Usunięto jej mózg, a kości przerobiono na narzędzia. Zagadka kurhanu w Szkocji
Ten rytuał pogrzebowy wprawił archeologów w osłupienie. Po kurhanem, przebadanym w Szkocji, odkryli szkielet kobiety, której usunięto mózg, a z jej kości długich wykonano… narzędzia. To znalezisko ma 2 tysiące lat.
Rozpoznanie rytuałów pogrzebowych w epoce żelaza w Brytanii (ok. 800 p.n.e.–43 n.e.) jest dla badaczy wyjątkowo trudne, ponieważ szczątki ludzkie z tego okresu rzadko zachowują się w dobrym stanie. Tym razem do archeologów uśmiechnęło się szczęście. W Loch Borralie natrafili na pochówek, który nieco ich zaskoczył. Kurhan pełen niespodzianek Badacze odkryli dwa szkielety w niskim, kamiennym kurhanie na półwyspie Durness. Analiza radiowęglowa wykazała, że osoby te zmarły między 50 r. p.n.e. a 70 r. n.e. Grobowiec krył szczątki dorosłej kobiety (powyżej 30 lat) oraz młodego mężczyzny (ok. 15 lat). Choć początkowo pochówek wydawał się typowy dla tego regionu, ponowna, szczegółowa analiza antropologiczna ujawniła ślady skomplikowanych zabiegów, jakim poddano ciała po śmierci, zapewne przed ich ostatecznym złożeniem w grobie. Tajemnica pustej czaszki Jednym z najbardziej zaskakujących wyników badań było odkrycie dowodów na celowe usunięcie mózgu u dorosłej kobiety. Na wewnętrznej powierzchni jej kości czołowej naukowcy zidentyfikowali serię równoległych nacięć, które prawdopodobnie powstały podczas wyjmowania organu za pomocą ostrego narzędzia Dr Laura Castells Navarro z Uniwersytetu w Yorku, jedna z autorek publikacji w „Antiquity”, podkreśla, że jest to praktyka, o której wcześniej w tym regionie nie wiedziano, ale wpisuje się ona w szerszą wiedzę na temat zajmowania się zmarłymi w ówczesnej Brytanii. Niektórzy badacze sugerują, że taki zabieg mógł służyć oczyszczeniu czaszki, aby ułatwić jej konserwację, lub w celu wystawienia jej na widok publiczny. Kości jako precyzyjne narzędzia Manipulacja ciała nie ograniczała się tylko do głowy. Badacze odkryli, że kości długie kobiety – w tym ramienne i udowe – zostały poddane obróbce. Ich końce starannie zwężono i uformowano w postaci podłużnych ostrzy – szpikulców. Na lewej kości udowej kobiety zidentyfikowano nawet ślady zużycia, co sugeruje, że jej szczątki mogły być używane jako przedmioty użytkowe, zanim ostatecznie spoczęły w kurhanie! Takie traktowanie ciał wskazuje na to, że szczątki zmarłych wciąż miały znaczenie dla żywych i brały udział w codziennym życiu społeczności. – Motyw stojący za rozległą manipulacją szczątkami kostnymi jest bardzo trudny do zinterpretowania, ale staranność, z jaką [zmarła – przyp. red.] została ponownie złożona i złożona w kurhanie, prawdopodobnie sugeruje, że cieszyła się szacunkiem i poważaniem ze strony swojej społeczności – mówi dr Navarro. DNA i migracje. Kim byli zmarli? Dzięki nowoczesnym technikom mapowania DNA i analizie izotopów udało się ustalić, że obie osoby były ze sobą blisko spokrewnione. Najprawdopodobniej byli to kuzyni drugiego stopnia w linii żeńskiej. Co więcej, badania wykazały, że nie pochodzili oni z bezpośredniego sąsiedztwa Loch Borralie. Analiza izotopowa zębów sugeruje, że dzieciństwo spędzili na wschodnim wybrzeżu Sutherland, około 80 km na południowy wschód od miejsca ostatecznego spoczynku. Podróż tę mogli odbyć pieszo lub drogą morską. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Harry Potter naprawdę istnieje? Te miejsca pokażą ci świat magii poza ekranem
Od londyńskiego King’s Cross, przez szkockie wiadukty, po zamki, które współtworzyły filmowy Hogwart – świat Harry’ego Pottera ma swoje bardzo realne adresy. Sprawdź, gdzie powstawały kultowe sceny, które miejsca naprawdę pojawiły się na ekranie, a które jedynie inspirowały J.K. Rowling i twórców serii. To podróż obowiązkowa nie tylko dla fanów magii.
Spis treści: Odwiedź plany zdjęciowe Harry'ego Pottera w Wielkiej Brytanii W tych krajach w Europie również kręcono Harry'ego Pottera Harry Potter na Antypodach Inne miejsca związane z powstawaniem książek i filmów o Harrym Potterze Harry Potter – kolejność filmów „Harry Potter” to jedna z najbardziej dochodowych i rozpoznawalnych serii filmowych w historii kina. Choć od premiery „Harry’ego Pottera i Kamienia Filozoficznego”, pierwszej ekranizacji bestsellerowej powieści J.K. Rowling, minęło już ponad 20 lat, popularność tego filmowego uniwersum wciąż nie słabnie. Kolejne pokolenia widzów nadal z zainteresowaniem śledzą losy Harry’ego Pottera oraz jego najbliższych przyjaciół z Hogwartu. Na grudzień tego roku zaplanowana jest nowa serialowa wersja cyklu. Wraz z dziennikarzami Travelera zapraszamy w podróż śladami świata wykreowanego na ekranie i do miejsc, które posłużyły jako plany zdjęciowe lub inspiracje dla filmowej serii. Oto wybrane lokalizacje związane z produkcją filmów o Harrym Potterze – od słynnych brytyjskich zabytków po mniej oczywiste zakątki, które mogą zaskoczyć nawet oddanych fanów sagi. Co ciekawe, poza miejscami, gdzie kręcono filmy, można też odwiedzić specjalne parki rozrywki, a nawet hotel Harry'ego Pottera! Odwiedź plany zdjęciowe Harry'ego Pottera w Wielkiej Brytanii Dworzec King’s Cross w Londynie Świat Pottera: Peron 9¾ to legendarne miejsce, z którego Harry Potter i jego przyjaciele co roku wyruszają Ekspresem Hogwart do Szkoły Magii i Czarodziejstwa. Świat rzeczywisty: Londyn to jedno z najciekawszy miast dla kinomanów. W filmach o Harrym Potterze sceny związane z odjazdem do Hogwartu realizowano głównie w rejonie peronów 4 i 5 londyńskiej stacji King’s Cross, a nie przy rzeczywistych peronach 9 i 10. Z czasem dworzec stał się ważnym punktem na mapie fanów serii – ustawiono tam tabliczkę „Peron 9¾” oraz charakterystyczny wózek „znikający” w ścianie, upamiętniający filmowy fenomen. Goathland, North Yorkshire Świat Pottera: Stacja Hogsmeade to miejsce, gdzie uczniowie po raz pierwszy wysiadają z Ekspresu Hogwart przed dalszą podróżą do szkoły. Świat rzeczywisty: Rolę filmowej stacji Hogsmeade odegrał zabytkowy dworzec Goathland w North Yorkshire. To właśnie tutaj kręcono sceny przyjazdu uczniów do Hogwartu w pierwszym filmie. Do dziś miejsce przyciąga fanów z całego świata, choć sam zamek Hogwart nie znajduje się w pobliżu – jego ekranowy wizerunek powstał z połączenia różnych lokacji oraz efektów specjalnych. Zamek Alnwick, Anglia Świat Pottera: To tutaj Harry uczestniczył w swoich pierwszych lekcjach latania na miotle. Świat rzeczywisty: Dziedzińce i błonia zamku Alnwick posłużyły jako plener do scen nauki latania oraz niektórych ujęć związanych z terenami Hogwartu. W filmowej serii szkoła nie była jednak jednym rzeczywistym miejscem – jej ekranowy obraz tworzono z wielu lokalizacji, m.in. zamku Alnwick, katedr w Durham i Gloucester, Lacock Abbey oraz Christ Church w Oksfordzie, które stanowiło głównie inspirację wizualną dla wybranych wnętrz. Londyńskie Zoo Świat Pottera: To właśnie tutaj Harry po raz pierwszy odkrywa swoją niezwykłą zdolność porozumiewania się z wężami. Świat rzeczywisty: Scenę z boa dusicielem z „Harry’ego Pottera i Kamienia Filozoficznego” nakręcono w londyńskim zoo, które dzięki temu stało się jedną z bardziej rozpoznawalnych miejskich lokalizacji związanych z serią. Szkocja Świat Pottera: Choć dokładne położenie Hogwartu nie zostało wskazane wprost, szkoła jest powszechnie kojarzona ze szkockim krajobrazem – surowym, górzystym i pełnym zamków. Świat rzeczywisty: Szkocja odegrała kluczową rolę w budowaniu wizualnej tożsamości filmów. To tutaj znajdują się takie ikoniczne miejsca jak wiadukt Glenfinnan na trasie West Highland Line, po której mknął Ekspres Hogwart, oraz dolina Glen Nevis, wykorzystana w części plenerów. Szkockie pejzaże i architektura były również ważnym źródłem inspiracji dla wyobrażenia świata czarodziejów. W tych krajach w Europie również kręcono Harry'ego Pottera Bułgaria Świat Pottera: Bułgaria to ojczyzna Viktora Kruma – słynnego szukającego reprezentacji narodowej Quidditcha oraz ucznia Instytutu Durmstrangu, jednego z uczestników Turnieju Trójmagicznego. Świat rzeczywisty: Choć Bułgaria nie była istotną lokacją filmową serii, jej obecność w uniwersum J.K. Rowling wiąże się przede wszystkim z postacią Kruma i międzynarodowym wymiarem świata czarodziejów. W kontekście podróżniczym warto raczej traktować Bułgarię jako kulturowe skojarzenie niż bezpośredni „kierunek Harry’ego Pottera”. Mistyczna atmosfera Gór Riła (to swoją drogą popularne miejsce na narty w Bułgarii) czy lokalne tradycje duchowe mogą przywoływać baśniowe skojarzenia, ale nie mają bezpośredniego związku z produkcją filmów. Irlandia Świat Pottera: Irlandia zajmuje ważne miejsce w magicznym świecie przede wszystkim jako zwycięzca finału Mistrzostw Świata w Quidditchu w 1994 roku. Irlandzka mitologia, pełna legend o nadprzyrodzonych stworzeniach, dobrze współgra z klimatem serii, choć wiele wymienianych istot nie jest bezpośrednio kluczowe dla fabuły. Świat rzeczywisty: Irlandia nie była głównym planem zdjęciowym filmów, ale jej krajobrazy, folklor i silna tradycja legendarnych opowieści sprawiają, że bywa kojarzona z magiczną atmosferą świata Rowling. To raczej inspiracyjny trop kulturowy niż konkretna lokalizacja związana z ekranizacją. Walia Świat Pottera: W magicznym świecie to właśnie stąd pochodzi zielony smok walijski pospolity – jeden z najbardziej znanych gatunków smoków. Świat rzeczywisty: Walia pojawia się w kontekście serii bardziej symbolicznie niż jako główna lokacja zdjęciowa, choć walijska przyroda i górskie pejzaże dobrze wpisują się w wyobrażenie świata smoków. Warto jednak zaznaczyć, że Pembrokeshire posłużyło jako plener dla Muszlowej Chatki w „Harrym Potterze i Insygniach Śmierci”, co stanowi jeden z bardziej bezpośrednich związków regionu z filmową sagą. Norwegia Świat Pottera: Norwegia to miejsce pochodzenia rogogona norweskiego – smoka znanego fanom jako Norbert, którego Hagrid niegdyś wyhodował z jaja. Świat rzeczywisty: Norwegia nie była bezpośrednią lokacją filmową serii, lecz jej surowe krajobrazy, fiordy i skandynawski folklor często przywołują skojarzenia z magicznymi stworzeniami. To bardziej geograficzne rozszerzenie świata przedstawionego niż rzeczywisty ślad produkcyjny. Rumunia Świat Pottera: Rumunia słynie w uniwersum Harry’ego Pottera z rezerwatu smoków, do którego trafił Norbert pod opiekę Charliego Weasleya. Świat rzeczywisty: Podobnie jak w przypadku Norwegii czy Bułgarii Rumunia nie odegrała istotnej roli jako plan filmowy. Jej obecność w artykule warto przedstawiać raczej jako element rozszerzający wiedzę o świecie przedstawionym niż jako faktyczny kierunek podróży śladami ekranizacji. Transylwania i rumuński folklor mogą budzić skojarzenia z fantastyką, jednak odnoszą się bardziej do tradycji gotyckiej niż bezpośrednio do Harry’ego Pottera. Harry Potter na Antypodach Wollongong, Australia Świat Pottera: Wollongong Warriors (Wojownicy z Wollongong) to jedna z najbardziej znanych australijskich drużyn Quidditcha, wspomniana w „Quidditchu przez wieki” jako ważny element sportowego świata czarodziejów. Ich obecność pokazuje globalny zasięg tej dyscypliny w uniwersum J.K. Rowling. Świat rzeczywisty: Wollongong w Nowej Południowej Walii to nadmorskie australijskie miasto znane przede wszystkim z plaż, surfingu i malowniczych krajobrazów. Choć nazwa drużyny wyraźnie nawiązuje do prawdziwej lokalizacji, związek ten ma charakter literackiego odniesienia, a nie filmowej czy fabularnej osi podróży śladami Harry’ego Pottera. Inne miejsca związane z powstawaniem książek i filmów o Harrym Potterze Dla wielu fanów serii ważnym punktem podróży pozostaje Edynburg – miasto silnie związane z początkiem literackiej historii Harry’ego Pottera. To właśnie tutaj J.K. Rowling pisała pierwsze części cyklu, pracując m.in. w lokalnych kawiarniach. Warto jednak rozróżnić miejsca związane z procesem powstawania książek od rzeczywistych planów filmowych. Edynburg jest przede wszystkim ważnym punktem na mapie fanów literackiego uniwersum, a nie główną lokalizacją ekranizacji. Wśród najbardziej znanych miejsc związanych z tworzeniem świata Harry’ego Pottera znajdują się także liczne lokacje wykorzystane podczas produkcji filmów lub uznawane za inspiracje wizualne. Biblioteka Bodleian w Oksfordzie posłużyła jako jedno z wnętrz Hogwartu, Australia House w Londynie wykorzystano do scen przedstawiających bank Gringotta, a Leadenhall Market stał się filmową inspiracją dla ulicy Pokątnej. Warto jednak zachować precyzję – niektóre popularne miejsca, takie jak księgarnia Livraria Lello w Porto, są częściej uznawane za potencjalne inspiracje lub atrakcje marketingowo powiązane z marką niż potwierdzone lokacje bezpośrednio związane z filmami. Podobnie Martins Heron w Berkshire wykorzystano jako okolice Privet Drive, choć sama ulica była filmowo modyfikowana. Podróż śladami Harry’ego Pottera bywa więc połączeniem rzeczywistych planów zdjęciowych, miejsc związanych z autorką oraz lokalizacji, które zyskały popularność dzięki skojarzeniom z magicznym światem. Dla czytelników największą wartość ma jasne rozróżnienie między tymi kategoriami. Harry Potter – kolejność filmów Filmowa seria o Harrym Potterze, oparta na siedmiu powieściach J.K. Rowling, obejmuje osiem pełnometrażowych produkcji. Ostatni tom – „Harry Potter i Insygnia Śmierci” – został podzielony na dwie części, stąd większa liczba filmów niż książek. Najlepszym sposobem oglądania pozostaje kolejność premier, która odpowiada rozwojowi fabuły i dojrzewaniu bohaterów. Chronologiczna kolejność oglądania: Harry Potter i Kamień Filozoficzny (2001) Harry Potter i Komnata Tajemnic (2002) Harry Potter i Więzień Azkabanu (2004) Harry Potter i Czara Ognia (2005) Harry Potter i Zakon Feniksa (2007) Harry Potter i Książę Półkrwi (2009) Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część I (2010) Harry Potter i Insygnia Śmierci: Część II (2011) Pierwszy film, „Harry Potter i Kamień Filozoficzny”, miał światową premierę w 2001 roku, natomiast finał serii trafił do kin dekadę później. Taki układ najlepiej oddaje zarówno rozwój głównej historii, jak i stopniowe dojrzewanie tonu całej opowieści – od baśniowej przygody po znacznie mroczniejsze fantasy. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnice sztucznych wysp w Szkocji. Budowano je tysiące lat wcześniej, niż sądziliśmy
Głęboko pod powierzchnią szkockich jezior skrywają się konstrukcje, które rzucają nowe światło na życie w pradziejach. Dzięki innowacyjnym metodom obrazowania naukowcy odkryli, że sztuczne wyspy budowano tysiące lat wcześniej, niż dotychczas sądzono.
Nowe odkrycia nie przestają zaskakiwać naukowców. Do tej kategorii zabytków należą sztuczne wyspy wznoszone przed dwoma tysiącami lat w Szkocji i Irlandii. No właśnie – czy „zaledwie” przez dwoma mileniami? Z badań w ostatnich latach wynika, że tego typu zagadkowe struktury powstawały zdecydowanie wcześniej, bo już być może przed około 5,5 tysiącami lat, czyli już w czasach neolitu. Najnowsze prace badawcze zespołu z Uniwersytetu w Southampton oraz Uniwersytetu w Reading pokazują jednak, że tych sztucznych wysp zwanych kranogami (crannog) jest zdecydowanie więcej. Zagadkowa struktura z wyspy Lewis Głównym obiektem zainteresowania naukowców stał się kranog w Loch Bhorgastail, położony przy malowniczej szkockiej wyspie Lewis. To, co dziś wygląda jak zwykła, kamienna wysepka, skrywa pod swoją powierzchnią skomplikowaną, drewnianą strukturę. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali masywną platformę z bali, ukrytą pod warstwą osadów i kamiennego nasypu. Archeolodzy chcieli nie tylko poznać wiek obiektu, ale też zrozumieć, jak zmieniał się on na przestrzeni wieków i jaką funkcję pełnił w życiu lokalnych społeczności przed tysiącami lat. Konstrukcja starsza od Stonehenge Wyniki datowania radiowęglowego oraz analizy warstw archeologicznych przyniosły fascynujące rezultaty: kranog w Loch Bhorgastail powstał ponad 5000 lat temu. Oznacza to, że jest on starszy od tak słynnych monumentów, jak kamienne Stonehenge. Budowa sztucznej wyspy przebiegała etapami. Wszystko zaczęło się od wzniesienia okrągłej drewnianej platformy o średnicy około 23 metrów, którą następnie wyłożono chrustem. Dopiero dwa tysiące lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę drewna i kamieni, a kolejna faza aktywności ludzkiej na tym terenie nastąpiła około tysiąca lat później, w epoce żelaza. Do samej wyspy prowadziła kamienna grobla, która obecnie znajduje całkowicie pod wodą. Ślady dawnych biesiad W trakcie wieloletnich prac terenowych archeolodzy podwodni natrafili w wodach otaczających wyspę na setki fragmentów neolitycznej ceramiki. – Mimo że przeznaczenie tych wysp pozostaje tajemnicą, skala zasobów i siły roboczej użytej do ich budowy świadczy o istnieniu rozwiniętych społeczności oraz o wyjątkowej randze samych obiektów. Odnalezione tam liczne naczynia – w których niejednokrotnie zachowały się resztki jedzenia – oraz ślady obróbki kamienia pozwalają sądzić, że wyspy służyły wspólnym celom: przygotowywaniu posiłków i biesiadowaniu – mówi dr Stephanie Blankshein z Uniwersytetu w Southampton. Innowacyjne metody w archeologii Największym wyzwaniem dla badaczy była precyzyjna dokumentacja struktury znajdującej się w wodzie. Tradycyjna fotogrametria, choć skuteczna na dużych głębokościach, w płytkich akwenach napotyka bariery w postaci osadów, falowania wody czy zniekształceń wywołanych przez światło. Aby pokonać te trudności, naukowcy zastosowali nowatorską technikę stereofotogrametrii. Wykorzystano dwie małe, wodoodporne kamery o szerokim polu widzenia, umieszczone na specjalnej ramie w stałej odległości od siebie. Dzięki temu możliwe było stworzenie bardzo dokładnego modelu 3D obiektu, na którym widać części nadziemne i podwodne. Źródło: Uniwersytet w Southampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Trąd nie zniknął. Badacze odkryli niepokojące zmiany u wiewiórek
Czy urocze rudowłose gryzonie mogą być źródłem niebezpiecznych bakterii? Najnowsze badania szkieletów wiewiórek rudych potwierdziły, że trąd atakuje ich czaszki i łapy. W średniowieczu futra tych zwierząt mogły być źródłem epidemii.
Trąd to przewlekła choroba zakaźna, która od tysiącleci towarzyszy ludzkości. Atakuje skórę, nerwy i błony śluzowe. Choć w Europie kojarzy się z odległą przeszłością, na świecie wciąż stanowi poważny problem – tylko w 2023 roku zgłoszono ponad 182 tysiące nowych przypadków u ludzi. Bakterie wywołujące tę chorobę, Mycobacterium leprae oraz Mycobacterium lepromatosis, są niezwykle wybredne; nie potrafią przeżyć długo bez gospodarza. Słodka wiewiórka nośnikiem patogenów Wiewiórki pospolite (Sciurus vulgaris) od jakiegoś czasu znajdowały się pod lupą naukowców, ponieważ w ich tkankach miękkich wykrywano obecność patogenów związanych z trądem. Co więcej, badania sugerują, że w średniowieczu te małe zwierzęta były istotnym rezerwuarem choroby, a handel ich cennym futrem mógł przyczyniać się do zarażania ludzi. Dotychczas jednak brakowało dowodów na to, jak głęboko choroba ta może ingerować w strukturę szkieletową tych zwierząt. Teraz badacze z Uniwersytetu w Leicester ogłosili na łamach „Interdisciplinary Perspectives on Infectious Diseases” przełomowe badania w tym temacie. Niebezpieczne badania Badanie przeprowadzone pod kierunkiem Elliota Elliotta, doktoranta z Leicester, to pierwsza praca naukowa dokumentująca wpływ trądu na kości zwierząt innych niż naczelne. Analizie poddano szkielety trzech wiewiórek ze Szkocji, u których wcześniej potwierdzono infekcję Mycobacterium lepromatosis. Zwierząt nie uśmiercano – znaleziono je martwe kilkanaście lat temu. Praca z tak delikatnym i potencjalnie niebezpiecznym materiałem wymagała nadzwyczajnych środków ostrożności. Badacze pracowali w pełnym rynsztunku ochronnym – rękawicach i maskach z filtrowanym powietrzem, aby nie ulec infekcji. Dopiero po takim procesie maceracji i dezynfekcji 5-procentowym roztworem wybielacza, kości mogły trafić do dalszych analiz makro- i mikroskopowych. Dzięki temu „oczyszczone” szkielety mogły wreszcie opowiedzieć swoją historię. Czy trąd może „przeskoczyć” z wiewiórki na człowieka? Choć naukowcy potwierdzili, że wiewiórki rude są rezerwuarem bakterii trądu, potencjał przenoszenia tych patogenów na ludzi pozostaje nieznany. Do tej pory nie udokumentowano ani jednego przypadku zarażenia człowieka od wiewórki w czasach nowożytnych Spustoszenie pod mikroskopem Okazało się, że u wiewiórek trąd sieje spustoszenie niemal identyczne jak u ludzi. W czaszkach gryzoni naukowcy zaobserwowali porowatość, ubytki i zmiany kości w okolicach jamy nosowej oraz szczęki. Są one klasycznym objawem zaawansowanego trądu u człowieka. Choroba nie oszczędziła też łap. Badacze znaleźli dowody na niszczenie kości kończyn, co wynikało z uszkodzenia nerwów i wtórnych infekcji. – Z przeprowadzonego badania wynika, że musimy lepiej poznać inne gryzonie roznoszące tę chorobę oraz sposób, w jaki się ona rozwija, aby móc skuteczniej leczyć ludzi – podsumował Elliott. Źródło: Interdisciplinary Perspectives on Infectious Diseases Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
William Wallace – jak wyglądała prawdziwa historia szkockiego bohatera?
William Wallace to jedna z najsłynniejszych postaci w historii Szkocji, symbol niepodległości i odwagi w walce z Anglikami. Choć jego życie owiane jest legendą, fakty historyczne potwierdzają jego istnienie i bohaterstwo. Poznaj początki życia Wallace’a, jego działania wojenne, tragiczny koniec oraz to, jak stał się ikoną kultury i symbolem wolności Szkocji.
Spis treści: Początki życia i pochodzenie Williama Wallace’a Powstanie przeciw Anglikom i bitwa pod Stirling Strażnik Szkocji i dalsze działania wojenne Losy Wallace’a po 1298 roku Jak zginął William Wallace – tortury i egzekucja William Wallace w legendzie i kulturze popularnej William Wallace to postać, która stała się symbolem walki o wolność i niepodległość Szkocji. Jego imię budzi dziś fascynację i jest nieodłącznie związane z historią szkockiego oporu wobec Anglików. Choć legendy często przerysowują jego dokonania, fakty historyczne potwierdzają, że Wallace rzeczywiście istniał i odegrał kluczową rolę powstaniu przeciwko rządom Anglii. W kronice Lanercost, która opisuje wojny o niepodległość Szkocji, wspominana jest jego działalność wojskowa i polityczna. Wallace był dowódcą, który potrafił mobilizować lokalne siły, koordynować działania wojskowe oraz inspirować Szkotów do walki przeciwko Anglikom. Jego życie stało się legendą, a postać przetrwała w literaturze i filmach. Początki życia i pochodzenie Williama Wallace’a William Wallace urodził się około 1270 roku w hrabstwie Renfrewshire, w rodzinie skromnego właściciela ziemskiego. Jego ojcem był Alan Wallace, a bracia to Malcolm i John. Dokładne miejsce urodzenia pozostaje przedmiotem sporów. Nazwisko Wallace pochodzi prawdopodobnie od staroangielskiego słowa wylisc, oznaczającego „cudzoziemiec” lub „Walijczyk”. Możliwe, że rodzina miała korzenie walijskie lub była powiązana z mieszkańcami dawnego królestwa Strathclyde. Niektóre źródła sugerują, że Wallace mógł być wychowywany w duchu patriotyzmu i niezależności, co później wpływało na jego działania wojenne. O wczesnym życiu Wallace’a wiadomo niewiele. Być może zdobywał doświadczenie wojskowe w młodości, obserwując walki w Walii, która w tym czasie była podbijana przez Edwarda I. Inne źródła wskazują, że mógł pełnić funkcje administracyjne lub wojskowe w lokalnej szlachcie, co pozwoliło mu na późniejsze dowodzenie armią piechoty. Już w młodym wieku Wallace wyróżniał się odwagą, a jego reputacja rosła wśród Szkotów. Powstanie przeciw Anglikom i bitwa pod Stirling Pierwsze działania Wallace’a były motywowane osobistą tragedią. W maju 1297 roku zabił on Williama Heselriga, angielskiego szeryfa Lanark, w odwecie za śmierć swojej żony. Wydarzenie to stanowiło impuls do rozpoczęcia szerszej walki z Anglikami. Wallace szybko zyskał poparcie lokalnej szlachty, z którą przeprowadził atak na angielski garnizon w Scone, co było początkiem kampanii wyzwalania Szkocji z rąk Anglików. Wallace był mistrzem wykorzystania terenu i wiedział, jak mobilizować siły z różnych regionów kraju. Kulminacyjnym punktem jego wczesnej kariery była bitwa pod Stirling Bridge 11 września 1297 roku. Wallace, wspólnie z Andrew de Morayem, pokonał liczniejszą armię Edwarda I. Taktyka polegała m.in. na wykorzystaniu wąskiego mostu – Anglicy musieli przechodzić w kolumnach, co czyniło ich łatwym celem dla Szkotów. Zwycięstwo to umocniło pozycję Wallace’a. Strażnik Szkocji i dalsze działania wojenne W marcu 1298 roku Wallace został pasowany na rycerza i mianowany Strażnikiem Królestwa Szkocji. Jego zadaniem było utrzymanie niepodległości Szkocji w imieniu uwięzionego króla Johna Balliola. Wallace szybko rozpoczął kampanię ofensywną na północnej Anglii, niszcząc garnizony, zdobywając miasta i zdobywając zapasy na zimę. Jego działania wojenne charakteryzowały się taktyką partyzancką – unikanie otwartych starć, ataki na słabo bronione miejsca, wykorzystywanie terenów górzystych i bagien. W tym czasie Wallace zyskał reputację nie tylko odważnego dowódcy, ale i wyrafinowanego stratega. Jeszcze w 1298 roku Edward I powrócił z armią. Wallace próbował wykorzystać przewagę terenową, ale w bitwie pod Falkirk Szkoci ponieśli porażkę. Wallace został ranny, a większość jego armii rozbita. Po tej klęsce utracił funkcję Strażnika, a dowództwo przejęli Robert Bruce i John Comyn. Losy Wallace’a po 1298 roku Po Falkirk Wallace udał się do Europy, szukając wsparcia dla szkockiej sprawy. Przebywał na dworze króla Francji Filipa IV, a także udał się do papieża Bonifacego VIII, aby uzyskać wsparcie dyplomatyczne. Do Szkocji powrócił około 1301–1303 roku, próbując podjąć działania wojenne, jednak większość szlachty była już lojalna wobec Edwarda I. W sierpniu 1305 roku Wallace został pojmany przez lojalnego wobec Edwarda I Szkota Johna de Menteitha. Jego los był przesądzony – Anglicy chcieli uczynić z niego przykład dla wszystkich buntowników. Jak zginął William Wallace – tortury i egzekucja Egzekucja Wallace’a była niezwykle brutalna. 23 sierpnia 1305 roku został powieszony i poćwiartowany. Głowę Wallace’a wystawiono na London Bridge, a inne części ciała rozesłano po Anglii i Szkocji. Tortury, które przeszedł przed śmiercią, miały zastraszyć Szkotów i przeciwników Edwarda I. Jego śmierć stała się symbolem oporu i poświęcenia. Wallace pokazał, że walka o wolność może być cenna nawet w obliczu największych represji. Historie o jego torturach i egzekucji przetrwały w kronikach i legendach, wzmacniając kult jego osoby w Szkocji i poza nią. William Wallace w legendzie i kulturze popularnej Postać Wallace’a przetrwała w literaturze i kulturze popularnej. Poemat epicki „The Wallace” autorstwa wędrownego poety, Ślepego Harry’ego z XV wieku gloryfikuje jego czyny, a późniejsze powieści historyczne utrwaliły legendę o jego waleczności. W XX wieku Wallace stał się ikoną dzięki filmowi „Braveheart” w reżyserii Mela Gibsona. Legendy o Wallace’u mieszają fakty historyczne z literacką fantazją, ale jedno pozostaje pewne – jego imię symbolizuje niezłomny duch wolności i oporu wobec tyranii. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ślub jak z filmu? Coraz więcej par mówi „tak” za granicą. Te miejsca są hitem 2026 roku
Ucieczki do spektakularnych zakątków świata stają się coraz popularniejszym sposobem na rozpoczęcie małżeńskiej drogi. Zamiast wielomiesięcznych przygotowań i rozbudowanych przyjęć, wiele par decyduje się dziś na kameralną ceremonię w wyjątkowej scenerii. Gdzie zatem najlepiej pobrać się za granicą w 2026 roku?
Spis treści: Ślub w Szkocji – formalności i romantyczne plenery Highlands Majorka na ślub za granicą – warunki formalne i wymagania Ślub na greckiej wyspie Folegandros. Ile trwa procedura? Zermatt w Szwajcarii. Czas oczekiwania na ślub w Alpach Sardynia i ślub we Włoszech bez wymogu pobytu Ślub na Alasce – szybka procedura dla zagranicznych par Wyspy Owcze – ślub w Tórshavn i wymagane formalności Popularność ślubów w plenerze rośnie na całym świecie, co napędza zarówno rosnące koszty tradycyjnych wesel, jak i zmieniające się oczekiwania młodych par. W 2026 roku średni koszt organizacji ślubu w Polsce szacuje się na poziomie od 85 tys. do nawet 120 tys. zł, dlatego coraz więcej narzeczonych rozważa alternatywę w postaci tzw. ślubnych ucieczek. Choć kiedyś kojarzone były np. z szybkim, spontanicznym ślubem w Las Vegas, dziś mają zupełnie inny charakter. – „Ślubne ucieczki” kiedyś postrzegano jako tandetne, tajemnicze i wstydliwe. W 2026 roku natomiast oznaczają one kameralne śluby, podczas których najważniejsza jest para, a nie goście – stwierdziła fotografka ślubna Maddie Mae. Co więcej, pandemia COVID-19 przyczyniła się do popularyzacji tej formy zawierania małżeństwa, dając parom „pozwolenie” na zamianę dużych uroczystości na prywatne przysięgi. Obecnie coraz częściej przyjmują one formę stylizowanych ceremonii z udziałem maksymalnie kilkunastu gości, co pozwala przeznaczyć budżet nie na logistykę przyjęcia, lecz na wyjątkowe doświadczenie w starannie wybranej lokalizacji. Gdzie w takim razie najlepiej w 2026 roku zorganizować kameralny ślub za granicą? Ślub w Szkocji – formalności i romantyczne plenery Highlands Rozległe krajobrazy szkockich wyżyn oraz surowe wyspy należą dziś do często wybieranych miejsc na kameralne ceremonie ślubne poza granicami kraju. Co istotne z punktu widzenia zagranicznych par, Szkocja uchodzi za jedno z najbardziej liberalnych miejsc na świecie pod względem lokalizacji ceremonii – ślub może odbyć się legalnie niemal wszędzie, od górskich dolin po odosobnione plaże czy brzegi jezior, o ile prowadzi go zarejestrowany celebrans. Popularne miejsca, takie jak wyspa Skye czy dolina Glencoe, przyciągają pary spektakularnymi widokami, jednak bardziej kameralną alternatywą pozostaje Park Narodowy Cairngorms, oferujący prywatność przez cały rok. Pary spoza Wielkiej Brytanii mogą zawrzeć tu małżeństwo po uzyskaniu wizy małżeńskiej (M-10), przy czym minimalny okres oczekiwania na formalne powiadomienie wynosi 29 dni. Co ważne, szkockie prawo uznaje również małżeństwa osób tej samej płci, co czyni region szczególnie dostępnym dla międzynarodowych ceremonii. Majorka na ślub za granicą – warunki formalne i wymagania Majorka pozostaje jednym z najbardziej malowniczych kierunków ślubnych w basenie Morza Śródziemnego, oferując jednocześnie różnorodne krajobrazy – od górskich zboczy po kameralne zatoki. Choć organizacja ceremonii na wyspie jest możliwa, procedura prawna w przypadku ślubu cywilnego bywa bardziej złożona. Aby zawrzeć związek małżeński w Hiszpanii, przynajmniej jeden z partnerów musi posiadać obywatelstwo hiszpańskie lub udokumentowane, minimum dwuletnie zamieszkanie w kraju. Alternatywą pozostaje ceremonia katolicka, która nie wymaga stałego pobytu. Proces administracyjny obejmuje tłumaczenie dokumentów i ich zatwierdzenie, dlatego formalności mogą potrwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Hiszpania uznaje małżeństwa osób tej samej płci, co dodatkowo zwiększa jej atrakcyjność jako destynacji ślubnej. Ślub na greckiej wyspie Folegandros. Ile trwa procedura? Folegandros, jedna z mniej uczęszczanych wysp archipelagu Cyklad, stanowi propozycję dla par poszukujących prywatności i autentycznego klimatu śródziemnomorskiego. Niewielka liczba mieszkańców oraz surowe, naturalne krajobrazy sprzyjają organizacji kameralnych ceremonii z dala od masowej turystyki. Co istotne, Grecja umożliwia zagranicznym parom zawarcie zarówno ślubu cywilnego, jak i kościelnego bez konieczności posiadania stałego miejsca zamieszkania. Należy jednak przygotować przetłumaczone dokumenty oraz spełnić wymogi administracyjne, co może wydłużyć proces przygotowań do kilku tygodni lub miesięcy, choć sama licencja małżeńska wydawana jest zazwyczaj w ciągu siedmiu dni. Grecja dopuszcza również zawieranie małżeństw przez pary tej samej płci. Zermatt w Szwajcarii. Czas oczekiwania na ślub w Alpach Alpejskie miasteczko Zermatt przyciąga pary, które pragną połączyć spektakularną scenerię górską z wysokim standardem zakwaterowania. Wolna od ruchu samochodowego miejscowość oferuje dostęp do licznych punktów widokowych, do których można dotrzeć koleją linową lub pociągiem. Zawarcie małżeństwa przez zagraniczne pary w Szwajcarii jest możliwe, jednak wymaga wcześniejszego złożenia wniosku oraz dostarczenia poświadczonych i przetłumaczonych dokumentów. Formalności obejmują również uzyskanie odpowiedniej wizy wjazdowej, a czas oczekiwania wynosi zazwyczaj od czterech do sześciu miesięcy. Prawo szwajcarskie uznaje małżeństwa osób tej samej płci, co sprawia, że region pozostaje dostępny dla szerokiego grona narzeczonych. Sardynia i ślub we Włoszech bez wymogu pobytu Dla par marzących o włoskiej ceremonii, lecz unikających tłumów charakterystycznych dla Florencji czy Wenecji, Sardynia stanowi atrakcyjną alternatywę. Wyspa oferuje zarówno nadmorskie klify, jak i rustykalne wioski, umożliwiając organizację uroczystości w bardziej kameralnym otoczeniu. Zagraniczne pary mogą legalnie zawrzeć związek małżeński we Włoszech bez konieczności stałego pobytu, jednak wymagane jest uzyskanie zaświadczenia o braku przeszkód do zawarcia małżeństwa oraz przygotowanie przetłumaczonych dokumentów. Osoby nieposługujące się językiem włoskim muszą skorzystać z usług tłumacza podczas ceremonii. Procedura administracyjna trwa zazwyczaj co najmniej trzy miesiące. Warto zaznaczyć, że włoskie prawo nie dopuszcza małżeństw osób tej samej płci – możliwe jest jedynie zawarcie związku cywilnego. Ślub na Alasce – szybka procedura dla zagranicznych par Alaska stanowi propozycję dla par, które pragną zorganizować ceremonię w całkowitym odosobnieniu, z dala od infrastruktury turystycznej. Rozległe obszary dzikiej przyrody umożliwiają organizację ślubu na lodowcu lub w górskiej dolinie, często z wykorzystaniem transportu helikopterowego. Z prawnego punktu widzenia procedura zawarcia małżeństwa na Alasce należy do jednych z najprostszych – zagraniczne pary mogą legalnie wziąć ślub bez wymogu stałego pobytu, przedstawiając jedynie paszport oraz uzyskaną licencję małżeńską. Czas oczekiwania wynosi zaledwie trzy dni. Stan Alaska uznaje również małżeństwa osób tej samej płci. Wyspy Owcze – ślub w Tórshavn i wymagane formalności Archipelag Wysp Owczych przyciąga pary poszukujące surowych, naturalnych krajobrazów przypominających Islandię, lecz pozbawionych intensywnego ruchu turystycznego. Ceremonie odbywają się zazwyczaj w stolicy (Tórshavn) po uprzednim złożeniu zawiadomienia o zawarciu małżeństwa w lokalnym urzędzie. Zagraniczne pary mogą legalnie zawrzeć tu związek małżeński, jednak wymagane jest wcześniejsze uzyskanie zgody administracyjnej, co zajmuje około czterech tygodni. Wyspy Owcze uznają małżeństwa osób tej samej płci, dzięki czemu pozostają otwarte na różnorodne formy ceremonii międzynarodowych. Źródło: BBC Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Tajemnicze ślady stóp na szkockiej plaży. Mają 2000 lat
Co można znaleźć podczas spaceru z psem po plaży? Ślady z czasów Jezusa! Mieszkańcy północno-wschodniej Szkocji, którzy wybrali się na przechadzkę po burzy, odkryli odciski stóp w glinie. Okazało się, że ich „właściciele” żyli 2000 lat temu.
Gwałtowne sztormy, pustoszące wybrzeże Wielkiej Brytanii, odkryły na szkockiej plaży Lunan Bay tajemnicze ślady ludzkich stóp. Dzięki czujności mieszkańców naukowcy zdążyli je udokumentować, zanim żywioł do reszty je pochłonął. Burze odsłoniły starożytne odciski stóp Jak odciski przetrwały na często odwiedzanej plaży? Zachowały się w wydmach, a spacerowicze byli zupełnie nieświadomi ich obecności. Dopiero gwałtowny sztorm zniszczył ich „osłony”, a zaraz po burzy na plażę wybrali się miejscowi – Ivor Campbell i Jenny Snedden – i szybko zauważyli na mokrej glinie świeże, wyraźne ślady stóp. Szybka reakcja mieszkańców i wyścig z czasem Campbell natychmiast skontaktował się z miejscowym archeologiem, Brucem Mannem, który po wstępnych oględzinach uznał odkrycie za wyjątkowo cenne i wymagające natychmiastowej ochrony. Rozpoczęli wyścig z czasem. Każde kolejne nadejście fali zagrażało nie tylko zatarciem śladów, ale i całkowitym zniszczeniem środowiska. Do akcji włączył się zespół Uniwersytetu w Aberdeen pod kierownictwem prof. Kate Britton. Badacze, wyposażeni w gips i sprzęt do modelowania 3D, dokumentowali i zabezpieczali znalezisko przy wietrze wiejącym z prędkością ponad 90 km/godz. i wzburzonym morzu. Jak zabezpieczyć ślady z czasów Jezusa? Pracując pod presją czasu i pogody, archeolodzy zdołali wykonać szczegółowe gipsowe odlewy najcenniejszych odcisków oraz precyzyjne modele trójwymiarowe całej odkrytej powierzchni. Umożliwiło to zachowanie informacji nawet po całkowitym zniszczeniu znaleziska przez kolejne przypływy. Zespół pobrał próbki szczątków roślinnych znajdujących się tuż pod śladami, dzięki czemu udało się przeprowadzić badania radiowęglowe i dowiedzieć się więcej o historii okolicy. Zachowanie śladów w glinie jest zjawiskiem bardzo rzadkim, dlatego stanowisko w Lunan Bay zaliczono do najcenniejszych tego typu odkryć w Wielkiej Brytanii. Dotychczas podobne odkrycia udokumentowano jedynie w kilku innych miejscach, m.in. w angielskim Formby czy na wybrzeżu Severn Estuary. Kim byli ludzie, którzy zostawili tajemnicze ślady? Wyniki badań wykazały, że odciski pochodzą sprzed około 2000 lat, czyli z okresu późnej epoki żelaza – zbieżnego z czasem obecności Rzymian w Wielkiej Brytanii i formowania się kultury Piktów. Pozostawiający je ludzie byli prawdopodobnie miejscowymi łowcami-zbieraczami. Wyjątkowe jest jednak to, że chodzili oni boso po wilgotnych, gliniastych terenach, pozostawiając odciski, które przetrwały dwa tysiące lat. Według archeologów, obecność zarówno śladów ludzkich, jak i zwierzęcych wskazuje na polowania zbiorowe lub wspólne wykorzystywanie terenów nadmorskich w celach zbierackich i łowieckich. Można przypuszczać, że środowisko ówczesnej zatoki było znacznie bardziej podmokłe i przypominało estuarium (rozległe ujście rzeki), a nie współczesną, piaszczystą plażę uwielbianą przez mieszkańców. Źródło: University of Aberdeen Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten dzień w lutym zapowiada wiosnę. Ma związek z celtycką boginią płodności
Imbolc, starożytne święto celtyckie obchodzone 1 lutego, to czas światła, płodności i duchowego oczyszczenia. Oto jak dawniej i dziś wita się nadchodzącą wiosnę.
Spis treści Pochodzenie Imbolc Komu oddaje cześć Imbolc? Jak Brigid zmieniała się z czasem Współczesne pogańskie tradycje Imbolc Od stuleci to celtyckie święto zapowiada nadejście wiosny poprzez ogień, światło i rytuały. Kiedy dni zaczynają się wydłużać, tysiące ludzi gromadzi się w Irlandii i Szkocji, by świętować powrót światła po długiej, ciemnej zimie. Gaelickie święto Imbolc należy do najwcześniejszych obchodów początku wiosny na świecie. Imbolc przypada 1 lutego – pomiędzy przesileniem zimowym (Yule) a równonocą wiosenną (Ostara). To starożytne celtyckie święto odnowy i narodzin. W tradycjach celtyckich ogień symbolizuje odradzanie się, płodność i oczyszczenie. W czasie Imbolc często zapala się świece, organizuje ogniska we wspólnych przestrzeniach oraz celebruje sezonową zmianę – coraz więcej światła i cieplejsze dni. Jakie są kluczowe tradycje Imbolc i dlaczego świętuje się je właśnie wtedy? Oto wszystko, co warto wiedzieć o święcie, które otwiera drzwi wiośnie. Pochodzenie Imbolc Imbolc jest jednym z czterech świąt ognia w obrębie koła roku w neopogańskim kalendarzu. Koło roku tworzy osiem świąt: cztery związane ze zmianą pór roku oraz cztery tzw. dni pośrednie (święta ognia) – Imbolc, Beltane, Lughnasadh i Samhain. Wyznaczają one punkty „w połowie drogi” między przesileniami a równonocami. Słowo Imbolc tłumaczy się ze staroirlandzkiego jako „w brzuchu”. To nawiązanie do płodności i oczyszczenia – zarówno u ludzi, jak i w naturze – gdy wiosna zaczyna się wyraźniej zaznaczać. Pierwsza wzmianka o Imbolc pojawia się w literaturze irlandzkiej, w sadze znanej jako „Cykl usterski”. Uważa się, że została spisana między VIII a XI wiekiem. To zbiór opowieści przekazywanych ustnie, które dopiero później zapisali średniowieczni skrybowie. W sadze czytamy: – Nikt nie przejdzie przez ten kraj, jeśli nie zazna bezsenności od Samain (Samhain), kiedy lato kładzie się do spoczynku, aż do Imbolc, gdy na początku wiosny doi się owce, i od Imbolc do Beltine (Beltane) na początku lata, i od Beltine do Bron Trogain, w jesiennej żałobie ziemi. Komu oddaje cześć Imbolc? Święto jest poświęcone bogini Brigid – córce Dagdy, wodza bogów. Brigid, znana jako Potrójna Bogini, łączona jest z kowalstwem, poezją, uzdrawianiem, płodnością i proroctwem. Ponieważ Imbolc wywodzi się ze świata celtyckiego sprzed chrystianizacji, pierwotnie celebruje Brigid jako boginię. Budząca się po zimie ziemia wiąże się z jej związkiem z płodnością oraz nadejściem cieplejszych miesięcy. Za ważne znaki początku Imbolc uznawano m.in. pierwsze pędy czosnku niedźwiedziego oraz start produkcji mleka u krów. Odwołania do białych krów, owiec i świeżego mleka podkreślają także motywy oczyszczenia i płodności. Dawne tradycje i rytuały Imbolc obejmowały m.in. rozpalanie ognisk, by „rozmrozić” zamarzniętą ziemię. Wieszano też Krzyż Brigid – o czterech równych ramionach – nad drzwiami lub pod belkami stropu jako ochronę domu. Wynoszono na zewnątrz świętą tkaninę, aby Brigid mogła ją pobłogosławić uzdrawiającą energią. Wsłuchiwano się również w śpiew ptaka – konkretnie skowronka. Jego pieśń miała oznaczać, że w tym roku wiosna przyjdzie wcześniej. Jak Brigid zmieniała się z czasem Z biegiem lat pogańskie i przedchrześcijańskie bóstwa – takie jak Brigid – zaczęły przenikać do chrześcijaństwa. Obok św. Patryka i św. Kolumby, św. Brygida jest jedną z trzech patronek Irlandii. Chrześcijańskie obchody Dnia św. Brygidy przypadają tego samego dnia co Imbolc, czyli 1 lutego. Legenda o św. Brygidzie sięga V wieku. Według przekazów założyła ona pierwszy żeński klasztor w Irlandii, w Kildare. Opowieści o Brygidzie mówią m.in. o przywróceniu wzroku niewidomej zakonnicy dzięki modlitwie. Wspominają też o cudownym zamienieniu wody w piwo w kolonii dla trędowatych oraz o przemienieniu jednej beczki wody w piwo dla 18 kościołów. W chrześcijaństwie św. Brygida uznawana jest za patronkę hodowców bydła mlecznego, krów, położnych, niemowląt i kowali. To wyraźnie nawiązuje do powiązań bogini Brigid z płodnością. Warto jednak odróżniać Brigid – starożytną boginię – od św. Brygidy, mimo podobieństw w obchodach. Dziś wiele elementów Imbolc i Dnia św. Brygidy przenika się – zwłaszcza w Irlandii. Obie tradycje koncentrują się na podobnych praktykach i na sezonowym zwrocie ku wiośnie. W Szkocji częściej świętuje się Imbolc pod własną nazwą, bo kraj ten silnie podkreśla dziedzictwo celtyckie. Podczas obchodów Imbolc i Dnia św. Brygidy często można zobaczyć Krzyż Brigid nad drzwiami, zapalone świece oraz wspólną ucztę, która ma uczcić nadejście cieplejszego sezonu. Tradycje Imbolc mocniej akcentują naturę – np. spacery, sianie nasion i nasłuchiwanie skowronka. Z kolei chrześcijańskie obchody Dnia św. Brygidy podkreślają uzdrawiającą moc świętej. Często wiążą się z odwiedzinami świętych studni rozsianych po całej Irlandii. Współczesne pogańskie tradycje Imbolc Poza Irlandią i Szkocją Imbolc obchodzą dziś również wiccanie, druidzi i inne wspólnoty duchowe. W centrum współczesnego świętowania stoją refleksja, odnowa i wyznaczanie intencji na nadchodzący rok. Jednym ze sposobów wyznaczania intencji jest zasadzenie paczki nasion. Podczas tego rytuału celebrujący wypowiadają życzenia i postanowienia, które ustalili w czasie Yule. Wraz ze wzrostem rośliny ma to przypominać, by przez cały rok pielęgnować swoją intencję uważnie i konsekwentnie. Inne praktyki to zostawianie masła i piwa dla Brigid, nasłuchiwanie śpiewu skowronka, wykonywanie Krzyży Brigid, pisanie poezji, spacery na łonie natury oraz rytuały ze świecami. Jeśli chodzi o największe obchody związane z Imbolc, warto pojechać do hrabstwa Kildare – miejsca, w którym św. Brygida miała założyć swój klasztor. Odbywa się tam pięciodniowy festiwal Brigid, Spirit of Kildare Festival, który celebruje chrześcijańskie święto, splatając je z tradycjami celtyckimi i pogańskimi w hołdzie dla irlandzkiego dziedzictwa. Źródło: National Geographic
Ten szkocki zamek nie należy do Wielkiej Brytanii. Od 170 lat jest prywatnym azylem monarchów
Balmoral, potężna, granitowa budowla o surowej sylwetce, przez ponad 170 lat był najcenniejszym i najbardziej prywatnym domem brytyjskiej rodziny królewskiej. Jednak pod rządami Karola III zamek wkroczył w nową erę. Po raz pierwszy w historii jego wnętrza zostały otwarte dla zwiedzających. Tą historyczną decyzją król przekształcił odosobnione schronienie w publiczną atrakcję. Jaka jest historia tego zachwycającego zamku? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Imponująca posiadłość na imponującym terenie Od domku myśliwskiego do królewskiej posiadłości Doskonały przykład stylu Scottish Baronial Zwiedzanie zamku Balmoral Przed 2024 rokiem, zwiedzający mogli zobaczyć jedynie wspaniałe zamkowe ogrody, teren otaczający posiadłość i salę balową, gdzie eksponowane są królewskie stroje i bogata kolekcja akwareli. Dzięki bezprecedensowej decyzji króla w wybrane miesiące w sezonie jesiennym zwiedzający mogą wejść do prywatnych pomieszczeń. Bilety nie są tanie, a mimo to wyprzedają się jak świeże bułeczki. To potwierdza ogromne zainteresowanie rodziną królewską, jak i wspaniałą posiadłością. Trudno się temu dziwić, bo Balmoral przyciąga nie tylko wspaniałą architekturą, ale i ciekawą historią. Imponująca posiadłość na imponującym terenie Zamek Balmoral jest zlokalizowany w północno-wschodniej Szkocji, w hrabstwie Aberdeenshire, na południowym brzegu rzeki Dee. Znajduje się mniej więcej w połowie drogi między malowniczymi wioskami Ballater i Braemar. Zlokalizowany na wysokości około 280 metrów n.p.m., jest dosłownie zanurzony w sercu szkockich wyżyn. Park Narodowy Cairngorms Posiadłość jest zlokalizowana na terenie Parku Narodowego Cairngorms, największego tego typu obszaru w Wielkiej Brytanii. Tamtejszy krajobraz maluje się jako rozległe pustkowie, na którym znajdują się wrzosowiska, pięć z sześciu najwyższych szczytów Wielkiej Brytanii, stare lasy i rwące rzeki. To właśnie ta majestatyczna, niemal dzika sceneria, uwieczniona w poezji George’a Byrona, który spędził tam dzieciństwo, urzekła niegdyś królową Wiktorię i księcia Alberta. Surowe piękno tego regionu stało się fundamentem, na którym zbudowano królewską więź z tym miejscem. O ile krajobraz tego obszaru przedstawia się surowo, to w żadnym wypadku nie można nazwać go „jałowym”. Park jest schronieniem dla wielu gatunków szkockiej fauny, między innymi dla jelenia szlachetnego, wiewiórki rudej, głuszca czy orła przedniego. Od domku myśliwskiego do królewskiej posiadłości Historia posiadłości Balmoral rozpoczęła się jeszcze przed nastaniem czasów wiktoriańskich. Już w XIV wieku król Robert II Szkocki posiadał w tym miejscu domek myśliwski. W 1390 roku Sir William Drummond wzniósł tu pierwszy kamienny zamek. Na przestrzeni wieków posiadłość przechodziła w ręce potężnych rodów, w tym Gordonów i Farquharsonów. Najważniejszy rozdział w historii tego miejsca rozpoczął się wraz z przybyciem tam królowej Wiktorii i księcia Alberta. Podczas swoich pierwszych wizyt w Szkocji para królewska była tak uderzona pięknem wyżyn, że postanowiła znaleźć tam swój własny azyl. W 1848 roku wydzierżawili, a w 1852 roku ostatecznie kupili posiadłość Balmoral. W 1853 roku książę Albert zlecił architektowi Williamowi Smithowi z Aberdeen zaprojektowanie nowej, znacznie większej rezydencji. Sama królowa położyła kamień węgielny pod budowę, co było symbolicznym aktem tworzenia nowego domu od podstaw. Obecność rodziny królewskiej na stałe zmieniła tożsamość regionu. Dolina rzeki Dee, wcześniej znana po prostu jako Deeside, zyskała przydomek „Royal Deeside” (Królewska Dolina Dee). Miejsce żałoby i odosobnienia W 1861 roku książę zmarł nagłą śmiercią. Dla pogrążonej w żałobie królowej, posiadłość Balmoral stała się spokojnym schronieniem – miejscem, gdzie w odosobnieniu mogła przeżywać swój ból. To właśnie tam, na wzgórzu z widokiem na posiadłość, wzniosła monumentalny kopiec pamięci – Piramidę Księcia Alberta – jako trwały hołd dla ukochanego męża. Zamek pozostał w rękach rodziny królewskiej Po śmierci Wiktorii, zgodnie z jej wolą, Balmoral przechodził na kolejnych monarchów jako nieodłączna część dziedzictwa rodziny królewskiej. Posiadłość stała się miejscem letniego odpoczynku dla każdego kolejnego pokolenia – miejscem, gdzie można było odetchnąć od sztywnej etykiety dworskiej. Posiadłość miała szczególne znaczenie dla królowej Elżbiety II. Każdego lata spędzała tam kilka miesięcy. Co najważniejsze, uważała to miejsce za swój prawdziwy dom. To właśnie w murach ukochanego zamku odeszła 8 września 2022 roku, zamykając tym samym pewną epokę w historii monarchii i samego zamku. Doskonały przykład stylu Scottish Baronial Zamek Balmoral jest arcydziełem XIX-wiecznego stylu neogotyckiego, znanego jako Scottish Baronial. Styl ten był romantyczną reinterpretacją architektury szkockich wież mieszkalnych i zamków z okresu późnego średniowiecza i renesansu. Charakteryzuje się asymetrycznymi planami, skomplikowanymi liniami dachów, stożkowymi wieżyczkami (nazywanymi „pieprzniczkami”), schodkowymi szczytami i blankami, które miały nawiązywać do rycerskiej przeszłości. Balmoral jest uważany za kwintesencję i najdoskonalszy przykład stylu Scottish Baronial, a jego budowa znacząco przyczyniła się do popularyzacji tej estetyki w całej Szkocji i poza nią. Zamek, wpisany na listę zabytków kategorii A, wyróżnia się kilkoma kluczowymi cechami. Dominującym elementem jest wysoka na około 30 metrów wieża główna, determinująca zamkowy charakter budowli. Całość została wzniesiona z lokalnego, jasno-szarego granitu z Glen Gelder. To rozwiązanie sprawia, że zamek zdaje się „wyrastać” naturalnie z otaczającego ją krajobrazu. Książę Albert osobiście nadzorował projekt, wprowadzając liczne poprawki do planów Williama Smitha, co świadczy o jego głębokim zaangażowaniu w tworzenie tego miejsca. Finalnie powstał budynek, który funkcjonalnie jest wygodną wiktoriańską wiejską rezydencją, ale symbolicznie – romantycznym zamkiem na wyżynach. Zamkowe ogrody Rozwój ogrodów Balmoral rozpoczął się pod czujnym okiem księcia Alberta. W latach 20. XX wieku Maria Teck stworzyła tu ogród formalny. Książę Filip, małżonek królowej Elżbiety II, znacząco rozbudował ogród warzywny, którego plony do dziś zaopatrują królewską kuchnię podczas letnich pobytów. Z okazji złotego jubileuszu Elżbiety II w 2002 roku, wzniesiono Oranżerię Jubileuszową. Najnowszy wkład wniósł król Karol III, którego pasja do ogrodnictwa i zrównoważonego rozwoju jest powszechnie znana. Z jego inicjatywy powstał nowy Labirynt Ostu (Thistle Maze), a szczególny nacisk położono na uprawy organiczne, których produkty trafiają nie tylko na królewski stół, ale także do menu zamkowej restauracji. Zwiedzanie zamku Balmoral Oferta turystyczna królewskiej posiadłości jest doprawdy imponująca, tym bardziej, że mówimy tu przecież o posiadłości, która wciąż służy rodzinie królewskiej. Zamek Balmoral oferuje kilka opcji zwiedzania. Wariant podstawowy Najpopularniejszym wariantem jest zwiedzanie ogólne, w ramach którego turyści mogą zobaczyć: ogrody i tereny zielone, salę balową, wozownię i stajnie. Wycieczki odbywają się od kwietnia do początku sierpnia. Warto podkreślić, że psy są mile widziane w ogrodach i na terenie otaczającym posiadłość. Są jednak dwa warunki – czworonogi muszą mieć zapiętą smycz, a opiekunowie muszą pamiętać o sprzątaniu po swoich ulubieńcach. Wariant ekskluzywny Znacznie bogatszą opcją, pozwalającą zobaczyć więcej niż tylko salę balową, jest zwiedzanie z przewodnikiem. W tym wariancie zwiedzający w niewielkich grupach (liczących od 10 do 12 osób) są oprowadzani przez prywatne komnaty, używane przez rodzinę królewską, np. Green Drawing Room, Red Corridor, jadalnię, bibliotekę. Bilety są limitowane. W miesiącach, w których organizowane są wycieczki (najczęściej w sezonie jesiennym), do posiadłości może wejść tylko kilkadziesiąt osób dziennie. Wariant wycieczkowy Ciekawym wariantem jest ekspedycja. To coś dla miłośników przyrody, którzy chcą zobaczyć więcej niż tylko zamek. W tym miejscu należy bowiem wspomnieć, że posiadłość zajmuje obszar o powierzchni około 20 tys. hektarów i obejmuje najbardziej malownicze zakątki regionu. Zwiedzanie obejmuje trwającą około 2 godz. wyprawę samochodem terenowym po lasach i wrzosowiskach. Przewodnik opowiada o tamtejszej faunie i florze i zdradza tajniki zarządzania tak rozległym majątkiem. Zwiedzający mają okazję zobaczyć nie tylko zachwycający krajobraz szkockich wyżyn, ale także rzadkie gatunki ptaków. Źródło: BalmoralCastle.com Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
„Stonehenge północy” – warto tu przyjechać właśnie teraz. To miejsce czekają duże zmiany
Z lotu ptaka wygląda jak olbrzymi celtycki krzyż. Tworzy go kilkadziesiąt smukłych kamieni. To jeden z najbardziej enigmatycznych zabytków archeologicznych Wielkiej Brytanii. Poznajcie Calanais w Szkocji. Warto odwiedzić to miejsce w najbliższym czasie, bo szykują się tam olbrzymie zmiany.
Najsłynniejszą megalityczną konstrukcją świata jest bez wątpienia Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Ten krąg kamienny powstał około 2600–2500 lat p.n.e. W rzeczywistości zabytek ten tworzą dwa rzędy kręgów – ten bardziej wewnętrzy składa się z trylitów – w ten sposób określa się konstrukcje zbudowaną z trzech głazów: dwóch pionowych i trzeciego ułożonego poziomo. Jednak w czasach neolitu powstało zdecydowanie więcej podobnych konstrukcji. Słyną z nich wyspy brytyjskie. Jedną z najbardziej spektakularnych budowli tego typu jest, obok Stonehenge, Calanais na wyspie Lewis w Szkocji. Biletowane święte miejsce Do tej pory Calanais na wyspie Lewis na szkockich Hebrydach było dostępne dla zwiedzających nieodpłatnie. O miejsce to troszczy się od lat organizacja Historic Environment Scotland. Obok znajduje się centrum turystyczne, w którym można więcej dowiedzieć się o zabytku oraz niezbędna infrastruktura. Jednak te udogodnienia właśnie zamknięto. Trwa wielka przebudowa. A po niej wstęp do Calanais będzie biletowany. Jak wyjaśnia Historic Environment Scotland, wprowadzenie opłaty za wstęp wesprze długoterminową, zrównoważoną przyszłość zabytku, poprawi wrażenia zwiedzających i pomoże w ochronie dziedzictwa kulturowego na Hebrydach Zewnętrznych. Taką decyzję poprzedziły szerokie konsutacje społeczne wśród lokalnej ludności. Warto zaznaczyć, że wstęp na teren tego stanowiska archeologicznego po wprowadzonych zmianach będzie nadal darmowy dla miejscowych. Kiedy będzie wprowadzona opłata? Na stronie zabytku widnieje informacja o że zamknięcie centrum dla zwiedzających przewidziano do 2026 roku. Może to oznaczać, że nadal jest trochę czasu na bezpłatną wizytę. Calanais – „Stonehenge północy” Co prawda Calanais jest mniejsze od Stonehenge, to jednak robi spore wrażenie. Należy podkreślić, że powstało kilkaset lat przed brytyjskim kręgiem kamiennym, a poza tym w bardziej odosobnionym miejscu – na wyspie Lewis na północno-zachodnich krańcach Europy. Budowla powstała stopniowo: I faza – (2900 lat p.n.e.) wzniesienie kręgu kamiennego (13 głazów) i centralnego kamienia o wysokości blisko 5 m; II faza (400–500 lat później) – do kręgu dodano promieniście rozchodzące się rzędy kamieni. Prawdopodobnie w tym samym czasie, gdy dodano rzędy i aleję, wewnątrz kręgu wzniesiono najpierw konstrukcję drewnianą, a następnie mały kopiec komorowy, który służył do chowania zmarłych.; III faza – późniejsze użytkowanie – między 2150 a 1750 r. p.n.e. poza kręgiem pochowano kolejną osobę poza kręgiem; IV faza – aktywność na terenie Calanais znacząco spadła po około 1500 r. p.n.e. Funkcja Calanais – od obserwatorium po cmentarz Calanais było miejscem o znaczeniu duchowym, społecznym i ceremonialnym dla starożytnych społeczności. Monument został zbudowany i modyfikowany w kilku fazach, co sugeruje zmianę jego przeznaczenia. Najpierw prawdopodobnie służył do wskazywania pozycji słońca podczas przesilenia zimowego. Późniejsza modyfikacja, wprowadzona 400–500 lat później, obejmowała dodanie rzędów i alei. Po tej zmianie monument został przeorientowany na cykle księżycowe. W tym okresie krąg pełnił także funkcję miejsca pochówku – zawierał mały kopiec komorowy. W okolicy Calanais znajduje się co najmniej 11 mniejszych kręgów kamiennych, które są nie mniej urokliwe, a przy okazji wejście do nich nie jest biletowane. A jeśli nie mamy czasy na wyjazd za granicę, można obejrzeć kręgi kamienne w Polsce. Źródło: Historic Environment Scotland Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zanim zapniesz pas, samolot już ląduje. Najkrótszy lot świata trwa tu mniej niż minutę
Choć loty samolotem zazwyczaj kojarzą się z dalekimi podróżami i wielogodzinnym oczekiwaniem na lotnisku, nie zawsze tak jest. Otóż istnieje trasa, którą pokonuje się w mniej niż minutę. Dla pasażerów to nie atrakcja turystyczna, lecz codzienność – dzieci pokonują nią drogę do szkoły, pracownicy do biura, a pacjenci na wizytę lekarską.
Na północnych krańcach Szkocji, wśród surowych wiatrów i niskich chmur archipelagu Orkney, odbywa się lot tak krótki, że większość pasażerów ledwo zdąży zapiąć pasy bezpieczeństwa, a już musi je rozpinać. Trwa kilkadziesiąt sekund, a dystans między startem a lądowaniem to zaledwie 2,7 kilometra – krócej niż niektóre pasy startowe na dużych lotniskach. Choć brzmi jak ciekawostka, to w rzeczywistości regularne połączenie, obsługiwane kilka razy dziennie przez lokalnych pilotów. Mały samolot łączy dwie społeczności odizolowane przez morze i nieprzewidywalną aurę, stając się dla mieszkańców symbolem niezawodności i codziennego rytmu życia. Jak wygląda funkcjonowanie najkrótszego lotu świata w miejscu, gdzie czas przelotu bywa krótszy niż rozmowa z sąsiadem? Najkrótszy lot pasażerski na świecie Na szkockich wyspach Orkadów działa połączenie lotnicze, które od dekad stanowi codzienność mieszkańców. Trasa między wyspami Westray i Papa Westray ma zaledwie 2,7 kilometra długości, a lot trwa średnio około 90 sekund – w sprzyjających warunkach wiatrowych rekord przelotu wynosi 53 sekundy. To oficjalnie najkrótszy regularny lot pasażerski na świecie, wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa. Obsługuje go regionalny przewoźnik Loganair, korzystający z niewielkich samolotów Britten-Norman BN-2 Islander, które mają osiem miejsc dla pasażerów i są przystosowane do krótkich startów oraz lądowań na trawiastych pasach. Dzięki temu mogą bezpiecznie operować w trudnych, wietrznych warunkach charakterystycznych dla północnych krańców Szkocji. Loty odbywają się kilka razy dziennie, łącząc dwie społeczności oddzielone wąskim pasem morza – na Westray mieszka około 550 osób, natomiast Papa Westray liczy nieco ponad 90 mieszkańców. Połączenie utrzymywane jest dzięki publicznemu dofinansowaniu, które zapewnia jego stabilność i ciągłość nawet w czasie silnych sztormów. Co więcej, rozkład lotów został dopasowany do rytmu życia mieszkańców: obejmuje godziny rozpoczęcia zajęć szkolnych, wizyty lekarskie i dojazdy do pracy. Dla lokalnej społeczności to nie luksus, lecz niezbędny element codziennej komunikacji. Dlaczego między wyspami Westray i Papa Westray nie zbudowano mostu? Mimo że wyspy Westray i Papa Westray dzieli zaledwie kilka kilometrów, nigdy nie zdecydowano się na budowę mostu ani grobli, które połączyłyby je na stałe. Przyczyną są zarówno uwarunkowania przyrodnicze, jak i ekonomiczne. Otóż płytkie zatoki, silne prądy pływowe i zmienne wiatry sprawiają, że konstrukcja byłaby narażona na szybkie uszkodzenia i wymagałaby kosztownej konserwacji. Dla społeczności liczącej niespełna siedemset osób taka inwestycja byłaby zupełnie nieopłacalna. Alternatywą pozostaje prom, który (choć stanowi ważny element transportu towarowego) nie jest rozwiązaniem efektywnym w codziennym przemieszczaniu się. Rejs między wyspami trwa przeciętnie 20–25 minut i często bywa wstrzymywany z powodu sztormów lub silnych wiatrów, które w tym rejonie są zjawiskiem niemal codziennym. Właśnie z tego powodu utrzymanie lotów okazało się najbardziej racjonalnym rozwiązaniem: samolot pokonuje trasę w około minutę, niezależnie od stanu morza i pory roku. W praktyce pełni on funkcję „powietrznego mostu”, który zapewnia ciągłość komunikacji tam, gdzie natura i ekonomia wspólnie wyznaczają granice możliwości. Źródła: Loganair, Orkney Islands Council, The Sun Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
75 000 łososi uciekło z hodowli. Eksperci mówią wprost: to katastrofa
Szalejący po północnej Europie sztorm Amy niszczył infrastrukturę, pozbawiał mieszkańców prądu i paraliżował ruch lotniczy. Na tym nie koniec – kiedy na początku października uderzył w szkocki region Highlands, uwolnił z hodowli na wyżynach około 75 000 ryb i wypuścił je na otwarte wody zatoki Loch Linnhe. To jednak nie romantyczna opowieść o wielkiej ucieczce, a o zrujnowanym ekosystemie.
W wyniku sztormu Amy padły zapory morskie wielu hodowli łososia atlantyckiego, wypuszczając do otwartych wód dziesiątki tysięcy ryb hodowlanych. Zdarzyło się to w momencie, w którym populacja dzikiego łososia jest już w Wielkiej Brytanii uważana za zagrożoną i stale spada. Ucieczka niesie za sobą poważne konsekwencje dla równowagi ekologicznej. „Skazani na Highlands” Ucieczka ryb na tak dużą skalę może kojarzyć się z romantycznym powrotem na łono natury, ale rzeczywistość jest nieco bardziej mroczna: to problem nie tylko dla hodowców, ale także całego ekosystemu szkockich rzek i wybrzeża. Intuicyjnie mogłoby się wydawać, że tysiące ryb uwolnionych w niewoli wzmocnią populację dzikiego łososia, ale nic bardziej mylnego. Hodowlane łososie w niewielkim stopniu przypominają bowiem swoich dzikich kuzynów. To zwierzęta udomowione, hodowane w sposób selektywny przez dziesięciolecia – w efekcie wykształciły cechy, które przydają się w niewoli, ale nie pozwalają poradzić sobie „w naturze”. Obecnie rozsiewają je wśród populacji żyjącej w rzekach. Różnice pomiędzy łososiem hodowlanym a dzikim Chociaż dla laika dziki i hodowlany łosoś atlantycki mogą się wydawać podobne to, różnią się – i to bardzo. Zarówno na poziomie behawioralnym, jak i genetycznym. Szkockie łososie hodowlane pochodzą w 90% z norweskich linii i od lat 70. XX wieku są selektywnie krzyżowane pod kątem cech pożądanych w niewoli – podobnie jak owce, psy czy kury. Łosie hodowlane rosną szybciej, osiągają większą masę ciała, mają zmieniony cykl dojrzewania płciowego, nie potrafią skutecznie zdobywać naturalnego pokarmu (są przyzwyczajone do zjadania karmy) czy nie bronią się przed drapieżnikami. To wszystko sprawia, że mają one mniejsze szanse przeżycia poza farmą. Łososie z hodowli niszczą ekosystem Część z nich jednak przetrwa. I to, wbrew intuicji, może być najgorsze. Okazuje się bowiem, ze w niektórych rzekach Szkocji i Norwegii nawet 10% złowionych łososi pochodzi z hodowli. Jak to możliwe, skoro większość z nich powinna sobie nie poradzić? Gdy na wolność nagle zostaje wypuszczonych 75 000 osobników, części z nich udaje się dotrzeć do rzek i podjąć próbę tarła – szczególnie, jeśli ich ucieczka ma miejsce w porze rozmnażania ryb. Gdy krzyżują się one z dzikim łososiem, ich potomstwo przejmuje mieszankę cech rodziców, czyniąc młode ryby mniej przystosowane do naturalnego środowiska. Proces ten stopniowo niszczy integralność genetyczną dzikich populacji. Wato uzmysłowić sobie skalę problemu. Szacuje się, że populacja dzikiego łososia w Szkocji wynosi 300 000 osobników. Nagłe wypuszczenie 75 000 łososi hodowlanych podnosi jej liczebność o jedną czwartą. Badania Norweskiego Instytutu Badań Przyrodniczych potwierdza przy tym, że już przy udziale zaledwie 1% łososi hodowlanych w populacji dzikiej dochodzi do pogorszenia kondycji i spadku liczby potomstwa. Ryby uciekają nie tylko w Szkocji Sytuacja z północy Wysp Brytyjskich nie jest odosobniona. W 2023 roku podobny incydent miał miejsce w Norwegii, gdy podczas ucieczki do skandynawskich rzek przedostało się 27 000 hodowlanych łososi. Chociaż wyznaczono nagrody za łapanie uciekinierów, to wyłowienie ich okazało się bardzo trudne. Udało się odłowić jedynie kilka procent łososi. Niebezpieczeństwa związane z masową ucieczką ryb hodowlanych pokazują, że dotychczasowe środki zapobiegawcze są niewystarczające. Badania pokazują, że hodowlełososi są wyjątkowo narażone na ekstremalne zjawiska pogodowe, które zdarzają się coraz częściej. Otwarte siatki i pływające klatki zapewniające rybom dostęp do świeżej wody i tlenu są podatne na zniszczenia w wyniku burz czy sztormów. Coś w hodowli łososia atlantyckiego powinno się zmienić. To obecnie najcenniejszy ze wszystkich hodowlanych gatunków morskich, który w 2022 stanowił 18% światowej wartości produkcji akwakultury morskiej. Jego trzecim co do wielkości producentem jest zaś Wielka Brytania. Źródło: The Conversation, NINA, IUCN Red List Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trzej bracia przepłynęli Pacyfik siłą własnych mięśni. Na lądzie poprosili o pizzę i piwo
Ewan, Jamie i Lachlan MacLean ze Szkocji przepłynęli Pacyfik bez wsparcia, bijąc rekord świata. Bracia płynęli na własnoręcznie zbudowanej łodzi wiosłowej i pokonali ponad 14 tysięcy kilometrów: z Peru do Australii.
To najszybszy nieprzerwany rejs bez dodatkowego wsparcia, jaki kiedykolwiek miał miejsce. MacLeanowie pobili rekord Rosjanina Fiodora Koniukowa (162 dni), który samotnie pokonał Pacyfik w 2014 roku. Najszybsza załoga w historii Bracia spędzili na Pacyfiku 139 dni i przepłynęli 14,484 km. z Peru do Australii. Ich niewiarygodny rejs zakończył się 30 sierpnia 2025 w Cairns. Byli pierwszą załogą, która rozpoczęła rejs z Ameryki Południowej. Wyprawę odbyli na łodzi, którą sami zbudowali z włókna węglowego, inspirując się samochodami Formuły 1. Po zejściu na ląd w Cairns żartowali, że najbardziej marzą o pizzy, piwie i spaniu. Starczyło im jednak sił, by zagrać na dudach – narodowym instrumencie Szkocji. Dramatyczne momenty rejsu Rejs, jak podkreślają, był bardzo trudny. Musieli walczyć z chorobą morską, kurczącymi się zapasami jedzenia i tropikalnymi sztormami. W najbardziej dramatycznej sytuacji na całym rejsie, podczas sztormu który trwał 36 godzin, Lachlan został zmyty przez falę za burtę i cudem uratowany przez Ewana. Ich nietypowa łódź – nazwana „Rose Emily” na cześć zmarłej siostry – uważana jest za najszybszą i najlżejszą jednostkę tego typu. Bracia podczas jej budowy współpracowali z legendą oceanicznego wioślarstwa, Markiem Slatsem. Ekstremalne warunki i ograniczone zapasy Rejs bez wsparcia uniemożliwiał postoje na uzupełnienie zapasów, a także przyjęcie jakiejkolwiek pomocy ze strony innych jednostek. Na pokład MacLeanowie zabrali m.in. 75 kg płatków owsianych i 500 kg liofilizowanego jedzenia. Prowiant był wyliczony na 150 dni, ale Lachlan opowiada, że w ostatnich tygodniach zdecydowali się na ścisłe racjonowanie żywności, w razie niespodziewanych opóźnień lub zmiany trasy. Nie tylko sport – charytatywna działalność braci Mordercza podróż miała nie tylko sportowy, ale i charytatywny cel. Bracia chcą przy jej pomocy zebrać milion funtów na pomoc dla Madagaskaru, gdzie tylko 14% mieszkańców gminy Ambohimanarina ma dostęp do czystej wody. Założona przez nich fundacja The Maclean Foundation finansuje budowę studni głębinowych, a tegoroczna wyprawa ma zapewnić dostęp do wody ponad 40 tysiącom ludzi. Zbiórka trwa, ale jej koniec już blisko – póki co braciom udało się zebrać ponad 850 tys. funtów. Nie była to też pierwsza ekstremalna wyprawa McLeodów. W 2020 roku w podobnym sposób przepłynęli Atlantyk w ramach zawodów „Talisker Whisky Atlantic Challenge”. W ciągu 35 dni pokonali prawie 5 tys. km. z Wysp Kanaryjskich na Antiguę. Pobili wtedy trzy rekordy: jako pierwsze w historii trio braci, najmłodsza oraz najszybsza trójka, która przepłynęła ocean. Warto dodać, że – jak sami opisują – wcześniej nie mieli dużego doświadczenia w wiosłowaniu. Po tym sukcesie zdecydowali się na założenie fundacji i rozszerzenie działalności charytatywnej. Źródło: CNN, The Maclean Brothers Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Ma 99 lat i nie przestaje działać. Sir David Attenborough nadał imię pierwszemu od lat orłu w Szkocji
Sir David Attenborough, mimo 99 lat jest nadal aktywny zawodowo. Niedawno ukończył film o oceanach, teraz zaangażował się w przełomowy projekt ochrony orłów w południowej Szkocji.
Attenborough nadał imię pierwszemu orłowi przedniemu, który wykluł się i opuścił gniazdo w ramach przełomowego projektu ochrony tego gatunku w południowej Szkocji. Pisklę otrzymało imię Princeling („Młody książę”). Ma ono symbolizować nadzieję na odbudowę populacji tych majestatycznych ptaków w regionie. Dlaczego narodziny Princelinga sa tak ważne? Jeszcze niedawno sytuacja orłów w tym zakątku Szkocji była dramatyczna – liczba par lęgowych spadła do zaledwie trzech. Dzięki rozpoczętemu w 2018 roku programowi relokacji młodych osobników z górzystego, północnego regionu Highlands, udało się zwiększyć ich ilość do około 50 osobników. Matką Princelinga jest orlica Emma, pochodząca właśnie z tego programu. Została nazwana na cześć Emmy Ritch, działaczki na rzecz praw kobiet. Ojcem jest miejscowy orzeł o imieniu Keith. Para zbudowała gniazdo w pobliżu miejscowości Moffat i wyprowadziła pierwszy udany lęg. Program relokacji orłów w Szkocji Za tym sukcesem stoi organizacja Restoring Upland Nature (RUN). W 2021 roku przyznano jej licencję na relokację piskląt z gniazd w Highlands. Młode orły, w wieku 5–6 tygodni, mieszkały przez dwa miesiące w specjalnych wolierach w regionie Southern Uplands, po czym były wypuszczane na wolność. Latem tego roku Princeling dostał nadajnik satelitarny i opuścił gniazdo. Dyrektor RUN, Cat Barlow, określiła to wydarzenie mianem przełomowego momentu w brytyjskiej ochronie przyrody. Podkreśliła, że narodziny Princelinga dowodzą, że w sprzyjających warunkach przeniesione orły mogą skutecznie integrować się z lokalną populacją i rozmnażać. Sir David Attenborough pogratulował zespołowi i stwierdził że narodziny Princelinga są symbolem odradzającej się przyrody. Dla RUN sukces ten to nie tylko ratunek dla tych wyjątkowych ptaków, ale i wyraźny sygnał, że odwrócenie spadku bioróżnorodności jest możliwe. Plany na przyszłość: orły w całej Wielkiej Brytanii Organizacja ma ambitne cele by rozszerzyć program ochrony orłów przednich na całą Wielką Brytanię. – To dla nas ogromny zaszczyt, że Sir David poświęcił czas, aby nazwać pisklę i docenić nasze działania. Pojawienie się Princelinga wnosi nową nadzieję w nasze starania, by obecne i przyszłe pokolenia w całej Wielkiej Brytanii – w tym w Szkocji, Anglii i Walii – mogły zachwycać się widokiem szybujących orłów" – pisze RUN w oświadczeniu w mediach społecznościowych Źródło: BBC, South Scotland Golden Eagle Project Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Hitowy serial odmienił turystykę w Szkocji. Fani odwiedzają średniowieczne zamki i wąskie uliczki
Od czasu premiery „Outlandera” Szkocja stała się dla fanów serialu czymś więcej niż tylko kierunkiem wakacyjnych podróży. To miejsce, które łączy fascynację historią, literaturą i ekranową magią, zamieniając zwykłe wyjazdy w pełne emocji wyprawy śladami ukochanych bohaterów.
Spis treści: Fenomen serialu „Outlander” Jak produkcja Netflixa wpłynęła na popularność Szkocji? Szkockie atrakcje rozsławione przez „Outlandera” Produkcje filmowe i telewizyjne od lat kształtują turystyczne mapy świata, inspirując widzów do odwiedzenia miejsc, które znają z ekranów. Tak stało się również w przypadku serialu Netflixa „Outlander”. Od jego premiery w 2014 roku Szkocja przeżywa prawdziwy napływ odwiedzających, którzy pragną zobaczyć na własne oczy scenerie znane z przygód swoich ulubionych bohaterów. Fenomen serialu „Outlander” Serial „Outlander” stał się jednym z największych magnesów turystycznych Szkocji, przyciągając setki tysięcy odwiedzających do zamków, wrzosowisk i historycznych pól bitew. Kiedy w 2014 roku powieści Diany Gabaldon zyskały adaptację telewizyjną, niewielu przewidywało, że ta opowieść o miłości i podróżach w czasie tak silnie wpłynie na szkocką turystykę. Finalnie w ciągu ostatniej dekady ekranowa historia przekształciła spokojne górskie wioski i odległe krajobrazy w miejsca pielgrzymek dla fanów, jednocześnie podsycając na całym świecie fascynację szkockim dziedzictwem i kulturą. – Wiedzieliśmy, że „Outlander” będzie miał realny wpływ na turystykę, ponieważ całe pokolenie czytelników było już związane z książkami i zafascynowane Szkocją. Kiedy pojawiła się adaptacja powieści w formie serialu, ta historia nabrała zupełnie nowego znaczenia – oceniła Jenni Steele, menedżerka ds. filmu i branży kreatywnej w organizacji Visit Scotland. Produkcja śledzi losy Claire Randall, pielęgniarki z czasów II wojny światowej, która przenosi się do XVIII-wiecznej Szkocji i zakochuje w szkockim wojowniku Jamiem Fraserze. Zdjęcia powstają w jednych z najbardziej malowniczych miejsc kraju – od Diabelskiej Ambony w Glen Finnich po kamienne kręgi w Calanais. Dla wielu widzów te szkockie krajobrazy stały się równorzędnym bohaterem opowieści. Jak produkcja Netflixa wpłynęła na popularność Szkocji? Wpływ turystyki inspirowanej „Outlanderem” na Szkocję jest ogromny. Z badania przeprowadzonego w 2023 roku przez VisitScotland wynika, że 8% ankietowanych – czyli niemal 700 tysięcy osób – przyznało, iż to właśnie produkcja Netflixa była impulsem do zaplanowania podróży do tego kraju. Wielu z nich wskazało serial jako główny powód wizyty. Z kolei raport z 2022 roku, opracowany wspólnie z Moffat Centre for Travel and Tourism na Glasgow Caledonian University, wykazał, że w latach 2014–2022 liczba odwiedzających szkockie plenery filmowe wzrosła średnio o 19%. W niektórych miejscach zanotowano jednak znacznie większe skoki – Blackness Castle, który w serialu odgrywa rolę Fort William, od czasu premiery zanotowało wzrost frekwencji aż o 379%. Siła tzw. „efektu Outlandera” tkwi w charakterze podróży, do jakich zachęca serial. Jak podkreśliła Jenni Steele z VisitScotland, fani produkcji chętniej wybierają wiejskie, historyczne lokalizacje niż duże miasta. Na ich trasie częściej pojawia się więc malownicza wioska Culross czy smagane wiatrem pole bitwy pod Culloden niż Edynburg czy Glasgow. – Wiele atrakcji przez lata odwiedzało niewielu turystów, ale po tym, jak pojawiły się w serialu, frekwencja gwałtownie wzrosła. W niektórych przypadkach liczba odwiedzających podwoiła się, a nawet była jeszcze wyższa – tłumaczyła Steele. Równocześnie jednak ta popularność niesie pewne wyzwania. Część lokalizacji nie jest przygotowana na intensywny ruch turystyczny, a delikatne, historyczne obiekty wymagają szczególnej ochrony. – Musimy się zastanowić, czy dany zamek czy inny zabytek jest w stanie przyjąć taką liczbę gości, czy ma odpowiednią infrastrukturę i obsługę. A jeśli mówimy o miejscu położonym w odległej wsi, gdzie nikt nie pobiera opłat za wstęp, ostrożność jest tym bardziej potrzebna – podkreśliła Steele. Szkockie atrakcje rozsławione przez „Outlandera” „Efekt Outlandera” został przyjęty z entuzjazmem przez szkocką branżę turystyczną. W całym kraju dostępna jest bogata oferta wycieczek i wydarzeń inspirowanych serialem oraz tras samochodowych, które pozwalają odwiedzającym podążyć śladami Claire i Jamiego. Na mapie fanów produkcji znajdują się m.in. Zamek Blackness (XV-wieczna twierdza pełniąca w produkcji rolę Fortu William), malownicza wioska Culross (znana z ekranowego Cranesmuir), pole bitwy pod Culloden (miejsce kluczowego powstania jakobitów z 1745 roku), a także Calanais Standing Stones na wyspie Lewis w Hebrydach Zewnętrznych (były inspiracją dla fikcyjnego Craigh na Dun). – Organizuję wycieczki śladami „Outlandera” od 2017 roku. W drugim sezonie byłem statystą grającym jakobitę, a możliwość pokazywania gościom zdjęć z planu i dzielenia się historiami zza kulis sprawiła, że stałem się jednym z najbardziej rozchwytywanych przewodników – wyznał w rozmowie z BBC James Kennedy, mężczyzna oferujący prywatne wyprawy za pośrednictwem ToursbyLocals. Dodał także, że jest pewien element, którego często brakuje zwłaszcza samotnie podróżującym kobietom. – Chyba muszę zainwestować w rudą, kręconą perukę. Wiele osób wygląda na lekko zawiedzionych, kiedy nie spotyka swojego Jamiego – żartował. Choć w rzeczywistości podobnych bohaterów nie spotyka się często, popularność „efektu Outlandera” wciąż rośnie. Fani z niecierpliwością wyczekują premiery finałowego sezonu, zaplanowanej na początek 2026 roku, a w międzyczasie trwają prace nad prequelem, który – jak przewiduje Jenni Steele – może jeszcze bardziej rozbudzić zainteresowanie Szkocją i jej historią. – Dla fanów „Outlandera” to nie jest zwykła podróż, ale pełna emocji pielgrzymka. Prawdziwa magia Szkocji sprawia, że to niezapomniane przeżycie – podsumowała Isheety Borkar, autorka bloga Travelicious Couple w rozmowie z BBC. Źródła: BBC, Visit Scotland Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nie uwierzysz, co robią maskonury na wyspie, gdzie św. Kolumba szerzył wiarę
Maskonury, jaskinia Fingala i dzikie plaże – szkocki archipelag Hebrydów Wewnętrznych to raj dla miłośników przyrody i historii. Wiosenny wypad w te strony może skończyć się spotkaniem ze świętym Kolumbą, rudą krową i… inspiracją muzyczną.
Spis treści: Na wyspie, gdzie maskonury czują się jak u siebie Szkockie plaże i kręgi z epoki kamienia Święty Kolumba, celtyckie krzyże i Księga z Kells Echo w jaskini Fingala i muzyczna inspiracja Bezludne skały porzucone na Atlantyku, dziewicze zielone pejzaże, wczesnochrześcijańskie klasztory. Do tego maskonury i monstrualne rude krowy. Siedzę bez ruchu na kamiennym zboczu, kiedy kilka metrów dalej, na krawędzi klifu, ląduje niewielki czarno-biały ptak. Pomarańczowy dzióbek błyszczy w promieniach wiosennego słońca. Wstrzymuję oddech, żeby go nie przestraszyć, ale ptak nie zwraca na mnie najmniejszej uwagi. Rusza przed siebie, kiwając się na boki jak pingwin, i kilka sekund później zapada się pod ziemię; a tak naprawdę chowa się w jednej z setek zakamuflowanych nor. Pod koniec kwietnia na szkockich wyspach pojawiają się dziesiątki tysięcy maskonurów. Po zimie spędzonej na falach północnego Atlantyku osiedlają się na klifach Islandii, Irlandii i Wielkiej Brytanii. W Szkocji najwięcej maskonurów, bo ponad ćwierć miliona, pojawia się na niezamieszkanym archipelagu St Kilda. Ale kapitan łodzi, którą ruszam na ich poszukiwanie na wyspę Lunga, zapewnia, że tam, dokąd płyniemy, będzie ich równie wiele. Na wyspie, gdzie maskonury czują się jak u siebie Treshnish Isles to zbiorowisko skalistych wysepek, których jedynymi mieszkańcami są tysiące ptaków. Lunga, największa wyspa archipelagu, to idealne miejsce na obserwację morskiej fauny wśród niesamowitych krajobrazów. Schodzę z pokładu i skalistą ścieżką ruszam na klif. Zielone zbocze usiane jest biało-czarnymi kropkami maskonurów. Choć do ptaków nie można zbliżać się bardziej niż na 10 m, zwierzęta te nie boją się ludzi i czasem same podchodzą jeszcze bliżej. Ich obecność działa jak tarcza – odstraszają drapieżniki. Maskonury nie mają kości pneumatycznych, potrzebują więc siły i masy, żeby wykopać nory. Ich skrzydła muszą uderzać 400 razy na minutę, by ptak mógł wzbić się w powietrze. Ścieżka prowadzi wzdłuż zbocza, a dookoła tylko błękit nieba i granatowe wody Atlantyku. Szkockie plaże i kręgi z epoki kamienia W słoneczny dzień na Isle of Mull wybór plaży to niełatwe zadanie – podobno jest ich tu prawie 30. W końcu wybieramy Laggan. Po drodze zatrzymujemy się przy neolitycznym kręgu Lochbuie – miniaturowym odpowiedniku Stonehenge. Wśród saren i ciszy, skalne formacje zachwycają. Podczas pikniku na plaży pojawia się niespodziewany gość – szkocka krowa wyżynna o długich rudych włosach i imponujących rogach. Okazuje się, że stado chłodzi kopyta w morzu. Święty Kolumba, celtyckie krzyże i Księga z Kells Wieczorem trafiamy do Fionnport. Po kolacji ruszamy na obozowisko – w Szkocji można legalnie rozbić namiot z dala od dróg i posesji, o ile nie zostawi się śladów. Z namiotu widzę cieśninę Ross of Mull i wyspę Iona – nasz cel na jutro. To właśnie na Ionie św. Kolumba z Irlandii miał rozpocząć chrystianizację Szkocji. Do dziś po wyspie porozrzucane są ruiny klasztoru, celtyckie krzyże, a w klasztorze powstała słynna Księga z Kells. Wiosną jest tu sielsko. Nie ma samochodów, a jagnięta pasą się pośród polnych kwiatów. Przez łąki docieramy do plaży White Strand of the Monks – pięknej, ale z mroczną legendą o wikingach. Echo w jaskini Fingala i muzyczna inspiracja Kilkanaście minut od Fionnport znajduje się wyspa Staffa. To gigantyczny brunatny głaz z tajemniczą Jaskinią Fingala, pełną bazaltowych heksagonów. Gdy cumujemy, maskonury latają nad głowami. Zamiast wspinać się, ostrożnie przechodzę po skałach. Huk fal odbija się od kamiennych ścian i sklepienia. Niegdyś to nieskończone echo zainspirowało niemieckiego kompozytora Felixa Mendelssohna-Bartholdy’ego do stworzenia symfonii. Zaczynamy wybierać kolejne wyspy do kolekcji. źródło: National Geographic Traveler Polska
Genialny Szkot w rok nauczył się polskiego. Oto jego ulubione polskie słowa
Matematyk ze Szkocji w zaledwie rok opanował język polski. Teraz mówi płynnie, czyta Sapkowskiego i ogląda polskiego YouTube'a. Co sądzi o Polakach, stereotypach i naszych słodyczach?
W tym artykule: Jakie jest najpiękniejsze polskie słowo? Jak się żyje w szkockim miasteczku? Co Szkoci myślą o polskich sąsiadach? Czy język polski jest trudny? Co pomaga w nauce języków obcych? Co jeszcze jest ważne oprócz gramatyki? Który język jest najtrudniejszy? Jak budować relacje z Polakami? Czy stereotypy o Szkotach są prawdziwe? Co zaskakuje w Polsce? David ma 30 lat. Mieszka w pobliżu Glasgow w Szkocji. Na co dzień zajmuje się nauczaniem matematyk i i języka angielskiego. Po godzinach jest „językowym nerdem" – jak sam o sobie mówi. Zanim postanowił nauczyć się języka polskiego, opanował m.in. język perski. Nam opowiada, co skłoniło go do rozpoczęcia przygody z polszczyzną, jak Szkoci widzą Polskę i Polaków oraz co najbardziej spodobało mu się nad Wisłą. O tym, jak Czesi widzą Polaków przeczytasz tutaj. Jakie jest najpiękniejsze polskie słowo? Na moją prośbę o wybranie ulubionych polskich słów wybrałeś „piłę” i „piłkę”. Co w nich jest takiego szczególnego? Z jednej strony po prostu podoba mi się ich brzmienie. Z drugiej, pomyślałem, że nie ma dwóch tak różnych znaczeniowo słów, które jednocześnie brzmią tak podobnie. Rzeczywiście. Nigdy nie zwróciłem na to uwagi… Myślisz, że są ze sobą spokrewnione? Nie potrafię powiedzieć, ale nic nie stoi na przeszkodzie, abyśmy to sprawdzili w słowniku etymologicznym, który mam przed sobą. A więc „piła” to wczesne zapożyczenie z germańskiego *fīlō. Dziś w niemieckim zachowane w słowie die Feile (pilnik). Natomiast „piłka” wywodzi się z łacińskiego słowa pila i bardziej niż z naszą dzisiejszą piłą jest spokrewnione ze słowem piguła. A piłka nie może być zdrobnieniem od piły? Masz rację. Czasami na narzędzie do cięcia i obróbki także mówimy piłki, na przykład ręczna piłka do drewna. Te fenomeny języka polskiego wydają mi się naprawdę interesujące. A wiesz jakie zdaniem J.R.R. Tolkiena jest najpiękniejsze angielskie słowo? Nie, jakie? Cellar door. Moim zdaniem brzmi pięknie. Prawda, cellar door to drzwi, które prowadzą z zewnątrz budynku do jego piwnicy. Jak się żyje w szkockim miasteczku? Jesteś Szkotem. Gdzie się urodziłeś? Niedaleko Glasgow. Dziś mieszkam w małym typowym szkockim miasteczku Coatbridge, również oddalonym o kilka mil od centrum Glasgow. Mieszka tu nie więcej niż 50 tys. ludzi. A jak wygląda typowe szkockie miasteczko? To ciekawe, bo Coatbridge właściwie jest typowym północnoirlandzkim miasteczkiem. Żyje to wielu potomków imigrantów z Irlandii Północnej. Mamy tu więc sporo wyznawców wiary katolickiej, a elementy kultury irlandzkiej są wszędzie obecne. Z drugiej strony jednak wraz z Irlandczykami do Coatbridge trafiły wszelkie animozje związane z konfliktem pomiędzy katolikami i protestantami. Naprawdę? Tak, jak najbardziej. U nas mieszka nawet wielu tych samych ludzi, którzy walczyli w Irlandii Północnej podczas tak zwanych „Troubles”. Po obu stronach. Sprawa ta dotyczy głównie, poza samą Irlandią, zachodu Szkocji, zwłaszcza Glasgow, gdzie stała się integralną częścią tamtejszej kultury. Mówiąc o Glasgow, nie można nie wspomnieć słynnej piłkarskiej rywalizacji między drużynami „Celtic” and „Rangers”. „Celtic” popierany, rzecz jasna, głównie przez irlandzkich katolików, i „Rangers” odwrotnie. Trudno powiedzieć, jak opisać sytuację odnośnie bezpieczeństwa. Wprawdzie wielu ludzi, z dziećmi łącznie, chodzi po ulicach, nosząc koszulki swoich drużyn, ale ogólnie rzecz biorąc, nie polecam tego obcokrajowcom. 10 najpiękniejszych jezior w Polsce Gdzie znajdują się najpiękniejsze jeziora w Polsce? Choć wybór nie był łatwy, wybraliśmy TOP 10 polskich jezior, które naszym zdaniem zasługują na miano najpiękniejszych. Co Szkoci myślą o polskich sąsiadach? Rozumiem, że poza Irlandczykami w Coatbridge mieszka też wielu Polaków? Tak i przez ostatnie dwadzieścia lat liczba migrantów z Polski stale rosła. Właściwie trudno jest wyjść z domu, aby zaraz na ulicy nie usłyszeć słowa po polsku. Zdarza ci się rozumieć, o czym rozmawiają przypadkowi Polacy na ulicy? Najczęściej tak, chyba że ktoś mówi bardzo cicho, ale wtedy to nawet po angielsku bym nic nie zrozumiał. Czekam na sytuację, kiedy ktoś będzie chciał mnie obgadać po polsku, nie wiedząc, że wszystko rozumiem! Spodziewam się jednak, że będę musiał na to długo czekać. Według mojego doświadczenia, Polacy rzadko bywają tak kretyńscy, żeby głośno wyśmiać innych na ich oczach, używając zakładanego tajnego języka jako tarczy czy osłony. Tak mi się wydaje, w każdym razie. A jak właściwie reagują Polacy, kiedy mówisz po polsku? Najczęściej myślą, że jestem Polakiem. To ma przecież więcej sensu niż Szkot gadający po polsku. Kiedy jednak w końcu zdają sobie sprawę, jaka jest prawda, zazwyczaj są zaskoczeni, nie chcą uwierzyć, a ja widzę, jak ich oczy się powiększają. Polacy mają w zwyczaju wierzyć, że ich język jest tak ekstremalnie trudny, że niewielu jest w stanie go naprawdę opanować. A jaki jest stosunek Szkotów do Polaków mieszkających w twoim kraju? Patrząc na to, co się dzieje na świecie, na te wszystkie wiadomości o Breksicie i o poparciu, jakie miał Donald Trump, można wyciągnąć wniosek, że wszędzie, a także w Szkocji ludzie mają problem z ksenofobią i z obcokrajowcami. Tymczasem tak nie jest. Szkocja była zawsze najbardziej progresywnym krajem w Wielkiej Brytanii. Mógłbym naprawdę sporo na ten temat powiedzieć. Krótko mówiąc, tradycyjnie, w myślach Anglików, jesteśmy brutalnymi, niekulturalnymi sąsiadami, którzy mają bzika na punkcie walki. Widać to w mediach, w twórczości kulturalnej, na przykład, w filmach, role dogodnie anglojęzycznych Wikingów lub Spartan prawie zawsze grają szkoccy aktorzy. W angielskim oryginale, Shrek mówi ze szkockim akcentem. W rezultacie byłoby całkiem zrozumiałe przypuszczać, że, skoro jakaś ksenofobia bywa wśród Anglików, jakie ma się szanse z nami? Prawda jest jednak taka, że to właśnie u nas bardziej liberalne poglądy panowały od dawna. Nie twierdzę, że życie obcokrajowca nie jest albo nie było trudne w Szkocji, ale gdybym ja musiał w pozycji obcokrajowca. ale z wiedzą tubylca wybrać, do którego kraju się przeprowadzić, to wybór byłyby oczywisty. A szkoda, tak nam się podoba ten wizerunek narodu twardzieli. Czy zatem twoim zdaniem zmienił się obraz Polaków w Szkocji? W oczach Szkotów Polska sprzed piętnastu lat to zupełnie inny kraj niż dzisiaj. Wtedy ruszyła wielka migracja Polaków na Wyspy Brytyjskie i wielu z nich osiedliło się również w szkockich miastach. Mam wrażenie, że w owym czasie niewielu Szkotów w ogóle wiedziało, czym jest Polska. Powszechnym obrazem tego kraju były kolejki po chleb i masowy głód. Pamiętam, że tak Polskę wyobrażali sobie moi rodzice, dopóki sami nie pojechali do Krakowa i nie przekonali się, jak bardzo rozwinięty kraj to jest. Myślę, że ci, którzy wciąż mają fałszywy wizerunek Polski, zagłosowali za Brexitem. W obu przypadkach chodzi o jedno – o ignorancję. Czy język polski jest trudny? Zaczynałeś od zera, by po roku osiągnąć pełną sprawność językową. Skąd pomysł na język polski? Mógłbym bardzo długo odpowiadać na to pytanie. Po pierwsze, z przyczyn praktycznych. Tu gdzie mieszkam, jest cholernie dużo Polaków, więc znajomość języka polskiego stała się naprawdę bardzo użyteczna. Zachodnia Szkocja jest dziś właściwie dwujęzyczna. Po drugie, ponieważ pracowałem jako korepetytor i zdałem sobie sprawę, że jeśli sam nauczę się języka polskiego, będę mógł skierować swoją ofertę również do tych ludzi, którzy nie znają angielskiego. Oczywiście mogłem wybrać inny język, choćby rosyjski, bo mieszka tu także sporo osób ze Wschodu. Uznałem jednak, że powinienem zacząć uczyć się takiego języka, którego zna naprawdę niewielu Szkotów. Znalazłem taką swoją niszę. Czy znajomość polskiego otwiera przed tobą nowe możliwości kariery zawodowej? Mimo, że tak mało ludzi zna polski i wydawałoby się naturalne, że powinno być sporo ofert pracy dla polskojęzycznych Szkotów, wcale tak nie jest. Sam cały czas jestem otwarty na ciekawe propozycje, jednak muszę przyznać, że zbyt wielu ich na razie nie widziałem. Pamiętasz pierwszą lekcję polskiego? Doskonale! Byłeś przerażony samym językiem? Na pewno szybko się zorientowałem, jak duże wyzwanie przede mną stoi. Początkowo chciałem się uczyć samodzielnie. Ja już tak mam, że lubię coś robić po swojemu, bez pomocy innych. Pamiętam jednak, że zacząłem szukać pomocy zaraz po tym, jak po raz pierwszy zobaczyłem słowo „dziewięćdziesiąt”. Tyle przedziwnie zmieszanych liter, które niosą tak proste znaczenie. Byłem przerażony! Co pomaga w nauce języków obcych? Moim zdaniem, za twoim sukcesem stoi analityczny umysł. Zajmujesz się matematyką, prawda? Tak, to moja praca. I myślisz, że znajomość, pomaga ci w nauce języków? Myślę, że mam taki rodzaj umysłu, który przetwarza najmniejsze cząstki języka jak formuły matematyczne i możliwe, że z jakiegoś powodu u mnie działa to szybciej niż u innych ludzi. Gramatyka to przecież czysta matematyka, a w języku właściwie nie ma wyjątków, bo za każdym wyjątkiem stoi jakaś reguła. Jeżeli ktoś potrafi analizować, jak jest język zbudowany, znajdzie przyczyny tych nieregularności i zacznie mówić automatycznie. Co było dla ciebie największym wyzwaniem podczas nauki języka polskiego? W moim przypadku to mimo wszystko to bogactwo odmian, czyli polskie koniugacje i deklinacje. Trochę mi to utrudnia pełną płynność językową. Czasami wciąż kiedy chcę coś powiedzieć, muszę przez chwilę zastanowić się nad odpowiednią końcówką. Z czasem oczywiście wszystko staje się prostsze. Po prostu trzeba oddać kierownicę umysłowi. W zasadzie przecież nasza podświadomość jest mądrzejsza od nas. Nie powinniśmy się bać jej zaufać. Mimo wszystko popełniasz niewiele błędów. Kiedy mówię szybko, wyłącza mi się analizowanie końcówek i odmian i daje sobie popłynąć. Czasami aż mnie wtedy skręca, jak usłyszę, co wyszło z moich ust. Jedna szkoła zapamiętywania końcówek, tzw. niemiecka, zakłada wkuwanie na pamięć całych tabel, podczas gdy inna – angielska – polega na szukaniu podobnych słów. Na przykład: Polska – w Polsce, książka – w książce. Która metoda jest bliższa tobie? Raczej metoda „tabelkowa", chociaż nigdy raczej nie siedziałem i nie wkuwałem tabelek. Starałem się po prostu jak najbardziej naturalnie je zapamiętywać. Oczywiście upewniam się od czasu do czasu, czy wszystko pamiętam i czy byłbym w stanie uzupełnić tabelę końcówek na przykład jakiegoś przypadku. W ten sposób zresztą czuję, że zagłębiam się w polszczyznę i staję się jej bardziej świadomym użytkownikiem. Kot Gacek zniknął z ulicy Kaszubskiej. Wiemy, gdzie przebywa futrzak Kot Gacek z dnia na dzień stał się największą atrakcją Szczecina. Niestety, ogromne zainteresowanie ze strony mediów i turystów nie przyniosło mu niczego dobrego, a futrzak musiał opuści... Co jeszcze jest ważne oprócz gramatyki? Czytasz książki po polsku. Co ostatnio czytałeś? W tej chwili czytam kilka książek na raz. Szczególnie wciągnęło mnie „Ostatnie życzenie” Sapkowskiego. Świetnie się to czyta, trochę jak grę w odcinkach. Mam sporo innych obowiązków, wiec czasami muszę tę książkę odłożyć na jakiś czas. Sapkowski jednak na szczęście doskonale nadaje się do takiego czytania. Wciąż oglądasz polski YouTube? Subskrybuję wiele polskich kanałów. Najczęściej oglądam „Historię bez cenzury” i „Polimaty”. To moje dwie ulubione serie. Poza tym staram się śledzić kanały na temat kuchni i gier komputerowych, czyli tego, co mnie szczególnie interesuje. Polskie kanały kulinarne? Tak, jasne! A gotowałeś już coś polskiego? Jeszcze nie, choć próbowałem wielu polskich potraw. Byłem w Polsce już 3 razy, więc miałem okazję kosztować prawdziwej polskiej kuchni. Mam w planach zrobienie bigosu, który bardzo lubię. Który język jest najtrudniejszy? Uczyłeś się też innych języków? Podobno kiedy byłem małym chłopcem, nie rozstawałem się z rozmówkami włoskimi. Niewiele już z tego pamiętam, ale na pewno od dziecka miałem dryg do języków obcych. Co prawda włoski zapomniałem, ale w szkole uczyłem się francuskiego, hiszpańskiego, a potem jeszcze łaciny i niemieckiego. Poza tym sam dla siebie zaczynałem naukę kilku innych języków, ale moja ówczesna metoda musiała być do bani, bo naprawdę nic już nie pamiętam. Teraz mam dobrze opracowany sposób nauki języków obcych i nareszcie mogę powiedzieć, że zacząłem na tym polu odnosić sukcesy. Jaki teraz masz język na liście? Po opanowaniu polskiego, mierzę się teraz z rosyjskim, bo w Szkocji mieszka wiele ludzi urodzonych na Wschodzie. Jeżeli uda mi się nauczyć tego języka, następny na mojej liście to węgierski. Oczywiście mógłbym wybrać też japoński, który uznaje się za największe wyzwanie dla rdzennych użytkowników angielskiego. Zdaję sobie jednak sprawę, że nie jestem nieśmiertelny, więc muszę mierzyć siły na zamiary. Rosyjski jest trudniejszy od polskiego? Największym wyzwaniem jest dla mnie rosyjska wymowa, bo w porównaniu z językiem polskim ma więcej miękkich głosek. Co prawda o opinię na temat mojej wymowy trzeba by było zapytać moją nauczycielkę, ale myślę, że w miarę dobrze opanowałem sposób, w jaki mówi się po rosyjsku. Muszę tylko pamiętać, aby język cały czas dotykał podniebienia. Jeśli zaś chodzi o gramatykę, to dla mnie to taki uproszczony polski. Zgoda. A masz wrażenie, że rozumiesz też inne języki słowiańskie? Rzeczywiście, byłem bardzo zaskoczony, kiedy oglądając kilka lat temu konkurs Eurowizji, wysłuchałem wywiadu z jakąś ukraińską grupą i prawie wszystko rozumiałem. A przecież nigdy się wcześniej tego języka nie uczyłem. Jak budować relacje z Polakami? Masz w Szkocji jakichś polskich znajomych? W mojej rodzinie byłem ostatnią osobą, która miała jakikolwiek bezpośredni kontakt z Polakami. Pierwszą osobą z Polski, którą poznałem, była moja trenerka personalna na siłowni. To było jeszcze w 2015 roku, więc 2 lata zanim zacząłem uczyć się polskiego. Poza tym wbrew pozorom nie mam tu na miejscu zbyt wielu znajomych z Polski. Większość Polaków, z którymi jestem zaprzyjaźniony to ludzie, których poznałem przez internet. Jak trafiasz na tych ludzi? Na różnych stronach służących do tzw. wymiany językowej. Bardzo mi to pomogło w opanowaniu polskiego. Od początku rozmawialiście tylko po polsku? Jasne! Oczywiście na początku nie byłem w stanie prowadzić długiej rozmowy, ale nawet wtedy starałem się jak mogłem. Im częściej miałem konwersacje z różnymi Polakami, tym szybciej uczyłem się języka. Jak to jest z Polakami w Szkocji? Szybko się integrują, czy raczej stanowią zamkniętą społeczność? Z moich obserwacji wynika, że są dwie wspólnoty Polaków w Szkocji. Jedni trzymają się siebie, a inni integrują się bardzo szybko. Na pewno ludzie z Polski nie tworzą aż tak zamkniętych grup, jak choćby Hindusi czy Pakistańczycy. Po tylu latach zresztą są już stałą częścią naszego społeczeństwa. W Polsce mówi się, że Polacy są trochę podobni do Irlandczyków. Łączyć ma nas słabość do ziemniaków, alkoholu i papieża. A co mamy wspólnego ze Szkotami? Jest takie powiedzenie, że Polacy zastąpili Irlandczyków w Szkocji. Pracują taniej i są tu teraz największą społecznością katolicką. To co łączy nasze narody to pewnie reputacja, że bez przerwy jesteśmy pod wpływem alkoholu. W Szkocji nie pijemy co prawda aż tyle wódki, ale doskonale potrafimy ją zastąpić własną whisky. Mnie się wydaje, że najbardziej Szkotów i Polaków łączy skłonność do buntowania się. Sądzisz, że Szkocja powinna być samodzielnym państwem? Myślę, że tak. Powinniśmy się tym zająć już znacznie wcześniej. Kiedy odkryto zasoby ropy naftowej w Szkocji, było już za późno. Anglicy uznali, że to własność całej Wielkiej Brytanii i od tego czasu, nie chcą nas puścić. Uważam jednak, że jako kraj jesteśmy w stanie utrzymać się samodzielnie, dobrze zadbać o szkockie interesy i gospodarkę. Mamy tu naprawdę dużo dóbr i towarów, którymi możemy handlować. Zresztą nie tylko whisky i shortbread. Wiedziałeś, że gra komputerowa „Grand Theft Auto” to szkocki produkt? To miejsce to raj dla rowerzystów, spacerowiczów i zakochanych Park Mużakowski to jeden z najpiękniejszych parków Europy i jedyny z Polski na liście UNESCO. Czy stereotypy o Szkotach są prawdziwe? Czujesz się urażony, kiedy ktoś zamiast Szkotem, określa cię jako Brytyjczyka? Ale ja przecież jestem Brytyjczykiem. Chociażby pod względem geograficznym trudno zaprzeczyć, że urodziłem się i mieszkam w Brytanii. W tym akurat nie ma niczego obraźliwego. Ponieważ jednak chciałbym, aby Szkocja była niepodległym krajem, po pierwsze czuję się Szkotem, a dopiero po drugie Brytyjczykiem. Gdzieś tam pomiędzy jest też miejsce na tożsamość Europejczyka. Pomożesz mi obalić kilka stereotypów na temat Szkocji? Chętnie. To prawda, że w Szkocji jest zawsze brzydka pogoda? Zależy, kogo pytasz. Moim zdaniem ciągłe opady deszczu i gęsta mgła są piękne. Nie nazwałbym takiej pogody brzydką. A jak to jest z tą kuchnią? Szkockim specjałem jest haggis, czyli owcze podroby wymieszane z dodatkami i zaszyte w owczym żołądku. Lubisz? Bardzo! W ogóle lubię te wszystkie szkockie kiełbasy zrobione z dodatkiem krwi. Najlepiej smakują z ziemniakami. A wiesz, jak się nazywa taka polska kiełbasa z kaszy i krwi? Nie, chyba nie miałem okazji się natknąć na takie danie. Jest dobra? Jest znakomita. To kaszanka, najlepsza smażona z cebulą. To chyba kolejna rzecz, która łączy nasze narody. Będę musiał spróbować. Dobrze pamiętam, że twój tata lubi polskie słodycze? Absolutnie tak. Właściwie, nadchodzą jego urodziny, i kiedy ktoś szuka dla niego prezentu, śmiało można postawić na Krówki albo Ptasie Mleczko. Naprawdę fascynuje się Polską od wielu lat, chyba ponad półtorej dekady. Po tym, jak zaczął pracować z Polakami i przyjaźnić się ze swoimi polskimi współpracownikami, stał się prawdziwym miłośnikiem wszystkiego, co polskie. Nie chodzi tylko o słodycze. W sprawach alkoholu, on ceni zdanie Polaka ponad wszystkie inne. Bywa w domu, że kiedy wieczorem sięgam po drinka, mam pełny wybór polskich trunków. Nie narzekam. Niestety, nie zamierza uczyć się języka. Tak jest, że jeśli chodzi o języki obce, wielu Brytyjczyków po prostu wątpi w siebie i swoje umiejętności, myśląc, że to nie dla nich, nie warto zachodu próbować. Sądzę, że to wynika z tego, że przez wiele lat standard edukacji w językach obcych w Brytanii był bardzo niski, i nadal widzimy skutki. Podobno w Szkocji jest najwięcej osób rudych na jednego mieszkańca? Nie znam dokładnych statystyk, ale to może być prawda. Na pewno mamy taką dawną rywalizację z Irlandczykami o to, gdzie żyje więcej rudzielców. Najpowszechniejszy stereotyp dotyczący Szkotów mówi, że jesteście oszczędni. Rzeczywiście nie lubicie wydawać pieniędzy, kiedy to nie potrzebne? Pierwszy raz usłyszałem o tym stereotypie, kiedy uczyłem się niemieckiego. Byłem trochę zaskoczony, bo w Szkocji chyba niewiele osób wie, że mamy opinię skąpców. Sam faktycznie jestem bardzo oszczędny. Nie znaczy to jednak, że niczego sobie nie kupuję. Po prostu jestem zadowolony z tego co mam i nie widzę powodu, aby wydawać aż tyle pieniędzy. Znam oczywiście rozrzutnych Szkotów, ale w porównaniu do innych narodów – muszę to przyznać – jesteśmy znacznie bardziej oszczędni, jeśli nawet nie skąpi. Co zaskakuje w Polsce? W Polsce byłeś już trzy razy... Dwa razy w Krakowie, a raz w Szczecinie. Opowiesz o swoich wizytach w Krakowie? Odwiedziłem go po raz pierwszy w lipcu 2017 roku, wraz z rodziną. Kiedy podróżujemy do nowych miast, potrafimy spacerować godzinami bez końca, zwiedzając każde miejsce, które mają do zaoferowania. Powiem tak, że Kraków nas naprawdę nie zawiódł. Było tyle do zobaczenia, tyle historii, tyle dobrego jedzenia, że jedna wizyta nie wystarczyła. Wtedy miałem tylko półtora miesiąca polskiego za pasem, więc jako rodzinny tłumacz, miałem swoje ograniczenia. Ale w Krakowie można sobie poradzić bez znajomości polskiego, więc zbyt dużo ingerencji z mojej strony nie było potrzebne. To nie znaczy, że nic po polsku nie mówiłem, nic z tych rzeczy. Pamiętam, że skutecznie kupiłem nam niektóre produkty w delikatesach, mimo że do tamtej pory jeszcze nie znałem dopełniacza! Drugi raz zabraliśmy moje ciocie, z reguły typy za Brexitem, ignoranckie co do innych krajów. Bóg jeden wie, czego one oczekiwały, prawdopodobnie wszechobecnej biedy, kozłów chodzących po ulicach. Ale powiem, że potem usłyszałem, jak zastanawiały się na głos, dlaczego ktoś by się przeprowadził z Krakowa do nas? Były naprawdę zaskoczone, Kraków skutecznie rozwalił im mózgi. A co zaskoczyło waszą rodzinę podczas wakacji z Szczecinie? Pierwsze, co przychodzi mi do głowy, to Stara Rzeźnia. Nie chodzi, oczywiście, o nazwę, dla nich i tak nie miałaby znaczenia. Ale z zewnątrz, według moich rodziców, wygląda tak, że nigdy by się nie zgadli, że to taka restauracja z wyższej półki. W naszym kraju nie byłoby nas na to stać. Moja mama do dzisiaj opowiada wszystkim swoim znajomym o tamtejszych policzkach wołowych. Poza tym, ja bym powiedział, że to Świnoujście zrobiło na nas największe wrażenie. Może Polakom wydaje się oczywiste, ale dla nas, nawet tych, którzy lepiej zdają sobie sprawę z tego, co oferują inne kraje, kiedy myślimy o Polsce, raczej nie myślimy o świetnych nadmorskich kurortach. Wiem, że teraz moi rodzice zaliczają Świnoujście do swoich ulubionych miejsc na świecie. Choć ja zwykle nie przepadam za spędzaniem czasu na plaży, tam świetnie się bawiłem. Na pewno wrócę, kiedy tylko będę miał okazję. Co twoim zdaniem sprawia, że Polska jest ostatnio tak popularna wśród brytyjskich turystów? W Polsce jest naprawdę dużo do zobaczenia – są tam plaże, góry i piękne miasta. Poza tym ceny dla ludzi z Zachodu są naprawdę atrakcyjne. Mimo, że Polacy dobrze mówią po angielsku, warto jest nauczyć się choć podstaw języka, bo to naprawdę otwiera wiele drzwi i pozwala lepiej zrozumieć Polskę i jej mieszkańców. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Granice ludzkiego przetrwania przesunięte? To mógł być dom dla ludzi w epoce lodowcowej
Młodszy dryas uznawano za zbyt surowy, by ktokolwiek mógł przetrwać tak daleko na północy. A jednak znaleziska z wyspy Skye zmieniają spojrzenie na epokę lodowcową. Archeolodzy mają nową zagadkę do rozwikłania.
Spis treści: Kamienne narzędzia z wyspy Skye Życie w epoce lodowcowej Położona na północy Szkocji Wyspa Skye jest znana z górskich, zielonych krajobrazów i skamieniałości dinozaurów. Ostatnie odkrycie rzuca jednak światło na innych mieszkańców tej wyspy – ludzi. Okazuje się, że ludzie mogli żyć tam dużo wcześniej, niż do tej pory sądzono. Odkrycie sugeruje, że mieszkańcy wyspy przetrwali epokę wielkiego ochłodzenia Ziemi 12 tys. lat temu. Około 12 900 lat temu klimat nagle się załamał. Po stopnieniu lodowców Ziemia zaczęła się ocieplać, ale nagle doszło do odwrotu. Średnie temperatury w Europie spadły nawet o 10 stopni Celsjusza, a tundra zastąpiła lasy. Ten okres trwał około 1 200 lat. Naukowcy wciąż spierają się, co go wywołało. Jedni wskazują na zmiany prądów oceanicznych, inni mówią o uderzeniu komety. Pewne jednak jednak, że ówczesne warunki były ekstremalne. Wydawało się, że nikt nie mógł wtedy przetrwać tak daleko na północy. A jednak. Kamienne narzędzia z wyspy Skye Na Skye znaleziono kamienne narzędzia, które wyglądają jak te tworzone przez kulturę ahrensburską. Taki styl znany jest głównie z północnych Niemiec, Danii i południowo-wschodniej Anglii. Datowane są one na od 12 900 do 11 700 lat temu, czyli dokładnie na okres młodszego dryasu. Archeolodzy zbadali narzędzia z miejscowości South Cuidrach na Skye oraz kamienne struktury odkryte przy wybrzeżu w Sconser. Następnie opisali odkrycie na łamach czasopisma „Journal of Quaternary Science”. I jak to często bywa, znalezisko dostarczyło nam pewnej wiedzy, a jednocześnie wywołało lawinę pytań. Najważniejsze z nich to: czy ludzie rzeczywiście mogli przetrwać na Skye? W czasie młodszego dryasu większość zachodniej Szkocji była pod grubą czapą lodową. Skye mogła być tylko częściowo wolna od lodu. Miejscowy klimat i tak musiał być bardzo trudny. Życie w epoce lodowcowej Jeśli ludzie tam mieszkali, byli niezwykle odporni i zaradni. Warunki, choć niełatwe, dawały im pewne możliwości. Mieli dostęp do rzeki i morza, a także do czerwonej ochry i skały, z której robili narzędzia. To mogło dać im przewagę. Nie wszystko jest jednak jasne. Narzędzia nie mogą być dokładnie datowane metodą radiowęglową. Warstwy ziemi, w których je znaleziono, zostały przemieszane. Dlatego nie da się potwierdzić, że pochodzą sprzed 12 000 lat. Jest możliwe, że powstały kilkaset lat później, gdy klimat się poprawił — ale w stylu, który gdzie indziej już zanikł. To także byłoby zaskakujące. Jeśli te narzędzia naprawdę pochodzą z czasów młodszego dryasu, to zmienia nasze myślenie o tym, gdzie mogli żyć ludzie po epoce lodowcowej. Dotąd uważano, że najdalej na północ sięgali środkowej Anglii. Tymczasem Skye leży znacznie dalej. Wcześniejsze ślady ludzi w Szkocji datowane są dopiero na około 10 000 lat temu. Nowe odkrycia mogą więc przesunąć datę pierwszego osadnictwa o ponad 2 000 lat wstecz. Źródło: Journal of Quaternary Science Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Spacer dinozaurów zaklęty w kamieniu. Niezwykłe odkrycie w Szkocji
Dwie ponad dwunastometrowe ścieżki dinozaurów odkryli naukowcy na Wyspie Skye w Szkocji. Największe odciski łap mają ponad pół metra długości i pochodzą sprzed około 167 mln lat.
Spis treści: Zagłębie dinozaurzych śladów w Szkocji Jakie ślady odkryto w Szkocji? Na zwiedzających muzea historii naturalnej spore wrażenie robią kości i szkielety dinozaurów. Te jedne z największych zwierząt lądowych przemierzały Ziemię od 245 do 66 mln lat temu. Co ciekawe, czasem badacze natykają się na coś tak ulotnego, jak odciski ich wielkich łap. Zagłębie dinozaurzych śladów w Szkocji Zespół badaczy kierowany przez Tonego Blakesley’ego z Uniwersytetu Edynburskiego poinformował właśnie na łamach czasopisma „PLOS One” o odkryciu ponad 130 śladów po wędrówkach dinozaurów. Znalezisko pochodzi z Prince Charles’s Point na Wyspie Skye w zachodniej Szkocji. Nie są to tylko pojedyncze odciski należące do różnych osobników. Zachowały się też dwie ponad dwunastometrowe ścieżki. W czasach, gdy te wielkie zwierzęta przemierzały Szkocję, znajdowała się tam subtropikalna laguna. Ślady odciśnięte zostały na jej piasku. Jakie ślady odkryto w Szkocji? Zachowane w piaskowcu odciski łap dinozaurów mają od 25 do 60 cm. Występują w dwóch odmianach: trójpalczaste ślady pozostawione przez dwunożne, mięsożerne teropody; bardziej zaokrąglone ślady wykonane przez czworonożne, długoszyje zauropody. Na podstawie porównań z poprzednimi znaleziskami, najbardziej prawdopodobnymi twórcami śladów są megalozaury (z łac. wielki jaszczur), czyli osiągające wagę tony mięsożerne dinozaury. Ciekawostką jest fakt, że jest to pierwszy rodzaj dinozaura opisany w sposób naukowy. Należy do rodziny teropodów – dwunożnych, mięsożernych dinozaurów o trójpalczastych łapach. View oEmbed on the source website W Prince Charles’s Point były też ślady należące do cetiozaurów (z łac. wielorybi jaszczur), czyli roślinożernych dinozaurów o wielkości wielorybów. Naukowcy szacują, że ich długość sięgała 18 metrów, a cechą szczególną były długie szyje i małe głowy. – Odciski łap w zapewniają fascynujący wgląd w zachowania i rozprzestrzenienie środowiskowe mięsożernych teropodów i roślinożernych zauropodów z długimi szyjami w ważnym okresie ich ewolucji. Na Skye dinozaury te wyraźnie preferowały płytkie środowiska lagunowe nad odsłoniętymi równinami błotnymi – zaznaczają naukowcy. Odkrycie tych śladów nie jest zaskoczeniem dla badaczy, bo wcześniej namierzono na Wyspach Brytyjskich ich szczątki kostne. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie w Stonehenge. „Kamień ołtarzowy” pochodził z bardzo odległego miejsca
Nie z Walii, ale ze Szkocji pochodzi „kamień ołtarzowy”, który znajduje się w centralnej części najsłynniejszej budowli megalitycznej na świecie – Stonehenge. Teraz archeolodzy głowią się, w jaki sposób pokonał 750 kilometrowy dystans do Wiltshire w południowej Anglii.
W tym artykule: Skąd pochodzi „ołtarz” ze Stonehenge? W jaki sposób „kamień ołtarzowy” dotarł do Stonehenge? Stonehenge – czym był najsłynniejszy krąg kamienny świata? Archeolodzy, ale też eksperci innych specjalności nieustannie badają krąg megalityczny Stonehenge w Anglii. Mimo wielu lat badań to stanowisko archeologiczne nie przestaje zadziwiać naukowców. Skąd pochodzi „ołtarz” ze Stonehenge? Eksperci z australijskiego Curtin University i brytyjskich Aberystwyth University oraz University College London wzięli za cel tzw. kamień ołtarzowy, który znajduje się w centralnej części Stonehenge. Głaz waży aż 6 ton. Czy faktycznie był ołtarzem? Tego nie wiemy, ale ze względu na swoje położenie w kręgu i układ taką nazwę nadali mu archeolodzy. Długo uważano, że pradziejowi budowniczowie przywlekli go z Walii, z miejsca odległego o około 250 km. Takie dokonanie w III tysiącleciu p.n.e. byłoby wielkim wyczynem. Okazuje się, że przedsięwzięcie było jeszcze bardziej spektakularne. Bo zdaniem badaczy, którzy zaprezentowali wyniki analiz kamienia na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, przetransportowano go aż ze Szkocji. To dystans około 750 km! W jaki sposób „kamień ołtarzowy” dotarł do Stonehenge? Naukowcy z Curtin University zbadali wiek i skład chemiczny ziaren mineralnych we fragmentach „kamienia ołtarzowego”. Jest to blok piaskowca o grubości 50 cm i wymiarach 5 x 1 metr. Eksperci stwierdzili, że tego typu skały pochodzą z Basenu Orkadyjskiego w północno-wschodniej Szkocji i zdecydowanie różnią się od tych z Walii. Ziarna minerałów mają w większości od 1000 do 2000 milionów lat, pozostałe minerały mają około 450 milionów lat. Ustalenie rodzi kolejne pytania. – Biorąc pod uwagę ograniczenia technologiczne epoki neolitu, w jaki sposób tak masywny kamień został przetransportowany na duże odległości około 2600 roku p.n.e.? – zastanawia się główny autor analizy, Anthony Clarke. – Odkrycie to ma również dla mnie osobiste znaczenie. Dorastałem w Mynydd Preseli w Walii, skąd pochodzi część kamieni Stonehenge. Po raz pierwszy odwiedziłem Stonehenge, gdy miałem rok, a teraz w wieku 25 lat wróciłem z Australii, aby pomóc w dokonaniu tego naukowego odkrycia. Można powiedzieć, że zatoczyłem pełne koło w kamiennym kręgu – powiedział naukowiec. Współautor badania, prof. Chris Kirkland uważa, że nowe ustalenie wskazuje na zaawansowany poziom koordynacji działań w okresie neolitu. – Transport tak ogromnego ładunku drogą lądową ze Szkocji do południowej Anglii byłby niezwykle trudny, co wskazuje na prawdopodobny morski szlak żeglugowy wzdłuż wybrzeża Wielkiej Brytanii – przypuszcza ekspert. W jego ocenie sugeruje to istnienie długodystansowych sieci handlowych i wyższego poziomu organizacji społecznej, niż uważają archeolodzy. Sensacja w Stonehenge zmienia naszą wiedzę o pochodzeniu budowli. Kamienie ważące tony pokonały ponad 120 km Stonehenge nadal kryje wiele tajemnic. Wiadomo już, kiedy i w jakim celu mogła powstać budowla. A co z pochodzeniem materiałów? Nowe odkrycie burzy dotychczasowe wyobrażenie o historii megali... Stonehenge – czym był najsłynniejszy krąg kamienny świata? Do dzisiaj trwają dyskusje, jaka była funkcja Stonehenge. Nie ulega jednak wątpliwości jej ścisły związek z ówczesną religią i wierzeniami. Społeczności żyjące w epoce neolitu i brązu włożyły wielki wysiłek w budowę tej monumentalnej struktury. A przecież nie pełniła ona żadnej praktycznej funkcji. Eksperci zwrócili uwagę na intrygującą lokalizację kamieni sarsenowych umieszczonych w centrum budowli około 2500 r. p.n.e. Gdy staniemy w centrum kręgu w dniu przesilenia letniego, wschodzące słońce dostrzeżemy tuż na lewo od Heel Stone – megalitu umieszczonego poza kręgiem. Wydaje się, że obok niego stał drugi głaz. Oznacza to, że słońce wschodziło w ten specjalny dzień między nimi. Naukowcy dostrzegli też interesujące związki z zachodem słońca w przesilenie zimowe. Słońce pierwotnie zachodziło między dwoma kamieniami najwyższego trylitu (konstrukcji składającej się z dwóch pionowych kamieni zwieńczonych poziomym nadprożem). Promienie słoneczne padały tuż nad „kamieniem ołtarzowym”. Ułożenia kamieni w Stonehenge związane jest zatem z ruchami słońca w ciągu roku, co miało zapewne kluczowe znaczenie w ówczesnej religii, ale też w życiu – cykliczną uprawą ziemi tych rolniczych społeczności. Z wykopalisk wynika, że obszar w obrębie kamiennego kręgu był utrzymywany w czystości. Ludzie przybywali tutaj, aby świętować środek lata i środek zimy – tak w każdym razie sądzą archeolodzy. Źródła: Nature, English Heritage. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak wyglądał bohaterski król Szkocji? Pierwsza taka trójwymiarowa rekonstrukcja
Jest to najbardziej realistyczna podobizna króla Szkocji Roberta I Bruce’a. Powstała w oparciu o laserowy skan 3D czaszki tego władcy. Jego postać spopularyzowano w filmie „Waleczne serce” z Melem Gibsonem w roli głównej.
W tym artykule: Robert I Bruce – twarzą w twarz z prawdziwym niepokornym władcą Szkocji Zagadkowy wygląd Roberta I Bruce’a Jak wyglądał król Szkocji? Między Anglią i Szkocją od zawsze iskrzyło. Podobnie było na przełomie XIII i XIV wieku, kiedy doszło do I wojny o niepodległość Szkocji. Rebeliantami przewodził William Wallace. To o nim był obsypany nagrodami film „Waleczne serce” (ang. Braveheart). Czarnym, a przynajmniej niejednoznacznym charakterem był w tej produkcji Robert I Bruce – król Szkocji w latach 1306-1329. Aby zostać władcą Szkocji miał zdradzić Wallace’a. Tak w każdym razie przedstawiono sytuację w hollywoodzkiej produkcji. Jednak nie jest to prawda, ale istotnie lawirował w kwestii wsparcia powstańców. Przez cały okres swojego panowania w latach 1306-1329 Bruce prowadził partyzanckie kampanie wojenne w Szkocji, północnej Anglii i Irlandii. Roszczenia Bruce’a do tronu były mocno kwestionowane przez cały okres jego królowania. Robert I Bruce – twarzą w twarz z prawdziwym niepokornym władcą Szkocji W Szkocji trwają obchody 750 rocznicy urodzin Roberta Bruce’a. Z tej okazji w opactwie Dunfermline, gdzie go pochowano, zaprezentowano trójwymiarową rekonstrukcję popiersia tego szkockiego władcy. Można ją oglądać do 7 grudnia 2024 roku – poinformowała w komunikacie prasowym agencja Historic Environment Scotland odpowiedzialna za dziedzictwo historyczne Szkocji. Rekonstrukcja 3D jest najbardziej realistyczną podobizną Roberta Bruce’a, jaką do tej pory stworzono. Powstała we współpracy między Uniwersytetem w Glasgow i Liverpool John Moores University Face Lab. Początkowo stworzono model cyfrowy w oparciu o odlew czaszki przechowywanej w Hunterian Museum w Londynie. Zespół wykorzystał skaner laserowy 3D. Korzystając z technologii CGI (ang. computer-generated imagery), realistycznie teksturowana skóra została następnie nałożona na strukturę mięśni. Następnie do pracy przystąpili artyści, którzy zadbali o odpowiednie uformowanie z masy plastycznej mięśni i skóry władcy. Mieli spory problem z rekonstrukcją nosa, gdyż jego kości uległy poważnej destrukcji. W czasie pracy pomocne były też informacje historyczne pochodzące z czasów średniowiecza. Zagadkowy wygląd Roberta I Bruce’a Historycy od dawna debatują nad tym, czy Robert I Bruce cierpiał na trąd. Zespół stworzył dwie wersje cyfrowej rekonstrukcji, jedną z widocznymi objawami trądu, a drugą z łagodną reprezentacją trądu. W fizycznym modelu 3D przedstawiono tylko wersję bez widocznych oznak tej choroby. – W ciągu zaledwie 55 lat życia Robert Bruce dokonał niemożliwego i przywrócił pokój i wolność rozdartemu wojną i skolonizowanemu królestwu. Współczesne źródła mówią nam wiele o jego niezwykłym życiu, ale praktycznie nic o jego wyglądzie – zauważa dr Martin MacGregor, starszy wykładowca historii na Uniwersytecie w Glasgow. To właśnie z tego powodu zespół historyków, kuratorów muzealnych, genetyków, naukowców medycyny sądowej i artystów medycznych wspólnie przystąpił do pracy nad modelem. Tak wyglądał chiński cesarz w VI wieku. Niezwykła rekonstrukcja możliwa dzięki badaniom DNA Zespół naukowców zrekonstruował twarz chińskiego cesarza Wu z północnej dynastii Zhou. Było to możliwe tylko dzięki temu, że pobrano DNA ze szczątków starożytnego władcy. Rekonstrukc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tak-wygladal-chinski-cesarz-w-vi-wieku-niezwykla-rekonstrukcja-mozliwa-dzieki-badaniom-dna-5a8b7d2.png" width="938" height="492" alt="Tak wyglądał chiński cesarz w VI wieku. Niezwykła rekonstrukcja możliwa dzięki badaniom DNA" title="Tak wyglądał chiński cesarz w VI wieku. Niezwykła rekonstrukcja możliwa dzięki badaniom DNA" /> Jak wyglądał król Szkocji? Na rekonstrukcji władca ma ciemnobrązowe oczy i masywny nos. Głowę chroni hełm zwieńczony koroną, którą Bruce nosił podczas swojego najsłynniejszego zwycięstwa, bitwy pod Bannockburn w 1314 roku. Skóra co prawda nie ma oznak trądu, ale jest ogorzała. O tym, że król cierpiał na trąd świadczą angielskie źródła z XIV wieku. Mimo że skrybowie byli wrogo nastawieni względem szkockiego władcy, uważa się, że ich opisy są dość wyważone i odpowiadają prawdzie, mimo że nazwanie kogoś trędowatym było w tamtych czasach najbardziej obraźliwą rzeczą, jaką można było powiedzieć. W opisach pomijano jednak wygląd władcy, dlatego tak trudna jest rekonstrukcja skóry zaatakowanej przez tę poważną chorobę. W ostatnich dekadach podejmowano kilka prób rekonstrukcji twarzy króla. Jednak obecny projekt jest najszerszy z dotychczasowych. Wyniki analiz zaprezentowanych nawet na łamach kilku artykułów naukowych. Wykorzystano wszelkie dostępne dane i najnowsze technologie, by stworzyć najbardziej wierną rekonstrukcję twarzy władcy. Źródło: Historic Environment Scotland Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten zamek po raz pierwszy w historii otwiera się na turystów. Warto się spieszyć
Zamek Balmoral – ulubiona rezydencja Elżbiety II, w której monarchini spędziła ostatnie chwile swojego życia – po raz pierwszy w historii zostanie udostępniony turystom. Zobaczą go jednak tylko nieliczni.
W tym artykule: Zamek Balmoral otwiera swoje drzwi dla zwiedzających Ulubiona rezydencja Elżbiety II Brytyjska rodzina królewska, jak żadna inna, wzbudza ogromne zainteresowanie w każdym zakątku globu. Popularnością cieszą się nie tylko wszelakie doniesienia medialne związane z życiem royalsów czy bijący rekordy oglądalności serial „The Crown”, ale także pałace i zamki, będące oficjalnymi rezydencjami najsłynniejszej monarchii świata. Nic więc dziwnego, że sensację wzbudziła najnowsza wiadomość. Swoje drzwi dla zwiedzających – po raz pierwszy w najnowszej historii – otworzy ulubiona posiadłości Elżbiety II w Balmoral. To właśnie w tym szkockim zamku najdłużej panująca królowa Wielkiej Brytanii spędziła swoje ostatnie chwile przed śmiercią. – Przenieś się w czasie od zakupu Balmoral przez królową Wiktorię i księcia Alberta, aż do dnia dzisiejszego. Możesz zobaczyć, jak pokoje w zamku są dziś wykorzystywane przez króla i królową oraz innych członków rodziny królewskiej – czytamy na stronie królewskiej posiadłości. Zamek Balmoral otwiera swoje drzwi dla zwiedzających Miłośnicy brytyjskiej monarchii mogą zacierać ręce. Decyzją Karola III uwielbiany przez jego zmarłą w 2022 r. matkę, Elżbietę II, zamek w Balmolar już wkrótce zostanie udostępniony zwiedzającym. Oznacza to, że drzwi do jednej z najsłynniejszych królewskich posiadłości otworzą się dla turystów po raz pierwszy od blisko 170 lat. Choć chętnych, by na własne oczy zobaczyć wnętrza szkockiej rezydencji, nie brakuje, wielu będzie musiał obejść się smakiem. Dlaczego? Po pierwsze, obiekt ma być otwarty tylko przez pięć tygodni, w okresie od 1 lipca do 4 sierpnia. Czyli zanim do Szkocji, na swój letni wypoczynek, udadzą się król Karol i królowa-małżonka Kamila. Po drugie, do środka będą mogły wejść dziennie maksymalnie cztery grupy liczące po 10 osób. Ci, którym uda się znaleźć w gronie szczęśliwców, zapłacą za bilety od 100 (ok. 500 zł) do nawet 150 funtów (za wersję rozszerzoną, obejmującą podwieczorek). Jak informują tamtejsze media, mimo dość wysokich cen, zainteresowanie jest ogromne, a wejściówki wyprzedają się w mgnieniu oka. Dotychczas zwiedzającym udostępniane były wyłącznie zamkowe ogrody i tereny wokół rezydencji, a także jedno z pomieszczeń we wnętrzu budynku. Mowa o sali balowej, gdzie umieszczona jest królewska kolekcja akwareli oraz stroje noszone przez samego króla, jak i jego poprzedników. Przypomnijmy, że zaplanowane na sezon wakacyjny wycieczki po zamku Balmoral będą pierwszą taką okazją od 1855 roku. Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic Królowa Elżbieta II na niepublikowanych zdjęciach. Tak wyglądało jej 70-letnie panowanie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/malo-znane-archiwalne-zdjecia-krolowej-elzbiety-ii-w-obiektywie-fotografow-national-geographic1-148a751.png" width="938" height="634" alt="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" title="Mało znane archiwalne zdjęcia królowej Elżbiety II w obiektywie fotografów National Geographic" /> Ulubiona rezydencja Elżbiety II Nie od dziś wiadomo, że szkocką posiadłość w hrabstwie Aberdeenshire szczególnie upodobała sobie Elżbieta II. Zamek Balmoral był nie tylko jej ulubioną letnią rezydencją. To właśnie tutaj, w 1946 roku, najdłużej panująca monarchini w historii Wielkiej Brytanii przyjęła oświadczyny księcia Filipa. Księżniczka Eugenia z Yorku, wnuczka królowej, przyznała kilka lat temu, że babcia czuła się tam zawsze szczęśliwa. – To jest najpiękniejsze miejsce na ziemi. Myślę, że babcia jest tam najszczęśliwsza, naprawdę kocha Szkocję. Spacery, pikniki, psy – dużo psów, tam zawsze są psy! Ludzie zawsze tam przyjeżdżają i wyjeżdżają – zdradziła córka księcia Andrzeja i Sary Ferguson. Co ciekawe, zamek Balmoral jest prywatną własnością rodziny królewskiej, a nie własnością państwa. W 1852 r. kupił go pradziadek Elżbiety II, książę Albert, w prezencie dla królowej Wiktorii. Znakiem rozpoznawczym szkockiej posiadłości, która zajmuje powierzchnię 20 000 hektarów, jest wieża na planie kwadratu z okrągłą wieżyczką w jednym z rogów i trzema bartyzanami. Elżbieta II zmarła 8 września 2022 r. w Zamku Balmoral w wieku 96 lat. Następcą brytyjskiego tronu został najstarszy syn królowej, Karol. Koronacja dotychczasowego księcia Walii odbyła się 6 maja 2023 r. Źródła: balmoralcastle.com, archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Nowe, nietypowe rekonstrukcje twarzy. Ich bohaterowie pochodzą z różnych epok, łączy ich jedno
Szkockie muzeum wzbogaciło się o nowe rekonstrukcje twarzy. Bohaterowie cyfrowych portretów borykali się za życia z różnymi chorobami i dramatami. Od bólu po... morderstwa.
W tym artykule: Kogo przedstawiają nowe rekonstrukcje twarzy? Mieszkańcy Szkocji na przestrzeni wieków Tajemnicza śmierć sprzed wieków Czy cofamy się w czasie i znów żyjemy w erze obrazków? W pewnym sensie tak. Emotikony już od dawna są przez nas używane niemal codziennie. To samo tyczy się memów. Popularność mediów społecznościowych takich jak fotoblogi czy Instagram również potwierdza, że internautów łatwiej zainteresować przekazem w wersji wizualnej. Trend ten widać także w świecie nauki. Od kilku lat badacze oprócz opisów swoich odkryć coraz częściej przygotowują też trójwymiarowe wizualizacje. Największym zainteresowaniem specjalistów i pasjonatów cieszą się cyfrowe rekonstrukcje twarzy naszych przodków. Kogo przedstawiają nowe rekonstrukcje twarzy? Im starsi są ludzie poddawani rekonstrukcji, tym lepiej. Tysiące lat nie są już wyzwaniem dla naukowców i artystów. Wiek to jednak nie wszystko. Równie intrygujące są modele twarzy osób, które miały wyjątkowe życiorysy lub śmierć. W 2023 r. głośnym echem odbiła się rekonstrukcja twarzy Phineasa Gage'a. Mężczyzna zasłynął tym, że przeżył to, jak pręt przeszył jego głowę na wylot. Jeszcze więcej nietypowych rekonstrukcji twarzy powstało niedawno dzięki zaawansowanym technikom genetycznym. Udostępniło je nowe Muzeum Perth w Szkocji. Jak powstały te dzieła sztuki i nauki? Naukowcy z Uniwersytetu w Aberdeen przeanalizowali szczątki ludzkie znajdujące się w zbiorach muzeum, korzystając z najnowszych osiągnięć analiz DNA, izotopowych i radiowęglowych, a także kryminalistyki rekonstrukcyjnej. Badania wykazały zaskakujące ustalenia dotyczące czterech osób zamieszkujących Perthshire w ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat. View oEmbed on the source website Mieszkańcy Szkocji na przestrzeni wieków Wystawa ujawnia między innymi, jak wyglądała kobieta, która żyła 4000 lat temu, a więc w epoce brązu. Wiadomo też, że cierpiała na ból dolnej części pleców. Jej szczątki odnaleziono na farmie Lochlands w Perthshire w 1962 r. po tym, jak traktor wjechał do zapomnianego grobu. Badania wykazały, że kobieta mierzyła około półtora metra wzrostu. W chwili śmierci miała najprawdopodobniej około trzydziestu lub czterdziestu lat. Muzealna kolekcja powiększyła się też o rekonstrukcję mężczyzny żyjącego w XIV wieku. Jak ustalili naukowcy, został zamordowany, mając od 18 do 25 lat. Jego szczątki odkryto na parkingu w Perthshire na początku XXI wieku. Badania radiowęglowe sugerują, że ofiara napaści żyła około 1185–1290 roku. Kolejny „eksponat” to zakonnica ze średniowiecznego klasztoru cystersów w Elcho. Żyła w VI w. i prawdopodobnie utykała z powodu złamanej nogi. Wszystkie tego typu detale zostały uwzględnione w cyfrowych portretach. Ich bohaterowie poruszają się z niezwykłym realizmem. Zaskakująca rekonstrukcja twarzy kobiety sprzed 4 tys. lat. Żyła w dzisiejszej Szkocji Kolejna rekonstrukcja twarzy zdradza, jak mogli wyglądać nasi przodkowie. Co wiadomo o kobiecie, która zamieszkiwała dzisiejszą Szkocję w epoce brązu? Pewna rzecz zaskoczyła badaczy. Tajemnicza śmierć sprzed wieków Inna rekonstrukcja pokazuje mężczyznę sprzed 1500 lat. Żył w epoce żelaza. Jego szczątki odkryto podczas prac budowlanych w latach 80. XX wieku. Ich analiza wykazała, że mężczyzna prawdopodobnie spędził pierwsze lata życia na terenie dzisiejszej Irlandii. Poziom choroby zwyrodnieniowej jego stawów może z kolei wskazywać na to, że przez wiele lat pracował ciężko w rolnictwie. Zmarł nagle, doznając poważnych obrażeń, w tym zmiażdżenia żeber. – Mógł zostać kopnięty przez konia lub uderzony w klatkę piersiową jakimś przedmiotem przypominającym buławę – komentuje cytowany przez Guardiana profesor Marc Oxenham, specjalista bioarcheologii na Uniwersytecie w Aberdeen. Jak dodaje, to, że zmarły został wrzucony do maleńkiego dołu, sugeruje, iż zgon chciano jak najszybciej ukryć. Autorem wszystkich portretów jest Chris Rynn, ekspert w dziedzinie medycyny sądowej i rekonstrukcji twarzy. Źródła: Perth Museum, Guardian. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Tajemnica egipskiego skarbu w Szkocji. Naukowcy opublikowali badanie, które wyjaśnia jego pochodzenie
W latach 1952–1984 na terenie szkockiej szkoły odnaleziono ponad 18 zabytków egipskiej sztuki. Jeden z nich został nawet określony mianem arcydzieła. Do tej pory nie było jednak wiadomo, skąd artefakty się tam wzięły. Naukowcy w końcu rozwiązali tę zagadkę.
W tym artykule: Niezwykłe odkrycia w szkockiej szkole Tajemnicza kolekcja starożytnych antyków Kim był szkocki kolekcjoner? Kolekcja zapomniana po śmierci lorda Pierwszy artefakt z egipskiego skarbu odnaleziono w 1952 roku. 71 lat temu pewien uczeń szkoły Melville House w szkockim hrabstwie Fife dostał od nauczyciela naganę, a za karę miał kopać ziemniaki w ogrodzie. Podczas przymusowych wykopków natrafił na głowę posągu z czerwonego piaskowca, którą początkowo wziął za ziemniak. Niezwykłe odkrycia w szkockiej szkole Na miejsce wezwano lokalnych archeologów, którzy rozpoznali dzieło. Artefakt pochodził z czasów XII dynastii, czyli ma prawie 4000 lat. Badacze od razu zaczęli się zastanawiać: „Dlaczego, do licha, takie arcydzieło zostało zakopane w szkolnym ogrodzie?”. Starożytna rzeźba została przywieziona do muzeum, a następnie stała się częścią egipskiej kolekcji. Melville House był kwaterą brytyjskich żołnierzy podczas II wojny światowej. Budynek znajduje się niedaleko pałacu Monimail, rezydencji zamówionej przez pierwszego hrabiego Melville w 1697 roku. W roku 1952 budowla została przejęta przez szkołę Dalhousie, która w tym miejscu utworzyła nową placówkę z internatem. Dzięki temu trafiały do niej dzieci z całego hrabstwa. W tym samym roku doszło do odkrycia dwóch cennych zabytków. Kolejny odnaleziono dopiero w 1966 roku. Jeden z uczniów podczas zajęć lekkoatletycznych upadł na ziemię i wylądował wprost na wystającej części trzeciej statuetki. Co ciekawe, nauczyciel obecny przy tym zdarzeniu był tym chłopcem, który w 1952 roku odnalazł pierwszy fragment skarbu. Tajemnicza kolekcja starożytnych antyków Dla archeologów stało się jasne, że te trzy przedmioty są ze sobą powiązane. Uczeni stwierdzili, że na terenie Melville House w przeszłości istniała większa kolekcja egipskich antyków. Archeologicznym śledztwem w latach 80. zajęły się dr Elizabeth Goring i dr Margaret Maitland. Dr Goring zorganizowała badania na terenie szkoły i w kolejnych latach odkryto kolejne zabytki. To między innymi piękna figurka przedstawiająca boginię Izydę, która karmi swojego syna Horusa. Po 71 latach od pierwszego znaleziska naukowcy po raz pierwszy podali wyjaśnienie pochodzenia egipskich artefaktów ze Szkocji. Co więcej, ich artykuł opublikowany będzie wkrótce na łamach czasopisma naukowego „Proceedings of the Society of Antiquaries of Scotland”. – Odkopywanie i badanie znalezisk w Melville House było najbardziej niezwykłym projektem w mojej karierze archeologicznej i jestem zachwycona, że teraz mogę w całości opowiedzieć tę historię. Odkrycie starożytnych egipskich przedmiotów w Fife jest wyraźnie nieoczekiwane, a późniejsze badania mające na celu ustalenie pochodzenia kolekcji dostarczyły fascynującej opowieści. W dodatku pełnej dalszych tajemnic, które mogą nigdy nie zostać rozwiązane – wyjaśnia dr Goring. Kim był szkocki kolekcjoner? Po wykopaliskach naukowcy przeprowadzili badania, które miały na celu ustalenie pierwotnego właściciela kolekcji. Niestety w toku wieloletnich poszukiwań nie udało się dokładnie określić, kto był tajemniczym kolekcjonerem. Badacze mają jednak pewne tropy. – Jednym z możliwych wyjaśnień, w jaki sposób przedmioty te znalazły się w Melville House, jest to, że nabył je Aleksander, lord Balgonie, który żył w latach 1831–1857. Był on spadkobiercą dużego majątku. W 1856 r. odwiedził Egipt wraz ze swoimi dwiema siostrami. Był to element jego kuracji mającej poprawić zły stan zdrowia, na którym podupadł po powrocie z wojny krymskiej – twierdzą badaczki. Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> W oświadczeniu dr Goring i dr Maitland napisały, że w tym okresie w Egipcie konsulowie i handlarze odwiedzali hotele lub przepływające łodzie, aby sprzedawać antyki. Możliwe jest, że przedmioty przywieziono do chorego lorda, który przebywał w jednym z hoteli lub że kolekcję nabyły jego siostry. Po pobycie w kraju faraonów Aleksander z siostrami wrócili do Szkocji. Kolekcja zapomniana po śmierci lorda Po powrocie do Wielkiej Brytanii antyki mogły być przechowywane przez pewien czas w Melville House. Młody lord żył zaledwie 26 lat. Po pewnym czasie przedmioty zostały przeniesione do budynku gospodarczego. – Możliwe, że albo zapomniano o zabytkach po wczesnej śmierci Aleksandra, albo celowo porzucono je jako zbyt bolesne wspomnienie z podróży – twierdzą uczone. Ostatecznie budynek, w którym je składowano, został zburzony, a przedmioty pozostały wśród gruzów i bolesnych wspomnień. – To fascynująca kolekcja, zwłaszcza że jest wokół niej tyle tajemnic. Odkrycie egipskich artefaktów zakopanych w Szkocji jest dowodem na skalę XIX-wiecznego kolekcjonerstwa antyków i jego złożoną historię. Zbadanie i identyfikacja tak różnorodnego zakresu artefaktów, w tym kilku niezwykłych, było ekscytującym wyzwaniem. Statuetka kapłana z brązu to stosunkowo rzadka forma. Natomiast głowa posągu z piaskowca jest arcydziełem rzeźby egipskiej – powiedziała dr Maitland, główna kuratorka w Narodowym Muzeum Szkocji. Źródło: Muzeum Narodowe Szkocji Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zaskakująca rekonstrukcja twarzy kobiety sprzed 4 tys. lat. Żyła w dzisiejszej Szkocji
Kolejna rekonstrukcja twarzy zdradza, jak mogli wyglądać nasi przodkowie. Co wiadomo o kobiecie, która zamieszkiwała dzisiejszą Szkocję w epoce brązu? Pewna rzecz zaskoczyła badaczy.
W tym artykule: Rekonstrukcja twarzy kobiety ze Szkocji Kim była Europejka z epoki brązu? Rekonstrukcja odkrycia sprzed 20 lat W 1997 roku koparki pracujące w kamieniołomie na terenie dzisiejszej Szkocji niespodziewanie odkopały kości młodej kobiety, która zmarła ponad 4000 lat temu. Została pochowana w pozycji przykucniętej w wyłożonym kamieniami grobie. Od czasu odkrycia niewiele było o niej wiadomo. Nazwano ją Kobietą z Upper Largie, co jest nawiązaniem do nazwy kamieniołomu. Najnowsza rekonstrukcja twarzy rzuca jednak zupełnie nowe światło na to, jak mogła wyglądać. Rekonstrukcja twarzy kobiety ze Szkocji Efekt pracy naukowców to cyfrowe popiersie przedstawiające młodą kobietę z ciemnymi warkoczami, ubraną w strój ze skóry jelenia. – Dokonując rekonstrukcji, zwykle myślę, że zaglądamy do ich świata, [co oznacza], że nas nie widzą [...] Pomyślałem, że ciekawym pomysłem byłoby trochę to przekręcić i pomyśleć, że ona nas widzi. I jak widać, spogląda na nas trochę krytycznie (nie winię jej za to...) – tłumaczył Oscar Nilsson, artysta medycyny sądowej ze Szwecji, autor podobizny kobiety, w mailu do redakcji Live Science. Analiza szkieletu i zębów kobiety z epoki brązu wykazała, że ​​najprawdopodobniej zmarła w wieku dwudziestu kilku lat. W swoim krótkim życiu miała borykać się z chorobami lub niedożywieniem. Badaczom nie udało się wyodrębnić jej DNA, dlatego pochodzenie etniczne pozostaje niewiadomą. Kim była Europejka z epoki brązu? Znalezione w jej grobie fragmenty ceramiki sugerują jednak, że mogła być przedstawicielką kultury pucharów dzwonowatych. Zapoczątkowali ją w Europie Środkowej ludzie, których przodkowie pochodzili ze stepu euroazjatyckiego. Kultura ta dotarła do Wielkiej Brytanii około 2400 roku p.n.e. Dowodny DNA wskazują, że przybysze wyparli większość mieszkańców Wielkiej Brytanii, w tym społeczności neolityczne, które zbudowały Stonehenge. W celu rekonstrukcji czaszki kobiety z Upper Largie badacze wykonali tomografię komputerową (CT), a następnie wydrukowali ją na drukarce 3D. Model był jednak niekompletny. Brakowało żuchwy, a lewa strona czaszki była we fragmentarycznym stanie. – Pierwszą rzeczą, którą musiałem zrobić, była odbudowa lewej strony jej czaszki, a następnie utworzenie żuchwy, co jest oczywiście kwestią raczej spekulatywną – dodał Nilsson. Zjawiskowa rekonstrukcja twarzy średniowiecznego Polaka. Mężczyzna cierpiał na dwie rzadkie choroby Naukowcy dokonali rekonstrukcji twarzy średniowiecznego mężczyzny, który cierpiał na niskorosłość. Jego szczątki odnaleziono na cmentarzysku w Łeknie. Badacze odkryli wówczas, że pochow... Rekonstrukcja odkrycia sprzed 20 lat Biorąc pod uwagę wiek, płeć, wagę i pochodzenie etniczne (w tym przypadku: kobieta w wieku około 20–30 lat, wykazująca oznaki niedożywienia w pewnym okresie życia i prawdopodobnie pochodząca z regionu), ekspert wybrał wykres współczesnych osób pasujących do tych cech. Następnie wykorzystał pomiary ich tkanek do rozpoczęcia rekonstrukcji. Na podstawie konturów czaszki zauważył, że oczy kobiety z Upper Largie były szeroko osadzone. Jej nos był szeroki i „prawdopodobnie nieco zadarty do góry”. Miała także zaokrąglone czoło i szerokie usta. – Interesujące było dla mnie to, że po rekonstrukcji nie zauważyłam aż tak dużego niedożywienia – podsumował Nilsson. – Miała bardzo zaokrąglony szkielet twarzy, dzięki czemu wyglądała nieco zdrowiej. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.