, po kompleksowej renowacji, budynek został przekształcony w muzeum. Obecnie pełni funkcję edukacyjną i wystawienniczą, celebrując historię Nagrody Nobla i jej laureatów. Historia Nagrody Nobla Przed budynkiem znajduje się niewielki placyk, który w grudniu zajmują kramiki jarmarku świątecznego. Charakterystyczny zapach ciepłego glöggu (od słowa glöd, czyli żar) rozchodzi się po okolicy, rozgrzewając czekających na wejście do Muzeum Nagrody Nobla. Nagrodę ustanowił w 1895 roku Alfred Nobel – szwedzki chemik, inżynier i wynalazca, znany m.in. z wynalezienia dynamitu. Zapisał w swoim testamencie fundusze na nagrody dla osób, które wniosą największy wkład w rozwój fizyki, chemii, medycyny (lub fizjologii), literatury oraz działań na rzecz pokoju. W 1968 roku dodano szóstą kategorię – Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii, choć nie jest ona finansowana z pierwotnego funduszu Alfreda Nobla. Nagrody przyznawane są od 1901 roku. A pierwszymi laureatami byli m.in. Wilhelm Conrad Roentgen – za odkrycie promieni X (rentgenowskich). Emil von Behring – za opracowanie metody leczenia błonicy, znanej jako surowica Behringa. Henry Dunant (Szwajcaria) – za inicjatywę stworzenia Czerwonego Krzyża i jego działalność humanitarną, a także Frédéric Passy (Francja) – za jego działania na rzecz pokoju, w tym za pracę w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Pokoju. Szwedzki wynalazca i przemysłowiec Alfred Nobel (1833–1896) miał jasną wizję nagrody, którą stworzył. W swoim testamencie napisał, że chce nagradzać tych, którzy „przynieśli ludzkości największe korzyści”. Nagroda Nobla i historie jej laureatów są podstawą szerokiego zakresu działań publicznych, które pokazują, w jaki sposób możemy uczyć się z historii, aby zrozumieć nasz obecny świat i wpływać na naszą przyszłość. Tworzą również zręby Muzeum Nagrody Nobla. Muzeum Nagrody Nobla Samo muzeum jest niewielkie. Zaraz przy wejściu, po lewej stronie, znajduje się kawiarnia. Po prawej można obejrzeć stroje zaprojektowane przez młodych artystów, nawiązujące do tegorocznych, przyznanych w październiku nagród. Dalej znajduje się nieduża, lecz bardzo przemyślana wystawa opowiadająca o samym Alfredzie Noblu, jego życiu i wynalazkach. Jest też kącik dla najmłodszych, gdzie mogą poznać historię nauki i nagród. Główna część wystawy ma powierzchnię około 200 metrów kwadratowych. Niedużo, lecz wystarczająco wiele, by zagłębić się w historię odkryć i wielkich idei. Zagłębić się w sposób prywatny, banalnie zwyczajny, lecz przenikliwy. Ponad tysiąc laureatów nagrody Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wystroju jest unikatowa konstrukcja sufitowa, pod którą przesuwają się zdjęcia wszystkich laureatów Nagrody Nobla. System ten przypomina delikatną sieć lub tor, po którym poruszają się portrety, tworząc dynamiczną ekspozycję. Dzięki temu laureaci są prezentowani w sposób ciągły, a zwiedzający mogą symbolicznie „podążać” ich ścieżką osiągnięć. Konstrukcja ta pełni funkcję edukacyjną i estetyczną, a jej celem jest ukazanie skali wkładu tych osób w różne dziedziny wiedzy i działalności społecznej. Technologia i projekt systemu podkreślają nowoczesne podejście muzeum do prezentacji treści naukowych i historycznych, łącząc tradycję z interaktywnością i nowoczesnym designem.​ W chwili obecnej na podwieszanej konstrukcji w Muzeum Nagrody Nobla znajduje się około 1000 kart z portretami laureatów Nagrody Nobla, która obejmuje ponad 120 lat historii tej nagrody. Konstrukcja ta jest symboliczną reprezentacją wkładu laureatów w rozwój nauki, literatury i działań na rzecz pokoju na świecie​. Szal, fajka i długopis W gablotach pokazane są prywatne przedmioty należące do laureatów Nagrody Nobla. Czasami są to przedmioty niepozorne. Okulary, długopis, fajka, notatnik. Znajduje się tam m.in. różowy szal, w którym Malala Yousafzai wygłosiła przemówienie w siedzibie ONZ w Nowym Jorku w dniu swoich szesnastych urodzin. Na mównicy jej przesłanie było takie samo, jak przed próbą jej zabicia za walkę o prawo dziewcząt do uczęszczania do szkoły i na uniwersytet: „Jedno dziecko, jeden nauczyciel, jedno pióro i jedna książka mogą zmienić świat”. Szal jest częścią wystawy Muzeum Nagrody Nobla „Te rzeczy zmieniły świat”. Aktualnie muzeum prezentuje duży wybór przedmiotów ze swojej kolekcji artefaktów laureatów Nagrody Nobla. Przedmioty te opowiadają historie niezwykłych odkryć i osiągnięć życiowych. Ponad 250 artefaktów jest świadectwem rewolucyjnych wynalazków, odważnych wysiłków na rzecz pokoju, przełomowych pomysłów i innowacyjnej literatury. Większość artefaktów jest oryginalna. Można znaleźć wśród nich m.in.: filiżanki używane przez laureatów podczas wizyt w muzeum. Filiżanki te są podpisane przez każdego laureata; pióro i notatki Alberta Einsteina; notatki Ernesta Hemingwaya – fragmenty rękopisów jego dzieł literackich; rękopis przemówienia Marii Skłodowskiej-Curie, wygłoszonego podczas ceremonii wręczenia Nagrody Nobla; strój Roberta Edwardsa – jego kitel laboratoryjny używany podczas badań nad in vitro; mikroskop Christiana de Duve – używany w jego badaniach nad strukturami komórkowymi; pióro i okulary Gabriela Garcíi Márqueza – osobiste przedmioty związane z jego twórczością; piórnik Tagaorego – używany przez laureata w trakcie jego pracy twórczej. Skłodowska, Reymont, Sienkiewicz, Wałęsa Można też znaleźć pamiątki po Polakach – laureatach Nagrody Nobla. Poza przemówieniem Marii Skłodowskiej-Curie, muzeum przechowuje jej instrumenty laboratoryjne używane badaniach nad promieniotwórczością i książki z odręcznymi notatkami. W muzeum znajdują się również: pierwsze wydania książek Henryka Sienkiewicza w różnych językach, w tym „Quo Vadis”; pióro, którym pisał powieści i listy; maszynopis fragmentów „Chłopów” z poprawkami Władysława Reymonta; jego zegarek kieszonkowy, który nosił podczas podróży; maszynopis „Zniewolonego umysłu” z odręcznymi uwagami Czesława Miłosza; okulary oraz notes poety; karty z kolażami i listami Wisławy Szymborskiej; maszynopis z jej wierszami opatrzony datami i notatkami autorki; zwykły, żółty długopis naszej poetki. Duże emocje budzi warsztatowy stół Lecha Wałęsy, który symbolizuje jego pracę w Stoczni Gdańskiej i rolę w ruchu „Solidarności”. Został on przekazany Muzeum Nagrody Nobla w 2005 roku. Jest to oryginalny przedmiot, który był używany przez Wałęsę podczas jego pracy jako elektryka w stoczni. Niewielkie Muzeum Nagrody Nobla jest duchowym gigantem. Miejscem, które należy odwiedzić, by zrozumieć, że czasami jedna decyzja może zmienić cały wielki świat. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gotlandia – odkryj wyspę wikingów, festiwali i niesamowitych krajobrazów
Gotlandia, największa wyspa na Bałtyku, to miejsce pełne historii, pięknych krajobrazów i unikatowego klimatu, który przyciąga turystów szukających spokoju i autentycznych doświadczeń. Owa "wyspa bogów" oferuje coś więcej niż tylko malownicze widoki – jej bogata historia, związana z wikingami, średniowiecznymi miastami oraz unikatowym stylem życia, czyni ją jedną z najbardziej intrygujących destynacji w Szwecji.
Spis treści: Atrakcje Gotlandii – co zobaczyć? Najlepsze plaże na Gotlandii Festiwale i wydarzenia na Gotlandii Historia i dziedzictwo Gotlandii Podsumowanie Gotlandia to jedna z najpiękniejszych wysp na Bałtyku, zwana także „wyspą bogów". Z fascynującą historią wikingów, średniowiecznym miastem Visby, magicznymi plażami i unikatowymi formacjami skalnymi, Gotlandia przyciąga turystów z całego świata. Dowiedz się, co zobaczyć na Gotlandii, jakie atrakcje czekają na wyspie Fårö, oraz jakie wydarzenia, jak festiwal średniowieczny, są warte uwagi. To miejsce pełne spokoju, dzikiej przyrody i niepowtarzalnego klimatu, idealne na wypoczynek. Atrakcje Gotlandii – co zobaczyć? Gotlandia oferuje turystom niesamowitą różnorodność atrakcji, które pozwalają zarówno na relaks, jak i eksplorację historycznych oraz naturalnych miejsc. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich. Średniowieczne miasto Visby Visby, stolica Gotlandii, jest jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych miast w Europie, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasto otacza potężny mur obronny o długości ponad 3 kilometrów, z 36 wieżami i trzema bramami. Jest jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych fortyfikacji w regionie bałtyckim. Spacerując po Visby, można odkryć urokliwe uliczki, historyczne budynki oraz liczne kościoły, takie jak Katedra św. Marii, która pochodzi z XIII wieku. Na szczególną uwagę zasługuje także Muzeum Gotlandii, które przybliża historię i kulturę wyspy, w tym życie wikingów, którzy przez wieki zamieszkiwali tę wyspę. Raukary – formacje skalne Gotlandii Jedną z najważniejszych atrakcji naturalnych Gotlandii są tzw. raukary – unikatowe formacje wapiennych ostańców. Zostały wyrzeźbione przez wodę i wiatr na przestrzeni milionów lat. Te magiczne skały, przypominające gigantyczne figury, można znaleźć w różnych częściach wyspy, szczególnie na wyspie Fårö oraz w rezerwacie przyrody Folhammar. Legenda głosi, że raukary chronią wyspę przed złymi mocami i są źródłem siły dla jej mieszkańców. Te niezwykłe formacje skalne przyciągają nie tylko turystów, ale także artystów i filmowców z całego świata, którzy szukają inspiracji w tym surowym, ale pięknym krajobrazie. Wyspa Fårö – magiczny krajobraz Bergmana Fårö, mała wysepka oddzielona od Gotlandii, to miejsce o niepowtarzalnym klimacie i urodzie. Z surowym krajobrazem, skalistymi wybrzeżami i piaszczystymi plażami, Fårö stała się domem dla jednego z najwybitniejszych reżyserów filmowych – Ingmara Bergmana. Wyspa była dla niego miejscem niekończącej się inspiracji. Wiele z jego filmów, takich jak „Fanny i Aleksander" czy „Persona”, zostało nakręconych właśnie tutaj. Krajobraz Fårö jest niezwykle zróżnicowany. Od białych piaszczystych plaż, po kamieniste, niemal pustynne tereny wokół latarni morskiej Fårö fyr. Raukary Fårö są szczególnie imponujące, a ich fantastyczne kształty stanowią doskonały kontrast dla dzikiej przyrody. Najlepsze plaże na Gotlandii Gotlandia to nie tylko historia i surowe krajobrazy, ale także przepiękne plaże, które są idealnym miejscem do relaksu i kąpieli słonecznych. Szwedzi szczególnie cenią sobie lato na Gotlandii, gdyż to właśnie wtedy można skorzystać z długich dni i łagodnego klimatu wyspy. Sudersand – perła Gotlandii Plaża Sudersand na Fårö jest jedną z najbardziej znanych i popularnych plaż w Szwecji. Szeroka na 25 metrów, otoczona wysokimi wydmami porośniętymi zieloną trawą, stanowi idealne miejsce na letni wypoczynek. Plaża ta jest również rajem dla miłośników sportów wodnych oraz rodzin z dziećmi. Piaszczyste i kamieniste wybrzeża Fårö Fårö oferuje także bardziej dzikie i surowe plaże, jak te w okolicach latarni morskiej Fårö fyr. Kamieniste brzegi, porośnięte rzadką roślinnością, tworzą niemal postapokaliptyczny krajobraz, który kontrastuje z łagodnym i błękitnym Bałtykiem. Te miejsca, mimo że mniej popularne, zachwycają swoją dzikością i spokojem. Festiwale i wydarzenia na Gotlandii Gotlandia słynie z organizacji licznych wydarzeń kulturalnych, z których najbardziej znany jest Tydzień Średniowieczny. Tydzień Średniowieczny w Visby Każdego roku, na początku sierpnia, Visby zmienia swoje oblicze podczas Tygodnia Średniowiecznego. Ulice miasta zapełniają się rycerzami, kuglarzami, ulicznymi artystami oraz turystami przebranymi w średniowieczne stroje. Festiwal ten, będący jednym z największych wydarzeń tego typu w Europie, przyciąga tysiące gości z całego świata. Podczas Tygodnia Średniowiecznego odbywają się liczne turnieje rycerskie, pokazy strzelania z łuku oraz tradycyjne jarmarki, na których można spróbować lokalnych potraw oraz kupić rękodzieło. Jest to idealny czas na to, aby poczuć ducha dawnej Gotlandii i przenieść się w czasie o kilka wieków. Wizyty artystyczne na wyspie Fårö Fårö, dzięki swojemu wyjątkowemu krajobrazowi i związkom z Ingmarem Bergmanem, stało się miejscem pielgrzymek dla artystów i reżyserów z całego świata. W lipcu, w rocznicę urodzin Bergmana, na wyspie odbywa się festiwal filmowy, na którym pojawiają się twórcy, tacy jak Wim Wenders czy Andriej Zwiagincew. Fani jego twórczości mają także możliwość zwiedzania posiadłości Bergmana, co czyni tę wyspę jeszcze bardziej wyjątkowym miejscem na mapie Gotlandii. Historia i dziedzictwo Gotlandii Gotlandia to wyspa o bogatej historii, która sięga czasów prehistorycznych. Ślady osadnictwa pochodzą sprzed 7 tysięcy lat, a w średniowieczu wyspa stała się ważnym ośrodkiem handlowym w regionie Morza Bałtyckiego. Ślady wikingów na wyspie Wikingowie przez wieki zamieszkiwali Gotlandię, co potwierdzają liczne znaleziska archeologiczne, w tym grobowce oraz skarby, które odkryto na początku XX wieku. Gotlandia była również ważnym punktem handlowym, a jej mieszkańcy zajmowali się zarówno rolnictwem, jak i rybołówstwem oraz handlem. Znaczenie Gotlandii w średniowieczu W średniowieczu Gotlandia była jednym z najważniejszych ośrodków handlowych na Bałtyku, a Visby stało się potężnym miastem hanzeatyckim. Dzięki swojemu położeniu wyspa przyciągała kupców z całej Europy, a Visby stało się jednym z najbogatszych miast regionu. Podsumowanie Gotlandia to wyspa pełna kontrastów – z jednej strony surowe, skaliste krajobrazy, z drugiej zaś przepiękne plaże i urokliwe, średniowieczne miasteczka. To miejsce, które zachwyca zarówno miłośników historii, jak i natury. Gotlandia oferuje niezapomniane widoki, fascynującą historię oraz wydarzenia kulturalne, które przyciągają tysiące turystów każdego roku.
W Szwecji odnaleziono ogromny cmentarz wikingów. W przeszłości został całkowicie zniszczony
Archeolodzy z Narodowego Muzeum Historycznego Szwecji dokonali zaskakującego odkrycia. Znaleźli pozostałości cmentarzyska wikingów, o którego istnieniu nikt nie wiedział.
Spis treści: Olbrzymi cmentarz wikingów Kurhan przypominający olbrzymi statek Enigmatyczna wioska w pobliżu cmentarzyska Archeolodzy dokonali właśnie kolejnego odkrycia, które rzuca światło na historię i kulturę wikingów. W niewielkiej wsi Tvååker w południowo-zachodniej Szwecji prowadzone były wykopaliska ratunkowe, które poprzedzają rozbudowę lokalnej infrastruktury drogowej. Naukowcy mieli podejrzenia, że w tym miejscu mogła znajdować się osada z epoki kamienia. Po kilku miesiącach prac odnaleziono jedynie kilka śladów z tego okresu, ale trafili również na coś znacznie większego. Olbrzymi cmentarz wikingów Początkowo badacze odnaleźli 5 grobów, ale wszystkie były bardzo zniszczone. Udało im się jednak ustalić, że były to pochówki ciałopalne, a analiza wykazała, że złożono w nich zarówno ludzi, jak i zwierzęta. Szybko się okazało, że jest to część większej nekropolii, która może mieć ponad 1200 lat. Każdy kolejny grób wykazywał podobny schemat pogrzebowy. Naukowcy stwierdzili, że jest to zatem cmentarz, na którym grzebano wikingów. Badacze zidentyfikowali w sumie 139 grobów. Co ciekawe, uczeni uważają, że wykopali dopiero niewielki fragment tego cmentarza. – To zaledwie sześć procent całej nekropolii – mówi Petra Nordin, archeolog i kierownik wykopalisk. W trakcie badań autorzy odkrycia doszli do interesujących wniosków. Według nich, miejsce pochówku wikingów zostało wybrane nie przez przypadek. Był to punkt położony w strategicznym miejscu, na przecięciu dwóch ważnych szlaków transportowych. Kurhan przypominający olbrzymi statek – Problem polega na tym, że ziemia tutaj została niemal całkowicie zaorana i wyrównana. Oznacza to, że musieliśmy interpretować wszystko na podstawie mocno zniszczonych pozostałości. Na szczęście udało się ustalić, gdzie znajdowały się stosy kremacyjne – mówi Nordin. Na podstawie wszelkich śladów i artefaktów znalezionych wśród grobów archeologom udało się ustalić coś jeszcze. Na terenie nekropolii prawdopodobnie złożono ciała wikingów, które spoczęły w ok. 50-metrowym kurhanie przypominającym statek. Choć pochówki na statkach były powszechną praktyką wśród skandynawskich wojowników, to zazwyczaj dokonywano tego na jednostkach z drewna i nie były one tak duże. Enigmatyczna wioska w pobliżu cmentarzyska – Zwykle podczas wykopalisk od początku ma się pojęcie o wielkości grobu, ale tutaj, gdzie pochówki zostały tak mocno zniszczone, jest to dużo bardziej skomplikowane – wyjaśnia Nordin. Archeolodzy odkryli również, że na cmentarzysku znajdowało się bardzo dużo pochówków psów. – Pies był kompanem wikinga i towarzyszył zmarłemu w trakcie kremacji – tłumaczy naukowiec. Naukowcy wciąż próbują zrozumieć, kim byli wikingowie pochowani nieopodal Tvååker i dlaczego tak wielu złożono na tym konkretnym cmentarzu. Większość artefaktów, które mogłyby być jakąkolwiek wskazówką, została poważnie uszkodzona przez pożar. Wśród zachowanych przedmiotów są klamry od pasów, ceramika i kilka monet. Jedna z nich datowana jest na lata 795–806 n.e. Znaleziono również kości innych zwierząt, m.in. ptaków, bydła, a także świń. – Ale gdzie mieszkali ludzie, którzy zostali tu pochowani? To coś, co wciąż spędza nam sen z powiek. Prawdopodobnie w rejonie Tvååker znajdowała się wioska, która rozrosła się już w późnej epoce wikingów. Cmentarz staje się zatem ważnym elementem układanki dla badań epoki żelaza w tym rejonie – mówi Petra Nordin. I dodaje, że nadal zagadką jest, gdzie znajdowała się ta wioska. Być może na tym skupią się ich kolejne badania. – Niektóre przekazy wskazują, że mogła tu istnieć wioska, która była ważnym centrum handlowym – dodaje. Źródło: Live Science. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wycieczka po Skanii – atrakcje turystyczne, historia i kultura południowej Szwecji
Skania to malowniczy region w południowej Szwecji, który oferuje turystom bogactwo atrakcji – od średniowiecznych zamków, przez urokliwe miasteczka, po trasy rowerowe wzdłuż wybrzeża. Odkryj najważniejsze miejsca i dowiedz się, dlaczego warto spędzić tu wakacje.
Spis treści: Atrakcje turystyczne Skanii Trasy rowerowe i piesze w Skanii – odkrywanie natury Kultura i sztuka w Skanii – centrum kreatywności Średniowieczne zamki i twierdze Skanii Podsumowanie Skania to region, który oferuje turystom unikatową mieszankę dramatycznej historii, zapierających dech w piersiach krajobrazów i bogatych doświadczeń kulturalnych. Położona na południu Szwecji, Skania jest miejscem, gdzie każda podróż staje się odkryciem – zarówno dla miłośników historii, jak i tych, którzy poszukują bliskiego kontaktu z naturą. Region ten słynie z pięknych wybrzeży, malowniczych miasteczek i niezliczonych atrakcji dla miłośników aktywnego wypoczynku. Świetnie przygotowane trasy rowerowe oraz piesze szlaki, takie jak Skåneleden, zachęcają do odkrywania uroków południowej Szwecji na świeżym powietrzu. Atrakcje turystyczne Skanii Cytadela w Landskronie – strażniczka historii Landskrona to miasto, które zachwyca zarówno swoją historią, jak i wyjątkowym położeniem. Niezwykle istotnym zabytkiem tego regionu jest Cytadela z XVI wieku – imponująca forteca, która przetrwała liczne konflikty między Szwecją a Danią. Cytadela, nazywana czasem „średniowiecznym okrąglakiem”, zachowała się w niemal nienaruszonym stanie. Stanowi wspaniały przykład architektury obronnej tamtego okresu​. To idealne miejsce na rozpoczęcie wycieczki po Skanii – pełne historii i majestatu. Wyspa Ven – śladami Tycho Brahe Nieopodal Landskrony znajduje się malownicza wyspa Ven, będąca jedną z największych atrakcji regionu. To tutaj, na tej niewielkiej wyspie, Tycho Brahe – słynny duński astronom – prowadził swoje obserwacje nieba, które przyniosły mu międzynarodową sławę. Obecnie wyspa jest miejscem, gdzie można odwiedzić ośrodek astronomiczny Uraniborg i poczuć atmosferę naukowych odkryć z przeszłości. Wyspa Ven, ze swoimi niesamowitymi widokami na morze i spokojem, stanowi idealne miejsce na relaksujący spacer lub wycieczkę rowerową​. Trasy rowerowe i piesze w Skanii – odkrywanie natury Skania jest rajem dla miłośników aktywnego wypoczynku. Najbardziej znanym szlakiem regionu jest Skåneleden, który biegnie wzdłuż południowego wybrzeża i oferuje turystom spektakularne widoki na morze, łąki oraz malownicze wioski rybackie, takie jak Borstahusen. Ta historyczna wioska, pochodząca z XVIII wieku, jest przykładem autentycznego stylu życia mieszkańców południowej Szwecji. Warto tu zjechać, aby poczuć atmosferę dawnych czasów, a także skosztować świeżych ryb prosto z lokalnego sklepu Borstahusens Fiskaffär​. Podczas wędrówek można podziwiać zarówno przyrodę, jak i imponujące widoki na Bałtyk. Dla miłośników ptaków to idealna okazja do obserwacji unikatowych gatunków gniazdujących w regionie. Skåneleden to propozycja dla tych, którzy chcą spędzić aktywnie czas, łącząc przyjemność z poznawaniem przyrody. Kultura i sztuka w Skanii – centrum kreatywności Skania to również miejsce, gdzie kultura i sztuka kwitną przez cały rok. W Landskronie, urokliwym mieście nad morzem, odbywa się coroczny Landskrona Fotofestival, który przyciąga miłośników fotografii z całego świata. Miasto zamienia się w tym czasie w ogromną galerię, gdzie można podziwiać prace lokalnych i międzynarodowych artystów. Wystawy odbywają się w historycznych budynkach, takich jak Cytadela, a także w nowoczesnych przestrzeniach, jak Pumphuset. To przeszklony budynek nad samą przystanią, który łączy sztukę z pięknymi widokami na morze​. Pumphuset – sztuka i kulinaria nad morzem Pumphuset w Landskronie to nie tylko centrum sztuki, ale także miejsce spotkań dla osób poszukujących wyrafinowanych doznań kulinarnych. Z restauracji w tym budynku roztacza się niesamowity widok na morze, co czyni ten lokal idealnym na chwilę relaksu po długim dniu zwiedzania. Katedra w Lund – duchowe i architektoniczne serce Skanii Podróżując po Skanii, nie można pominąć miasta Lund, które jest jednym z najważniejszych ośrodków akademickich w Szwecji. Na szczególną uwagę zasługuje majestatyczna katedra w Lund, której początki sięgają XII wieku. To tu znajduje się niezwykły zegar astronomiczny, który wciąż prezentuje średniowieczną wizję wszechświata sprzed czasów Kopernika​. Średniowieczne zamki i twierdze Skanii Region Skanii jest bogaty w zamki i twierdze, które stanowią pamiątki po licznych konfliktach między Szwecją a Danią. Jednym z najbardziej malowniczych zamków jest Marsvinsholm, położony niedaleko Ystad, otoczony pięknym parkiem. To doskonałe miejsce na spokojny spacer wśród przyrody, z widokiem na architekturę, która przetrwała wieki​. Ales Stenar – szwedzkie Stonehenge Na wzgórzach Kåsebergi znajdują się tajemnicze kamienne obeliski znane jako Ales Stenar. To formacja składająca się z 59 kamieni, która przypomina słynne Stonehenge w Anglii. Ales Stenar przyciąga turystów zarówno swoją zagadkową historią, jak i pięknymi widokami na Bałtyk​. Podsumowanie Skania to region, który zachwyca swoją różnorodnością. Od dramatycznej historii, przez wspaniałą przyrodę, po bogatą ofertę kulturalną – każdy turysta znajdzie tu coś dla siebie. Niezależnie od tego, czy interesuje Cię zwiedzanie zamków, spacerowanie po malowniczych szlakach, czy obcowanie ze sztuką, Skania z pewnością dostarczy ci niezapomnianych wrażeń.
Naukowcy odkryli zaskakujący pierwiastek w alchemicznym laboratorium słynnego astronoma
Naukowcy przebadali szklane naczynia pochodzące z laboratorium alchemicznego XVI-wiecznego astronoma Tycho Brahego. Wykryto wiele wzbogaconych pierwiastków, w tym nikiel, rtęć czy ołów. Jednak pewna substancja nie miała prawa się tam znajdować.
W tym artykule: Tycho Brahe – duński astronom i skryty alchemik Archeolodzy przybywają z pomocą. Relikty z pracowni alchemicznej pod ziemią Skąd się znalazł tutaj wolfram? Zagadkowy pierwiastek To może być dla nas dość zaskakujące, że astronom Tycho Brahe (1546-1601) parał się też alchemią. Wszak trudno uznać ją za naukę, a raczej prekursorkę współczesnej chemii. Celem alchemików była między innymi próba uzyskania lekarstwa na wszystkie choroby. A także kamienia filozoficznego, czyli substancji zmieniającej różne metale w złoto. Brahe szukał jednak głównie leków: na dżumę, syfilis czy trąd. Alchemikom nie udało się osiągnąć sukcesu, ale ich eksperymenty z pewnością pchnęły do przodu wiedzę na temat pierwiastków i ich właściwości. Tycho Brahe – duński astronom i skryty alchemik Brahe, wychowanek Johannesa Keplera, był twórcą geoheliocentrycznego modelu Układu Słonecznego, zwanego też tychońskim. Łączył koncepcję heliocentryzmu Mikołaja Kopernika i geocentryzmu Ptolemeusza. Odkrył też parę ciał niebieskich. Astronoma pasjonowała również alchemia. W swojej rezydencji Uraniborg na szwedzkiej wyspie Ven prowadził zarówno obserwacje nieba, jak i eksperymenty w piwnicy. Co robił w podziemiach? Tego nie wiemy. Alchemicy byli skryci i nie dzielili się swoją wiedzą z innymi. Zachowało się tylko kilka receptur alchemicznych astronoma. Po śmierci Brahego Uraniborg zniszczono. Archeolodzy przybywają z pomocą. Relikty z pracowni alchemicznej pod ziemią I tu wkraczają archeolodzy. Ich metody badawcze bywają niezastąpione. Podczas wykopalisk w latach 1988-1990 w starym ogrodzie Uraniborga znaleziono odłamki ceramiki i szkła. Są to najprawdopodobniej artefakty z laboratorium alchemicznego w piwnicy. Pięć z tych przedmiotów – cztery szklane i jeden ceramiczny – poddano niedawno analizom chemicznym. Cel: sprawdzenie, z jakimi pierwiastkami miały kontakt w przeszłości. Naukowcy właśnie opublikowali wyniki swoich badań na łamach czasopisma „Heritage Science”. Skąd się znalazł tutaj wolfram? Zagadkowy pierwiastek Ślady po różnych substancjach znaleziono na czterech z przebadanych zabytków. – Najbardziej intrygujące są pierwiastki znalezione w wyższych stężeniach niż oczekiwano – wskazujące na wzbogacenie i zapewniające wgląd w substancje stosowane w laboratorium alchemicznym Tycho Brahego – powiedział emerytowany profesor i ekspert w dziedzinie archeometrii, Kaare Lund Rasmussen z Uniwersytetu Południowej Danii. Jest on jednym z autorów artykułu. Wzbogacone pierwiastki to: nikiel, miedź, cynk, cyna, antymon, wolfram, złoto, rtęć i ołów. Odkrycie większości z nich nie jest zaskakujące dla laboratorium alchemika. Złoto i rtęć były wśród wyższych warstw społeczeństwa powszechnie znane i stosowane przeciwko wielu chorobom. Znasz jego odkrycia, ale czy wiedziałeś, że parał się także alchemią? Tajemnica Newtona Legendarny fizyk przez wiele lat próbował przemienić ołów w złoto – a w swoich staraniach prawdopodobnie korzystał z rękopisu, który właśnie odzyskano. – Ale wolfram jest bardzo tajemniczy. Wolfram nie został nawet opisany w tamtym czasie, więc co powinniśmy wywnioskować z jego obecności na odłamku z warsztatu alchemicznego Tycho Brahego? – zastanawia się Rasmussen. Wolfram po raz pierwszy opisano i wyprodukowano w czystej postaci ponad 180 lat później. Zrobił to szwedzki chemik Carl Wilhelm Scheele. Jednak należy pamiętać, że wolfram występuje naturalnie w niektórych minerałach. Być może pierwiastek ten trafił do laboratorium Tycho Brahego za pośrednictwem jednego z nich. W laboratorium minerał mógł zostać poddany obróbce, ale Tycho Brahe nigdy nie zdawał sobie z tego sprawy. – Może wydawać się dziwne, że Tycho Brahe zajmował się zarówno astronomią, jak i alchemią. Ale kiedy zrozumie się jego światopogląd, ma to sens. Wierzył, że istnieją oczywiste powiązania między ciałami niebieskimi, ziemskimi substancjami i organami ciała – wyjaśnia drugi z autorów artykułu, Poul Grinder-Hansen z duńskiego Muzeum Narodowego. Źródło: Heritage Science. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Władysław IV Waza był też carem Rosji. To jemu zawdzięczamy jeden z najbardziej znanych zabytków Warszawy
Król Polski Władysław IV Waza pragnął odzyskać władzę w Szwecji, a był – chociaż tylko chwilowo – carem Rosji. To jemu zawdzięczamy powstanie ikonicznego zabytku Warszawy, Kolumny Zygmunta III Wazy.
W tym artykule: Młode lata i starania o tron carski Elekcja Władysława IV Wazy „Złote lata” i przygotowania do wielkiej wojny Z czego zasłynął Władysław IV Waza i jaki był bilans jego władania? Władysław IV Waza, przyszły król Polski, urodził się 9 czerwca 1595 roku w Łobzowie niedaleko Krakowa. Zmarł 20 maja 1648 w Mereczu na terenie dzisiejszej Litwy. Władysław był synem Zygmunta III Wazy i Anny z Habsburgów, córki arcyksięcia Karola. Młode lata i starania o tron carski Władysław szybko stał się popularny wśród szlachty. W jego żyłach płynęła krew Jagiellonów (po babce). Poza tym jego pierwsze imię miało nawiązywać do pierwszego władcy tej dynastii – Władysława Jagiełły. Od najmłodszych lat był przygotowywany na przyszłego władcę Polski. Uczono go zajmowania się sprawami publicznymi i polityką państwa, ale szczególnie interesowała go wojskowość. Szybko znalazł się w centrum ważnych rozgrywek politycznych. W wieku dwudziestu kilku lat wziął udział w wyprawie na Moskwę. W ten sposób chciał wyegzekwować swoje prawo do carskiego tronu. W 1610 r. został wybrany przez niektórych bojarów na tron moskiewski. Dwie kampanie zakończyły się klęską Władysława. Tytuł carski nosił jednak długo, bo aż do 1635 roku. Jego zamiłowanie do wojaczki było znaczące. Jako królewicz walczył z Turkami w 1621 roku (brał udział w obronie Chocimia) i ze Szwedami w Prusach Królewskich w latach 1626–1629. Zdaniem historyków już wówczas było widać jego zdolności wojskowe oraz odwagę. Bezpośredni udział w kampaniach zapewnił mu posłuch wśród szlachty i żołnierzy. Elekcja Władysława IV Wazy Władysław żył w czasach, w których władcy Polski byli wybierani przez szlachtę. Królem został obrany 13 listopada 1632 roku. Były to trudne czasy dla naszego kraju ze względu na ciągłe zagrożenie: ze wschodu (Moskwa), z południa (Turcja), z północy (Szwedzi). Nowy król musiał stawić im czoła. Skutecznie zabezpieczył wschodnią flankę. Po śmierci ojca Władysława, Zygmunta III Wazy Rosja zaczęła oblężenie Smoleńska. Władca nie czekał. Zebrał 25-tysięczną armię i wspólnie z Kozakami doprowadził do kapitulacji wojsk rosyjskich pod Smoleńskiem. Dalej jednak na wschód nie zaszedł. Podpisano pokój w Polanowie w 1634 roku. Na jego mocy Rzeczpospolita utrzymała w swych granicach ziemię siewierską, czernihowską i smoleńską. Jednak Władysław musiał zrzec się tytułu carskiego. Sytuacja wyglądała też dobrze na północy. Szwedzi wycofali się i podpisano rozejm w Sztumskiej Wsi. Z kolei na południu odparto atak turecko-tatarski. „Złote lata” i przygotowania do wielkiej wojny Władysław IV Waza był ambitnym władcą. Nosił tytuł „dziedzicznego króla Szwedów, Gotów i Wandali”, jednak nie sprawował władzy w Skandynawii. Dążył do przejęcia tronu. Dlatego rozpoczął przygotowania. Nie udałoby się to bez silnej armii. Władca Polski rozpoczął reformę wojska: rozbudował artylerię i rozpoczął tworzenie floty wojennej. Wziął się też za fortyfikowanie wybrzeża, również w rejonie Helu. Polska szlachta nie była zbyt skora do rozpoczęcia kolejnej wojny, jednak wspierała reformę armii. Ale blokowała dążenia króla do odzyskania tronu szwedzkiego. Również w obawie przed zbytnim umocnieniem się monarchii i absolutystycznym dążeniom. Warto zwrócić uwagę, że król był pełen sprzeczności, bo ubierał się na polską modłę, co podobało się magnatom. Jednocześnie jego marzeniem był powrót do Skandynawii. W 1644 roku w Warszawie odsłonięto Kolumnę Zygmunta III Wazy. Władysław chciał w ten sposób „uczcić sławę i pobożność” swojego ojca. Był to pierwszy nowożytny pomnik w Europie przedstawiający osobę świecką na kolumnie. Przetrwał do rozpoczęcia II wojny światowej i inwazji niemieckiej. Potem dokonano jego rekonstrukcji. Władysław IV Waza zmarł w nocy z 19 na 20 maja 1648 roku w drodze na Ukrainę w Mereczu. Chciał zająć się buntem, który narastał przeciwko niemu w tym rejonie. Jego grób znajduje się na Wawelu. Anna Jagiellonka była ostatnim królem z dynastii Jagiellonów. Korona nie dała jej szczęścia Anna Jagiellonka żyła życiem podporządkowanym interesom państwa. Nigdy nie zaznała osobistego szczęścia, a i w polityce na najwyższym szczeblu nie osiągnęła zbyt wiele, bo nigdy nie zdo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/anna-jagiellonka-byla-ostatnim-krolem-z-dynastii-jagiellonow-korona-nie-dala-jej-szczescia-ryc-marcin-kober-wikimedia-commons-public-domain-1c82cd2.jpg" width="752" height="377" alt="Anna Jagiellonka była ostatnim królem z dynastii Jagiellonów. Korona nie dała jej szczęścia (ryc. Marcin Kober, Wikimedia Commons, public domain)" title="Anna Jagiellonka była ostatnim królem z dynastii Jagiellonów. Korona nie dała jej szczęścia (ryc. Marcin Kober, Wikimedia Commons, public domain)" /> Z czego zasłynął Władysław IV Waza i jaki był bilans jego władania? Historycy zgodnie twierdzą, że Władysław IV Waza posiadał talenty polityczne, militarne i był wybitnym władcą epoki nowożytnej. Za jego rządów skutecznie udało się zabezpieczyć granice. Chociaż tuż po jego śmierci wybuchło powstanie Chmielnickiego, które trwało blisko 10 lat i było niezwykle krwawe. Zwraca się uwagę na jego tolerancyjne podejście do religii. Uznał hierarchię cerkwi prawosławnej na wschodzie kraju. Łagodził spory między wyznawcami prawosławia, katolikami i unitami. Dążył też do dialogu między katolikami z luteranami i kalwinistami w ramach colloquium charitativum, które odbyło się w Toruniu w 1645 roku. Władysław IV Waza był znanym miłośnikiem sztuki i muzyki. Na Zamku Królewskim w Warszawie za jego panowania powstała pierwsza w Polsce sala widowiskowa dla przedstawień operowych. Wytyka się mu, że był rozrzutny. A w dojrzałym wieku bardzo przytył, co spowodowało, że miał sporo stracić na swoim uroku. Źródła: Dzieje.pl Mały słownik historii Polski, pod red. W. Sienkiewicza, Warszawa 1991. Pietkiewicz K., Historia czasów nowożytnych (do 1815 r.), Warszawa 1998. Poczet królów i książąt polskich Jana Matejki, pod red. M. Barańskiego, S. Ciary, M. Kunickiego-Goldfingera, Warszawa 1997. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na średniowiecznym cmentarzu w Szwecji znaleziono skarb. Został ukryty w grobie
Archeolodzy prowadzący wykopaliska w Szwecji mają pełne ręce roboty. Bardzo często ich odkrycia rzucają nowe światło na kulturę wikińską, jednak nie tym razem. Na średniowiecznym cmentarzu znaleziono bowiem kosztowności pochodzące z XII w.
W tym artykule: Zagadkowy skarb z grobowca Wyjątkowe odkrycie na cmentarzu Najważniejsze obiekty archeologiczne w Szwecji Odkrycia starożytnych grobowców to jedne z najbardziej ekscytujących znalezisk, jakimi mogą pochwalić archeolodzy. Już same ludzkie szczątki wiele „mówią” nie tylko o zmarłym, ale też o praktykach pogrzebowych w regionie. Niekiedy obok kości znajdowane są też inne przedmioty, co potwierdza odkrycie będące owocem wykopalisk archeologicznych na szwedzkiej wyspie Visingsö. Na średniowiecznym cmentarzu w Brahekyrkan badacze trafili na około 170 srebrnych monet. Skarb datuje się na XII wiek. Jak to często bywa i tym razem do odkrycia doszło przypadkiem. Prace archeologiczne poprzedzały montaż instalacji geotermalnej w kościele. Znalezione kosztowności pozwalają badaczom lepiej zrozumieć historię średniowiecznej Götlandii, a zwłaszcza pogrzebowe zwyczaje i obieg monet. Zagadkowy skarb z grobowca Srebrne monety, a właściwie brakteaty, znajdowały się w grobie mężczyzny. Jak ustalili eksperci, w chwili śmierci miał on od 20 do 25 lat. Brakteaty to cienkie, złote lub srebrne medaliony w kształcie dysku. Często przedstawiały skomplikowane ornamenty, w tym wzory geometryczne, zwierzęta, stworzenia mitologiczne, a czasami inskrypcje runiczne. Brakteaty były zwykle noszone jako biżuteria lub używane jako ozdoby na odzieży. Artefakty te dostarczają cennych informacji na temat sztuki, kultury i wierzeń ówczesnych ludzi, zwłaszcza ludów germańskich i skandynawskich. – Już pierwszego dnia moja koleżanka Kristina Jansson i ja znaleźliśmy dwa szkielety w szybie, w którym miały być ułożone przewody [...] Oczyściliśmy kości, aby zobaczyć, jak wyglądały groby. Nagle pojawiły się trzy srebrne monety! Wkrótce zdaliśmy sobie sprawę, że o wiele więcej leżało blisko lewej stopy pochowanego – relacjonuje cytowana przez serwis „Areknoews” Anna Ödéen, kierowniczka projektu i archeolożka. To, dlaczego ten dwudziestokilkuletni mężczyzna zabrał do grobu tak wiele monet, pozostaje zagadką. W miarę dalszej pracy nad znaleziskiem archeolodzy z muzeum okręgowego mają nadzieję znaleźć odpowiedzi na pytania. Obecnie monety są poddawane pracom szczegółowej analizie przez eksperta numizmatycznego Kennetha Jonssona. Wyjątkowe odkrycie na cmentarzu Archeolodzy są zgodni, że odkrycie to można uznać za niezwykle unikatowe. Podobnych znalezisk z tego okresu jest niewiele. Co więcej, część ze znalezionych monet nie była do tej pory znana badaczom. Srebrny skarb to niejedyny owoc wykopalisk na cmentarzu. Archeolodzy odkryli również 24 groby i 20 palenisk. Badaczy zaskoczyło to, że większość grobowców znajdowała się poza murami kościoła, na niepoświęconym terenie. Anna Ödéen tłumaczy, kim mogli być pochowani w takim miejscu. – W naszej historii ktoś, kto popełnił samobójstwo, nie mógł otrzymać tego, co Kościół nazywał „honorowym pochówkiem”. To samo dotyczyło nieochrzczonych dzieci i poważnych przestępców – czytamy w komunikacie prasowym. Wyjątkowe odkrycie na dnie Bałtyku. Archeolodzy znaleźli średniowieczną skrzynię na amunicję Podczas badań wraku Gribshunden, duńskiego okrętu wojennego z XV wieku, archeolodzy odnaleźli na jego pokładzie bardzo dużą skrzynię ze średniowieczną bronią. W odkryciu pomogła nowoc... Najważniejsze obiekty archeologiczne w Szwecji W granicach dzisiejszej Szwecji znajduje się wiele stanowisk archeologicznych oferujących wgląd w dzieje regionu od prehistorii, przez czasy Wikingów po średniowiecze. Jedne z najważniejszych to: Birka. Położona na wyspie Björkö na jeziorze Mälaren, Birka była kluczowym centrum handlowym w epoce Wikingów. Pozostałości miasta zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Obiekt dostarcza cennych informacji na temat społeczeństwa Wikingów, sieci handlowych i ich życia codziennego. Gamla Uppsala. To starożytne miejsce kultu religijnego w pobliżu współczesnej Uppsali było ważnym ośrodkiem władzy politycznej w epoce żelaza i epoce Wikingów. Znajdują się tu kurhany, w tym te tradycyjnie kojarzone z legendarnymi postaciami nordyckimi. Ales stenar. Położony w Skanii w południowej Szwecji kompleks megalityczny składa się z 59 dużych głazów ułożonych w kształt statku. Pochodzi z epoki żelaza i często jest kojarzony z prehistorycznymi praktykami pochówku lub obserwacjami astronomicznymi. Źródło: Arkeonews. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jest starszy od Stonehenge. Archeolodzy odkryli w Skandynawii zagadkowy megalit sprzed 5,5 tysiąca lat
Megalit, czyli duża kamienna budowla, odkryty w Tiarp w Skandynawii jest starszy nawet od słynnego Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Wewnątrz znaleziono szczątki kilkunastu osób. Ale brakuje ich czaszek.
W tym artykule: Zagadkowy dolmen ze Szwecji Bardzo stary dolmen Kim byli zmarli pochowani w megalitach? Konstrukcje megalityczne (z greckiego megas – wielki i lithos – kamień) to fenomen znany nie tylko z pradziejów Europy. Na naszym kontynencie konstrukcje wykonane z wielkich głazów powstawały w przybliżeniu między 5000 a 2000 rokiem p.n.e. Stosunkowo późno takie budowle wznoszone były na północnych rubieżach Europy, ale archeolodzy odkrywają coraz wcześniejsze dowody na ich obecność. Zagadkowy dolmen ze Szwecji Zespół szwedzkich i niemieckich naukowców ogłosił właśnie na łamach „The Journal of Neolithic Archaeology” wyniki badań dolmenu z południowo-zachodniej Szwecji, a konkretnie Tiarp koło miasta Falköping. Dolmen to szczególny rodzaj megalitu, bo pełnił funkcję grobowca. Jest to czworokątna w planie skrzynia kamienna nakryta głazem. Archeolodzy oceniają, że grób pozostał nietknięty od okresu neolitu. Dziwne jest jednak to, że szkielety pochowanych w nim osób są niekompletne. – Brakuje czaszek i dużych kości, które mogły zostać usunięte z grobu. Nie wiemy, czy ma to związek z rytuałami pogrzebowymi, czy też powód był inny – mówi prof. Karl-Göran Sjögren z Wydziału Studiów Historycznych na Uniwersytecie w Göteborgu, główny autor artykułu. W grobie znaleziono kości dłoni i stóp, fragmenty żeber i zęby. Ale czaszki i większe kości, takie jak udowe i ramienne, są bardzo nieliczne. – Różni się to od tego, co zwykle widzimy w grobach megalitycznych, w kamiennych grobach komorowych z okresu neolitu. Zazwyczaj brakuje w nich mniejszych kości stóp i dłoni – zauważa prof. Sjögren. Co ciekawe, w grobowcu złożono kości co najmniej dwunastu osób, w tym niemowląt i ludzi starszych. Ale archeolodzy nie wiedzą jeszcze, co było przyczyną zgonów. – Nie odnotowaliśmy żadnych obrażeń na pochowanych osobach, więc nie sądzimy, aby w grę wchodziła przemoc. Kontynuujemy jednak badania ich DNA, które pokażą, czy cierpieli na jakieś choroby – informuje prof. Sjögren. Bardzo stary dolmen Obszar Falbygden, gdzie położony jest dolmen z Tiarp, znany jest z licznych śladów obecności człowieka w epoce kamienia. Znajduje się tam ponad 250 dużych grobów korytarzowych zbudowanych z kamiennych bloków, które powstały około 3300 lat p.n.e. – Ale ten dolmen jest wcześniejszy. Jest o około 200 do 150 lat starszy niż groby korytarzowe, co czyni go jednym z najstarszych grobów w formie komór wykonanych z kamieni w Szwecji i całej Skandynawii – podkreśla archeolog. Oznacza to też, że grobowiec ten jest nawet starszy od słynnego kamiennego kręgu Stonehenge w Anglii, który został wzniesiony około 4500 lat temu. Dolmen ze Skandynawii powstał zatem tysiąc lat wcześniej. Inna była też funkcja obiektów. Dolmen był grobowcem, a Stonehenge? Oto jest pytanie. Zapewne świątynią i jednocześnie obserwatorium astronomicznym. Cyfrowe narzędzia wkraczają do archeologii. Czy wykopaliska to przeżytek? Skanowanie laserowe, drony, sztuczna inteligencja i badania geofizyczne – archeolodzy wykorzystują przeróżne nowoczesne, w tym cyfrowe narzędzia. Ile romantyzmu pozostało w archeologii? O ty... Kim byli zmarli pochowani w megalitach? Wszystko wskazuje, że zmarli pochowani we wszystkich skandynawskich megalitach byli rolnikami, którzy hodowali również zwierzęta. Znajomość uprawy roli dotarła w te rejony Europy około 4000 lat p.n.e., czyli dobre pół tysiąca lat przed powstaniem pierwszych konstrukcji megalitycznych. W dolmenie z Tiarp znaleziono szczątku kilkunastu osób. Archeolodzy zastanawiają się, czy ludzie ci byli spokrewnieni. Odpowiedź na to pytanie przyniosą analizy DNA. Pobrano szereg próbek. Naukowcy uważają, że materiał genetyczny zachował się dobrze. Oznacza to, że będą w stanie zrekonstruować powiązania między zmarłymi. Źródło: Journal of neolithic archaeology. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odnaleźli grób ogromnego człowieka ze Skandynawii. Pochowano go wraz z wielkim mieczem
W Szwecji badacze odnaleźli grób z czasów średniowiecza, w którym złożono bardzo wysokiego mężczyznę. Pochowano go wraz z jego ponad metrowym mieczem. Naukowcy uważają, że człowiek ten był poplecznikiem Unii Kalmarskiej.
W tym artykule: Grób „potężnego” mężczyzny Mężczyznę pochowano z ozdobnym mieczem półtoraręcznym Czym była Unia Kalmarska? Rodzina, która czerpała korzyści z unii trzech państw? Szwedzcy archeolodzy prowadzili w ubiegłym roku wykopaliska w centrum Halmstad. To miasto i port morski na zachodnim wybrzeżu kraju. Położone jest na skrzyżowaniu średniowiecznych szlaków handlowych. Ze względu na swoje położenie, miejscowość, która została założona dopiero w połowie XIII wieku, bardzo szybko się rozwijała. Założycielem miasta był duński król Krzysztof I, który zbudował nad rzeką Nissan swój zamek. Grób „potężnego” mężczyzny W części miasta zwanej Lilla Torg (tłum. Mały Plac) archeolodzy odkryli wyjątkowy grób. Badania wykazały, że pochowano w nim człowieka wraz z niezwykle pokaźnym mieczem, który miał ok. 1,3 m długości. To tak zwany miecz półtoraręczny. Bardzo możliwe, że broń ta wcale nie była wyłącznie reprezentacyjna. Badacze ustalili bowiem, że mężczyzna był niezwykle wysokiego wzrostu. Analiza szkieletu wykazała, że mógł mierzyć co najmniej 1,9 m. – Grób wysokiego mężczyzny był najbardziej charakterystycznym grobem znalezionym podczas wykopalisk klasztoru franciszkanów w tym miejscu. Istniał on od 1494 r. aż do zniszczenia w 1531 r. podczas reformacji protestanckiej – powiedział w rozmowie z Live Science Johan Klange, lokalny archeolog i współautor odkrycia. Mężczyznę pochowano z ozdobnym mieczem półtoraręcznym Datowanie wykazało, że zmarły prawdopodobnie żył na przełomie XIV i XV wieku. Naukowcy twierdzą, że mężczyzna – jak na tamte czasy – był prawdziwym olbrzymem. – Wówczas średni wzrost mężczyzn żyjących w Szwecji wynosił około 1,65 m – zwrócił uwagę Klange. Klinga miecza była inkrustowana innym metalem. Wzory tworzyły małe chrześcijańskie krzyże. Badacze twierdzą, że mężczyzna prawdopodobnie był niezwykle zamożnym szlachcicem. Co ciekawe, autorzy odkrycia uważają, że szwedzki arystokrata mógł być zwolennikiem Unii Kalmarskiej. To unia personalna zawarta latem 1397 roku na zamku w Kalmarze pomiędzy trzema skandynawskimi krajami: Danią, Szwecją i Norwegią. – Postawiliśmy hipotezę, że mężczyzna ten cieszył się wysokim statusem w czasach Unii Kalmarskiej. Prawdopodobnie mógł posiadać swoje majątki zarówno w Szwecji, jak i w Danii. Poplecznicy tego związku stawali się wówczas bardzo potężnymi ludźmi – wyjaśnia archeolog. Czym była Unia Kalmarska? Unia Kalmarska powstała dzięki staraniom królowej Danii Małgorzaty I. Związek miał zjednoczyć trzy królestwa pod władaniem jednego monarchy. Państwa skupione w unii wybierały wspólnego władcę. Pierwszym władcą trzech skandynawskich królestw został Eryk Pomorski. Wybór wspólnego króla regulowały dokumenty, takie jak list koronacyjny (kroningsbrevet) oraz list unijny (unionsbrevet). Co porwał potop, już nie wróci. Dlaczego Szwedzi nie chcą oddać polskich skarbów? Biedna Szwecja obrabowała w XVII w. znacznie bogatszą wówczas Rzeczpospolitą z ogromnej ilości skarbów. Dziś bogata Szwecja nie chce ich zwrócić znacznie biedniejszej Polsce. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/fragment-tzw-rolki-sztokholmskiej-ktora-jako-jeden-z-niewielu-polonikow-zrabowanych-przez-szwedow-wrocila-nad-wisle-fot-domena-publiczna-3975c81.jpg" width="800" height="519" alt="Fragment tzw. rolki sztokholmskiej, która jako jeden z niewielu poloników zrabowanych przez Szwedów wróciła nad Wisłę (fot. domena publiczna)" title="Fragment tzw. rolki sztokholmskiej, która jako jeden z niewielu poloników zrabowanych przez Szwedów wróciła nad Wisłę (fot. domena publiczna)" /> Państwa Unii Kalmarskiej zobowiązały się do współpracy w zakresie prowadzenia wojen. Formalnie wszystkie trzy kraje zachowały niezależność, lecz to Danii przypadła decydująca rola w związku. Co ciekawe, Eryk Pomorski chciał związać unię z Polską. Próbował wyswatać swego dziedzica z Jadwigą Jagiellonką, córką Władysława Jagiełły. Jednak do małżeństwa nie doszło. Każdy z krajów miał własne interesy, dlatego coraz częściej pojawiały się konflikty pomiędzy nimi. Duńczycy w Szwecji prowadzili własną politykę, bardzo często nieprzyjazną wobec Szwedów. Ostatecznie kraj ten zaczął domagać się własnego rządu, a nierzadko dochodziło do buntów. Rodzina, która czerpała korzyści z unii trzech państw? W 1521 roku doszło do kolejnego powstania Szwedów przeciwko Duńczykom, na którego czele stanął Gustaw Waza. Głównymi siłami powstańczymi byli chłopi i górnicy z regionu Dalarna. Determinacja wojsk Wazy doprowadziła do głośnego i szybkiego zwycięstwa w bitwie pod Västerås. Gustaw został wybrany wówczas na regenta Szwecji. 2 lata później przywódca powstania został mianowany królem, Unia Kalmarska została zerwana. Grób szwedzkiego szlachcica odnaleziono w granicach dawnego kościoła katolickiego. Tuż obok archeolodzy odkryli dwa inne pochówki, w którym znajdowały się dwie inne osoby – mężczyzna i kobieta. Naukowcy planują przeprowadzić badania DNA, które pozwolą ustalić, czy osoby te były spokrewnione. Jeśli tak, cała trójka należała do szlacheckiej rodziny, która zamieszkiwała ten region. Źródło: Live Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".