Te żaby pożerają jadowite szerszenie. Dlaczego są odporne na ich użądlenia?
W laboratoriach Uniwersytetu Kobe odkryto, że żaby zjadają jadowite szerszenie – w tym największe na świecie Vespa mandarinia – nie wykazując żadnych objawów zatrucia, mimo wielokrotnych użądleń w pysk i oczy.
A żądłem chcesz? – pytają szerszenie w serialu „Pingwiny z Madagaskaru”. Chyba każdy z nas na samą myśl o takim użądleniu dostałby dreszczy. A jednak są stworzenia, na których jad szerszeni nie robi żadnego wrażenia. W warunkach laboratoryjnych Uniwersytetu Kobe japoński ekolog Sugiura Shinji przeprowadził zaskakujące badania, których głównym bohaterem była żaba Pelophylax nigromaculatus. Eksperyment wykazał, że te płazy potrafią pożerać żywe, jadowite szerszenie – w tym największe na świecie Vespa mandarinia – nie wykazując przy tym żadnych oznak cierpienia czy uszczerbku na zdrowiu. Użądlenia – często w newralgiczne miejsca, jak oczy czy wnętrze pyska – nie powodowały u żab żadnych reakcji bólowych ani widocznych obrażeń. Jak wyglądały eksperymenty z szerszeniami? Pojedynczym dorosłym żabom zaprezentowano robotnice trzech gatunków szerszeni: Vespa simillima, Vespa analis oraz Vespa mandarinia. Każdy płaz został dopasowany wielkością do potencjalnej ofiary – większe osobniki otrzymały większe szerszenie, w tym największego z nich, azjatyckiego szerszenia olbrzymiego (Vespa mandarinia). Wyniki okazały się zaskakujące: aż 93% żab pożarło Vespa simillima, 87% Vespa analis i 79% Vespa mandarinia – mimo że były wielokrotnie użądlone podczas ataku. W wielu przypadkach użądlenia nastąpiły w delikatne rejony, jak pysk czy oczy. Mimo to płazy nie wykazywały żadnych oznak bólu, dyskomfortu ani problemów zdrowotnych. Szerszeń azjatycki wprowadza do ciała ofiary truciznę, zawierającą duże stężenie związków wywołujących ból (takich samych jak te występujące w jadzie pszczół i os) oraz potencjalnie zabójczą neurotoksynę zwaną mandarotoksyną. W Japonii szerszenie te nazywane są suzumebachi, co tłumaczy się jako „wróblowata osa”. Są tak wielkie – mierzą od głowy do końca odwłoku 5 cm – że w locie rzeczywiście przypominają małe ptaki. Ponieważ szukając pożywienia, tak chętnie zapuszczają się w miejskie rejony, co roku ok. 40 osób umiera z powodu użądlenia przez te gigantyczne insekty. Niezwykła odporność żab na jad Zgodnie z ustaleniami opublikowanymi 4 grudnia 2025 roku w czasopiśmie naukowym „Ecosphere”, żaby wykazały się niezwykłą odpornością zarówno na ból, jak i toksyczność jadu szerszeni. Podczas gdy myszy o podobnej wielkości mogą umrzeć po jednym użądleniu, badane płazy pozostawały zupełnie nietknięte, nawet po wielokrotnym narażeniu na ukłucia. Autor badania, Sugiura Shinji podkreśla, że chociaż niektóre wcześniejsze badania sugerowały obecność zwierząt polujących na szerszenie, brakowało dotąd eksperymentalnych dowodów potwierdzających odporność na jad. Istnieją dwie hipotezy tłumaczące odporność płazów: żaby mogą posiadać fizyczne bariery lub białka neutralizujące działanie jadu; jad szerszeni może być nieskuteczny w przypadku płazów, które rzadko atakują ich kolonie, co mogło zahamować ewolucję skuteczniejszych toksyn wobec tej grupy kręgowców. Niezależnie od przyczyny, żaby te mogą okazać się unikatowymi modelami do badań. Co oznacza to odkrycie? Odkrycie z Uniwersytetu Kobe nie tylko rzuca nowe światło na relacje drapieżnik-ofiara w świecie zwierząt, ale może również otworzyć nowe ścieżki badań w dziedzinie farmakologii i medycyny. Żaby odporne na jad szerszeni mogą stać się modelowymi organizmami do analiz mechanizmów odporności na toksyny i ból u kręgowców. To potencjalnie może przyczynić się do opracowania nowych środków przeciwbólowych, a także leków neutralizujących działanie toksyn owadzich. Źródło: Kobe University
Szerszenie „mordercy" pustoszą ule. Tylko niektóre pszczoły potrafią z nimi walczyć
W 2019 roku w USA po raz pierwszy odnotowano obecność szerszeni azjatyckich na wolności. Od tego czasu ich populacja systematycznie rośnie, a to budzi niepokój wśród pszczelarzy. I słusznie – inwazja tych olbrzymów może mieć poważne konsekwencje.
W tym artykule: Tak pszczoły walczą z szerszeniami Szerszenie azjatyckie w Ameryce Północnej Szerszenie azjatyckie nie bez powodu są nazywane mordercami. To najwięksi przedstawiciele swojego gatunku – królowe mierzą nawet do 5 cm długości, a mniejsze robotnice około 3 cm. Dzięki swoimi rozmiarom nie mają zbyt wielu naturalnych wrogów. Atakują nie drobne owady, ale też znaczne większe modliszki. Do niedawna szerszenie azjatyckie występowały wyłącznie na wschodzie Rosji oraz w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Od 2019 r. coraz częściej są jednak obserwowane również w Ameryce Północnej. Przyrodnicy nie wykluczają, że w niedalekiej przyszłości niebezpieczne szerszenie mogą stać się gatunkiem inwazyjnym. Przybysze z Azji regularnie sieją spustoszenie w pszczelich ulach. Jeśli robotnice nie zauważą zagrożenia, w kilka godzin cała kolonia może zostać zdziesiątkowana. Odkryto dwupłciowe pszczoły mutanty. „Trzymam pszczoły od 1976 roku i po raz pierwszy widzę coś takiego” Podczas przeglądu uli mistrz pszczelarz z Pensylwanii Joseph Zgurzynski odkrył coś bardzo niezwykłego. Podczas gdy wszystkie pozostałe pszczoły w ulu miały standardowe czarne oczy, jeden z o... Tak pszczoły walczą z szerszeniami Na szczęście pszczoły miodne – tak bardzo ważne dla naszego środowiska i klimatu – nie są zupełnie bezbronne wobec większych od siebie morderców. Naukowcy odkryli, że owady wykształciły unikalną strategię przetrwania. Kluczowy jest charakterystyczny sygnał ostrzegawczy. Autorzy badań porównują odgłosy wydawane przez pszczoły do pisków przerażonych naczelnych i surykatek. – Nasze badanie wykazało, że pszczoły nie hałasowały w konkretny sposób, jeśli w pobliżu nie było żadnych szerszeni. Bardzo rzadko reagowały tak na mniejsze szerszenie i nieco częściej, kiedy wyczuły szerszenie azjatyckie, ale ich nie widziały – tłumaczy Heather Mattila, profesor nadzwyczajny na wydziale nauk biologicznych Wellesley College w rozmowie z CNN. No dobrze, a co dzieje się, kiedy pszczoły zorientują się już, że grozi im atak szerszeni i podniosą alarm? Naukowcy tłumaczą, że opisany sygnał ma doprowadzić do użycia mechanizmów obronnych. Jedna ze strategii polega na oblepieniu wejścia do ula zwierzęcymi odchodami, co ma zmylić wroga. Inny sposób na szerszenie to tzw. kulkowanie. W kilka sekund pszczoły potrafią szczelnie otoczyć szerszenia, uniemożliwiając mu tym samym oddychanie. Jednocześnie czasie temperatura owada-mordercy rośnie do tego stopnia, że doprowadza do jego śmierci. Robotnice tych mrówek zmniejszają mózgi, żeby zostać królowymi Nietypowe zachowania Harpegnathos saltato są dobrze znane naukowcom, ale dopiero teraz wyjaśniono, czym są spowodowane. Szerszenie azjatyckie w Ameryce Północnej W 2019 r. w Ameryce Północnej po raz pierwszy zaobserwowano szerszenia azjatyckiego na wolności. Nie wiadomo, w jaki sposób owady pokonały ocean. Możliwe, że przypłynęły z rodzinnej Azji na kontenerowcu lub w samolocie z podróżnymi. Pewnie jest za to, że skrzydlaci goście zdążyli się już zadomowić. W 2021 r. olbrzymie szerszenie widziano w stanie Waszyngton 14 razy, a dodatkowo odkryto trzy należące do nich gniazda. W przeciwieństwie do swoich kuzynek z Azji, pszczoły miodne zamieszkujące tereny USA nie wykształciły żadnej strategii radzenia sobie z atakami szerszeni. To dlatego, że w przeszłości nie borykały się z podobnymi zagrożeniami. Kiedy szerszenie mają do wyboru zaatakować ule pszczół azjatyckich lub europejskich (zachodnich) wybierają te drugie, ponieważ mają niemal stuprocentowe szanse na udane łowy. To nie wróży dobrze amerykańskiemu przemysłowi pszczelarskiemu. Źródło: Royal Society Open Science
Te szerszenie tolerują duże ilości alkoholu i nie mają kaca
Szerszeń wschodni ma najmocniejszą głowę wśród owadów: potrafi bez szkody konsumować etanol o stężeniu nawet 80%. Jaki jest jego sekret?
Spis treści: Alkohol etylowy w naturze Szerszeń wschodni i jego „mocna głowa” Jak szerszeń wschodni radzi sobie z nadmiarem alkoholu? Ludzie piją alkohol dla efektu psychoaktywnego – aby się rozluźnić i poczuć charakterystyczną euforię. Ale wiele zwierząt także regularnie konsumuje etanol. Bynajmniej nie dla przyjemności – raczej dla kalorii. Nowe badanie pokazuje, że „najmocniejszą głowę” wśród owadów ma szerszeń wschodni. Alkohol etylowy w naturze Alkohol jest związkiem powszechnie występującym w naturze. Powstaje w wyniku fermentacji różnych części roślin, np. owoców i nektaru. Może powstać wszędzie tam, gdzie jest wystarczająco dużo cukrów będących pożywką dla dzikich drożdży. Mnóstwo zwierząt — od słoni afrykańskich przez przynajmniej 55 gatunków ptaków, po małpy i owady — przekonało się, że sfermentowana żywność jest skutecznym źródłem składników odżywczych. Etanol ma większą kaloryczność niż cukier. To prawdziwa pokarmowa gratka, wykorzystywana przez zwierzęta jako dodatkowe źródło składników odżywczych od milionów lat. Problem w tym, że jego nadmierne spożycie może wywołać całą gamę niepożądanych skutków ubocznych, o czym my ludzie doskonale wiemy. Ale najwyraźniej nie dla szerszenia wschodniego. Eksperymenty laboratoryjne wykazały, że ten owad, występujący w dużej części Azji, Afryki i Europy może wytrzymać stężenie etanolu sięgające aż 80%. Dla porównania — większość kręgowców fizycznie cierpi po spożyciu etanolu o stężeniu nawet tak niskim, jak 4%. Szerszeń wschodni i jego „mocna głowa” Szerszenie wschodnie to bliscy krewniacy naszych szerszeni europejskich, powszechnie występujących w Polsce. Żyją na Bliskim Wschodzie, południu Europy (np. w Grecji i na Bałkanach), w północno-wschodniej Afryce oraz Azji. Dwa lata temu były wyjątkowo liczne w Rzymie. Gniazda budują pod ziemią, a ich ciało, w odróżnieniu od naszych rodzimych szerszeni, jest w większości czerwonobrązowe, z szerokim żółtym pasem na odwłoku. Często polują na pszczoły miodne i plądrują ule. Wszystko wskazuje na to, że owady te wykształciły symbiotyczny związek z dzikimi drożdżami piwnymi – tymi samymi, których używamy w piwowarstwie i piekarnictwie.Drożdże potrzebują ciepła. Podczas chłodów żyją i rozmnażają się m.in. w układach pokarmowych os i szerszeni. W zamian za ciepłe środowisko drożdże dostarczają owadom energii, fermentując owoce, którymi te się żywią. Jak wynika z badania opublikowanego 21 października w czasopiśmie Proceedings of the National Academy of Sciences, aby okiełznać fermentację zachodzącą w ich ciałach, szerszenie wschodnie posiadają wiele kopii genu umożliwiającego tolerancję na alkohol. To gen kodujący dehydrogenazę alkoholową – najważniejszy enzym w procesie metabolizmu alkoholu etylowego. Jak szerszeń wschodni radzi sobie z nadmiarem alkoholu? Sofia Bouchebti, badaczka z izraelskiego Uniwersytetu Ben Guriona, wraz z współpracownikami podała 2 tys. szerszeni bardzo silny, podobny do absyntu alkohol o mocy 80%. Owady były kompletnie pijane, niektóre leżały na plecach bez oznak życia. Zaskoczenie przyszło po kilku minutach: szerszenie wyglądały jakby w tym niezwykle krótkim czasie całkowicie wytrzeźwiały. Szybko powróciły do swoich zajęć i nadal budowały gniazdo. Niezwykłe jest to, że podczas gdy szerszenie bez szwanku wróciły do normalnej aktywności po paru minutach, europejskie pszczoły miodne karmione tą samą dietą alkoholową nie tylko nie funkcjonowały, ale poumierały w ciągu 24 godzin. Naukowcy zaczęli badanie szerszeni od podania im alkoholu 20-procentowego. Zdziwieni brakiem efektów podawali coraz mocniejszy etanol, aby w końcu dojść do granic możliwości szerszeni wschodnich. Tą granicą okazało się właśnie 80%. Dlaczego szerszenie wykształciły aż taką odporność na alkohol? – Możliwe że chodzi o właściwości przeciwdrobnoustrojowe etanolu, którego owady używają niczym antybiotyku – mówi Sofia Bouchebti. To całkiem prawdopodobne, bo ​​szerszenie wschodnie karmią swoje larwy m.in. pełnym drobnoustrojów gnijącym mięsem. Entomolożka Chris Alice Kratzer w swej książce „The Social Wasps of North America” pisze: „Wiele owoców dojrzewa jesienią, co przypada na szczyt rozwoju kolonii os i szerszeni w klimacie umiarkowanym. Zdolność do spożycia płynu z fermentujących owoców jest wtedy ważna dla ich przetrwania”. Z jej obserwacji wynika jednak, że na inne osy i szerszenie alkohol działa o wiele silniej. W odróżnieniu od szerszeni wschodnich po prostu się upijają, a potem potrzebują czasu aby wytrzeźwieć. Naukowcy liczą, że zrozumienie niezwykłych zdolności szerszeni pozwoli w przyszłości opracować lepsze metody leczenia alkoholizmu u ludzi. Sofia Bouchebti planuje dalsze badania. Źródło: PNAS. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zadziwiające odkrycie naukowców: niektóre nietoperze udają pszczoły i szerszenie, aby bronić się przed drapieżnikami
Badacze odkryli, że pewien europejski gatunek nietoperza w sytuacji zagrożenia wydaje dźwięki szerszeni lub pszczół. To pierwszy taki zarejestrowany przypadek w historii.
W tym artykule: Naukowcy twierdzą, że to pierwszy przypadek w historii, kiedy ssak imituje owada Badacze postanowili sprawdzić, jak sowy reagują na dźwięki nietoperzy Ptaki słysząc charakterystyczne bzyczenie pszczoły, zachowywały się niespokojnie Być może na świecie jest dużo więcej gatunków, które wykształciły podobne mechanizmy obronne Mimikra batesowska (lub inaczej batezjańska) to przystosowanie ochronne niektórych zwierząt. Polega ono na upodobnieniu się gatunków bezbronnych do takich, które są zdolne do obrony własnej. Nazwa pochodzi od nazwiska angielskiego przyrodnika Henry’ego Waltera Batesa. W XIX wieku wraz z Alfredem Wallace’em badał on motyle w Amazonii. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy przypadek w historii, kiedy ssak imituje owada Nietoperze to mistrzowie small talków. Lubią krótko i na temat „Język” nietoperzy wyewoluował tak, aby mogły, jak najsprawniej zorientować się w otaczającym ich otoczeniu. Nie potrzebują do tego wszystkich komunikowanych informacji. Mimikra zazwyczaj polega na przybieraniu podobnego wyglądu, co osobniki dużo bardziej niebezpieczne. W ten sposób niektóre gatunki zwierząt wyewoluowały tak, aby skuteczniej bronić się przed groźnymi drapieżnikami. Dzięki temu wrogowie często decydują się zaniechać próby ataku. Nauka nie znała jednak do tej pory przypadku ssaka, który imitowałby dźwięki innych stworzeń. Aż do dziś. W najnowszym artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Current Biology” naukowcy opisali pierwszy w historii przykład nietoperza, który wydaje odgłosy pszczół i szerszeni. Według uczonych, nocki duże (Myotis myotis) naśladują groźne owady, aby odstraszyć potencjalnych wrogów. Badacze postanowili sprawdzić, jak sowy reagują na dźwięki nietoperzy Aby dowieść prawdziwości tej tezy, badacze postanowili przeprowadzić eksperyment. Naukowcy porównali akustyczne podobieństwo pomiędzy dźwiękami, które emitują nocki duże a dźwiękami czterech gatunków błonkoskrzydłych. Nikt ich nie lubi, niektórzy się boją. To błąd. Nietoperze pomagają farmerom Niewiele ssaków ma tak zły PR jak nietoperze. Okazało się, że niektóre odgłosy nietoperzy były bardzo podobne do charakterystycznego bzyczenia pszczół i szerszeni. Następnie naukowcy postanowili sprawdzić, jak na te dźwięki zareagują sowy, które często polują na nietoperze. Ptaki słysząc charakterystyczne bzyczenie pszczoły, zachowywały się niespokojnie Uczeni odtwarzali kolejno bzyczenie błonkoskrzydłych oraz odgłosy nietoperzy. Okazało się, że sowy, słysząc te odgłosy, oddalały się od ich źródła i były wyraźnie zaniepokojone. Na nagraniach widać, jak ptaki próbują uciec. W kolejnej próbie z głośników wydobywały się standardowe dźwięki nocka dużego. Tutaj zachowanie ptaków zmieniło się. Zaczęły zachowywać się w sposób bardziej pewny siebie. Były dużo bardziej zaciekawione i próbowały zlokalizować, skąd pochodzą sygnały nietoperza. Wampiry żywią się wyłącznie krwią. W przeżyciu pomaga im brak pewnych genów Naukowcy porównali genom wampira zwyczajnego, czyli Desmodus rotundus z genomami 25 innych gatunków nietoperzy. Jak ustalili, u D. rotunudusa brakuje 13 kopii genów. W dalszej analizie naukowcy stwierdzili, że bzyczenie błonkoskrzydłych i odgłosy nietoperzy miały bardzo podobny kształt fal dźwiękowych. Autorzy badań podkreślają jednak, że nie wiedzą jeszcze dokładnie, dlaczego sowy bały się tego dźwięku. Uczeni sugerują, że ptaki najprawdopodobniej obawiały się użądlenia. Jest więc naturalne, że starają się unikać tych owadów. Jest to na razie jednak tylko hipoteza. Być może na świecie jest dużo więcej gatunków, które wykształciły podobne mechanizmy obronne W artykule czytamy jednak, że do tej pory nigdy nie udokumentowano żadnego przykładu ssaka, który imitowałby odgłosy owadów. Autorzy twierdzą, że ich eksperyment jest pierwszym dowodem na mimikrę dźwiękową w świecie zwierząt. To dopiero pierwsze tego typu badania. Naukowcy mają nadzieję, że uda im się dowiedzieć więcej o podobnych zachowaniach nietoperzy. Być może istnieje dużo więcej gatunków, które w drodze ewolucji uzyskały podobne mechanizmy obronne. Kolejny raz natura pokazuje nam, jak wiele jeszcze jest do odkrycia. Źródło: Current Biology.
Naukowcy znaleźli pierwsze gniazdo szerszeni zabójców w USA
Służby departamentu rolnictwa stanu Waszyngton (WSDA) odnalazły i zneutralizowały pierwsze w USA gniazdo szerszeni azjatyckich (Vespa mandarinia), zwanych z racji ich morderczego instynktu ”szerszeniami zabójcami”.
Osiągające nawet 5 cm owady potrafią pluć jadem a całą kolonię pszczół miodnych mogą wymordować w kilka godzin. Po zaatakowaniu gniazda jednej po drugiej odgryzają głowy, po czym przez tydzień żywią się larwami i poczwarkami. Ich żądło jest w stanie przebić odzież ochronną człowieka. Co roku zabijają (głównie w Azji) około 40 osób. Agencja WSDA na swojej stronie internetowej oraz na Facebooku poinformowała o skutecznym zniszczeniu gniazda odkrytego w mieście Blaine koło granicy z Kanadą. Odnalezienie go było możliwe dzięki zamontowaniu na schwytanym szerszeniu nadajnika radiowego. Przywiązano go do ciała owada nicią dentystyczną. Zdjęcie: Washington State Dept of Agriculture W sumie złapano i namierzano trzy różne osobniki V. mandarinia. Jeden wskazał drogę do domu. Znajdował się one w drzewie rosnącym na prywatnej działce przygotowywanej pod zabudowę mieszkalną. O ile szerszenie azjatyckie gniazdują zwykle na ziemi, czasami wykorzystują też martwe drzewa. W miejscu, do którego doprowadził poszukiwaczy szerszeń z nadajnikiem zaobserwowano dziesiątki tych owadów wlatujących i wylatujących ze szczeliny w pniu. Blisko 200 szerszeni wyciągnięto ze środka długim wężem podłączonym do ”odkurzacza”. Dla pewności, że wszystkie zostały usunięte i nie powstanie tam nowe gniazdo, drzewo zostało ścięte i dokładnie zbadane. View oEmbed on the source website Waszyngtoński oddział WSDA poszukiwał tych groźnych owadów odkąd w grudniu 2019 roku pierwsze szerszenie wpadły w pułapki zastawiane przez pracowników departamentu. Od tamtej pory, także dzięki pomocy zwykłych obywateli, udało się śledzić roznoszenie się kolonii tego inwazyjnego gatunku. Nie jest jasne w jaki sposób szerszenie dostały się na kontynent amerykański. Zwykle występują w Azji Wschodniej w pasie od Chin do Japonii. Jeżeli przez najbliższe 2 lata nie zniszczy się wszystkich gniazd, V. mandarinia zadomowi się w Ameryce Północnej na dobre. Poniżej zestawienie wielkości szerszeni azjatyckich z innymi szerszeniami, osami i pszczołami występującymi w USA. Zdjęcie: Washington State Dept of Agriculture
Azjatyckie “mordercze szerszenie” pojawiły się w USA
Pod koniec 2019 r. w okolicach Blaine w stanie Waszyngton zauważono dwa dotychczas niespotykane owady z rodziny osowatych z pomarańczowo-czarnymi oznaczeniami i długimi żądłami. Późniejsze badania wykazały, że były to gigantyczne azjatyckie szerszenie – największe na świecie osy, które osiągają nawet 5 centymetrów długości, a rozpiętość ich skrzydeł może mieć nawet 8 centymetrów.
Według naukowców szerszenie budzą się z zimowej hibernacji późną wiosną, ale są najbardziej aktywne późnym latem i wczesną jesienią, kiedy wyruszają na misję poszukiwania pożywienia, które jest niezbędne do wychowywania następnych pokoleń królowych. Specjaliści obawiają się, że monstrualne szerszenie mogą rozprzestrzeniać się w całym stanie Waszyngton i poza nim, stanowiąc zagrożenie dla amerykańskiej populacji pszczół (która i tak jest już w rozsypce) oraz ludzi. Nikt nie wie, w jaki sposób owady dotarły do Stanów Zjednoczonych, ale ich odkrycie wywołało alarm, a insekty zaczęły pojawiać się w mediach społecznościowych jako "mordercze szerszenie". Te małe drapieżniki pochodzące z Azji Wschodniej i Japonii cieszą się złą sławą, ponieważ bezlitośnie dziesiątkują całe pszczele rodziny. Rój zaledwie kilkudziesięciu owadów jest w stanie wybić kilkadziesiąt tysięcy pszczół w ciągu kilku godzin, a następnie pozyskać larwy, poczwarki i miód z ula. Owady te znane są też z zabijania ludzi swoim toksycznym jadem, który chowa się w długich żądłach. W Japonii z powodu użądlenia przez szerszenie umiera średnio od 30 do 50 osób rocznie. W 2013 r., kiedy populacja tych owadów była niezwykle liczna, w jednej z chińskich prowincji zabiły one aż 42 osoby. Większość poważnych incydentów ma miejsce, gdy ludzie zbliżają się do uli owadów lub im przeszkadzają. Ukąszenia monstrualnych owadów są bardzo bolesne, a ich jad zawiera potężną neurotoksynę, która może spowodować niewydolność nerek i śmieć, nawet w przypadku osób niebędących alergikami. Naukowcy z USA ostrzegają, by nie zbliżać się do ogromnych szerszeni, bo ich żądła są w stanie przebić nawet pszczelarski kombinezon. “Te owady są dość groźne" – powiedział Chris Looney, entomolog z Departamentu Rolnictwa Stanu Waszyngton – "Bardzo się martwię". Dodał jednak, że złowieszcza etykieta “morderczych”, której osobiście nie jest fanem, może mieć swoje plusy i przełożyć się nad jeszcze bardziej uważne zgłębianie naszych ekosystemów. Na razie naukowcy nie mogą potwierdzić, w jaki sposób ogromne szerszenie pojawiły się w Stanach. Zdaniem Looneya najprawdopodobniej zostały przypadkowo uwięzione w kontenerach morskich, które przypłynęły z jednego z krajów, w którym występują. Pod koniec ubiegłego roku cały rój tych owadów został namierzony i zgładzony w kanadyjskim Nanaimo, jednak testy sugerują, że szerszenie z Waszyngtonu dotarły na kontynent osobno. Azjatyckie szerszenie olbrzymie z Japonii i Azji Wschodniej pojawiły się jako gatunki inwazyjne również w innych krajach, takich jak Korea Południowa. Te osowate owady podróżują nawet 10 kilometrów od ula, by znaleźć pożywienie. Żywią się wieloma rodzajami owadów, ale wydaje się, że szczególnie lubią ucztować na pszczołach.
Zgubienie się w lasach Polski i Europy Zachodniej nie niesie ze sobą większych zagrożeń – poza strachem, głodem i zmęczeniem, a zimą wychłodzeniem. Nawet w rozległych kompleksach leśnych w końcu trafi się jakaś droga, linia kolejowa lub elektryczna, które zaprowadza do cywilizacji.
Po zgubieniu się ważne jest, by w miarę możliwości iść prosto przed siebie, nie kluczyć, bo niepotrzebnie nadkłada się drogi. W górach warto zejść z biegiem strumienia do dolin, w których zawsze znajdzie się jakieś życie. Lasy i bagna Półwyspu Skandynawskiego oraz Europy Wschodniej to już poważna sprawa, ciągną się bowiem kilometrami – można iść wiele dni, nim natrafi się na jakąś drogę czy ścieżkę. W tajdze, puszczy amazońskiej, tropikalnych lasach równikowych Afryki lub Azji z założenia nie należy błądzić. W razie zagubienia można poszukać najwyższego punktu w okolicy (drzewo, wzgórze, skała), rozpalić tam ognisko, puszczać zajączki lusterkiem albo wypolerowanym kawałkiem metalu, krzyczeć w równych odstępach czasu, zamiast chaotycznie się wydzierać. W polskich lasach realne zagrożenie stanowią ataki żądlących owadów, pokonywanie niektórych podmokłych terenów bądź pożar. Osy i szerszenie Jeżeli nie jesteś uczulony, pojedyncze użądlenie nie jest niebezpieczne. Trzeba się obawiać ataku całego roju, zwłaszcza szerszeni, których jad powoduje silniejszy ból niż jad os i pszczół. Co robić Nie machaj rekami, bo to drażni owady jeszcze bardziej. Osy zakładają gniazda w ziemi, patrz wiec w miarę możliwości pod nogi, by nie przechodzić w miejscu, gdzie widać owady wylatujące z jakiejś norki. Szerszenie budują gniazda w dziuplach drzew, ale ponieważ o takie coraz trudniej, lokują się np. w budkach dla ptaków i innych miejscach osłoniętych od wiatru i deszczu (np. na strychach). Jeżeli jesteś uczulony na ukąszenia owadów, zawsze noś środki zmniejszające reakcję obrzękową (np. w aerozolu) oraz adrenalinę podawana podskórnie. Obrzękniętą okolicę dobrze jest mocno schłodzić, np. lodem (po użądleniu w okolicach ust i gardła można ssać kostki). Bagna Do tego worka można wrzucić różne tereny podmokłe, często grząskie, m.in.: torfowiska, turzycowiska, trzęsawiska, szuwary, łęgi, olsy. Największe niebezpieczeństwo grozi ci w miejscach, gdzie rzadkie błoto jest przykryte kożuchem roślinności. Jeżeli kożuch jest zbyt cienki, zarwie sie pod twoim ciężarem. Błoto ma to do siebie, ze im bardziej człowiek lub zwierze sie w nim szamocze, tym mocniej jest wsysany. Co robić Nie szamocz sie, bo błoto wciągnie jeszcze głębiej. Omijaj szerokim łukiem jeziora porośnięte kożuchem, trzęsawiska (końcowy etap zarastania jeziora, gdy lustro wody jest już niewidoczne) i wszelkie podmokłe miejsca rzadko porośnięte drzewami lub ich pozbawione. Skacz od kępy do kępy albo przechodź po zwalonych pniach. Jeżeli nie masz wyjścia i musisz się poruszać w terenie, gdzie ziemia pod stopami trzęsie się niczym galareta, badaj grunt przed sobą długim solidnym drągiem. Gdy się zapadniesz, położony na ziemi kij ułatwi ci wydostanie się na powierzchnie. Pożar W czasie wietrznej pogody w przesuszonym lesie sosnowym ogień rozprzestrzenia się błyskawicznie, skacząc po koronach drzew. Co robić Respektuj spowodowane susza zakazy wstępu do lasu. Szukaj jakiejkolwiek wody – leśnej strugi, rowu, podmokłego lasu. Zmocz ubranie, a najlepiej zanurz się cały. Jeżeli w pobliżu nie ma wody, a ogień odciął ci drogę, wypatruj polany lub szerokiej leśnej ścieżki, np. żwirowej – jeśli tylko nie ma silnego wiatru, pas gołej ziemi powinien zatrzymać płomienie. Obserwuj zwierzęta – biegną tam, gdzie jest bezpiecznie. Zwierzęta Wszystkie dziko żyjące stworzenia instynktownie unikają człowieka. Wyjątkiem są osobniki chore na wściekliznę, dlatego nie podchodź do zwierzęcia, które się ciebie nie boi! Żmija zygzakowata atakuje, gdy zostanie nadepnięta albo zaniepokojona. Jej zęby jadowe nie przebija butów trekkingowych i kaloszy. Nieliczne śmiertelne przypadki dotyczą dzieci lub dorosłych o słabym sercu. Nie zakłada sie opaski uciskowej, absolutnie nie wysysa sie miejsca ugryzienia! Delikwenta się unieruchamia i schładza ranę. Jeżeli biwakujesz w terenie, na którym żyją niedźwiedzie, nie trzymaj jedzenia w namiocie. Kleszcze przenoszą choroby takie jak borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, anaplazmoza. Stosuj środki odstraszające, obejrzyj się dokładnie, czy jakiś osobnik nie wkręcił się w twoja skórę. Silny wiatr Uważaj na spadające gałęzie i przewracające się drzewa w rezerwatach (zwłaszcza ścisłych, w których nie brakuje starych, chorych i uschniętych drzew) i w dojrzałych drzewostanach. Okiść Drzewa obciążone grubą warstwą mokrego śniegu pękają niczym zapałki i zwalają się bez ostrzeżenia. Bądź czujny! Burza Piorun może uderzyć w każde wysokie drzewo, zwłaszcza samotne, np. na polanie. Chowaj sie w młodym, niskim lesie, najlepiej w zagłębieniu terenu. ABC przetrwania Schronienie Zbudowanie dobrego szałasu, który ochroni przed deszczem, wiatrem i zimnem, wymaga wysiłku i znajomości rzeczy. Najprościej jest oprzeć gałęzie o zwalony pień dużego drzewa, obłożyć je mniejszymi gałązkami, a później uszczelnić mchem, darnią i suchymi liśćmi. Przez same gałęzie (sosnowe i z drzew liściastych) woda łatwo przecieka, uchronią najwyżej przed poranna rosa. O rodzajach szałasów i metodach ich budowania przeczytasz na: survival.strefa.pl/szalasy.htm. Możesz tez poszukać naturalnego schronienia – kępy wysokich gęstych świerków, których gałęzie opadają do ziemi. Pod nimi znajdziesz suche zaciszne miejsce, gdzie w czasie, niedużego lub krótkotrwałego deszczu nie będzie ci kapać na głowę. Ognisko Zanim zabierzesz się za rozpalanie ogniska, przygotuj zapas drewna różnego kalibru. Najlepsze na rozpałką są skrawki kory brzozowej (pali sie nawet gdy jest wilgotna) albo pęk cieniutkich suchych gałązek świerkowych, które znajdziesz przy pniu starszych drzew. Kiedy ogień zajmie korę lub gałązki, połóż szybko patyczki, żeby się dobrze rozpalił. Później dokładaj gałęzi, uważając, by nie zdusić płomienia. Pamiętaj: Drewno, które się łatwo zapala, szybko się spala, np. brzoza, sosna, świerk; Im twardsze drewno, tym dłużej się pali, np. dąb, grab, buk, jawor. O rozpalaniu ognia przez pocieranie kawałków drewna przeczytasz na stronach: http://puszczanstwo.blogspot.com (zakładka: Ogien), http://survival.strefa.pl oraz www.survival.infocentrum.com (zakładka: ABC survivalowca). Woda Każdą znalezioną wódę traktuj tak, jakby była skażoną. Najprościej oczyścić ją z bakterii i pierwotniaków przez gotowanie. Jeżeli nie natkniesz się na żaden strumyk, możesz zdobyć wódę, szczelnie owijając folią dużą gałąź drzewa albo kopiąc dół i przykrywając go dużym kawałkiem folii. O różnych sposobach zdobywania i gotowania wody przeczytasz na: www.survival.infocentrum.com (zakładka: ABC survivalowca). Jedzenie Lepiej głodować, niż się otruć. Jedz tylko to, co dobrze znasz i na pewno z niczym nie pomylisz, jak czarne jagody, maliny, poziomki, jeżyny. Orientacja Jeżeli masz przy sobie zegarek ze wskazówkami i świeci słonce, spróbuj określić strony świata. Możesz tez wbić w ziemie patyk i przez 15–30 min obserwować przesuwający się koniec cienia. Ta linia wyznaczy kierunek wschód–zachód z dokładnością do kilku stopni przez większą cześć dnia. Inne sposoby wyznaczania kierunków świata: survival.strefa.pl/strony_swiata.htm. Orientując się w pochmurny dzień, nie sugeruj się porostami na pniach drzew (rosną nie tylko od północy) czy kształtem mrowiska (może być zdeformowane – np. przez dzięcioła zielonego, który jest amatorem mrówek – i jego północny stok nie będzie bardziej stromy niż pozostałe). Jeżeli masz przy sobie mapę z numeracją leśnych oddziałów, możesz ustalić swoje położenie po odnalezieniu któregoś ze słupków oddziałowych. Szerszenie i Wodnik Szuwarek Jak nie z własnej woli ćwiczyłem survival w polskich lasach. To był ładny sierpniowy dzień. Jak zwykle pojechałem na obchód lasu. Od kilku lat pracowałem w jednym z podwarszawskich parków krajobrazowych, a wyjazdy terenowe należały do moich obowiązków. Tym razem wybrałem się na zdegradowane torfowisko. Przez pokrzywy przedarłem sie do ambony myśliwskiej i wszedłem na górę solidnej konstrukcji z okiennica. Otworzyłem okienko, żeby popatrzeć na okolice i... w sekundę znalazłem się znów przy drabinie. Wokół mnie, niczym w filmie animowanym, krążyły dziesiątki szerszeni; czułem już dotkliwe pieczenie w dwóch miejscach. Ruszając okiennicą, uszkodziłem ich gniazdo zawieszone pod daszkiem. Zbiegałem tak szybko, że trafiłem tylko na dwa szczeble, po czym runąłem na ziemie. Ocknąłem się miedzy pokrzywami. Nie mogłem złapać oddechu. Pierwsza myśl: połamałem się, nikt mnie tu nie znajdzie. Dopiero później poczułem ból – prawego barku, a jeszcze silniejszy – prawej kostki; powyżej niej miałem głęboką ranę. Skakałem na jednej nodze, podpierałem się kijem, a ż po godzinie dotarłem do drogi, przy której zostawiłem samochód. Dobrze, że mogłem prowadzić. Po prześwietleniu okazało się, że nie jestem połamany, mimo że spadłem z wysokości kilku metrów. W ogóle miałem szczęście – nie jestem uczulony na jad szerszeni. Drugie wydarzenie trwało dosłownie kilkanaście sekund. Na Mazurach robiłem inwentaryzacje płazów, co w skrócie polegało na wyszukiwaniu oczek wodnych i spisywaniu zaobserwowanych gatunków. Szedłem z mapami przez młody ols, gdy ziemia nagle rozstąpiła się pode mną i wpadłem po pachy w bagno. Dziesiątki razy przedzierałem się przez olsy i wiedziałem, że mają twarde dno. Jednak tutaj wydobywano kiedyś torf, a ja trafiłem na dół wypełniony rzadkim błotem i zamaskowany roślinami. Pułapka doskonała. Czułem, że zapadam się coraz głębiej. Nachyliłem się, by możliwie największą powierzchnią ciała wyhamować to powolne zanurzanie, i wyciągnąłem ręce w kierunku rosnącej w pobliżu brzozy. Po kilku próbach udało mi się złapać jej pień i z trudem wyleźć z torfu. Gdyby drzewo rosło kilka centymetrów dalej... Jakiś czas później usłyszałem historie o osobie, która wpadła pod kożuch roślin na zarastającym jeziorze. Niedoszły topielec zachował jednak przytomność umysłu – zauważył prześwity w zasłonie, rozdarł ją i wydostał się na powierzchnie. Michał Jeliński Leśnik z wykształcenia, przyrodnik z zamiłowania, z zawodu fotograf. Pracuje w Warszawskiej Szkole Fotografii. www.michaljelinski.com