Gamla stan zachowało ducha średniowiecza. To jedna z najbardziej niezwykłych dzielnic Europy
Gamla stan to coś więcej niż tylko historyczna dzielnica Sztokholmu. To miejsce, gdzie na przestrzeni czterech niewielkich wysp zapisała się historia siedmiu wieków społecznej i politycznej ewolucji. Dziś kojarzy się przede wszystkim z ochrowymi fasadami kamienic. Jednak nie można zapomnieć, że sztokholmskie Stare Miasto przeszło długą drogę, zanim stało się symbolem szwedzkiej demokracji i jedną z największych atrakcji stolicy kraju.
Spis treści: Dzielnica na czterech wyspach Od Birgera Jarla do monarchii konstytucyjnej Atrakcje Starego Miasta Sztokholm to specyficzne miasto, gdzie nowoczesne technologie i trendy w designie spotykają się ze średniowieczną historią. Gamla stan, czyli Stare Miasto, zajmuje pozycję w samym centrum tego mariażu, rozciągając się na czterech wyspach. Dzielnica na czterech wyspach Główna i największa część dzielnicy jest zlokalizowana na Stadsholmen i to właśnie z tym skrawkiem lądu Stare Miasto jest najczęściej kojarzone. Należy jednak podkreślić, że jego obszar obejmuje także trzy mniejsze wyspy: Riddarholmen, Strömsborg i Helgeandsholmen. Historycznie lokalizacja między Bałtykiem a jeziorem Mälaren pozwalała kontrolować handel i prowadzące w głąb Szwecji szlaki wodne, a zarazem wzmacniała obronność miasta. Od Birgera Jarla do monarchii konstytucyjnej Badania naukowe dowodzą, że ludzie żyli na tym obszarze już w latach 970–1020, jednak za oficjalną datę założenia Sztokholmu (w tym miejscu trzeba wspomnieć, że obszar dzisiejszego Starego Miasta odpowiadał całej szwedzkiej stolicy) przyjmuje się rok 1252. To właśnie wtedy Birger Jarl, szwedzki mąż stanu, dostrzegł militarną i ekonomiczną konieczność ufortyfikowania Stadsholmen. Wpływy Hanzy W tamtym czasie wyspa była poprzecinana gęstą drewnianą zabudową i w dużym stopniu pozostawała zależna od wpływów niemieckich kupców z Hanzy, głównie z Lubeki. To właśnie oni wprowadzili do miasta ceglaną architekturę gotycką i ukształtowali model miejskiego zarządzania. Ich pozycja była tak silna, że w pewnym momencie wprowadzono prawo ograniczające liczbę Niemców w radzie miejskiej, aby Szwedzi nie stracili kontroli nad własną stolicą. Przyszła dzielnica rozwijała się wokół najwyższego punktu wyspy, gdzie obecnie znajduje się plac Stortorget. Ulice Västerlånggatan i Österlånggatan, będące dziś głównymi arteriami turystycznymi, pierwotnie przebiegały wzdłuż murów miejskich, co wciąż jest widoczne w zauważalnych różnicach poziomów terenu. Krwawa łaźnia i jej skutki Najciemniejszą kartą w historii Stortorget jest listopad 1520 roku. Po długim oblężeniu, duński król Chrystian II koronował się na króla Szwecji w katedrze Storkyrkan. Mimo obietnicy amnestii, cztery dni po ceremonii brama zamkowa została zamknięta, a oponentów politycznych oskarżono o herezję. W ciągu trzech dni na rynku Stortorget stracono niemal 100 osób – biskupów, szlachtę i mieszczan. To wydarzenie, zamiast złamać szwedzki opór, stało się bezpośrednią przyczyną buntu pod wodzą Gustawa Wazy. Trzy lata później przywódca powstania, 6 czerwca 1523 roku wybrany królem, triumfalnie wjechał do Sztokholmu, kładąc fundamenty pod nowoczesną Szwecję i kończąc epokę unii kalmarskiej. Barokowa transformacja XVII wiek przyniósł temu miejscu ogromne bogactwo i prestiż. Po sukcesach w wojnie trzydziestoletniej Sztokholm musiał stać się stolicą godną mocarstwa. Stare drewniane domy ustępowały miejsca murowanym rezydencjom arystokracji i bogatych kupców. W 1697 roku doszło do kolejnego zwrotnego punktu – pożaru twierdzy Tre Kronor. Ta katastrofa umożliwiła budowę obecnego Pałacu Królewskiego, dzieła Nicodemusa Tessina młodszego. Szwedzki architekt zaprojektował gmach w stylu rzymskiego baroku, odchodząc od średniowiecznej asymetrii na rzecz imperialnego porządku. Upadek i modernizacja W XIX i na początku XX wieku Gamla stan straciło swoją pozycję. Elity przeniosły się do nowszych dzielnic, a Stare Miasto stało się przeludnioną siedzibą nędzy z fatalnymi warunkami sanitarnymi. W latach 30. i 40. XX wieku poważnie rozważano wyburzenie znacznej części dzielnicy, aby zrobić miejsce dla szerokich dróg i nowoczesnej zabudowy. Jednak dzięki determinacji historyków i konserwatorów udało się uratować to dziedzictwo. Atrakcje Starego Miasta Dziś Stare Miasto jest najczęściej odwiedzaną dzielnicą Sztokholmu. Trudno się temu dziwić. Panuje tam wyjątkowa atmosfera, która bardziej niż z mroźną Skandynawią kojarzy się z południową Europą. Jakie atrakcje skrywa? Pałac Królewski Pałac Królewski w Sztokholmie to jeden z największych tego typu obiektów w Europie, który wciąż pełni swoją pierwotną funkcję jako oficjalna rezydencja monarchy. Choć obecny król Karol XVI Gustaw mieszka w pałacu Drottningholm, to właśnie tam koncentrują się najważniejsze funkcje polityczne, reprezentacyjne i ceremonialne szwedzkiej monarchii. Dla zwiedzających udostępniono kilka kluczowych sekcji: apartamenty królewskie – używane do oficjalnych przyjęć na cześć laureatów Nagrody Nobla. W tej części szczególnie wyróżnia się Galeria Karola XI; skarbiec – przechowuje regalia koronne, w tym koronę Eryka XIV z 1561 roku, berła i królewskie ordery; muzeum Tre Kronor – zlokalizowane w fundamentach dawnego zamku, pozwala zobaczyć autentyczne średniowieczne mury obronne o grubości dochodzącej do kilku metrów, które przetrwały pożar z 1697 roku; zbrojownię – skrywa wspaniałą kolekcję kostiumów koronacyjnych, zbroi i broni. Niezwykłym „spektaklem”, który przyciąga tłumy na pałacowy dziedziniec, jest ceremonia zmiany warty. Trwa około 40 minut i jest odprawiana codziennie, przez cały rok. W sezonie letnim paradzie towarzyszy orkiestra wojskowa, a konie i błękitne mundury żołnierzy tworzą scenografię jak z dawnych rycin. Warto wspomnieć, że uroczystości towarzyszy komentarz wygłaszany w języku szwedzkim i angielskim, co ułatwia turystom zrozumienie symboliki poszczególnych ruchów. Trzy wieże nad miastem W krajobrazie Starego Miasta wyraźnie zarysowują się sylwetki trzech historycznych kościołów, z których każdy reprezentuje inny aspekt szwedzkiej tożsamości. Najstarszą świątynią w Sztokholmie, wzmiankowaną już w 1279 roku, jest kościół św. Mikołaja, znany jako Storkyrkan. To miejsce koronacji, królewskich ślubów i pogrzebów. Najważniejszym artefaktem wewnątrz jest pochodząca z 1489 roku rzeźba św. Jerzego ze smokiem, przypisywana Berntowi Notkemu. Monumentalny, wykonany z dębu posąg jest nie tylko dziełem sztuki, ale i symbolem politycznym: św. Jerzy uosabia szwedzkiego regenta Stena Sture starszego, smok to duński najeźdźca, a ocalona księżniczka to miasto Sztokholm. Kościół św. Gertrudy stanowi historyczny symbol potęgi niemieckich kupców. Jego wieża, sięgająca 96 metrów, jest najwyższym punktem na wyspie Stadsholmen. Wnętrze świątyni olśniewa barokowym przepychem, szczególnie zaprojektowaną przez Nicodemusa Tessina starszego pozłacaną Galerią Królewską. Kurant kościoła dzwoni cztery razy dziennie, wypełniając wąskie uliczki Gamla Stan dźwiękiem tradycyjnych hymnów. Z kolei świątynia zlokalizowana na Riddarholmen to dawny kościół klasztorny franciszkanów. Od XVII wieku służy jako nekropolia królewska. Spoczywają tam niemal wszyscy monarchowie Szwecji, od Gustawa II Adolfa do Gustawa V. Świątynia nie pełni już funkcji parafialnej i jest udostępniana wyłącznie jako muzeum. Unikatowym elementem są herby kawalerów Orderu Serafinów, zawieszone na ścianach naw bocznych. Gdy umiera kawaler tego odznaczenia, jego herb jest uroczyście przenoszony do kościoła przy biciu dzwonów. Stortorget i Muzeum Nagrody Nobla Stortorget to najstarszy plac w Sztokholmie – miejsce handlu i straceń, które dziś jest kulturalnym centrum dzielnicy. Północną pierzeję zajmuje budynek dawnej Giełdy Papierów Wartościowych, w którym od 2001 roku mieści się Muzeum Nagrody Nobla. To niezwykłe miejsce oferuje fascynującą podróż przez wieki kreatywności. Zamiast tablic z faktami, zwiedzający mogą odkryć osobiste przedmioty laureatów i obejrzeć filmy przybliżające procesy odkrywcze, które doprowadziły do przełomów w nauce, literaturze i walce o pokój. Järnpojken i najwęższy zaułek Na niewielkim dziedzińcu za Kościołem Fińskim można zobaczyć najmniejszą rzeźbę w mieście. Patrzący na księżyc Żelazny Chłopiec (Järnpojken) ma zaledwie 15 cm wysokości. Lokalni mieszkańcy opiekują się nim z niezwykłą czułością – zimą dostaje ręcznie robione czapeczki i szaliki. Mårten Trotzigs Gränd to oficjalnie najwęższa ulica w Sztokholmie, mierząca w najciaśniejszym miejscu tylko 90 centymetrów szerokości. Składa się z 36 lub 37 kamiennych schodów łączących Västerlånggatan z Prästgatan. Zaułek był zamknięty przez sto lat. Otwarty ponownie w 1945 roku, stał się jednym z najczęściej fotografowanych miejsc na wyspie. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Szwedzi kochają ten dzień. Spędziłam Midsommar na tamtejszej wsi i zrozumiałam fenomen najkrótszej nocy w roku
Szwedzi na co dzień słyną z emocjonalnego dystansu i niemal chorobliwej powściągliwości. Istnieje jednak jeden weekend w roku, kiedy cały kraj zrzuca ten ciasny gorset, by w białych strojach i z wiankami na głowach tańczyć... „taniec małych żabek”. Oto kulisy Midsommar – święta pełnego absurdów, śledzi w pięciu marynatach i państwowego monopolu na procenty.
Spis treści: Szwedzki stół bez klopsików z Ikei. Jak smakuje autentyczne Midsommar? Polowanie na procenty. Szwedzki monopol i ucieczka przed kolejkami Ukryty azyl na Północy. Gdzie czas zwalnia bieg? Horror w pełnym słońcu. Jak Ari Aster rozbił romantyczny mit Midsommar? Magia wianków i pogańskie korzenie midsommarstång Ostatni akord lata przed długą zimą Ląduję na lotnisku w Sztokholmie w ciepłą, czerwcową noc. Z zamkniętymi oczami wiedziałabym, gdzie jestem. Jest cicho. Nikt nie biegnie, nikt nikogo nie pogania, nikt nie krzyczy. Światło nadal przypomina popołudnie. Zbliża się celebrowana hucznie jak Sylwester najkrótsza noc w roku. Nawet w Sztokholmie nie zrobi się naprawdę ciemno, a na północy kraju słońce nie zajdzie w ogóle. Szwedzki stół bez klopsików z Ikei. Jak smakuje autentyczne Midsommar? Wracam tu niemal co lato od dekady. Mieszkałam w Szwecji i nawet dziś, kiedy obowiązki rozrzucają mnie po innych częściach Europy, próbuję być tutaj właśnie w tym okresie. Bo Midsommar nie jest zwykłym świętem – jego korzenie sięgają epoki brązu i czasów Wikingów. To moment, w którym cały kraj nagle zmienia swój rytm. Pewnie jestem nieobiektywna, ale dla mnie nie ma nic bardziej magicznego niż nasycone kolory i zapach powietrza szwedzkiego lata. Kto czytał „Dzieci z Bullerbyn”, ten doskonale wie, o czym mowa. Dla milenialsów i starszego pokolenia X ta opowieść funkcjonowała często jako nieformalny „atlas kulturowy”, zanim większość z nas zobaczyła kraje nordyckie na żywo. Ta poukładana Północ wymaga jednak pragmatyzmu w działaniu. Pia, moja szwedzka przyjaciółka, z góry zadbała o menu. Choć co roku jemy praktycznie to samo, przygotowania niezmiennie wzbudzają spore emocje. Będzie tradycyjnie, smacznie i bardzo „instagramowo”, choć na stole nie pojawi się żaden z klasyków z Ikei. W menu królują śledzie w kilku marynatach, młode ziemniaki posypane koperkiem, łosoś, zapiekanka Västerbottenpaj, chrupkie pieczywo i obowiązkowo jordgubbar, czyli słodkie szwedzkie truskawki. W ubiegłym roku upiekłam szarlotkę, do której Pia ubiła śmietanę z dodatkiem lakrids (lukrecji). Od tamtej pory nie wyobrażam sobie tego deseru podanego w jakikolwiek inny sposób. Polowanie na procenty. Szwedzki monopol i ucieczka przed kolejkami W tym roku również nie przyjechałam z pustymi rękami. W Szwecji gościom po prostu nie wypada pojawić się bez drobnego wkładu we wspólne świętowanie. Nauczona doświadczeniem, jeszcze w strefie wolnocłowej zaopatrzyłam nas w zapas okazjonalnych bąbelków. Dzięki temu zaoszczędzę nie tylko korony, ale przede wszystkim cenny czas. Tuż przed Midsommar gigantyczne kolejki ustawiają się bowiem głównie w jednym miejscu: przed Systembolaget, czyli państwową siecią sklepów monopolowych, która od dekad ściśle reguluje sprzedaż alkoholu w kraju. Co ciekawe, tych sklepów jest naprawdę niewiele – w całej Szwecji funkcjonuje ich mniej niż placówek handlowych w samym Szczecinie. Godziny otwarcia są mocno ograniczone, a w weekendy i święta punkty są bezwzględnie zamknięte. To rygorystyczne rozwiązanie administracyjne, ale też stały element szwedzkiego pejzażu kulturowego. I choć w Szwecji obowiązuje całkowity zakaz reklamowania alkoholu, trudno oddzielić mocniejsze trunki od tradycji przesilenia letniego, wspólnego śpiewu i rytuału toastów. Droga z lotniska jest zupełnie pusta. To idealny moment i symboliczna „cisza przed burzą”. Już jutro po pracy każdy „porządny obywatel” będzie próbował za wszelką cenę wydostać się z miasta. W mgnieniu oka opustoszeje Sztokholm, Göteborg czy Malmö. Ukryty azyl na Północy. Gdzie czas zwalnia bieg? My też uciekamy z centrum do jednej z typowo letniskowych miejscowości, położonej godzinę jazdy samochodem na północ od stolicy. Jest tak mała, że próżno szukać jej na większości map. Zjeżdżamy z autostrady i wjeżdżamy w gęsty, sosnowy las. To tutaj czas jeszcze bardziej spowalnia swój bieg. Krajobraz zyskuje surowy urok – gdzieniegdzie pojawiają się charakterystyczne dla tego regionu formacje skalne. Drewniane pomosty skrzypią w rytm uderzeń fal, a łódki łagodnie kołyszą się przy brzegu. Wokół panuje atmosfera radosnego poruszenia: ktoś wnosi krzesła, ktoś inny rozstawia stoły, a na werandzie obok trwa już krojenie śledzi. W końcu dojeżdżamy na miejsce. Nasz sąsiad Ulf, który z wyglądu przypomina Świętego Mikołaja, a zimą troskliwie dokarmia sarny i ptaki, teraz energicznie kosi trawę i wbija niebiesko-żółte flagi wokół swojej działki. Warto wiedzieć, że w Szwecji flaga narodowa ma zupełnie inne znaczenie kulturowe niż w wielu krajach Europy Środkowej czy Wschodniej. Funkcjonuje ona przede wszystkim jako ciepły symbol lata, tradycji oraz folkhemmet – czyli idei wspólnotowego „państwa-domu” – daleki od jakichkolwiek przejawów agresywnego patriotyzmu. Po długiej, wyczerpującej zimie skandynawskie lato wydaje się czymś niemal nierealnym. Siedzimy na tarasie, a ja chłonę widoki. To wręcz niesamowite, że jeszcze dwa miesiące temu cała ta okolica wyglądała jak kadr z monochromatycznego, czarno-białego filmu. Dziś ten świat tętni życiem w umiarkowany, spokojny i kwintesencjonalnie szwedzki sposób. Wszystko to dzieje się w ramach harmonii, tylko po to, by już jutro cały kraj mógł zrzucać swój codzienny, ciasny gorset kulturowy i oddać się bezgranicznej zabawie. Horror w pełnym słońcu. Jak Ari Aster rozbił romantyczny mit Midsommar? Nieprzypadkowo to właśnie estetyka nordyckiego przesilenia stała się osią głośnego filmu „Midsommar” w reżyserii Ariego Astera. Dla globalnej publiczności był to moment pierwszego, tak intensywnego zetknięcia z wizualnym kodem skandynawskiego lata : nieskazitelną bielą lnianych sukienek, bogactwem polnych kwiatów, ceremonialnymi stołami ustawionymi pośród soczystej zieleni oraz specyficznym światłem, które niemal całkowicie znosi granicę między dniem a nocą. Reżyser wykorzystał tę unikatową ikonografię nie jako egzotyczne tło, lecz jako pełnoprawny, głęboki język opowieści. Paradoks tego filmu polega na tym, że jego groza nie rodzi się z mroku, ale z nadmiaru światła. To zresztą fascynujący trop kulturowy, ponieważ współczesny obraz Midsommar sam w sobie jest w dużej mierze precyzyjną konstrukcją estetyczną. Już XIX-wieczni szwedzcy romantycy świadomie budowali sielankową wizję kraju harmonijnie zespolonego z naturą – ludowego, spokojnego i głęboko zanurzonego w cykliczności pór roku. Film Astera brutalnie rozszczelnia ten mit. Pokazuje bowiem, jak cienka bywa granica między wspólnotowym rytuałem a społeczną presją, między folklorem a niebezpiecznym kultem oraz między idyllicznym pejzażem a pierwotnym, ludzkim lękiem. Magia wianków i pogańskie korzenie midsommarstång Rano idę popływać w jeziorze. W tym czasie Pia uplata dla nas wianki z maków, chabrów i rumianków. Część zebranych kwiatów z godnie z tradycją włożymy pod poduszki – legenda głosi, że dzięki temu w nocy przyśni nam się przyszła miłość. Szykujemy się do wyjścia i zakładamy białe, haftowane stroje, które udało mi się upolować w second-handzie w absolutnie idealnym stanie. Głównym punktem świętowania jest polana, w której centrum stoi midsommarstång – wysoki słup opleciony brzozowymi gałęziami oraz liśćmi. Choć dziś traktuje się go jako niewinną, ludową dekorację, wielu badaczy wskazuje, że jego korzenie mogą sięgać dawnych rytuałów płodności. W ujęciach porównawczych bardzo często łączy się go również z germańską tradycją słupów majowych, które w średniowieczu zyskały ogromną popularność jako nieodłączny element wiosenno-letnich świąt ludowych. Dzisiaj nie jest to jednak odpowiedni moment na historyczne debaty. Tradycja to tradycja! Rozkładamy nasz koc piknikowy w przyjemnym cieniu i nalewamy pierwszego snapsa. Chwilę później z głośników rozbrzmiewa „Små grodorna”, czyli słynna szwedzka piosenka o małych żabkach. Na ten jeden znak dorośli i dzieci zaczynają wspólnie podskakiwać wokół słupa, trzymając dłonie przy głowach imitując żabie uszy. To dokładnie ten moment, w którym każdy obcokrajowiec natychmiast rozumie mój wcześniejszy, przydługi wstęp o logistyce alkoholowej – bez odpowiedniego animuszu mało który dorosły odważyłby się na ten taniec. Z boku wygląda to absolutnie absurdalnie i... właśnie dlatego tak doskonale działa. W kraju, który na co dzień słynie z ogromnego dystansu społecznego, nagle wszyscy bawią się w najlepsze. To jedna z tych nielicznych, unikatowych chwil, kiedy szwedzka powściągliwość całkowicie znika. Czas płynie szybciej, wjeżdża kolejny snaps. Gdzieś obok rozbawiona grupa intonuje tradycyjne „Helan går” w iście operowym stylu. Cała wioska błyskawicznie się integruje. Sąsiedzi, którzy przez resztę roku wymieniali ze sobą jedynie zdawkowe skinienia głową, teraz rozmawiają na absolutnym luzie, żartują i flirtują. To prawdopodobnie jedyny moment w roku, kiedy w Szwecji bezwzględnie obowiązuje small talk. Ostatni akord lata przed długą zimą Wspólna zabawa na świeżym powietrzu przeciąga się do późnych godzin nocnych, aż w końcu mniejsze podgrupy powoli przenoszą się na przytulne werandy. Resztki jedzenia trafiają do lodówki, a ja wykorzystuję tę magiczną, jasną noc na długi, samotny spacer. To już ostatni moment, by w ciszy posłuchać czystego śpiewu kukułki i drozda. Od teraz, aż do końca lipca, cały kraj będzie funkcjonował wyłącznie w niespiesznym trybie wakacyjnym. Czar jednak pryśnie niezwykle szybko – już od sierpnia Szwecja zacznie mentalnie żyć przygotowaniami do kolejnej, długiej zimy. I nie ma w tym przesady: to właśnie wtedy na sklepowych wystawach, tuż obok letnich sukienek, zaczną pojawiać się pierwsze grube, wełniane okrycia… Źródło: National Geographic Traveler
Sztokholmskie muzeum Vasa kryje niegdyś najpotężniejszy okręt wojenny świata. Zatonął przepłynąwszy zaledwie 1300 m
Mówiąc o statkach, które zatonęły podczas dziewiczego rejsu, zwykle przychodzi nam do głowy Titanic, który zatonął po niespełna pięciu dniach od wyjścia z portu. Mający symbolizować potęgę militarną Szwecji okręt Vasa nie miał nawet tyle szczęścia. Zatonął już w sztokholmskim porcie i spędził na jego dnie 333 lata. Gdy go w końcu wyciągnięto, zbudowano dla niego specjalne muzeum.
Spis treści: Pływająca forteca Błędy konstrukcyjne Dziewiczy rejs Szwedzki program Apollo 10 sierpnia 1628 roku był spokojnym, idealnym na wodowanie dniem. Z południowego zachodu wiał lekki wiatr i wszystko wskazywało, że szwedzka marynarka wojenna zyskuje właśnie najpotężniejszą broń w swoim arsenale. Pływająca forteca Król Szwecji Gustaw II Adolf, kuzyn Zygmunta III Wazy, był entuzjastą artylerii. Dlatego jego flagowy okręt musiał być solidnie wyposażony w działa. W swój pierwszy rejs wyruszył z 64 działami. Jednak ze względu na opóźnienia w dostawie dział, osiem furt działowych pozostało pustych. Główne uzbrojenie stanowiło 48 dział 24-funtowych (historyczna kategoria) – potężnych, brązowych armat strzelających kulami o wadze około 10 kg. Na górnym pokładzie znajdowały się mniejsze działa: osiem 3-funtowych (1,25 kg) oraz sześć tzw. stormstycken – krótkich dział o cienkich ściankach, używanych do rażenia załogi przeciwnika na krótkim dystansie. Jednorazowo działa Vasy mogły wystrzelić salwą burtową z aż 250 kilogramów amunicji – około cztery razy więcej niż typowy szwedzki okręt wojenny lat 20. XVII wieku i dwa razy więcej niż największe jednostki innych flot północnoeuropejskich. Gdy ciężkie żelazne kule opuszczały lufy, osiągały prędkość zbliżoną do prędkości dźwięku. Przez krótką chwilę Vasa był najpotężniej uzbrojonym okrętem na Bałtyku – jeśli nie na świecie. Był pływającą fortecą budzącą grozę od Tallinna (dawniej Reval) po Kopenhagę. Błędy konstrukcyjne Statek był też bogato zdobiony, miał specjalną komnatę królewską. Jednakże – jak niespełna trzy wieki później Titanic – jego piękno i potęga nie szły w parze z perfekcyjnością konstrukcji. Chociaż projektant statku, Henrik Hybertsson, był doświadczonym szkutnikiem, nie miał praktyki w budowie tak wielkich i potężnie uzbrojonych okrętów. W tamtych czasach nie istniały jeszcze metody matematyczne pozwalające przewidzieć stabilność statku – opierano się na doświadczeniu. Górna część kadłuba Vasy była zbyt wysoka i za ciężka w stosunku do części podwodnej. Środek ciężkości znajdował się zbyt wysoko, przez co nawet lekki wiatr powodował groźne przechyły. Było to widoczne już w dniu katastrofy – a niektórzy podejrzewali to jeszcze przed wypłynięciem. Dzień zwodowania okrętu rozpoczął się nabożeństwem. W całym mieści panowała świąteczna atmosfera. Po licznych opóźnieniach, problemach z dostawami dział i zmianie kapitana, świeżo wyposażona Vasa stała zakotwiczona poniżej sztokholmskiego zamku, z działami na pokładzie i załogą na stanowiskach. Nabrzeże było pełne ludzi, a woda roiła się od małych łodzi z widzami, którzy chcieli zobaczyć, jak potężna machina wojenna wypływa ze stolicy. Jednak to, co zaczęło się nabożeństwami i świąteczną atmosferą, zakończyło się wodnym grobem. Sam statek zwodowano wczesnym popołudniem. Dziewiczy rejs W dziewiczy rejs statku pozwolono załodze zabrać rodziny. Goście – w tym kobiety i dzieci – mieli wysiąść w twierdzy Vaxholm Fortress, zanim okręt popłynie dalej do letniej bazy floty na wyspie Älvsnabben. Tam miał pełnić funkcję okrętu flagowego eskadry rezerwowej, oczekując na rozkazy – czy wzmocnić blokadę Gdańska w wojnie z Rzecząpospolitą Obojga Narodów, czy dołączyć do sił chroniących Stralsund. Dopiero wtedy na pokład mieli wejść żołnierze piechoty morskiej – około 300 ludzi. Nigdy jednak tam nie dotarli. Vasa odbiła od brzegu między godziną czwartą a piątą po południu. Ponieważ wiatr wiał z południa, statek musiał być przeciągany przy pomocy kotwic wzdłuż nabrzeża aż do miejsca znanego dziś jako Slussen. Tam mógł złapać prąd wodny prowadzący przez port. Gdy tak się stało, odwiązano ostatnie liny, postawiono cztery z dziesięciu żagli i oddano salut. Pod klifami Södermalm wiatr był słaby – statek dryfował, słabo reagując na ster. Niewielki podmuch przechylił go na lewą burtę, ale powoli wrócił do pionu. Jednak gdy okręt minął przesmyk przy Tegelviken, silniejszy podmuch przechylił go tak bardzo, że woda zaczęła wlewać się przez otwarte furty działowe na dolnym pokładzie. Vasa zaczęła tonąć. Na pokładzie wybuchła panika. Kapitan Söfring Hansson rozkazał zluzować żagle i zamknąć furty działowe. Wiceadmirał Erik Jönsson zbiegł pod pokład, by sprawdzić działa. Wielu ludzi rzuciło się do wody, inni próbowali wydostać się po przechylonych drabinach. W ciągu kilku minut statek spoczął na dnie na głębokości 32 metrów. Maszty wystawały ponad powierzchnię – część ludzi chwyciła się ich, inni zostali podjęci przez łodzie towarzyszące. Niektórzy dopłynęli do brzegu wyspy Beckholmen. Zginęło około 30 osób, głównie uwięzionych wewnątrz statku. Był to triumf, który zakończył się sromotną porażką. W Sztokholmie zapanowała żałoba. Szwedzki program Apollo W kwietniu 1961 roku grupa nurków i archeologów zanurzyła się w czarnej mazi wypełniającej Vasę. Statek został opróżniony z wody przy pomocy trzech ogromnych pomp. Prace trwały dziesięć dni, a w ich trakcie nurkowie badali kadłub i uszczelniali przecieki. 4 maja okręt został odholowany do suchego doku Gustawa V na wyspie Beckholmen. Tam odłączono go od barek podnoszących i unosząc się już na własnym kilu, wpłynął do doku, osiadając na specjalnie zbudowanym betonowym pontonie. Całą skomplikowaną i kosztowną procedurę media nazwały szwedzkim programem Apollo. Ponieważ podobnie, jak w przypadku Apollo, celem było dokonanie czegoś, co wielu uważało za niemożliwe: wydobycie w całości XVII-wiecznego okrętu wojennego z dna morza. Nawet dziś wiele osób pamięta, gdzie byli w chwili, gdy Vasa po 333 latach w ciemności w końcu wynurzyła się z głębin. Tym bardziej, że zupełnie jak w dniu zwodowania, wydobycie statku z dna przyciągnęło tłumy. Wrak został przetransportowany do tymczasowej hali zwanej „Wasavarvet”, gdzie prowadzono jego konserwację przez kilkadziesiąt lat. Muzeum Vasa zbudowano dopiero w latach 80. ubiegłego wieku. Znajduje się ono przy Galärvarvsvägen 14, na wyspie Djurgården w Sztokholmie, nieopodal muzeum ABBA. Jest najczęściej odwiedzanym muzeum w całej Skandynawii. Tylko w 2024 roku odwiedziło je ponad 1,25 miliona gości. Bilet wstępu kosztuje 195–240 koron (76–94 zł), osoby poniżej 18. roku życia nie płacą. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najdłuższa podróż pociągiem w UE stanie się możliwa. Nowa trasa połączy północ z południem Europy
Latem tego roku ma zostać uruchomione nowe połączenie kolejowe, które może otworzyć możliwość odbycia jednej z najdłuższych podróży pociągiem w Unii Europejskiej. Finlandia planuje bowiem pierwsze transgraniczne połączenie kolejowe, które połączy ją bezpośrednio z europejską siecią kolejową na kontynencie.
Choć coraz więcej podróżnych wybiera kolej jako alternatywę dla lotów, w przypadku Finlandii takie rozwiązanie przez lata było ograniczone. Brak bezpośrednich połączeń z resztą Europy sprawiał, że podróż pociągiem wymagała skomplikowanych przesiadek lub łączenia różnych środków transportu. Wkrótce ma się to jednak zmienić. Jak wskazują eksperci rynku kolejowego, nowe połączenie może umożliwić jedną z najdłuższych tras kolejowych w obrębie Unii Europejskiej, znacząco ułatwiając podróżowanie na północ kontynentu. Nowe połączenie Finlandia-Szwecja. Kluczowy krok dla kolei w UE Planowane uruchomienie połączenia kolejowego między fińskim Tornio a szwedzką Haparandą ma przełamać wieloletnią barierę infrastrukturalną, która dotąd uniemożliwiała płynne podróżowanie koleją między Finlandią a resztą Europy. Choć oba miasta dzieli zaledwie kilka kilometrów, a linia kolejowa istnieje od lat, różnice w rozstawie torów skutecznie blokowały bezpośrednie połączenia. W Finlandii obowiązuje bowiem szeroki rozstaw szyn (1524 mm), będący spuścizną czasów Imperium Rosyjskiego, podczas gdy w Szwecji – podobnie jak w większości Europy – stosuje się standard 1435 mm. Rozwiązaniem okazało się stworzenie sprawnego systemu przesiadkowego na granicy, który eliminuje konieczność kosztownej przebudowy całej infrastruktury. Kluczową rolę odgrywa tu zmodernizowana, historyczna stacja w Haparandzie, zlokalizowana pomiędzy torami obu systemów, pełniąca funkcję naturalnego węzła łączącego dwie sieci kolejowe. – Fińskie pociągi VR zatrzymają się na stacji Tornio C, a następnie zakończą bieg w Haparandzie – tłumaczył w rozmowie z fińskimi mediami Sampo Kangastalo, dyrektor ds. rozwoju w Tornio. Dodał również, że aby przesiąść się z pociągów VR do szwedzkich pociągów Norrtåg, „wystarczy przejść przez budynek stacji – to proste”. Dzięki temu podróżni będą mogli w praktyce kontynuować podróż bez większych utrudnień, mimo technicznych różnic między systemami. Porozumienie podpisane między Finlandią a Szwecją obejmuje zarówno kwestie finansowania, jak i organizacji ruchu, co ma znacząco usprawnić przepływ pasażerów oraz zwiększyć dostępność regionu przygranicznego. Władze podkreślają, że inwestycja wpisuje się w szerszą strategię rozwoju transportu kolejowego i wzmacniania połączeń międzynarodowych w północnej Europie. Zgodnie z zapowiedziami inauguracja połączenia ma nastąpić pod koniec czerwca. Tym samym będzie to pierwsze od 2022 roku (kiedy zawieszono ruch kolejowy do Rosji) regularne połączenie międzynarodowe obsługiwane przez fińskich przewoźników. Najdłuższa podróż pociągiem w UE. Nowa trasa otwiera Europę Północną Uruchomienie nowego połączenia kolejowego na północy Europy może w praktyce umożliwić odbycie jednej z najdłuższych podróży pociągiem w granicach Unii Europejskiej. Jak wskazuje niezależny ekspert kolejowy Jon Worth, połączenie to otwiera możliwość przejazdu z dalekiej północy Finlandii aż na południowo-zachodni kraniec kontynentu. – O ile wiem, podróż z Kolari w Finlandii do Lagos w Portugalii jest najdłuższą podróżą, jaką można odbyć wieloma pociągami w obrębie UE – podkreślił w rozmowie z fińskimi mediami. Nowa konfiguracja tras ma jednak znaczenie nie tylko symboliczne, lecz także praktyczne. Szczególnie zyskują na niej północne regiony Finlandii, takie jak Rovaniemi czy Oulu, które dotąd pozostawały słabiej skomunikowane z europejską siecią kolejową. Alternatywą dla dotychczas popularnych połączeń promowych (na przykład między Helsinkami a Sztokholmem, które trwają około 18 godzin) może stać się podróż koleją, zajmująca niewiele ponad dobę. Choć czas przejazdu jest dłuższy, dla wielu podróżnych kluczowe znaczenie ma możliwość przemieszczania się w sposób bardziej ciągły, bez konieczności zmiany środka transportu na prom. W efekcie nowe połączenie wpisuje się w szerszy trend rozwoju europejskich tras kolejowych, które stopniowo zaczynają konkurować z innymi formami podróży nie tylko pod względem ekologii, ale również dostępności i elastyczności planowania trasy. Źródła: Euronews, Travel and Tour World, Railway Supply Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To koniec bezmyślnego zwiedzania. Szwedzkie miasto mówi „stop” turystyce selfie
Turystyka selfie opanowała wiele najpopularniejszych miejsc na świecie. Podróżni potrafią spędzać godziny w kolejkach tylko po to, by zrobić zdjęcie, często bez głębszego zainteresowania odwiedzanym miejscem. Teraz jedno ze szwedzkich miast postanowiło odwrócić ten trend i zaproponować zupełnie inne podejście do podróżowania.
Współczesne inspiracje podróżnicze coraz częściej okazują się powierzchowne i powtarzalne, ponieważ opierają się na tych samych, starannie wyselekcjonowanych zdjęć krążących w mediach społecznościowych. To właśnie one w dużej mierze kształtują dziś wybory turystów, wyprzedzając tradycyjne przewodniki czy kampanie reklamowe. W efekcie wiele miejsc zaczyna wyglądać identycznie – nie dlatego, że takie są w rzeczywistości, lecz dlatego, że oglądamy je przez filtr tych samych kadrów i trendów. Coraz częściej podróże sprowadzają się do odtwarzania popularnych ujęć, a nie do autentycznego poznawania miejsca. W odpowiedzi na to zjawisko szwedzka Uppsala proponuje nową koncepcję turystyki, opartą na ciekawości, refleksji i realnym doświadczeniu, zamiast szybkiego oraz powierzchownego zwiedzania. Na czym polega „IQ tourism” w Uppsali i jak zmienia sposób podróżowania? Jeszcze nie tak dawno podróżowanie kojarzyło się przede wszystkim z odkrywaniem nowych miejsc, zdobywaniem wiedzy i poznawaniem kultury. Dziś coraz częściej sprowadza się do powielania tych samych kadrów znanych z mediów społecznościowych. Właśnie przeciwko temu zjawisku zaczęła działać szwedzka Uppsala, która wprowadziła program „IQ tourism”, czyli „turystyka IQ”. Inicjatywa, rozwijana przez Destination Uppsala, ma na celu odejście od modelu podróży opartego na szybkim „zaliczaniu” atrakcji i robieniu zdjęć, na rzecz bardziej świadomego i pogłębionego doświadczenia. Zamiast kierować turystów wyłącznie do najbardziej rozpoznawalnych punktów, miasto promuje miejsca i aktywności oferujące kontekst, wiedzę oraz możliwość refleksji. Symboliczne „IQ” ma podkreślać, że kluczowa staje się ciekawość, dociekliwość i chęć rzeczywistego zrozumienia odwiedzanego miejsca. – Chcemy, aby ciekawość była głównym powodem przyjazdu do Uppsali. To odejście od podróżowania polegającego na odhaczaniu atrakcji na rzecz doświadczeń, które niosą znaczenie, kontekst i pozwalają w pełni zrozumieć odwiedzane miejsce – podkreśla Helena Bovin z Destination Uppsala. Program wpisuje się przy tym w szersze trendy, takie jak slow travel, w których liczy się jakość przeżyć, a nie ich liczba. Uppsala, jako miasto o silnych tradycjach akademickich i intelektualnych, wykorzystuje swoje dziedzictwo, aby przyciągnąć turystów zainteresowanych historią, nauką i kulturą. W ramach inicjatywy przygotowano specjalne rekomendacje i trasy opracowane przez kuratorów, które prowadzą między innymi przez miejsca związane z przełomowymi odkryciami, lokalnym rzemiosłem czy mniej oczywistymi, często pomijanymi elementami miejskiej tożsamości. Co warto zobaczyć w Uppsali? Miasto nauki, historii i nietypowych atrakcji Uppsala nie bez powodu stała się miejscem realizacji tej koncepcji – to jedno z najważniejszych centrów nauki i historii w Szwecji, którego charakter wyraźnie wykracza poza typowe wyobrażenie o turystycznej destynacji. Miasto jest siedzibą najstarszego uniwersytetu w kraju, założonego w 1477 roku, z którym związany był m.in. Anders Celsius, twórca skali temperatury. Ślady tej naukowej tradycji można odnaleźć choćby w Gustavianum, gdzie prezentowane są unikatowe zbiory, w tym historyczne instrumenty badawcze oraz XVII-wieczny teatr anatomiczny. Jednocześnie Uppsala pozostaje miejscem wyjątkowo dynamicznym – ok 20-25% mieszkańców stanowią studenci, co sprawia, że życie akademickie realnie przenika codzienność miasta i nadaje mu charakter otwarty na debatę, wiedzę i wymianę myśli. Na tym jednak oferta leżącego około 70 km na północ od Sztokholmu miasta się nie kończy. W jego otoczeniu znajduje się bowiem Gamla Uppsala, czyli obszar o ogromnym znaczeniu historycznym, związany z epoką wikingów i dawnymi wierzeniami nordyckimi, gdzie można zobaczyć monumentalne kurhany i poznać rytuały sprzed ponad tysiąca lat. Równolegle rozwijane są bardziej współczesne formy doświadczeń – od interaktywnych przestrzeni artystycznych i warsztatów, po miejsca zachęcające do uważnej obserwacji i odkrywania mniej oczywistych warstw miasta. Wśród nich znajdują się zarówno historyczne detale ukryte w architekturze, jak i instalacje artystyczne rozmieszczone w przestrzeni miejskiej, które łatwo przeoczyć przy powierzchownym zwiedzaniu. Całość uzupełnia mobilna wieża widokowa, której lokalizacja zmienia się w ciągu roku – zamiast kierować wzrok na najbardziej znane panoramy, zachęca do dostrzegania tego, co zwykle pozostaje niezauważone. Źródła: Visit Sweden, Euronews, Daily Mail Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Europejski kraj rozdaje pięć ze swoich 267 570 wysp. Jak zdobyć jedną z nich?
Własna wyspa przez lata pozostawała symbolem luksusu dostępnego wyłącznie dla najbogatszych. Tym razem jednak jeden z europejskich krajów postanowił odwrócić tę narrację i oddać kilka swoich wysp w ręce zwykłych ludzi. To nie konkurs dla milionerów, lecz nietypowa inicjatywa, która pozwala na pewien czas przejąć kontrolę nad fragmentem natury i doświadczyć życia w całkowitej izolacji.
W dobie nieustannego pośpiechu, nadmiaru bodźców i cyfrowego przeciążenia coraz więcej osób poszukuje miejsc, które pozwalają naprawdę się wyciszyć. Odpowiedzią na te potrzeby stają się nie tylko popularne wyjazdy typu wellness, lecz także bardziej nieoczywiste formy wypoczynku, skupione na prostocie i bliskości natury. Właśnie w tym kontekście pojawiła się inicjatywa ze Szwecji, która dysponuje setkami tysięcy wysp rozsianych wzdłuż swojego wybrzeża. Teraz pięć z nich ma zostać udostępnionych osobom, które chcą na własnej skórze przekonać się, czym jest prawdziwa cisza, odosobnienie i życie z dala od codziennego zgiełku. Szwecja rozdaje wyspy. Jak zdobyć jedną z nich na rok? Szwecja, która dysponuje aż 267 570 wyspami rozsianymi po Morzu Bałtyckim i Zatoce Botnickiej, postanowiła wykorzystać ten unikatowy potencjał w nietypowy sposób. W ramach inicjatywy promowanej przez Visit Sweden pięć osób otrzyma roczne prawo do korzystania z wybranych, bezludnych wysp. Nie chodzi jednak o przekazanie własności – zwycięzcy otrzymują certyfikat użytkowania, który pozwala im przez 12 miesięcy traktować wyspę jak swoją prywatną przestrzeń, bez ingerencji w jej naturalny charakter i bez prawa do jakiejkolwiek zabudowy czy ingerencji w środowisko. To propozycja skierowana nie do inwestorów czy kolekcjonerów nieruchomości, lecz do tych, którzy szukają doświadczenia całkowitego odosobnienia i kontaktu z dziką przyrodą. Program obejmuje również pokrycie kosztów podróży – laureaci wraz z osobą towarzyszącą otrzymają vouchery na przelot do Szwecji, ważne w okresie od czerwca 2026 do maja 2027 roku. Sama inicjatywa ma jednak wyraźnie symboliczny i skupiony na doświadczeniu charakter – udostępniane wyspy to w większości surowe, skaliste fragmenty lądu, pozbawione infrastruktury, wymagające odpowiedniego przygotowania oraz gotowości na życie w prostych warunkach, z dala od udogodnień cywilizacyjnych. Aby wziąć udział w konkursie, należy mieć ukończone 18 lat i przygotować jednominutowe nagranie wideo w formacie pionowym (9:16), w którym uczestnik przekonująco uzasadni, dlaczego to właśnie on powinien otrzymać własną szwedzką wyspę. Organizatorzy podkreślają, że liczy się kreatywność i autentyczność – mile widziane są zarówno osobiste historie, jak i nieszablonowe pomysły na wykorzystanie takiej przestrzeni. Materiał należy przesłać za pośrednictwem formularza online do 17 kwietnia 2026 roku (do godz. 23:59 czasu środkowoeuropejskiego), a dodatkowym atutem może być jego publikacja w mediach społecznościowych z oznaczeniem @visitsweden i hashtagiem #YourSwedishIsland, co zwiększa widoczność zgłoszenia i – potencjalnie – szanse na wygraną. Jakie wyspy można wygrać? Pięć surowych miejsc na mapie Szwecji Do dyspozycji zwycięzców oddanych zostanie pięć wysp rozsianych w różnych częściach Szwecji: Tjuvholmen, Medbådan, Skötbådan, Storberget oraz Marsten. Każda z nich reprezentuje inny typ krajobrazu i doświadczenia – od leśnych wysepek na jeziorach, przez skaliste szkierowe formacje, aż po niemal całkowicie odsłonięte fragmenty lądu na otwartym morzu. To nie są pocztówkowe kurorty ani przygotowane pod turystów przestrzenie, lecz miejsca w dużej mierze nietknięte, gdzie natura pozostaje dominującą siłą. Marsten, położona w pobliżu Falkenberg, to surowa, niemal ascetyczna wyspa, gdzie jasne skały kontrastują z otwartym niebem i chłodnymi wodami Kattegatu. Z kolei Storberget, mimo swojej nazwy sugerującej „wielką górę”, jest raczej płaską, granitową formacją wystawioną na działanie wiatru i fal, oferującą doświadczenie pełnej ekspozycji na żywioły. Skötbådan ma zupełnie inny charakter – to niska, skalista wyspa o przemysłowej przeszłości, związanej z połowami śledzi, dziś będąca spokojnym miejscem obserwacji życia morskiego. Medbådan wyróżnia się natomiast bardziej zróżnicowaną rzeźbą – jej centralna część porośnięta jest świerkami i sosnami, tworząc naturalne schronienie przed wiatrem i przestrzeń do eksploracji szkierów. Najbardziej zielona z całej piątki, Tjuvholmen, otoczona jest lasami iglastymi i liściastymi, a jej brzegi stanowią siedlisko licznych ptaków morskich, w tym rybitw i orłów bielików. Choć każda z wysp znajduje się w relatywnej bliskości lądu i większych miejscowości, żadna nie oferuje infrastruktury turystycznej w klasycznym rozumieniu. To przestrzenie wymagające samodzielności, planowania i gotowości na kontakt z naturą w jej pierwotnej formie. Jednocześnie ich lokalizacja pozwala – w razie potrzeby – wrócić do cywilizacji, skorzystać z lokalnej gastronomii czy zaplecza noclegowego. W praktyce oznacza to wyjątkową równowagę między izolacją a dostępnością, która stanowi sedno całej inicjatywy. Źródło: Condé Nast Traveller, Visit Sweden Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tam, gdzie Dania spotyka Szwecję. Pokonałam najbardziej ikoniczną przeprawę Europy
Most nad Sundem to ikona. Można traktować go jak zwykłą przeprawę, drogę do celu, ale można też zaplanować wokół niego zwiedzanie Malmö i Kopenhagi. Postanowiłam pójść tym tropem i część zimowego pobytu w tych dwóch skandynawskich miastach poświęcić Øresundsbron.
Spis treści: Most nad Sundem: nie było żadnego „serialowego” morderstwa 57 metrów nad wodą Most po duńsku, czyli długi spacer plażą Most po szwedzku, czyli urokliwe Sibbarp Most nad Sundem – co warto wiedzieć przed podróżą Jeszcze chwila i słynny most nad Sundem będę mieć niemal na wyciągnięcie ręki. Dzięki uprzejmości kapitana promu Finnlines moment przepłynięcia pod konstrukcją mogę obserwować z mostku kapitańskiego i górnego pokładu. Pozostali pasażerowie mają równie dobry widok z tarasu na niższym pokładzie. Mimo zimnego wiatru część z nich wyszła na zewnątrz. Most nad Sundem: nie było żadnego „serialowego” morderstwa Niespełna godzinę temu ruszyliśmy z Malmö i płyniemy w kierunku Świnoujścia. Załoga wygląda na zrelaksowaną. – To trudne? – dopytuję kapitana. – Przepłynięcie pod mostem? Nie. Częściej martwimy się, że głębokość w tym miejscu nie jest zbyt duża, niż tym, że nie zmieścimy się pod mostem – odpowiada z uśmiechem kapitan Henry Brandt. Zza gęstych, szarych chmur przebija słońce. Jakby na zamówienie, na chwilę promienie oświetlają most. Wychodzę na pokład. Zaledwie przedwczoraj siedziałam w pociągu, który wiózł mnie mostem z Kopenhagi do Malmö. Teraz oglądam ikoniczną przeprawę z zupełnie innej perspektywy. Widząc moją ekscytację, Birgitta Rosander z załogi pyta, czy kojarzę serial o moście. Oczywiście. Jestem nawet przygotowana. Wyciągam telefon i włączam muzykę. „Echoes start as a cross in you, Trembling noises that come too soon…” Na mostku kapitańskim rozbrzmiewają pierwsze takty utworu „Hollow Talk”, tytułowej piosenki serialu „Most nad Sundem”. Birgitta się uśmiecha i przyznaje, że uwielbia ten serial. Patrzę na most i myślę: magiczny moment. Fani skandynawskich kryminałów wiedzą, o co chodzi. W pierwszym odcinku serialu ciało zostaje znalezione dokładnie na granicy między Danią a Szwecją, przebiegającej przez środek mostu. Szwedzka policjantka i duński inspektor prowadzą wspólne śledztwo, a sama przeprawa – choć jest tylko tłem wydarzeń – stała się dzięki międzynarodowej produkcji ikoną popkultury. W rzeczywistości nie doszło tu do zdarzenia identycznego jak w serialu. Most funkcjonuje jednak już ponad 25 lat i – jak każda duża infrastruktura – był miejscem różnych incydentów czy wypadków. Serialowa scena pozostaje jednak fikcją, która mocno działa na wyobraźnię. 57 metrów nad wodą Po duńsku most nazywa się Øresundsbroen, po szwedzku Öresundsbron. Oficjalna nazwa – Øresundsbron – jest hybrydą łączącą oba języki, tak jak konstrukcja łączy dwa kraje. Most został oficjalnie otwarty 1 lipca 2000 roku i był pierwszym stałym połączeniem drogowym między Danią a Szwecją. Wcześniej przez cieśninę Sund kursowały wyłącznie promy. Przeprawa to w rzeczywistości cały system inżynieryjny: most wantowy z głównym przęsłem o długości 490 metrów, sztuczna wyspa Peberholm (utworzona specjalnie na potrzeby inwestycji i pozostawiona naturze) oraz podmorski tunel Drogden po stronie duńskiej. Sam most ma dokładnie 7845 metrów długości, a cały system – wraz z wyspą i tunelem – liczy niemal 16 kilometrów. Linia kolejowa znajduje się na dolnym poziomie, natomiast autostrada E20 biegnie nad nią. Pylony mostu mają 204 metry wysokości, a prześwit pod konstrukcją wynosi 57 metrów nad poziomem morza, co umożliwia swobodny ruch dużych jednostek pływających. Z perspektywy pasażera promu ta odległość wydaje się zaskakująco niewielka. Podróżując między Malmö a Kopenhagą, postawiłam jednak na transport publiczny. To wybór wielu mieszkańców obu miast. Pociągi kursują często, a pasażerowie zdają się nie zwracać już uwagi na wyjątkowość przeprawy – dla większości to codzienność. Granica państw przebiega w połowie konstrukcji: w jednej chwili, pędząc pociągiem, zmieniasz kraj. Bilet z Malmö do Kopenhagi kosztuje około 120 koron szwedzkich, w zależności od taryfy i rodzaju biletu. Mało kto na co dzień myśli o tym, że obiekt należy do najbardziej monitorowanych mostów w Europie. Funkcjonuje tu wspólne centrum operacyjne Danii i Szwecji, kontrolujące warunki pogodowe, natężenie ruchu oraz kwestie bezpieczeństwa. Silny wiatr czy trudne warunki atmosferyczne mogą prowadzić do czasowych ograniczeń dla niektórych pojazdów. Most po duńsku, czyli długi spacer plażą Zimowa Kopenhaga kusi wieloma atrakcjami: znakomitymi muzeami, dobrą kuchnią, słynnym parkiem rozrywki Tivoli czy popularnym wśród mieszkańców morsowaniem i saunowaniem. Chętnie korzystam z tych możliwości, ale obowiązkowo planuję też spacer najdłuższą kopenhaską plażą – Amager Strandpark. To miejsce z urokliwą promenadą i widokiem na most nad Sundem. Zimą idealne na spokojny spacer, przejażdżkę rowerem czy bieganie, ale też – dla odważnych – na zimną kąpiel. Amatorów morsowania spotykam co chwilę. Winter bathing połączony z relaksem w saunie jest tu niemal stylem życia. Mimo chłodu Amager Strandpark przyciąga mieszkańców. Łatwo tu dotrzeć metrem. Mijam biegaczy i osoby spacerujące z psami. Staję nad wodą i patrzę w kierunku mostu, który w dżdżystej, zimowej pogodzie tonie w szarej mgle. Nad cieśniną przelatuje samolot zmierzający do lądowania na lotnisku Kopenhaga–Kastrup. Most łączy Malmö z wyspą Amager, na której znajduje się Kastrup – kopenhaskie lotnisko. Amager Strandpark pozwala zwolnić i cieszyć się chwilą bez pośpiechu. Widok na wodę i most w oddali działa kojąco. Surowy, nordycki klimat dodaje temu miejscu wyjątkowego charakteru. Jeśli jednak ktoś chciałby zobaczyć most wyraźnie i z bliska od strony duńskiej, warto wybrać się do Dragør Harbour – niewielkiego, historycznego portu rybackiego położonego niedaleko wjazdu na most. Z portu widać początek konstrukcji, pylony i przęsła, a także startujące z pobliskiego lotniska samoloty. Do Dragør można dotrzeć metrem do Kastrup, a następnie autobusem albo rowerem – trasa wzdłuż wybrzeża uchodzi za jedną z najpiękniejszych w okolicach Kopenhagi. Most po szwedzku, czyli urokliwe Sibbarp Do Malmö wracam pociągiem. Nie mam wiele czasu na zwiedzanie, dlatego wybieram jeden punkt widokowy – Sibbarp. To dzielnica chętnie odwiedzana przez mieszkańców. Idealna na spacer czy przejażdżkę rowerem. Dojeżdżają tu miejskie autobusy, są parkingi i camping. To również jeden z najbliższych mostowi punktów widokowych od strony Malmö. Latem bywa tu tłoczno – ze względu na mola, kąpieliska i rozległe trawiaste tereny sprzyjające piknikom. Zimą spotykam morsujących Szwedów, biegaczy oraz wędkarzy próbujących szczęścia na kamienistym brzegu. Tego dnia jest mgła. Most częściowo znika w wodach zatoki i we mgle. Sceneria jest tajemnicza, niemal hipnotyzująca. Trudno nie pomyśleć o klimacie skandynawskich kryminałów. Na kamieniach dostrzegam żółty złotorost, którego kolor w kontrze do szarości wydaje się wyjątkowo intensywny. Obok rosną krzewy rokitnika. Zrywam kilka kwaśnych owoców – w Szwecji można to robić legalnie dzięki prawu powszechnego dostępu do przyrody. Planując wycieczkę wokół mostu i będąc w Malmö, warto odwiedzić także: plażę Ribersborg („Ribban”) – z szerokim widokiem na most, Limhamnsfältet – szczególnie atrakcyjne o zachodzie słońca, Scaniaplatsen w dzielnicy Västra Hamnen – miejsce, z którego widać zarówno most, jak i wieżowiec Turning Torso. Most nad Sundem – co warto wiedzieć przed podróżą Przejazd autostradą przez most jest płatny. Wysokość opłaty zależy od rodzaju pojazdu i sposobu płatności. Aktualne ceny oraz informacje o ewentualnych utrudnieniach można sprawdzić na stronie operatora mostu. W pociągach mogą zdarzać się kontrole tożsamości, dlatego warto mieć przy sobie dowód osobisty lub paszport. Planując podróż samochodem trzeba też brać pod uwagę możliwe ograniczenia związane z silnym wiatrem. Most nad Sundem nie jest tylko drogą z punktu A do punktu B. To przykład imponującej inżynierii, element codzienności mieszkańców regionu Øresund, a jednocześnie symbol współpracy dwóch państw. Można nim po prostu przejechać – albo uczynić z niego cel podróży. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Katarzyna Świerczyńska Reporterka zakochana w swojej pracy. Po godzinach prowadzi podróżniczego bloga „Podróże z psem” i jest współautorką projektu „Nad portem noc” pokazującego nocne życie Szczecina. Najczęściej podróżuje blisko, najlepiej na własnych nogach lub rowerem. Uwielbia Puszczę Bukową, nadodrzańskie szlaki i Bałtyk o każdej porze roku.
Poznaliśmy stylówkę ludzi sprzed 7 tysięcy lat. Nakrycia głowy były imponujące
Czapa wykonana z piór sów oraz skór zajęcy, opaska z naszytymi rzędami kłów jelenia, kołnierz z piór ptaków wodnych i futro ze skór kun – tak ubrani byli mieszkańcy północnej Europy 7 tysięcy lat temu. W jaki sposób się tego dowiedzieliśmy, skoro garderobę wykonano z ulegających szybkiemu rozkładowi materiałów organicznych, a nie z „wiecznego” poliestru?
Przenosimy się do Skanii w południowej Szwecji u wybrzeżu Morza Bałtyckiego. Znajdują się tam stanowiska archeologiczne Skateholm I i II. Pochodzą z późnego mezolitu i były użytkowane w przybliżeniu między 5200 a 4800 rokiem p.n.e. Żyła tam społeczność łowców, zbieraczy i rybaków, która była bardzo jednorodna i doskonale przystosowana do zasobnego środowiska przybrzeżnej laguny. W tych miejscach archeolodzy odkryto łącznie 87 grobów, w których złożono zarówno ludzi, jak i psy. W jamach grobowych zachowały się szkielety ludzkie, narzędzia kamienne oraz liczne ozdoby wykonane z kości, poroża jelenia i zębów zwierząt. Tymczasem naukowcy opublikowali właśnie artykuł, w którym opisali kompletne ubiory wybranych zmarłych. Jak to możliwe, skoro nie zachowały się do naszych czasów? Dokumentacja to podstawa Obecne badania przeprowadzono na materiałach pozyskanych przez archeologów w czasie wykopalisk w latach 80. XX wieku. Szczęśliwie dokumentację wykonano wzorowo. Informacje o ubiorze pradziejowych ludzi pochodzą z analizy mikroskopijnych szczątków organicznych (włókien, włosów i piór), które przetrwały w osadach otaczających szkielety. Mimo że w magazynie była pokojowa temperatura, to materia organiczna przetrwała. Badano próbki wypełniska grobów, pobrane pierwotnie z myślą o analizach pyłkowych. Wybierano je z miejsc o ciemniejszym zabarwieniu lub skupiska pigmentu – ochry. Teraz naukowcy przyjrzeli się próbkom z wykorzystaniem nowoczesnej techniki separacji włókien wspomaganej wodą, która pozwoliła na wyodrębnienie z ziemi cząsteczek o wielkości zaledwie 0,2–2,9 mm. Dzięki temu, że archeolodzy w latach 80. zachowali próbki gleby, możliwe było „zobaczenie” ubrań, które dla gołego oka były całkowicie niewidoczne i uznawane za dawno rozłożone. – Ogólnie rzecz biorąc, futra, włókna roślinne i inne miękkie materiały organiczne były odnajdywane tylko w określonych warunkach, takich jak stanowiska podwodne lub lodowce. Na przykład futrzana odzież Ötziego, znaleziona we włoskich Alpach, niedaleko granicy z Austrią, zachowała się tak dobrze, że możliwe było odtworzenie jego stroju. Dzięki naszej metodzie możliwe jest znalezienie mikroskopijnych włókien nawet w obszarach o złych warunkach konserwatorskich – zauważa dr Tuija Kirkinen, która jest współautorką badania. Stylówka łowców i zbieraczy Na podstawie drobiazgowej analizy w przypadku dwóch grobów udało się zrekonstruować odzież zmarłych. Oto, w co byli ubrani – zarówno kobiety, jak i mężczyźni: Imponujące nakrycia głowy. Na głowie mieli rodzaj czapek z piór sów oraz skór zajęcy. Ozdobne opaski z zębów. Rzędy kłów jelenia szlachetnego naszyte na organiczne podłoże. Krótkie peleryny z piór (głównie posiadały je kobiety). Okrycia ramion wykonane z piór ptaków wodnych, np. kaczek lub gęsi. Ubrania wierzchnie typu „parka”. Odzież wykonana ze skór ptaków wodnych, ceniona za właściwości izolacyjne i trwałość. Szaty i peleryny futrzane. Wykonane ze skór drapieżników (kun, kotowatych, lisów), często używane jako wyściółka lub okrycie. Dekoracje rękawów przy dłoniach wykonane z piór ptaków drapieżnych, np. jastrzębi lub orłów. Wielokolorowe obuwie z białego, zimowego futra gronostaja (lub łasicy), połączonego z ciemniejszym futrem kotowatych; wykończenie butów składało się z piór i skór ptasich, co nadawało im unikatową kolorystykę. Wystrojeni tylko w obliczu śmierci? Pradziejowa moda Dane etnograficzne sugerują, że skóry ptaków wodnych były powszechnie używane do wyrobu odzieży codziennej ze względu na ich trwałość i właściwości izolacyjne. Bogato zdobione stroje i nakrycia głowy prawdopodobnie służyły za życia jako wyznaczniki pozycji społecznej lub ról pełnionych w grupie. Elementy takie jak pióra sów czy drapieżników mogły być częścią ubiorów szamańskich, wykorzystywanych podczas ceremonii. Obecność mikrośladów organicznych w grobach osób o różnym wieku i płci sugeruje, że materiały te stanowiły standardowy element kultury materialnej żyjącej społeczności. Jednak niektóre elementy, jak warstwy futra czy piór pod ciałem, mogły być przygotowywane specjalnie jako wyściółka lub owinięcie zmarłego podczas pogrzebu. Znaleziska te są zatem uważane za bezpośredni dowód na to, jak faktycznie ubierali się ludzie w późnym mezolicie, a nie tylko za przedmioty stworzone na potrzeby kultu zmarłych. Dlatego można domniemywać, że większość zidentyfikowanych ubrań była noszona na co dzień. Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kulisy pradziejowej sztuki naskalnej. Wykonywali ją wpływowi mistrzowie
Ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat wykonane w Skandynawii to coś więcej niż sztuka. Archeolog ustalił, że tworzyli je wybrani mistrzowie należący do zamkniętych bractw. Miały one znaczący wpływ na społeczności zamieszkujące ten region. Co o nich wiemy?
Naukowcy od dawna badają skandynawskie ryty naskalne sprzed kilku tysięcy lat. Doszukują się w nich mitów i bogów. Jeden z archeologów postanowił jednak zmienić perspektywę i przyjrzeć się samym twórcom. Jego badanie odsłania świat wpływowych mistrzów, którzy kontrolowali nie tylko sztukę, ale i politykę dawnej Skandynawii. Przez ponad dwieście lat skandynawska sztuka naskalna z czasów epoki brązu (ok. 1700–500 r. p.n.e.) była w centrum debat o religii i wojnie. Badacze analizowali wyryte w skałach statki, ludzi i zwierzęta. Zapomnieli jednak o ich autorach. Tę lukę postanowił wypełnić Julián Moyano Di Carlo z Uniwersytetu w Göteborgu. Przy okazji warto wspomnieć, że w pieczęci tej uczelni widać pradziejowy motyw sztuki naskalnej. Di Carlo obronił właśnie doktorat na temat twórców takich dzieł. Analiza dzięki skanerom 3D W badaniu wykorzystano nowoczesną technologię. Archeolog użył dokumentacji 3D o wysokiej rozdzielczości paneli naskalnych z Aspeberget. Wyniki tych analiz zestawił z danymi archiwalnymi z całego regionu Bohuslän, aby lepiej zrozumieć działalność dawnych twórców sztuki naskalnej. Di Carlo zastosował zaawansowane metody statystyczne, by znaleźć wzorce w sztuce. Wyniki pokazały, że lokalizacja rytów nie była przypadkowa. Wybierano skały o konkretnych właściwościach geologicznych, często blisko wody. Kim byli twórcy sztuki naskalnej? Zdaniem archeologa skandynawska sztuka naskalna była wykonywana i zarazem kontrolowana przez mistrzów, którzy mieli działać w ramach specjalnych bractw rytualnych. Wiedza na temat ich fachu nie była dostępna dla każdego. Istniał surowy system czeladniczy. Uczniowie szkolili się pod okiem ekspertów, co ograniczało ich indywidualną kreatywność. Dlatego ta sztuka była tak konserwatywna i niezmienna przez wieki. Według Di Carlo mistrzowie byli strażnikami tradycji przodków. Dlatego bractwa, które tworzyli, nie były tylko grupami rzemieślników, ale tworzyły „sieci polityczne” na skalę całej Skandynawii. Dzięki roli pośredników między sferą świecką a sacrum (światem nadprzyrodzonym) ich członkowie zyskiwali potężne narzędzie do wywierania wpływu w swoich społecznościach. Aspeberget – warto odwiedzić Panele naskalne w szwedzkim Aspeberget może odwiedzić każdy. Robią naprawdę duże wrażenie. Widać na nich ryty mające nawet ponad centymetr głębokości. Ukazują różne zwierzęta, w tym byki, bo dla ludzi epoki brązu bydło było bardzo ważne. Również w mitologii odgrywało istotną rolę. Byki reprezentował płodność, odwagę i siłę. Słońce na skałach Wśród rytów jest też symbol słońca – okrągłe dyski z rozwidlonymi promieniami. Jeden z dysków trzymają dwie postacie kobiece, naprzeciwko nich znajdują się dwie inne postacie o nieznanej płci. Zdaniem archeologów ten wizerunek jest unikatowy w Skandynawii. Zbliżone symbole widnieją na naczyniach ceramicznych z epoki brązu pochodzących z wyspy Bornholm. Innym motywem na tym stanowisku archeologicznym są ptaki, w tym kaczki. „Ptaki były bardzo ważne w większości prehistorycznych religii i mitów. Bogowie przemieniali się w ptaki lub wykorzystywali je jako posłańców, zwiadowców lub środki transportu” – czytamy na stronie Tanum Rock Art Research Centre. W Aspeberget na panelu naskalnym widać też ryty przedstawiające procesję dziesięciu mężczyzn i kobiety z włosami splecionymi w warkocz. Naukowcy uważają, że jest to rytualny taniec, zatem mamy tu do czynienia z „fotografią” pradziejowych rytuałów. Źródła: Uniwersytet w Göteborgu, Tanum Rock Art Research Centre Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Przekręt doskonały? Korea Północna zamówiła 1000 samochodów Volvo i nigdy za nie nie zapłaciła
Choć dziś międzynarodowy handel opiera się na skomplikowanych zabezpieczeniach finansowych, gwarancjach bankowych i długich procedurach prawnych, kilkadziesiąt lat temu wymiana towarów między państwami bywała obarczona ogromnym ryzykiem. Szczególnie wtedy, gdy w grę wchodziły kraje pozostające poza globalnym systemem gospodarczym. Jedną z najbardziej spektakularnych lekcji na ten temat odebrali Szwedzi z firmy Volvo.
Na początku lat siedemdziesiątych władze Korei Północnej postanowiły unowocześnić państwową flotę samochodową i złożyły w Szwecji zamówienie na 1000 nowych, luksusowych (jak na tamte realia) aut marki Volvo. Samochody trafiły do Pjongjangu, były używane i widywane na ulicach stolicy, ale pieniądze nigdy nie dotarły do producenta. Należność nie została uregulowana ani wtedy, ani później, a niespłacony rachunek przez dekady narastał wraz z odsetkami. Ta historia, balansująca na granicy absurdu i geopolitycznej lekcji, do dziś uchodzi za jedną z najsłynniejszych afer handlowych XX wieku. Tło polityczne i gospodarcze lat 70., które doprowadziło do umowy z Koreą Północną Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Szwecja aktywnie poszukiwała nowych rynków zbytu poza Europą Zachodnią. Polityka neutralności, którą kraj konsekwentnie realizował w czasie zimnej wojny, sprzyjała nawiązywaniu relacji handlowych także z państwami pozostającymi poza zachodnim blokiem gospodarczym. W tym kontekście na radarze szwedzkiego rządu oraz krajowych koncernów przemysłowych znalazła się Korea Północna, rządzona wtedy przez Kima Ir Sena. Sprawiała wówczas wrażenie kraju szybko się rozwijającego, nowoczesnego i ambitnego, a jej władze chętnie demonstrowały industrialny potencjał oraz gotowość do współpracy międzynarodowej. Ten obraz był jednak w dużej mierze efektem zewnętrznego wsparcia. Po wojnie koreańskiej północna część półwyspu korzystała z szerokiego strumienia kredytów, preferencyjnych pożyczek oraz dostaw technologii ze strony Związku Radzieckiego i Chin. Dzięki temu w statystykach gospodarczych kraj przez pewien czas wyprzedzał nawet Koreę Południową. Dla zagranicznych partnerów handlowych był to sygnał stabilności i wypłacalności, choć w rzeczywistości północnokoreański model rozwoju opierał się niemal wyłącznie na zadłużeniu i politycznych gwarancjach sojuszników. Na ten rynek zdecydowały się wejść szwedzkie firmy, w tym m.in. Sandvik i SKF, a także Volvo, które – działając z ostrożnością – początkowo wysłało do Pjongjangu niewielką partię modelu 144, traktując ją jako test przyszłej współpracy. Reakcja północnokoreańskich władz okazała się zaskakująca: po prezentacji samochodów zapadła decyzja o zamówieniu aż tysiąca egzemplarzy. Kontrakt został dodatkowo zabezpieczony przez państwową Radę Kredytu Eksportowego, co w oczach Szwedów potwierdzało bezpieczeństwo transakcji. Dopiero z perspektywy czasu okazało się, że optymizm tamtych lat był oparty na bardzo kruchych fundamentach. Dług, który nigdy nie zniknął. Sprawa Volvo i Korei Północnej Przez dekady historia niezapłaconych samochodów Volvo krążyła głównie jako anegdota – jedna z wielu opowieści o osobliwościach Korei Północnej, często traktowana z przymrużeniem oka. Dopiero w 2017 roku sprawa została jednoznacznie potwierdzona przez oficjalne instytucje państwowe. Serwis „The Local Sweden” uzyskał wówczas potwierdzenie od szwedzkiej Krajowej Rady Gwarancji Kredytów Eksportowych (EKN), że dług faktycznie istnieje i wciąż figuruje w księgach. To właśnie EKN, instytucja odpowiedzialna za zabezpieczanie szwedzkiego eksportu, przejęła wierzytelność po tym, jak Korea Północna przestała regulować należności za dostarczone w latach 70. pojazdy. Jak tłumaczyli przedstawiciele EKN, mechanizm był prosty: kredyt eksportowy został ubezpieczony, więc w momencie braku spłaty instytucja wypłaciła należne środki producentowi. Od tej chwili to państwowy organ stał się formalnym wierzycielem Pjongjangu. Problem w tym, że zadłużenie (zamiast maleć) systematycznie rosło wraz z naliczanymi odsetkami. W połowie drugiej dekady XXI wieku jego wartość przekroczyła 2,7 miliarda koron szwedzkich, co w przeliczeniu oznacza dziś ponad miliard złotych. I choć od transakcji minęło niemal pół wieku, EKN – zgodnie z procedurami – co roku wysyła do Korei Północnej oficjalne monity o spłatę. Cała sytuacja ma również wymiar niemal symboliczny. Od czasu do czasu do mediów wracają doniesienia o starych Volvo 144 wciąż poruszających się po ulicach Pjongjangu, często w roli taksówek. Jeszcze w drugiej dekadzie XXI wieku pracownikom Volvo udało się dotrzeć do kierowców korzystających z tych pojazdów. Ich relacje nie pozostawiały złudzeń: samochody były w bardzo złym stanie technicznym, a brak dostępu do oryginalnych części zamiennych zmuszał do improwizowanych napraw i lokalnej produkcji komponentów. Paradoksalnie właśnie to stało się dowodem na trwałość konstrukcji szwedzkich aut z lat 70. – ironiczny akcent w historii, która dla szwedzkiego państwa pozostaje jednym z najbardziej uporczywych długów w relacjach międzynarodowych. Źródła: The Local Sweden, Volvo, Car Buzz Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Ostatnia sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji. Czy żegnamy „Hedwigę” na zawsze?
W sowie śnieżnej zakochały się miliony ludzi: była wierną towarzyszką Harrego Pottera podczas jego przygód w Hogwarcie. Nie ma się co dziwić, to zachwycający ptak – doskonały, bezszelestny myśliwy o jadowicie żółtych oczach. Teraz jednak znika z Europy – nie ma już gniazd, nie ma już piskląt. Czy „Hedwiga” jeszcze do nas wróci?
Szwecja oficjalnie straciła sową śnieżną – po raz pierwszy od wielu lat kraj ogłasza regionalne wymarcie gatunku ptaka. Arktyczny drapieżnik przestał być w Europie mile widziany. Zachwycająca sowa śnieżna Sowa śnieżna (Bubo scandiacus) od wieków jest symbolem dzikiej północy, a jej obecność w szwedzkich górach stanowiła jeden z najważniejszych elementów arktycznego krajobrazu. Trudno pomylić ją z innym ptakiem: wielka, jasnobiała i pełna wdzięku. Uważa się ją za jednego z najdoskonalszych myśliwych całej Natury. „Hedwiga” jest w stanie usłyszeć ofiarę ukrytą głęboko pod śniegiem i precyzyjnie zanurkować w puchu, by zacisnąć na niej swoje pazury. Doskonale kamufluje się w zimowym krajobrazie, porusza się bezszelestnie i była w stanie przetrwać w jednych z najtrudniejszych warunków na Ziemi. Do czasu, aż nie pojawili się ludzie. Trudna historia sowio-ludzkiej współpracy Koegzystencja z ludźmi nigdy nie była dla sów zbyt łatwa. W XIX wieku sowa śnieżna była jednym z najczęściej prześladowanych ptaków – tysiące z nich odstrzeliwano, by myśliwi mogli je wypychać i prezentować jako trofea. Polowano na nie dla mięsa i jaj. Szacuje się, że obecnie na świecie pozostało zaledwie od 14 000 do 28 000 osobników, a gatunek jest wpisany na Czerwoną Listę Gatunków zagrożonych. Dlaczego sowa śnieżna zniknęła ze Szwecji? Jeszcze w latach 70. XX wieku sowy śnieżne dość regularnie zakładały gniazda w szwedzkich górach i były ważnym elementem tożsamości skandynawskiej przyrody. Ptaki te pojawiały się głównie w latach obfitości lemingów – niewielkich gryzoni – które stanowią podstawę ich diety. W 2015 roku populacja zaczęła się dramatycznie kurczyć – przestały pojawiać się nowe gniazda i pisklęta. W 2025 roku sowę śnieżną uznano za regionalnie wymarłą. Czy ludzie przyczynili się do zniknięcia sów? Chociaż od wielu lat staramy się chronić sowy śnieżne, a wątpliwa pasja zabijania ich i przerabiania na domowe ozdoby odeszła już do lamusa, to i tak mamy swój ogromny udział w zniknięciu tych wyjątkowych ptaków. Głównym czynnikiem wymierania sowy śnieżnej w Szwecji są zmiany klimatyczne. Zimy stają się coraz cieplejsze, co oznacza mniej śniegu i więcej opadów deszczu. Lemingi – główne źródło pożywienia dla sów śnieżnych – polegają na śnieżnych tunelach, które chronią je przed drapieżnikami i chłodem. Bez stabilnej pokrywy śnieżnej ich populacja gwałtownie spada, co prowadzi do braku pokarmu dla sów. Kiedy brakuje gryzoni, ptaki nie przystępują do lęgów. Sowy nie mają też gdzie mieszkać. Postępująca urbanizacja, budowanie nowych dróg czy wycinka lasów sprawiają, że samotnicze ptaki tracą swoje tereny lęgowe. Czy jest nadzieja na powrót sowy śnieżnej? Zniknięcie tego gatunku z jednego z ostatnich bastionów dzikiej przyrody Europy ma wymiar symboliczny. Pokazuje, jak bardzo ekosystemy Arktyki są narażone na zmiany klimatyczne. Sowa śnieżna jest gatunkiem wskaźnikowym – jej obecność świadczy o zdrowiu i równowadze systemu. Zniknięcie powinno być apelem do społeczeństwa i władz o podjęcie konkretnych działań. Mimo dramatycznej sytuacji, eksperci podkreślają, że nie wszystko jest jeszcze stracone. Gatunek nie wyginął globalnie – wciąż występuje w innych częściach Arktyki, chociaż jego światowa populacja systematycznie się zmniejsza. Powrót sowy śnieżnej do Europy będzie jednak możliwy tylko wtedy, gdy powstrzymamy degradację tundry i odbudujemy naturalne siedliska tych niezwykłych ptaków. Przyroda nie może czekać, a listy do Hogwartu same się nie dostarczą. Źródło: BirdLife International, Sweden Herald Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Szwedzka miłość do kawy niszczy środowisko bardziej niż wołowina. Co się dzieje w Skandynawii?
Szwedzi przoduja w konsumpcji kawy na świecie. Średnio każdy z nich zużywa nawet 9 kg ziaren rocznie, co daje 3 kawy dziennie… to ponad trzykrotność tego, co pije przeciętny Polak. Wynika to ze skandynawskiej kultury fika, czyli rytualnej przerwy na kawę i przekąskę. Jednak raport WWF donosi, że ma ona większy wpływ na środowisko niż jedzenie wołowiny.
Kawa w Szwecji leje się litrami. W Sztokholmie na każdym kroku znajdziemy przytulną knajpkę zapraszającą ciepłym światłem, z której unosi się charakterystyczny zapach cynamonu i palonych ziaren. Okazuje się, że miłość Skandynawów do kawy wywiera ogromny, negatywny wpływ na lasy Amazonii, który do tej pory był pomijany. Szwedzi piją ogromne ilości kawy Mieszkańcy Sztokholmu słyną ze swojej kultury fika – przerw na kawę z ciastkiem, która jest ważnym elementem codziennego życia. Za tą sympatyczną tradycją kryje się jednak wyzwanie środowiskowe, bo większość kawy pochodzi z plantacji w Ameryce Południowej, gdzie ekspansja upraw stanowi jedno z największych zagrożeń dla ekosystemów leśnych. A Szwedzi wypijają dużo kawy. Tradycja ich przerwy kawowej wywodzi się ze szwedzkiej kultury pracy rolniczej – tamtejsi rolnicy mieli wyznaczone godziny, w których mogli odpoczywać od obowiązków, a wspólne celebrowanie tych przerw doprowadziło fikę do jej dzisiejszej formy. W spożyciu kawy Szwedów wyprzedzają jednak… inne skandynawskie nacje, np. Finlandia, gdzie spożycie wynosi 12 kg na osobę (przypomnijmy, że w Szwecji jest to około 8–9 kg). To jednak dane ze Szwecji pozwalają nam poznać dokładny wpływ spożycia kawy na środowisko. To także bardziej ludny kraj, więc ich sumaryczny wpływ jest większy. Kawa największym zagrożeniem dla Amazonii według raportu WWF Nowy raport WWF opracowany we współpracy z Chalmers University of Technology oraz Stockholm Environment Insitute ujawnił niepokojące dane: szwedzka konsupcja kawy wyprzedziła import wołowiny jako główny czynnik wpływający na wylesianie Amazonii. Dokument „Amazon Footprint Report 2025” został opublikowany w związku ze szczytem klimatycznym COP30 i prezentuje najdokładniejszą do tej pory analizę przyczyń niszczenia lasów tropikalnych. W raporcie podkreślono, że chociaż głównym czynnikiem wylesiania w regionie Amazonii jest lokalna hodowla bydła i uprawa soi, w przypadku Szwecji prym wiedzie importowana kawa. Jej konsumpcja przyczynia się do wycinki nawet 331 hektarów lasów deszczowych rocznie, podczas gdy wołowiny – 236 hektarów. Kawa każdego roku usuwa lasy o powierzchni 463 boisk piłkarskich. Według prof, Martina Perssona, jednego z autorów raportu, do tej pory większość uwagi skupiała się na produkcji soi i mięsa na wylesianie, a kawa stała się ukrytym czynnikiem zniszczeń i umknęła uwadze badaczy. W latach 2018–2022 Amazonia straciła łącznie 8,6 mln hektarów lasów deszczowych – obszar większy niż terytorium Austrii. Chociaż globalnie największym czynnikiem wylesiania nadal pozostaje ekspansja pastwisk pod hodowlę bydła, to w krajach rozwiniętych (a takim jest przecież Szwecja) spożycie kawy jest głównym czynnikiem wpływającym na niszczenie „Zielonych Płuc Ziemi”. Czy należy zrezygnować z picia kawy? Z raportu wynikałoby, że osoby, którym zależy na losie planety, powinny zrezygnować z picia kawy – tak jak wiele z nich rezygnuje z jedzenia wołowiny. Sytuacja może być jednak nieco prostsza i nie wymusza odmawiania sobie czegokolwiek. Przełomową zmianą w ochronie lasów deszczowych ma być unijne rozporządzenie EUDR, które wejdzie w życie 30 grudnia 2025. Nowe prawo wprowadza obowiązek dla producentów i importerów, by dowieść, że sprowadzane do Unii Europejskiej produkty nie przyczyniły się do wylesiania ani degradacji lasów. Co istotne, rozporządzenie obejmuje nie tylko kawę i wołowinę, ale także soję, kakao, olej palmowy, drewno oraz kauczuk. Każdy podmiot w łańcuchu dostaw będzie musiał udokumentować pochodzenie surowców i zapewnić, że są one „deforestation-free”. Dla konsumentów oznacza to, że już niebawem zakupy w UE staną się bardziej przejrzyste i bezpieczne dla środowiska. Jaką kawę wybrać? To kolejny certyfikat, który pomoże wybierać taką kawę, którą będzie można cieszyć się bez wyrzutów sumienia. Na razie konsumenci mogą postawić na produkty oznaczone „Rainforest Alliance”, czyli certyfikatem przyznawanym plantacjom spełniającym rygorystyczne normy ochrony środowiska oraz społecznej odpowiedzialności. Warto szukać go na opakowaniach kawy i upewnić się, na jakich ziarnach pracuje nasza ulubiona kawiarnia. Źródło: WWF, The Guardian Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niezwykła relacja ludzi i drapieżnika sprzed 3 tysięcy lat. Otoczyli opieką wilczycę
Na maleńkiej wyspie na Bałtyku archeolodzy odkryli szczątki wilczycy sprzed kilku tysięcy lat. Zwierzę chorowało i nie mogło samodzielnie funkcjonować. Pradziejowi mieszkańcy otoczyli wilczycę opieką i je dokarmiali. Ta historia wyczytana z kości zaskoczyła nawet naukowców.
Archeolodzy wykopują z ziemi tyle przedmiotów, że nie sposób ich wszystkich systematycznie badać. W magazynach znajdują się miliony zabytków, ale też szczątków kostnych ludzi i zwierząt. Wiele z tych artefaktów i ekofaktów jest przeglądanych przez ekspertów tylko w pobieżny sposób. Nie sposób jest wszystko dokładnie przeanalizować. Część z rzeczy składowanych w magazynach jest analizowanych wiele lat po wykopaliskach. Czasem badacze uzyskują na ten cel odpowiedni grant, a czasem pojawia się nowa metoda badawcza, która umożliwia pozyskanie z tego archeologicznego urobku wyciśnięcie nowych informacji. Tak było w tym przypadku. Mikrowyspa pełna niespodzianek W latach 1888-1893 archeolodzy prowadzili wykopaliska w jaskini Stora Förvar na wyspie Stora Karlsö. Położona jest na wodach Szwecji. Zajmuje powierzchnię zaledwie 2,5 km kwadratowych. A jednak dla archeologów stała się strzałem w dziesiątkę. Jaskinia okazała się być skarbnicą wiedzy o pradziejowych mieszkańcach tego odosobnionego miejsca. Warstwy kulturowe miały do 4 metrów grubości i obejmowały okres około 8000 lat. Pozyskane liczne zabytki i kości zwierząt. Teraz zespół szwedzkich badaczy z Wielkiej Brytanii i Szwecji opublikował wnioski z analiz kości odkrytych w jaskini na łamach „PNAS”. Część z nich należała do… wilków. Zagadką było, skąd się tam wzięły? Czy ludzie upolowali te zwierzęta i są to szczątki po uczcie? Dwa wielki – dwie zagadki Naukowcy przebadali dwa szkielety wilków. Starszy jest neolityczny i pochodzi sprzed 2800-2600 lat p.n.e., a drugi jest młodszy. Żył 1400-1100 lat p.n.e., czyli w epoce brązu. Już sama obecność wilków na tej wyspie jest niezwykła. Nie mogły się tam znaleźć bez pomocy ludzi. Wygląda więc na to, że zostały tam sprowadzone na łodziach. Kilka tysięcy lat temu żyli tam łowcy fok. Łowiono też ryby. A jaskinia Stora Förvar była dla mieszkańców wyspy ich „bazą”. Nawarstwienia świadczą, że obrabiano tam tusze i konsumowano zwierzęta. Wilki nie były jednak pokarmem ludzi – analiza izotopowa wykazała, że zwierzęta te miały dietę bogatą w białko morskie (foki i ryby), zgodną z dietą ludzi. Taka dieta wskazuje na zaopatrywanie wilków w pożywienie przez ludzi, a nie na samodzielne zdobywanie go. Były zatem traktowane podobnie jak psy. – Odkrycie tych wilków na odległej wyspie jest całkowicie nieoczekiwane. Nie tylko miały nieodróżnialnych przodków od innych wilków euroazjatyckich, ale zdawały się żyć obok ludzi (…). To maluje złożony obraz relacji między ludźmi a wilkami w przeszłości – powiedział dr Linus Girdland-Flink z Uniwersytetu w Aberdeen, główny autor badania. Ukochana wilczyca Młodsze szczątki należały do wilczycy. Na kości kończyny wykryto zaawansowaną patologię, co ograniczało mobilność zwierzęcia. Zdaniem badaczy sugeruje to, że mogło być otoczone troskliwą opieką przez ludzi. Z analizy genetycznej wynika z całą pewnością, że odkryte szczątki nie należały do psów. Co ciekawe wilki z wyspy były mniejsze od typowych wilków kontynentalnych, a jeden osobnik wykazywał oznaki niskiej różnorodności genetycznej, co jest częstym wynikiem izolacji lub kontrolowanej hodowli. Nie jest jasne, czy wilki te zostały oswojone, czy trzymane w niewoli. Jednak ich obecność w odizolowanym środowisku zamieszkanym przez ludzi wskazuje na celową i długotrwałą interakcję między wilkami i ludźmi. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Szukał robaków, a znalazł skarb. Wędkarz odkrył tysiące monet sprzed wieków
Zapalony wędkarz szukał w ogrodzie domku letniskowego robaków na przynętę. A znalazł wielki i świetnie zachowany srebrny skarb z wczesnego średniowiecza. Waży 6 kg i składa się głównie z monet. Dlaczego trafił do ziemi?
Do znaleziska doszło w okolicy Sztokholmu w Szwecji. Znalazca natychmiast zgłosił swoje odkrycie do Länsstyrelsen, czyli Rady Administracyjnej Hrabstwa. Zatrudnieni w tej instytucji eksperci orzekli: jest to prawdopodobnie jeden z największych skarbów srebrnych z początku średniowiecza, jakie znaleziono w tym kraju. Co wiemy o skarbie? Cały skarb waży około 6 kg. Składa się głównie ze srebrnych monet, ale zawiera także srebrne pierścienie i wisiorki. Wszystkie te cenne przedmioty zostały pierwotnie złożone w miedzianym naczyniu, które niestety nie przetrwało próby czasu równie dobrze jak jego zawartość. Archeolodzy ciągle opracowują znalezisko. Ze wstępnych szacunków wynika, że monety datowane są przede wszystkim na XII wiek, a ich łączna liczba może sięgać nawet 20 tysięcy. Niektóre z nich są opatrzone napisem „KANUTUS” – łacińskim imieniem króla Knuta Erikssona, który panował pod koniec XII wieku. Skarb zawiera również rzadkie tak zwane monety biskupie, wybijane w średniowiecznej Europie na zlecenie biskupów. Na takich monetach można zobaczyć postać duchownego trzymającego pastorał w prawej dłoni. Skarb trafił do ziemi w dość niespokojnych czasach w historii Szwecji. Jej władcy próbowali wówczas kolonizować fińskie terytoria. Być może właściciel sreber obawiał się, że je straci, i postanowił ukryć na lepsze czasy. Znalezione nie kradzione? Co mówi prawo Każdy kraj ma nieco inne prawo dotyczące zabytków znajdowanych pod ziemią. W Szwecji wszystkie starożytne odkrycia i miejsca automatycznie podlegają regulacjom Ustawy o Środowisku Kulturowym. Länsstyrelsen jest organem odpowiedzialnym za to, by te zabytki były zachowane i chronione przed uszkodzeniem. W momencie odkrycia skarbu w Szwecji należy go zgłosić władzom i zaoferować państwu jego wykupienie za stosowną opłatą. Odkrywca postąpił prawidłowo, kontaktując się z Radą Administracyjną Hrabstwa. W kolejnym kroku Rada Dziedzictwa Narodowego zdecyduje, czy skarb ma zostać wykupiony przez państwo, a znalazcy zostanie wypłacone odszkodowanie. Skarby znajdowane w Polsce. To musisz wiedzieć Jeśli przypadkiem natkniesz się na zabytek archeologiczny, na przykład skarb – postępuj ostrożnie. Najlepiej nie wyciągaj go z ziemi, jeśli nie jest to konieczne. Następnie wykonaj kilka zdjęć i skontaktuj się z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Jeśli do znaleziska doszło w czasie prac budowlanych, to należy je wstrzymać, a znalezisko zabezpieczyć, np. przykryć tkaniną lub luźną warstwą ziemi. Następnie warto je wyraźnie oznaczyć i spisać dane GPS w telefonie. Można też sporządzić plan orientacyjny. Jeżeli jednak chcesz poszukiwać skarbów lub zabytków, musisz wcześniej uzyskać stosowne pozwolenie. Źródła: gov.pl, Länsstyrelsen Stockholm Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archipelag jak z książek Astrid Lindgren tuż obok stolicy Szwecji. Tu zaczyna się szwedzka sielanka
Archipelag Sztokholmski to dla wielu ucieleśnienie letniej sielanki. W artykule opisujemy najciekawsze wyspy, lokalne zwyczaje, kulinarne hity i magiczne zakątki, które pokochała nawet Greta Garbo.
Spis treści: Krajobraz wysp jak z bajki Rytuały i język wyspiarzy Letnie rytuały Sztokholmu Magiczny sezon i Greta Garbo Tu będzie idealnie! – krzyczy kapitan motorówki, jednocześnie wyłączając silnik. W tym samym momencie budzę się z błogostanu zagwarantowanego przez podmuchy ciepłego wiatru i promienie słoneczne padające na twarz. To dwa składniki szwedzkiego lata, których nikt nie traktuje jako oczywistości, a jak już się pojawią, są okazją do prawdziwego świętowania. Zwłaszcza przez mieszkańców stolicy Szwecji – Sztokholmu. Mrużąc oczy wśród mieniącej się wody, staram się zidentyfikować naszą przystań, ale lekko oszołomiona absolutną ciszą zauważam jedynie kilka zaokrąglonych skałek wystających z wody. Andreas, kapitan łodzi i przewodnik wycieczki, chyba dostrzega zagubienie na mojej twarzy, bo zaraz wskazuje z dumą na najbardziej wypłaszczoną z nich. – Zobacz, tutaj jest i stół na piknik i doskonałe zejście do wody! – mówi. Chociaż w moich oczach to całkiem zwyczajna wysepka, wiem już, że Szwedzi mają jakiś szósty zmysł. Rzeczywiście, w ciągu kilku minut Andreas cumuje łódź, a kamienne formacje zamieniają się w stół, na którym pojawiają się morskie specjały. Krewetki, chrupkie pieczywo i kalles kaviar – pasta z kawioru, której smak każdy Szwed zna od dziecka. Po sjeście na wygrzanych skałach „schodkami” wyrzeźbionymi przez wodę komfortowo schodzimy do morza. Celebrujemy wielki dzień: pierwszą kąpiel na otwartym morzu, w sercu sztokholmskiego archipelagu. Krajobraz wysp jak z bajki Nasza wysepka to tylko jedna z tysięcy możliwości na spędzenie popołudnia w tych okolicach. Latem, gdy dzień jest tu niesamowicie długi, do późnych godzin wieczornych Szwedzi przesiadują na „prywatnych” wyspach. Tak jakby natura umówiła się z nimi, dostosowując się do ich potrzeby posiadania przestrzeni dla siebie. Każda grupa przyjaciół i każda rodzina mogą wybrać kamień na wolne popołudnie, nie zakłócając spokoju innym grupom, które tłumnie wypływają w morze. Sygnałem są zawsze pierwsze oznaki lata. Na szczęście miejsca jest tu pod dostatkiem. Archipelag Sztokholmski, który kształtem przypomina wachlarz, rozpościera się od szwedzkiej stolicy w stronę Morza Bałtyckiego i ma powierzchnię ponad 5000 km². Obejmuje ok. 30 tys. wysp i wysepek rozrzuconych na morzu: od latarni Landsort na wyspie Oja na południowym zachodzie po Arholmę na północnym wschodzie. Rytuały i język wyspiarzy – Im bliżej lądu, tym wyspy są bardziej rozległe, porośnięte sosnowym lasem. Im dalej w morze, tym stają się mniejsze, niczym wystające z wody kamienie – tłumaczy Andreas. Ale Szwedzi traktują swoje wyspy z jednakowym szacunkiem, a każda odmiana ma swoją nazwę. – Ta wyspa, na której siedzimy, to kobbe, tłumaczy między kęsami kanapki z krewetkami w śmietanowym sosie z koperkiem, czyli piknikowej wersji tosta skagen. – Ale tamta, bardziej podłużna, to haru – wskazuje na jedną z sąsiednich formacji. – Większa to ö, a kilka „sklejonych” ze sobą wysepek to skär. Mieszkańcy dalekiej Północy mają swoje określenia na rodzaje śniegu, my mamy cały słownik wyspiarski. Letnie rytuały Sztokholmu Od lekcji szwedzkiego wolę zwiedzanie w praktyce, najlepiej z perspektywy pokładu – bo każda wyspa to mały kosmos. Wśród skał bujają się zacumowane w miniaturowych marinach łódki, woda niesie śmiech rozbawionych grupek i plusk przy każdym skoku. Do niektórych skałek przyklejone są pomalowane na czerwono domki, a między drzewami wiszą barwne hamaki. W innym miejscu ktoś rozłożył na pomoście matę do jogi i wykonuje kolejne skłony „powitania słońca”. Archipelag dla wielu mieszkańców stolicy Szwecji jest ucieleśnieniem letniej sielanki. Nic dziwnego, że wielu traktuje swoje łódki z namaszczeniem, polerując je od wczesnej wiosny w oczekiwaniu na letnie wycieczki. Magiczny sezon i Greta Garbo Na szczęście nie trzeba być kapitanem, żeby cieszyć się naturą. Wskakuję na prom przy stacji Slussen i płynę prosto do Fjäderholmarna – najbliższych wysp archipelagu. W ciągu 30 min podczas tej przeprawy czuję się, jakbym się znalazła w świecie z książek Astrid Lindgren. Pięć maleńkich wysepek składających się na tę część archipelagu dostarcza atrakcji na cały dzień: od gofrów z konfiturą malinową w Gula Villan, przez wycieczkę po lokalnych zakładach rzemieślniczych, aż po plażowanie. Do niedawna to tutaj kończyła się sztokholmska trasa turystyczna. Zmieniło się to dzięki inicjatywie Michaela Lemmela i Marie Östblom. Dzięki nim 21 wysp zostało połączonych nowym Szlakiem Archipelagu Sztokholmskiego, który liczy aż 270 km. Trasy zaprojektowane są tak, żeby nie niszczyć natury. Kolejna przygoda zaczyna się w Arsta, na południe od Sztokholmu. Prom płynie ponad godzinę, która mija szybko, kiedy wpatruję się w wielki błękit – spokojną taflę morza aż po horyzont. Prom przybija do przystani Spränga Brygga na wyspie Utö. Tutaj można poczuć prawdziwą esencję szwedzkiego lata. Dzieje się tu magia: drewniane pomosty z widokiem na zachód, plaża w Barnens Bad, spacery piaszczystą plażą Storsand… Wyspę można obejść pieszym szlakiem o długości ponad 16 km. Kiedy patrzę na te obrazy, rozumiem, dlaczego to miejsce upodobała sobie słynna Greta Garbo. Tak jak wyspa Farö słynie z Ingmara Bergmana, Utö reklamuje się Gretą Garbo. Ale i tak największą gwiazdą jest natura. Źródło: National Geographic
Pierwsze miejsce na świecie dostępne na receptę. Wyjazd do tego kraju ma działać jak terapia
Sauna w Laponii, zimowe kąpiele w archipelagu czy spacery po lasach pełnych jagód – teraz takie doświadczenia mogą być częścią terapii. Szwecja stała się pierwszym krajem na świecie, którego podróż lekarze mogą „przepisać” pacjentom na receptę, wskazując naturę jako skuteczny sposób na redukcję stresu i poprawę samopoczucia.
Czy można dostać receptę na kraj? Szwedzi udowadniają, że tak. Jako pierwsi na świecie wprowadzają koncepcję „The Swedish Prescription” – inicjatywę, dzięki której lekarze mogą zalecać pacjentom wyjazd do Szwecji jako formę terapii. Idea opiera się na rosnącym przekonaniu, że kontakt z naturą i kulturą wspiera zdrowie psychiczne i fizyczne równie skutecznie, co tradycyjne metody leczenia łagodnych dolegliwości, takich jak stres czy bezsenność. Szwedzkie lasy, jeziora, archipelagi i unikatowy styl życia stają się nie tylko atrakcją turystyczną, lecz także narzędziem medycyny prewencyjnej, promującym równowagę, odpoczynek i poczucie przynależności. Innowacyjna inicjatywa Szwecji z udziałem lekarzy Inicjatywa „Recepta na Szwecję” zrodziła się z przekonania, że podróże i kontakt z naturą mogą realnie wspierać zdrowie psychiczne i fizyczne. Organizacja Visit Sweden, we współpracy z lekarzami i naukowcami, stworzyła program, który umożliwia pacjentom na całym świecie... otrzymanie recepty na pobyt w Szwecji. Dzięki temu kraj ten stał się pierwszym miejscem na świecie, gdzie podróż turystyczna może być formalnie zalecona jako element terapii. Każdy pacjent może pobrać odpowiedni formularz ze strony visitsweden.com i omówić go z lekarzem prowadzącym, a ci, którzy zdecydują się na wyjazd, otrzymują dostęp do zestawu starannie opracowanych aktywności. Program został przygotowany przez Visit Sweden we współpracy z profesor Yvonne Forsell z Instytutu Karolinska i obejmuje trzy główne obszary: naturę, styl życia i kulturę. Mają one pomóc w redukcji stresu, poprawie jakości snu, wzmocnieniu odporności oraz wspieraniu zdrowia psychicznego poprzez doświadczanie prostych, ale głęboko zakorzenionych w szwedzkiej tradycji praktyk. O co chodzi z „Receptą na Szwecję”? Nowa inicjatywa Visit Sweden nie ogranicza się do samego pomysłu „recepty na podróż”. Jej podstawą jest zestaw aktywności, których skuteczność w poprawie zdrowia psychicznego i fizycznego została potwierdzona naukowo. Obejmują one zarówno codzienne nawyki zakorzenione w szwedzkiej kulturze, jak i praktyki oparte na bliskim kontakcie z naturą. Pierwszy obszar to właśnie przyroda – lekarze mogą zalecić nocleg pod gwiazdami w miejscach wolnych od zanieczyszczeń świetlnych i hałasu, co sprzyja głębokiej regeneracji i przywraca naturalny rytm dobowy. Rekomenduje się również „naładowanie baterii w szwedzkim lesie” – niemal 70% powierzchni kraju pokrywają lasy, a badania dowodzą, że regularne przebywanie w takim otoczeniu obniża ciśnienie, wzmacnia odporność i redukuje poziom kortyzolu. Do tego dochodzą kąpiele w jeziorach i morzu, które wspierają układ immunologiczny, oraz tradycyjne seanse w saunie, poprawiające jakość snu i pomagające w redukcji napięcia. Drugim filarem programu jest styl życia. Zaleca się codzienny ruch – jazdę na rowerze, piesze wędrówki czy trekking, które wspierają układ krążenia i obniżają poziom stresu. Równie ważna jest kultura żywienia: celebracja posiłków zgodnie z ideą slow food pomaga kształtować zdrowe nawyki i zmniejsza ryzyko chorób cywilizacyjnych. Nierozerwalnym elementem szwedzkiej codzienności jest także tradycja „fika” – chwila przerwy na kawę i słodką przekąskę, której rolą jest nie tylko relaks, ale także budowanie więzi społecznych i wspieranie koncentracji. Trzeci obszar stanowi kultura, rozumiana jako aktywny udział w życiu społecznym i twórczym. Wydarzenia artystyczne, muzea, sztuka obecna w przestrzeni publicznej czy wspólne świętowanie redukują stres, poprawiają nastrój i wzmacniają poczucie wspólnoty. Ważnym elementem jest także muzyka (od światowych superproducentów, po lokalne zespoły), która – jak pokazują badania – sprzyja więzi społecznej i łagodzi objawy obniżonego nastroju. Wszystkie te doświadczenia łączą się w spójny program, dowodząc, że zdrowie można wspierać nie tylko lekami, lecz także świadomie wybranym stylem życia i otoczeniem. Właśnie dzięki takiej perspektywie Szwecja staje się miejscem, gdzie podróż nabiera nowego wymiaru – jako naturalna, udokumentowana naukowo metoda wspierająca zdrowie. Źródła: Visit Sweden, Breaking Travel News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rekin nie do końca grenlandzki? Słynny polarny drapieżnik ma „przedszkole” znacznie bliżej nas
Rekin grenlandzki, uważany za jednego z najbardziej tajemniczych mieszkańców Arktyki, dorasta zupełnie gdzie indziej, niż dotąd sądzono. Nowe analizy naukowców rzucają światło na prawdziwe miejsce wychowu młodych osobników.
Spis treści Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Znaczenie badania dla ochrony gatunku Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Ecology and Evolution” dowodzą, że wody cieśniny Skagerrak są kluczowym dla rekina grenlandzkiego obszarem wychowu młodych. To zupełnie zmienia naszą dotychczasową wiedzę o tych długowiecznych, tajemniczych polarnych olbrzymach. Skagerrak – nieoczekiwane przedszkole polarnego olbrzyma Do tej pory uważano, że rekiny grenlandzkie rodzą się i dorastają w wodach Arktyki. Jednak analiza występowania 1610 osobników z całego północnego Atlantyku wykazała, że to w cieśninie Skagerrak występuje największy odsetek młodych osobników, mierzących od 90 do 200 centymetrów. Skagerrak to ważny akwen między Danią, Norwegią a Szwecją, stanowiący początek połączenia między Morzem Północnym z Bałtyckim. Kolejne to tzw. Cieśniny Bałtyckie: Kattegat, Sund i Wielki Bełt. Co wiemy o młodych rekinach grenlandzkich? Rekin grenlandzki (inaczej rekin polarny) jest znany z niezwykłej długowieczności (może żyć ponad 400 lat), powolnego metabolizmu i ogromnych rozmiarów (do 6,4 metra długości). Dotychczas niewiele wiedziano o miejscach rozrodu i młodzieńczych etapach życia tego gatunku rekina. Badania, które obejmowały przegląd muzealnych okazów i baz danych wskazują, że rekiny te rodzą się prawdopodobnie w głębokich wodach w pobliżu Grzbietu Śródatlantyckiego, na południe od Islandii. Nowonarodzone osobniki mierzą ok. 40 cm długości i rodzą się prawdopodobnie w spokojnych, głębokich rejonach, gdzie nie występuje intensywne rybołówstwo. W Cieśninie Skagerrak natomiast gromadzą się młode osobniki, określane przez badaczy jako „nastolatki”, znajdując tam odpowiednie warunki do dalszego wzrostu. Bogactwo biologiczne tego obszaru i różnorodność potencjalnych ofiar, jak ryby, ssaki morskie oraz padlina, przyciągają młode rekiny. Najgłębsze partie Skagerraku stanowią dla nich ważne żerowisko, co zmienia wcześniejsze przekonania o ich związku wyłącznie z wodami Arktyki. Znaczenie badania dla ochrony gatunku Historyczne dane z ostatnich 150 lat, obejmujące przypadki wyrzucenia na brzeg oraz przypadkowe połowy w Danii, a także zgłoszenia od szwedzkich wędkarzy, potwierdzają obecność młodych osobników właśnie w Skagerraku. Z punktu widzenia ochrony gatunku to kluczowe odkrycie. Rekin grenlandzki figuruje na Czerwonej Liście IUCN jako gatunek „narażony” (vulnerable). Nowe informacje umożliwią opracowanie lepszych działań ochronnych. Naukowcy podkreślają, że biorąc pod uwagę wyjątkowo długi cykl życia tych rekinów, regionalna ochrona ich młodzieńczych siedlisk ma fundamentalne znaczenie w przeciwdziałaniu ich spadkowi liczebności. Źródło: Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Midsommar – od wierzeń ludowych do ekranów kin. Co wiemy o skandynawskim przesileniu letnim?
W roku 2019 do kin trafił film „Midsommar. W biały dzień”, przedstawiający szwedzką tradycję w niezwykle oryginalny sposób. Charakter święta pełnego kwiatów, muzyki i zabawy w połączeniu z horrorem od początku zszokował i przyciągnął widzów z całego świata. Jak w rzeczywistości wygląda święto będące pierwowzorem dla obrazu, w którym zakochały się miliony odbiorców?
Spis treści: Korzenie Midsommar Midsommar współcześnie Midsommar na świecie Słowo Midsommar w dosłownym tłumaczeniu oznacza „środek lata”. Święto odbywa się jednak w trakcie przesilenia letniego (około 21 czerwca), a nie, jak mogłaby sugerować nazwa, w trakcie kalendarzowego środka lata. Wybór daty wydarzenia wiąże się z najdłuższym dniem w roku, który przypada na czas przesilenia. Wtedy to następuje maksymalne wychylenie osi obrotu Ziemi w kierunku Słońca, a na półkuli północnej notuje się tzw. białą noc. Aura niekończącego się dnia nadaje Midsommar unikatowy charakter, który jest kluczową cechą tej skandynawskiej uroczystości. Korzenie Midsommar Najważniejszym symbolem przesilenia letniego jest Majstång (słup majowy), czyli drewniany pal przyozdabiany kwiatami, który stawiany jest w centralnym miejscu wioski na czas święta. Korzenia słupa wywodzą się jeszcze z pogańskich tradycji ludów germańskich, kiedy to w Niemczech i Anglii był elementem majowego rytuału agrarnego, mającego zapewnić płodność ziemi. W Szwecji nabrał on symboliki życia, odrodzenia i płodności, którą Majstång miał zwiastować świętującym. W tradycji wokół słupa rozpalano ogniska, czemu towarzyszyły rytuały taneczne i śpiewy mające na celu odpędzenie złych mocy. Do religijnej transformacji święta doszło w XIV w., kiedy Kościół katolicki ustanowił 21 czerwca dniem narodzin św. Jana Chrzciciela. Ruch ten wpisywał się w strategię chrystianizacji pogańskich terenów, których obrzędy miały zostać zaanektowane przez liturgiczną interpretację narzuconą przez Kościół. W ten sposób rozpalane ogniska nabrały nowego znaczenia – świateł Chrystusa oraz religijnej gorliwości św. Jana Chrzciciela. Mimo tych religijnych praktyk w wielu miejscach obchody Midsommar przetrwały w swoim oryginalnym kształcie zachowując np. element Majstång. Midsommar współcześnie Do formalizacji instytucjonalnej święta doszło w 1953 roku. Wtedy szwedzki parlament zdecydował o przesunięciu obchodów z dotychczasowej daty na piątek przypadający między 19 a 25 czerwca. Miało to umożliwić ludziom dłuższe weekendy i łatwiejszą organizację wyjazdów. Święto co prawda utraciło swój religijny charakter, jednak nadal jest powszechnie obchodzone przez szwedzkie rodziny. Znane od wieków elementy Midsommar, takie jak Majstång lub kwieciste stroje, są wciąż popularnymi praktykami tego dnia w Szwecji. Istotną częścią przesilenia letniego jest również kuchnia związaną z celebracją tego święta. Do najważniejszych dań należą: różne rodzaje marynowanego śledzia, gotowane młode ziemniaki z koperkiem, kwaśną śmietaną i szczypiorkiem. Tradycyjnym dodatkiem do posiłku jest schnapps, czyli wysokoprocentowy napój alkoholowy, który na Midsommar zostaje przyprawiony ziołami i aromatycznymi roślinami. Święto stanowi również oznakę symbiozy pomiędzy człowiekiem, a naturą. Liczne kwiaty symbolizujące przebudzenie i życie natury w połączeniu z tradycyjnym chodzeniem boso po rosie są świadectwem ludzkiej miłości do otaczającej przyrody. Elementy folkloru, które przetrwały do dzisiaj wciąż kształtują to, w jaki sposób obchodzone jest Midsommar. Midsommar na świecie Wraz z popularyzacją święta, która związana jest chociażby z premierą filmu „Midsommar. W biały dzień” doszło do globalnego zainteresowania szwedzką tradycją. W krajach, które wcześniej w swojej tradycji nie miały tego typu obrzędów (np. Stany Zjednoczone, Kanada, Australia) zaczęto obchodzić czerwcową uroczystość. Wydarzenia te są głównie organizowane przez szwedzką diasporę, jednak przyciągają swoim unikatowym charakterem także innych mieszkańców krajów. W innych narodach europejskich święto związane z przesileniem letnim ma również swoje miejsce w krajowym kalendarzu. W Finlandii obchodzi się np. Juhannus, w trakcie którego również rozpalane są ogniska. Tradycję związane z ogniem popularne są również w Norwegii i Danii w trakcie Sankthansaften. Źródła: Sweden.se, pressglobal.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Tak wyglądało życie w czasach wikingów. Pokazuje to najnowsze odkrycie w Szwecji
Szwedzcy archeolodzy odnaleźli na północ od Sztokholmu w Täby olbrzymią osadę, nekropolię, a także skarb. Został zakopany ponad 1000 lat temu, czyli w czasach wikingów.
Spis treści: Duża osada i skarb wikingów Przybysz z daleka? Kim byli wikingowie? Naukowcy ze szwedzkiej instytucji Arkeologerna prowadzili wykopaliska archeologiczne w Täby, na północ od Sztokholmu. Prace te odbywały się w latach 2020–2021, po czym rozpoczęto badania i analizy, które dopiero niedawno się zakończyły. W ciągu tych 5 lat badaczom udało się zidentyfikować m.in. dużą osadę wikingów, cmentarzysko, a także szereg artefaktów, które pochodziły z okresu od 500 do 1050 r. n.e. Duża osada i skarb wikingów Archeolodzy znaleźli w sumie pozostałości 34 budynków i około 1450 przedmiotów, w tym wyjątkowy srebrny skarb, który składał się z wikińskich pierścieni, bransolet i naszyjników, pereł, a także wisiorków wykonanych z monet. Skarb został ukryty w naczyniu, który owinięto tkaniną. Zakopano go w ziemi i ukryto pod dużym kamieniem. Badacze twierdzą, że monety, z których wykonano naszyjniki pochodziły z różnych krajów europejskich, głównie z Czech, Francji, Niemiec i Anglii, ale także z Persji i datowane są na lata 904–997 n.e. Oprócz kosztowności badacze zidentyfikowali także pyłki roślin i zbóż, które wykazała dokładna analiza bioarcheologiczna, co potwierdza, że lokalna ludność zajmowała się rolnictwem. – Znalezisko jest wyjątkowe zarówno ze względu na wikińskie artefakty ze srebra, ale także przez dowody, które wskazują na konkretny związek osady z cmentarzyskiem. Skarb mógł zostać zakopany jako zakończenie długiej i wspaniałej ceremonii ku czci wysoko postawionej zmarłej kobiety. W tym samym czasie ówczesne gospodarstwo prawdopodobnie przestało istnieć – twierdzi John Hamilton, kierownik projektu z Narodowego Muzeum Historycznego Przybysz z daleka? Nieopodal miejsca, w którym odnaleziono skarb, odkryto także wiele wyrobów ceramicznych, które przypominają przedmioty i naczynia znane po drugiej stronie Morza Bałtyckiego. – Niektóre były wykonane z rodzimej gliny, ale przypominają rodzaj ceramiki, który jest powszechny z krajów Europy kontynentalnej – mówi Hamilton. – Może to oznaczać, że była to osoba, która przybyła „z zewnątrz”, być może z zagranicy i osiedliła się w okolicy Täby – dodaje. Wspomniana wioska znajdowała się na niewielkim wzgórzu na skraju lasu. Badanie wykazało, że ludzie zamieszkiwali ją nieprzerwanie przez prawie 500 lat i żyli przede wszystkim z uprawy ziemi i hodowli zwierząt. W czasach wczesnego średniowiecza osada była zamieszkana przez wikingów, którzy również zajmowali się rolnictwem. To zaprzecza powszechnemu poglądowi, że była to ludność żyjąca wyłącznie grabieży i wypraw łupieżczych. Kim byli wikingowie? W rzeczywistości większość wikingów zajmowała się właśnie swoimi gospodarstwami. Byli to rolnicy, którzy często wyruszali na wyprawy morskie nie w celu spalenia innej wioski, czy miasta, lecz odkrycia nowej ziemi, która bardziej nadawałaby się pod uprawę, niż rodzime wyspy Skandynawii. W swojej determinacji wikingowie potrafili dopłynąć nawet do odległej Ameryki Północnej i Nowej Funlandii w dzisiejszej Kanadzie. Podczas wykopalisk szwedzcy archeolodzy zidentyfikowali także ok. 15 struktur na terenie osady, które mogły być miejscami rytualnymi. W ziemi zakopano tam przedmioty, które powszechnie kojarzone są z darami grobowymi. Ponadto na stanowisku, które zinterpretowane zostało jako nekropolia, odkryto 5 grobów. Dwa z nich były ciałopalne, natomiast w trzech zmarłych pochowano w trumnach. Badacze poddali analizie DNA szczątki czterech mężczyzn, które odnaleźli na cmentarzysku. Okazało się, że trzech z nich byli ze sobą spokrewnioni, ale jeden miał pochodzić z innych regionów Szwecji. – To interesująca informacja, która mówi nam więcej o ludziach, którzy tu mieszkali – zwraca uwagę Hamilton. – To były niesamowicie ekscytujące badania, ponieważ na stanowisku znaleźliśmy tak wiele różnych rodzajów śladów przeszłości, takich jak groby, ogromne gospodarstwo i skarb. Przeprowadziliśmy również kilka analiz naukowych, w tym DNA, które rzuciły światło na ludzi, którzy zamieszkiwali ten obszar – powiedział John Hamilton. Źródło: Arkeologerna Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy odnaleźli dziwaczny sztylet. Wykonano go w czasach średniowiecza
Nieopodal twierdzy Gullberg w szwedzkim Göteborgu archeolodzy odnaleźli szereg znalezisk z czasów średniowiecza. Wśród nich odkryto sztylet, którego rękojeść przypominała męskie przyrodzenie. Analiza wykazała, że nie był tylko ozdobą, ale wykorzystywano go także w trakcie bitew.
Spis treści: W szwedzkim Göteborgu odnaleziono niezwykły sztylet Bogactwo znalezisk na terenie dawnego fortu Dlaczego w dawnych czasach czczono fallusy? Ostrze sztyletu było złamane mniej więcej w połowie i już mocno wyszczerbione. Jednak drewniana rękojeść była bardzo dobrze zachowana, a jej falliczny kształt bardzo zaskoczył archeologów. Jelec broni przypominał męskie jądra, a rękojeść przyrodzenie. I naukowcy przyznają, że nie był to wypadek przy pracy, a celowa robota kowala, który w ten sposób wykonał tę broń. W szwedzkim Göteborgu odnaleziono niezwykły sztylet Co ciekawe, sztylet został odkopany w tej samej warstwie archeologicznej, co bełty kuszy i kilka mieczy. To sugeruje, że był używany najprawdopodobniej przez rycerza, który na wzgórzu w Göteborgu stoczył bitwę, prawdopodobnie między XIV a XVII wiekiem. Tamtejsza twierdza Gullberg miała w średniowieczu ogromne znaczenie strategiczne przez wiele stuleci. Był to jedyny bezpośredni punkt dostępu Szwecji do Morza Północnego, podczas gdy reszta zachodniego wybrzeża należała do Danii i Norwegii. Tamtejsze wzgórze zostało ufortyfikowane w XIV wieku. – Wczesnośredniowieczna twierdza została zbudowana jako obrona przed pobliskimi duńsko-norweskimi potencjalnymi agresorami, którzy stacjonowali na Hisingen oraz w czasie, gdy Duńczycy kontrolowali zamek Älvsborg – powiedział Anders Altner, kierownik wykopalisk i archeolog z Państwowego Muzeum Historycznego. W oświadczeniu zamieszczonym przez szwedzkich archeologów napisano, że wykopaliska na terenie wzgórza i twierdzy prowadzone były w latach 2014–2023 przy okazji budowy nowej trasy kolejowej. W ciągu tych kilku lat odnaleziono ogromną ilość średniowiecznych artefaktów, które rzuciły światło na historię tego regionu. Bogactwo znalezisk na terenie dawnego fortu Kilka spośród tych fascynujących obiektów, jak również trójwymiarowy model twierdzy Gullberga z XVII wieku, można zobaczyć na mini-wystawie Current Archaeology w Muzeum Historycznym w Sztokholmie. – Nie sądziliśmy, że ostało się tu tak wiele artefaktów. Falliczny sztylet to tylko jeden z przedmiotów, które tu odnaleźliśmy. To między innymi zegary słoneczne, zatyczki do beczek z piwem, krany do piwa, a także wiele przedmiotów osobistych i ślady codziennego życia – mówi Altner. Eksperci twierdzą, że osobliwy sztylet już w czasach średniowiecza mógł uchodzić za bardzo ekstrawagancki. Badacze podkreślają jednak, że konstrukcja zapewniała pewny chwyt podczas zadawania ciosów. Ta broń biała zostanie teraz wystawiona w Muzeum Historycznym w Sztokholmie w ramach wystawy. Będzie można ją podziwiać tylko do stycznia 2026 roku. Dlaczego w dawnych czasach czczono fallusy? Co ciekawe, artefakty o fallicznym kształcie nie są niczym nowym dla archeologii. Choć nie był to bardzo powszechny motyw, w historii znane są przykłady podobnych mieczy lub sztyletów. Elementy w kształcie fallusa pojawiały się głównie w kontekście symbolicznym, rytualnym lub dekoracyjnym i często związane były z kulturami, w których fallus był symbolem płodności, mocy lub ochrony, jak np. w starożytnym Rzymie. W imperium przedmioty te najczęściej jednak pełniły funkcję amuletów. Z drugiej strony to nie pierwszy raz, gdy w Szwecji odkryto przedmiot nawiązujący do męskich genitaliów. W 2023 roku badacze w hrabstwie Södermanland odnaleźli kamień w kształcie fallusa, który pochodził z epoki wikingów. Kamień został znaleziony centralnie w wypełnieniu kamiennego stosu grobowego. Źródło: Popular Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tak dbano o ciężko rannych w średniowieczu. Mamy przykład troskliwej opieki
Ten dwudziestolatek, żyjący w średniowieczu, miał szczęście w nieszczęściu. Doznał ciężkiego urazu kolana. Otoczono go jednak opieką. Naukowcy wyczytali to z jego szkieletu. Jak działał ówczesny NFZ?
Spis treści: Kości pod trójwymiarową lupą Troskliwa opieka w średniowieczu? To historia osoby, która zmarła w wieku około 30 lat. Mężczyzna został pochowany na cmentarzu w Lund w południowej Szwecji. Żył w okresie późnego średniowiecza (w latach 1300–1536). Na jego szczątki natknęli się archeolodzy. Ich uwagę przykuły kości zmarłego. Okazało się, że doznał za życia poważnego złamania kolana. Jak sobie z nim poradził i czy ktoś się o niego zatroszczył? Kości pod trójwymiarową lupą Pechowy mężczyzna został zapewne kopnięty przez konia, albo na jego nogę spadł z wysokości ciężki przedmiot – to ustalenia zespół badaczy pod kierunkiem Blaira Nolana z Uniwersytetu Lund w Szwecji i współpracowników, które opublikowano na łamach „Open Archaeology”. Zastosowano szerokie spektrum metod badawczych – metody antropologiczne i modelowanie trójwymiarowe. Z analiz wynika, że w momencie urazu mężczyzna miał około dwudziestu lat. Z niepełnosprawnością żył jeszcze około dekady. Naukowcy ustalili, że uraz musiał spowodować poważną zmianę w życiu mężczyzny. Nie mógł chodzić bez wspomagania, na przykład w postaci średniowiecznych kul lub jakiejś podpórki na nogę. Troskliwa opieka w średniowieczu? Często gdy myślimy o średniowieczu, stają nam przed oczami dramatyczne obrazki. Wówczas rządzić miały zabobon i zacofanie. Tymczasem z analizy szkieletu wynika, że poważnie ranny mężczyzna otrzymał znaczącą opiekę krótko- i długoterminową. Chociaż doszło do niepoprawnego zrostu kości i wdała się infekcja. Badacze uważają, że po doznaniu urazu prawdopodobnie podano różnego rodzaju stosowane w średniowieczu środki uśmierzające ból (dziś mogą one nas nieco zaskoczyć): maści z olejkiem lawendowym, opium, alkohol. Aby przetrwać, bez zakażenia rany i dalszych powikłań, mężczyzna wymagał również regularnego leczenia zapalenia szpiku kostnego, co było związane z odprowadzaniem ropy. Wówczas to klasztory były głównymi dostawcami zinstytucjonalizowanej opieki medycznej. Dlatego zapewne z niej korzystał ranny mężczyzna. Do końca życia jego niepełnosprawność z pewnością rzucała się w oczy. Mimo to mężczyzna zachował swój dość wysoki status społeczny – korzystał z długoterminowej opieki, a poza tym pochowano go ponad warstwą kamieni węgielnych u podstawy wieży kościelnej. Tak więc jego wyższy status społeczny mógł przeważyć nad faktem, że był osobą z niepełnosprawnością. Źródło: Open Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kiruna musiała ustąpić miejsca kopalni. Miasto stało się największym projektem relokacyjnym na świecie
Kiruna to swoisty paradoks. Miasto narodziło się i żyje dzięki kopalni, ale przez kopalnię nie może dalej funkcjonować, przynajmniej nie w lokalizacji, w której znajduje się obecnie. Przemysłowy moloch nieustannie się rozrasta, co stwarza coraz większe zagrożenie dla mieszkańców. Jakie plany wobec Kiruny ma rząd Szwecji? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Informacje o Kirunie Decyzja o przeniesieniu Kiruny Plan przeprowadzki Ciekawostki o Kirunie Wiele miast, miasteczek i wsi musiało przepaść, by giganci przemysłu mogli kontynuować swoją działalność. Przykładów nie trzeba szukać daleko. Weźmy choćby Ujków Stary, niewielką wieś w województwie małopolskim, która dosłownie zniknęła z powierzchni ziemi w następstwie wydobycia metodą na zawał rud cynkowo-ołowiowych. Takich miejscowości jest znacznie więcej, ale szwedzka Kiruna nie podzieli ich losu. Informacje o Kirunie Kiruna jest największym miastem w szwedzkiej części Laponii i najdalej wysuniętym na północ zamieszkanym obszarem Szwecji. Tereny miasta rozpościerają się w regionie Norrbotten, w malowniczym sąsiedztwie jeziora Luossajärvi i gór Kiirunavaara i Luossavaara. Na pierwszy rzut oka nic nie wskazuje, że Kiruna jest też siedzibą największej podziemnej kopalni rudy żelaza. Panuje tam typowo skandynawski ład i porządek. W mieście działa duży ośrodek sportów zimowych. Centrum stanowi skupisko ciekawych zabytków, a w pobliżu miasta znajduje się Park Narodowy Abisko. Oprócz mieszkańców, na ulicach można spotkać turystów, którzy w Kirunie chcą doświadczyć życia za kołem podbiegunowym, gdzie czas płynie inaczej niż na innych szerokościach geograficznych. A jednak przemysłowy moloch działa tam od początku XX wieku i właśnie przez to do miasta przylgnęło jeszcze jedno „naj”. W 2004 roku Kiruna stała się największym i najradykalniejszym przedsięwzięciem relokacyjnym na świecie. Naturalne bogactwo Kiruny Pod górami Kiirunavaara i Luossavaara znajdują się jedne z największych na świecie złóż rudy żelaza. Znajdują się na głębokości około 2 km i mierzą około 4 km długości i do 120 m grubości. Roczne wydobycie surowca przekracza 27 mln ton, co stanowi około 80 proc. produkcji w całej Unii Europejskiej. Eksploatacją podziemnych pokładów zajmuje się szwedzki koncern LKAB (Luossavaara Kiirunavaara Aktiebolag). Pierwsze górnicze osady utworzono tam już pod koniec XIX wieku. W 1900 roku gminie nadano nazwę Kiruna. Gdyby nie cenne bogactwa, ukryte głęboko pod ziemią, miasto najprawdopodobniej nigdy by nie powstało. Decyzja o przeniesieniu Kiruny Z biegiem czasu Kiruna zaczęła się rozrastać. Przemysł wydobywczy zapewniał zatrudnienie i stał się gwarantem zarobków. Dziś w kopalni zatrudnionych jest większość mieszkańców (około dwie trzecie). Gdyby przemysłowy gigant nagle „zwinął interes”, miasteczko zostałoby skazane na wymarcie. Należy jednak podkreślić, że kopalnia nieustannie zwiększa swój zasięg, a to stanowi ogromny problem. Przez to Kiruna dołączyła bowiem do grona miast „pożeranych” przez przemysł. W 2004 roku eksperci z LKAB przedstawili prognozę górniczą, w której stwierdzili, że dalsza działalność i rozrost kopalni wywrze negatywny wpływ na konstrukcję budynków w niektórych częściach miasta. Stało się jasne, że przeniesienie zagrożonych obszarów jest absolutną koniecznością. Początkowy plan zakładał przesunięcie centrum na północ od pierwotnej lokalizacji. Rozpoczęła się debata na ten temat. W 2007 roku eksperci uznali, że odpowiedniejszy będzie kierunek wschodni (w odległości około 3 km), gdzie dalsze wydobycie nie powinno wpływać na bezpieczeństwo obiektów budowlanych i mieszkańców Kiruny (choć należy podkreślić, że gwarancji nie ma). Finalny plan przeprowadzki został ukończony w 2010 roku. Projekt architektoniczny „nowej Kiruny” przedstawiono trzy lata później. Plan przeprowadzki W większości przypadków, gdy mieszkańcy muszą zostać przesiedleni ze względu na szkody górnicze lub z obawy o ich wystąpienie w przyszłości, przeniesienie miasta zwykle oznacza zrównanie go z ziemią. Plany rządu szwedzkiego wobec Kiruny są jednak inne. Bo o ile wiele budynków rzeczywiście skazano na wyburzenie, to niektóre, zwłaszcza te cenne, zostaną przeniesione do nowej lokalizacji. Zależnie od konstrukcji i stanu technicznego, część obiektów zostanie przewieziona w całości. Pozostałe mają być rozebrane i ponownie złożone na nowej działce. W tym gronie znalazł się między innymi zabytkowy kościół (przypominający namioty lapońskich myśliwych), który w jednym z plebiscytów został okrzyknięty najatrakcyjniejszą budowlą w Szwecji. Przeniesione zostaną także niektóre domy, sklepy, lokale usługowe, budynki użyteczności publicznej i domy mieszkalne. „Przeprowadzkę” centrum rozpoczęto od budowy nowego ratusza. Bryła budynku nawiązuje do kształtu minerałów żelaza. Obok stanęła zabytkowa dzwonnica zdemontowana ze starej siedziby władz miasta. Była pierwszym obiektem przeniesionym do „nowej Kiruny”. Relokacja ma zakończyć się w 2035 roku. Teoretycznie miasto ma być bezpieczne do końca XXI wieku. Co będzie dalej z Kiruną? Na to pytanie na razie nikt nie zna odpowiedzi. Ciekawostki o Kirunie Na koniec zostawiliśmy kilka interesujących faktów na temat wysuniętego najdalej na północ miasta Szwecji. Ruda żelaza najczęściej ma czystość na poziomie od 30 do 40%. Natomiast surowiec wydobywany w Kirunie osiąga około 70%. czystości. To właśnie dlatego w mieście kompas okazuje się nieprzydatny. Igła po prostu zaczyna „wariować”. W XX wieku w Kirunie działała najdalej wysunięta na północ linia tramwajowa. W 1993 roku podjęto jednak decyzję o jej likwidacji. Koszt przeniesienia centrum miasta do nowej lokalizacji jest szacowany na około trzy miliardy euro. Przedsięwzięcie w całości sfinansuje koncern LKAB. Wkrótce po podjęciu decyzji o przeniesieniu centrum, koncern zaczął skupować nieruchomości od mieszkańców. Zaoferowano im cenę rynkową z 25-procentowym naddatkiem. Ruda żelaza nie jest jedynym bogactwem gminy. Na początku 2023 roku koncern LKAB wykrył w pobliżu miasta duże złoża metali ziem rzadkich. Kopalniane chodniki, które wyłączono już z eksploatacji, nie leżą odłogiem. Uprawia się w nich grzyby shiitake. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Przełomowe odkrycie u wybrzeży Szwecji. „Klucz do zrozumienia ewolucji budowy okrętów”
Archeolodzy morscy ze Sztokholmu dokonali analizy wraku statku, który początkowo uważany był za okręt wikingów. Okazało się, że była to jednostka zbudowana w XV wieku wyjątkową metodą karawelową.
Spis treści: Wielki statek z okresu późnego średniowiecza Statek pierwotnie uważano za wikiński Kadłuby karawelowe miały wytrzymać ostrzał armatni Naukowcy z Muzeum Vrak w Sztokholmie podjęli się próby badania wraku, który znaleziony został u wybrzeży Szwecji. Pierwotnie archeolodzy morscy zidentyfikowali go jako należący do wikingów. Analiza wykazała jednak, że jednostka była znacznie młodsza, ale to nie jedyne zaskoczenie. Kadłub statku został zbudowany metodą poszycia stykowego, zwaną także karawelową lub klepkową. Wielki statek z okresu późnego średniowiecza To rodzaj poszycia kadłubów drewnianych, który znany jest od czasów prehistorycznych. Polega na układaniu desek kadłuba na styk, a nie na zakładkę. Ta metoda była charakterystyczna przede wszystkim dla karawel, które były jednymi z najważniejszych statków w epoce wielkich odkryć geograficznych. To statki znane ze swojej wytrzymałości, zdolności do żeglowania na otwartym morzu. Ich konstrukcja umożliwiała pokonywanie długich dystansów i przetrwanie trudnych warunków. Wrak odnaleziony został u wybrzeży szwedzkiego Landfjärden, w pobliżu Häringe, na południe od Sztokholmu. Wstępne datowanie wykazało, że statek został zbudowany w latach 60. lub 80. XV wieku. Miał ok. 35 metrów długości i 10 metrów szerokości, co czyniło go bardzo dużą jednostką. – W przeciwieństwie do dominujących wówczas statków budowanych metodą klinkierową, w których deski zachodzą na siebie, ten statek zbudowano metodą karawelową, w której deski układano krawędź do krawędzi na ramie, aby uzyskać gładki kadłub – wyjaśnia Håkan Altrock, kustosz muzeum Vrak i kierownik badań. Statek pierwotnie uważano za wikiński Wrak jest jednym z pięciu, które odkryto w Landfjärden. Pierwotnie uważano, że wszystkie należały do wikingów i związane były z legendarną bitwą morską króla Norwegii. Dopiero ostatnio rozpoczęto badania mające na celu wyjaśnienie ich dokładnego pochodzenia. – Rok temu datowaliśmy trzy z czterech największych wraków na lata 1600 i 1700. Udało nam się również powiązać jeden z nich ze źródłem historycznym z XVII wieku – powiedział Altrock. – Badanym obecnie pozostałościom statku nadaliśmy numer 5. Jest to najstarszy i najbardziej intrygujący z wraków, które badamy w Landfjärden. Wiemy na pewno, że drewno użyte do budowy statku zostało ścięte w Möre, w regionie Kalmar lub we wschodnim Blekinge – tłumaczy archeolog. – Może być to najstarszy potwierdzony statek zbudowany metodą karawelową w regionie nordyckim – dodaje. Kadłuby karawelowe miały wytrzymać ostrzał armatni Szwedzki uczony podkreśla również, że statek rzuca nowe światło na historię budownictwa okrętowego. – Ten statek stanowi fascynujące połączenie między średniowiecznym a współczesnym podejściem do szkutnictwa. Ma potencjał, aby dostarczyć nam cennych nowych spostrzeżeń na temat ważnego okresu w morskiej historii Szwecji – powiedział Altrock. – Pojawienie się metody karawelowej było powiązane z pojawieniem się armat na pokładach statków. Szkutnicy byli zmuszeni tworzyć mocniejsze kadłuby, które mogły wytrzymać ogień wroga – twierdzi badacz. – Planujemy kontynuować nasze badania. Ten statek to nie tylko relikt przeszłości. To klucz do zrozumienia ewolucji budownictwa okrętowego w Szwecji – wyjaśnia. Altrock podkreśla ponadto, że odkrycie to podkreśla postęp technologiczny, który ukształtował wojny morskie i handel w późnym średniowieczu. Źródło: Vrak.se Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Płynęłam nowym promem do Szwecji. Piękne widoki, ekologia i 100 schabowych
Byłam na mostku kapitańskim, zajrzałam do maszynowni, rozmawiałam z szefem kuchni i poznałam słodki sposób na chorobę morską. Prom Varsovia to najnowszy nabytek Polferries. Każdego dnia wypływa ze Świnoujścia do Ystad, a potem nocą wraca do Polski.
Spis treści: Varsovia gotowa do odcumowania! Z mórz włoskich do polskich Promem do Szwecji Poranna kawa ze wschodem słońca 100 schabowych i włoska pizza z pieca Na skrzydłach przez Bałtyk Prom roku 2024, czyli wyróżnienie dla Varsovii – Strzała! – powiedział bez zastanowienia kapitan ż.w. Wojciech Grajek, kiedy zapytałam go o pierwsze wrażenie na widok Varsovii. Moje odczucie było nieco inne. Pierwsza myśl: „Ogromny statek!”. A po rejsie do Ystad i z powrotem mogę dodać, że komfortowy i bardzo przyjazny dla pasażera. Varsovia gotowa do odcumowania! Wojciech Grajek zgodził się, abym mogła część rejsu spędzić na mostku i zobaczyć m.in. jak wyglądają te najbardziej newralgiczne momenty, czyli początek i koniec każdego rejsu. – Varsovia gotowa do odcumowania! – zakomunikował Wojciech Grajek i cała procedura ruszyła punktualnie o 12.30. To dla załogi moment największego skupienia, który wymaga wiedzy i doświadczenia. Zachwycałam się widokami na port i najwyższą w kraju latarnię morską, ciekawym widokiem na gazoport, ale przede wszystkim na atrakcje w Świnoujściu: wyjątkowo malownicze ujście Świny ze słynnym wiatrakiem Stawa Młyny i piękną plażą (miasto chwali się, że najszerszą w Polsce). W tym czasie kapitan razem z załogą gładko wyprowadzili gigantyczny statek na Morze Bałtyckie. – W Świnoujściu jest dużo miejsca, ale już zupełnie inaczej będzie w Ystad. Taki statek trzeba poznać, a ja już przed manewrami planuję i myślę, co trzeba zrobić w danym dniu. Nie ma takich samych manewrów, pogoda jest zmienna, w Świnoujściu dochodzą jeszcze prądy. Trzeba to wszystko przemyśleć, wziąć pod uwagę zanurzenie statku, ilość ładunku – tłumaczył Wojciech Grajek. Z mórz włoskich do polskich Varsovia to największy prom z najdłuższą linią ładunkową (aż 3775 m), jaki kiedykolwiek operował we flocie Polferries. A także pierwszy zupełnie nowy od ponad 20 lat. Varsovia w inauguracyjny rejs wyruszyła 27 lipca i o tego momentu nieprzerwanie pokonuje trasę między Polską a Szwecją. – Varsovia jest bardzo ekonomicznym promem jeśli chodzi o spalanie, co jest dziś bardzo ważne. To prom dość minimalistycznie zrobiony, a to przełoży się na eksploatację – podkreślił kapitan opowiadając mi o statku. Trudno nie wspomnieć, że Wojciech Grajek to człowiek, który przyprowadził ten statek do Polski, bo Varsovia została wybudowana we włoskiej stoczni Cantiere Navale Visentini. – Jak przyjechałem do Włoch, to w ogóle wyglądało śmiesznie, bo jechało się taką drogą krajową i w pewnym momencie, w polu, bo ten statek stał w polu na rzece, wyłonił się taki kolos, i to robiło niesamowite wrażenie. Aż nie do pomyślenia, że w tej stoczni można takie statki budować – wspominał kapitan Grajek i pokazał mi zdjęcie. Gigantyczna Varsovia i pole wokół to widok rzeczywiście dość abstrakcyjny. – Aby prom mógł wyjść ze stoczni, trzeba było specjalnie pogłębiać rzekę, bo nigdy tu tak wielkiego statku nie wybudowano – dodał kapitan. Kiedy o godz. 19.00 zacumowaliśmy w Ystad, mogłam także zobaczyć maszynownię. Statek jest wyposażony w nowoczesne silniki, które mogą pracować zarówno na paliwo ciekłe, jak i gaz. Jak zaznaczył kapitan, to rozwiązania ekologiczne i oszczędne. Promem do Szwecji Varsovia to prom dobry dla tych, którzy chcą wygodnie i szybko podróżować do Szwecji ze Świnoujścia do Ystad. Można powiedzieć, że to trochę niczym tramwaj, który dzień i noc kursuje na tej samej trasie, wożąc ludzi z miejsca na miejsce. Jest do tego doskonale przystosowany. Statek pomieści 976 pasażerów oraz 60 członków załogi. W samym kabinach pasażerskich jest 920 miejsc noclegowych. To oznacza, że praktycznie każdy pasażer może skorzystać z komfortu posiadania kabiny (a jeśli nie chce, to na Varsovii są również wygodne fotele lotnicze). Dlatego większość załogi statku to obsługa hotelowa, która m.in. dba o czystość kabin, ale też o część gastronomiczną. – To w sumie 32 osoby, także szef kuchni i pięciu kucharzy – wyliczał Jarosław Gulewski, hotel manager promu Varsovia. Wszystko jest poukładane tak, aby pasażerowie mogli cieszyć się komfortem podróży. To dlatego między innymi kierowcy, dla których rejs jest odpoczynkiem w czasie pracy, mają kabiny oddzielone od reszty pasażerów. – Pasażerowie, dla których rejs to wycieczka i czas rozrywki mają inne potrzeby i oczekiwania, a my chcemy, żeby każdy czuł się dobrze i jesteśmy po to, aby sprostać oczekiwaniom naszych gości – powiedział Jarosław Gulewski. Poranna kawa ze wschodem słońca Ja postanowiłam zapytać go nie o kwestie związane z pasażerami i codzienną pracą, ale o to, co on sam lubi najbardziej podczas rejsów. – Wschód słońca – odpowiedział bez wahania. Latem, kiedy prom zaczynał kursować na tej trasie, słońce wstawało nim prom po nocnym rejsie cumował w Świnoujściu. – Mogłem stanąć na pokładzie z kubkiem kawy i zachwycać się tym momentem. Piękny bonus tej pracy – dodał. Podczas jesiennego rejsu słońce wschodziło dużo później, kiedy już cumowaliśmy w Świnoujściu, ale nie mam powodów do narzekań. W drodze do Ystad razem z innymi pasażerami mogłam podziwiać wyjątkowy zachód słońca na pełnym morzu. 100 schabowych i włoska pizza z pieca Varsovia to także strefa gastronomiczna z barem i restauracją, sklep oraz przestrzeń rozrywkowa dla pasażerów. Nad tym, aby pasażerowie nie byli głodni, czuwa Adam Pawlak, szef kuchni. Jego zespół jest każdego dnia gotowy, aby nakarmić tysiąc osób. – Schabowy i golonka, to moje ulubione dania i je najbardziej polecam – mówił ze śmiechem kucharz. Każdego dnia szykuje nawet 100 schabowych i 100 golonek, bo bufet promu to 7 ciepłych dań do wyboru (ja mogę tylko podpowiedzieć, że wegetarianie też nie wyjdą stąd głodni). – Stawiamy na kuchnię polską, nasi pasażerowie to też w dużej mierze kierowcy, którzy podczas rejsu chcą nie tylko odpocząć, ale i dobrze zjeść – powiedział Adam Pawlak. Ale od tej kulinarnej strony Varsovia ma coś, czego nie ma żaden inny prom… Prawdziwy piec do pizzy. W końcu to statek, który wybudowali Włosi. – Na innych promach pizza jest odgrzewana. A my mamy trzykomorowy piec i u nas pizza jest od podstaw robiona na miejscu, bardzo polecam spróbować – zachwalał szef kuchni. Na skrzydłach przez Bałtyk To, czego najbardziej obawiałam się przed rejsem, to choroba morska, którą zwykle na morzu odczuwam. Pogoda mi jednak sprzyjała, Bałtyk był spokojny przez większość trasy do Ystad (drogę powrotną, czyli rejs nocny, w większości spędziłam śpiąc w swojej kabinie). Kiedy już bliżej celu statkiem zaczęło mocniej bujać, kapitan wydał polecenie, aby… rozłożyć skrzydła. Okazuje się, że Varsovia ma specjalne stabilizatory, które można wysunąć, aby zminimalizować uciążliwe dla pasażerów kołysanie (bo na załodze bujanie żadnego wrażenia nie robi). Ciekawym podpowiem, że stabilizatory można zobaczyć na miniaturce promu, która stoi na portierni Varsovii. Rzeczywiście, rozłożone, mogą przynieść skojarzenie ze skrzydłami. Choć kapitan choroby morskiej nie miewa, zapytałam go o kapitańską radę dla pasażerów, którzy źle znoszą morskie podróże. Wojciech Grajek odpowiedział krótko: – Jedzenie lizaka. Naprawdę pomaga. Prom roku 2024, czyli wyróżnienie dla Varsovii Varsovia pokonuje trasę między Świnoujściem a Ystad w 6,5 godziny. Prom ma dobre opinie pasażerów i już został doceniony przez branżę. Jak przekazała w listopadzie Polska Żegluga Bałtycka S.A., statek został uhonorowany tytułem RoPax of the Year 2024. – Nagrodę przyznano podczas wydarzenia Ferry Shipping Summit, gdzie spotykają się eksperci branży żeglugowej z całego świata. Wyróżnienie zostało przyznane za największy i najnowocześniejszy prom RoPax na Morzu Bałtyckim – mówi Jolanta Kowalska z PŻB. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Katarzyna Świerczyńska Reporterka zakochana w swojej pracy. Po godzinach prowadzi podróżniczego bloga „Podróże z psem” i jest współautorką projektu „Nad portem noc” pokazującego nocne życie Szczecina. Najczęściej podróżuje blisko, najlepiej na własnych nogach lub rowerem. Uwielbia Puszczę Bukową, nadodrzańskie szlaki i Bałtyk o każdej porze roku.
Muzeum Nagrody Nobla w Sztokholmie to emocjonująca podróż po historii ludzkich odkryć i przełomowych idei
Najbardziej prestiżowa nagroda świata, ustanowiona testamentem Alfreda Nobla w 1895 roku, pokazuje, że idee mogą zmieniać świat. A niewielkie Muzeum Nagrody Nobla, znajdujące na sztokholmskim starym mieście pozwala zbliżyć się do ludzi, którzy stali za tymi ideami. Podczas Tygodnia Noblowskiego jest to jedno z głównych miejsc tego międzynarodowego wydarzenia.
Spis treści: Historia Nagrody Nobla Muzeum Nagrody Nobla Nieduży, wydawałoby się, że wręcz niepozorny budynek, w którym mieści się Muzeum Nagrody Nobla w Sztokholmie, znany jako Stora Börshuset, pierwotnie był siedzibą Sztokholmskiej Giełdy Papierów Wartościowych (Stockholms Börs). Jego historia sięga XVI wieku. Został zaprojektowany przez architekta Hedviga Elgotta i otwarty w 1773 roku. W latach 1999–2001, po kompleksowej renowacji, budynek został przekształcony w muzeum. Obecnie pełni funkcję edukacyjną i wystawienniczą, celebrując historię Nagrody Nobla i jej laureatów. Historia Nagrody Nobla Przed budynkiem znajduje się niewielki placyk, który w grudniu zajmują kramiki jarmarku świątecznego. Charakterystyczny zapach ciepłego glöggu (od słowa glöd, czyli żar) rozchodzi się po okolicy, rozgrzewając czekających na wejście do Muzeum Nagrody Nobla. Nagrodę ustanowił w 1895 roku Alfred Nobel – szwedzki chemik, inżynier i wynalazca, znany m.in. z wynalezienia dynamitu. Zapisał w swoim testamencie fundusze na nagrody dla osób, które wniosą największy wkład w rozwój fizyki, chemii, medycyny (lub fizjologii), literatury oraz działań na rzecz pokoju. W 1968 roku dodano szóstą kategorię – Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii, choć nie jest ona finansowana z pierwotnego funduszu Alfreda Nobla. Nagrody przyznawane są od 1901 roku. A pierwszymi laureatami byli m.in. Wilhelm Conrad Roentgen – za odkrycie promieni X (rentgenowskich). Emil von Behring – za opracowanie metody leczenia błonicy, znanej jako surowica Behringa. Henry Dunant (Szwajcaria) – za inicjatywę stworzenia Czerwonego Krzyża i jego działalność humanitarną, a także Frédéric Passy (Francja) – za jego działania na rzecz pokoju, w tym za pracę w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Pokoju. Szwedzki wynalazca i przemysłowiec Alfred Nobel (1833–1896) miał jasną wizję nagrody, którą stworzył. W swoim testamencie napisał, że chce nagradzać tych, którzy „przynieśli ludzkości największe korzyści”. Nagroda Nobla i historie jej laureatów są podstawą szerokiego zakresu działań publicznych, które pokazują, w jaki sposób możemy uczyć się z historii, aby zrozumieć nasz obecny świat i wpływać na naszą przyszłość. Tworzą również zręby Muzeum Nagrody Nobla. Muzeum Nagrody Nobla Samo muzeum jest niewielkie. Zaraz przy wejściu, po lewej stronie, znajduje się kawiarnia. Po prawej można obejrzeć stroje zaprojektowane przez młodych artystów, nawiązujące do tegorocznych, przyznanych w październiku nagród. Dalej znajduje się nieduża, lecz bardzo przemyślana wystawa opowiadająca o samym Alfredzie Noblu, jego życiu i wynalazkach. Jest też kącik dla najmłodszych, gdzie mogą poznać historię nauki i nagród. Główna część wystawy ma powierzchnię około 200 metrów kwadratowych. Niedużo, lecz wystarczająco wiele, by zagłębić się w historię odkryć i wielkich idei. Zagłębić się w sposób prywatny, banalnie zwyczajny, lecz przenikliwy. Ponad tysiąc laureatów nagrody Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wystroju jest unikatowa konstrukcja sufitowa, pod którą przesuwają się zdjęcia wszystkich laureatów Nagrody Nobla. System ten przypomina delikatną sieć lub tor, po którym poruszają się portrety, tworząc dynamiczną ekspozycję. Dzięki temu laureaci są prezentowani w sposób ciągły, a zwiedzający mogą symbolicznie „podążać” ich ścieżką osiągnięć. Konstrukcja ta pełni funkcję edukacyjną i estetyczną, a jej celem jest ukazanie skali wkładu tych osób w różne dziedziny wiedzy i działalności społecznej. Technologia i projekt systemu podkreślają nowoczesne podejście muzeum do prezentacji treści naukowych i historycznych, łącząc tradycję z interaktywnością i nowoczesnym designem.​ W chwili obecnej na podwieszanej konstrukcji w Muzeum Nagrody Nobla znajduje się około 1000 kart z portretami laureatów Nagrody Nobla, która obejmuje ponad 120 lat historii tej nagrody. Konstrukcja ta jest symboliczną reprezentacją wkładu laureatów w rozwój nauki, literatury i działań na rzecz pokoju na świecie​. Szal, fajka i długopis W gablotach pokazane są prywatne przedmioty należące do laureatów Nagrody Nobla. Czasami są to przedmioty niepozorne. Okulary, długopis, fajka, notatnik. Znajduje się tam m.in. różowy szal, w którym Malala Yousafzai wygłosiła przemówienie w siedzibie ONZ w Nowym Jorku w dniu swoich szesnastych urodzin. Na mównicy jej przesłanie było takie samo, jak przed próbą jej zabicia za walkę o prawo dziewcząt do uczęszczania do szkoły i na uniwersytet: „Jedno dziecko, jeden nauczyciel, jedno pióro i jedna książka mogą zmienić świat”. Szal jest częścią wystawy Muzeum Nagrody Nobla „Te rzeczy zmieniły świat”. Aktualnie muzeum prezentuje duży wybór przedmiotów ze swojej kolekcji artefaktów laureatów Nagrody Nobla. Przedmioty te opowiadają historie niezwykłych odkryć i osiągnięć życiowych. Ponad 250 artefaktów jest świadectwem rewolucyjnych wynalazków, odważnych wysiłków na rzecz pokoju, przełomowych pomysłów i innowacyjnej literatury. Większość artefaktów jest oryginalna. Można znaleźć wśród nich m.in.: filiżanki używane przez laureatów podczas wizyt w muzeum. Filiżanki te są podpisane przez każdego laureata; pióro i notatki Alberta Einsteina; notatki Ernesta Hemingwaya – fragmenty rękopisów jego dzieł literackich; rękopis przemówienia Marii Skłodowskiej-Curie, wygłoszonego podczas ceremonii wręczenia Nagrody Nobla; strój Roberta Edwardsa – jego kitel laboratoryjny używany podczas badań nad in vitro; mikroskop Christiana de Duve – używany w jego badaniach nad strukturami komórkowymi; pióro i okulary Gabriela Garcíi Márqueza – osobiste przedmioty związane z jego twórczością; piórnik Tagaorego – używany przez laureata w trakcie jego pracy twórczej. Skłodowska, Reymont, Sienkiewicz, Wałęsa Można też znaleźć pamiątki po Polakach – laureatach Nagrody Nobla. Poza przemówieniem Marii Skłodowskiej-Curie, muzeum przechowuje jej instrumenty laboratoryjne używane badaniach nad promieniotwórczością i książki z odręcznymi notatkami. W muzeum znajdują się również: pierwsze wydania książek Henryka Sienkiewicza w różnych językach, w tym „Quo Vadis”; pióro, którym pisał powieści i listy; maszynopis fragmentów „Chłopów” z poprawkami Władysława Reymonta; jego zegarek kieszonkowy, który nosił podczas podróży; maszynopis „Zniewolonego umysłu” z odręcznymi uwagami Czesława Miłosza; okulary oraz notes poety; karty z kolażami i listami Wisławy Szymborskiej; maszynopis z jej wierszami opatrzony datami i notatkami autorki; zwykły, żółty długopis naszej poetki. Duże emocje budzi warsztatowy stół Lecha Wałęsy, który symbolizuje jego pracę w Stoczni Gdańskiej i rolę w ruchu „Solidarności”. Został on przekazany Muzeum Nagrody Nobla w 2005 roku. Jest to oryginalny przedmiot, który był używany przez Wałęsę podczas jego pracy jako elektryka w stoczni. Niewielkie Muzeum Nagrody Nobla jest duchowym gigantem. Miejscem, które należy odwiedzić, by zrozumieć, że czasami jedna decyzja może zmienić cały wielki świat. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.