Czy można umrzeć ze szczęścia? Kobieta trafiła na pogotowie, a diagnoza zaskoczyła lekarzy
Czy powiedzenie, że „można umrzeć ze szczęścia” na pewno jest tylko niewinną przenośnią? Okazuje się, że dla naszego organizmu granica między ekstremalną radością a zagrożeniem jest bardzo cienka. Udowadnia to medyczny przypadek 65-letniej pacjentki, która po rodzinnym weselu trafiła na oddział ratunkowy z klasycznymi objawami rozległego zawału. Ale było to coś innego.
Historia opisana w prestiżowym czasopiśmie medycznym „Oxford Medical Case Reports” brzmi jak scenariusz filmowy. Kobieta bawiła się na ślubie swojej córki, przeżywając jedne z najpiękniejszych chwil w swoim życiu. Problem w tym, że przez kolejne trzy dni po uroczystości nieustannie skarżyła się na duszności i silny ból w klatce piersiowej. Gdy w końcu trafiła na szpitalny oddział ratunkowy, lekarze natychmiast wdrożyli procedury ratunkowe, podejrzewając, że w jej tętnicach wieńcowych uformował się groźny zakrzep. Zawał, którego nie było. To „syndrom złamanego serca” Wyniki badań kobiety były jednak… niecodzienne. Naczynia krwionośne pacjentki okazały się całkowicie drożne, a mimo to jej lewa komora serca nienaturalnie się rozdęła, drastycznie osłabiając zdolność organu do pompowania krwi. Lekarze zdiagnozowali u niej kardiomiopatię stresową, znaną w medycynie jako zespół takotsubo (TTS). Zazwyczaj schorzenie to nosi potoczną nazwę „zespołu złamanego serca”, ponieważ wyzwalają je ekstremalnie traumatyczne przeżycia – śmierć bliskiej osoby, rozwód czy nagła utrata pracy. W tym przypadku mechanizm był identyczny, ale bodziec zupełnie inny. Kobieta padła ofiarą „syndromu szczęśliwego serca”. Okazuje się, że ludzki mózg nie zawsze potrafią odróżnić stres od radości. Nagła eksplozja pozytywnych emocji wywołała w organizmie pacjentki potężny wyrzut hormonów stresu (m.in. adrenaliny), który dosłownie sparaliżował mięsień sercowy. Japońska pułapka na ośmiornice w sercu pacjentki Nazwa takotsubo nie jest przypadkowa. Schorzenie to opisano po raz pierwszy w Japonii w latach 80. XX wieku. Zauważono wówczas, że rozdęta i sparaliżowana lewa komora serca pacjentów przypomina kształtem tradycyjne, ceramiczne naczynie do łowienia ośmiornic (jap. tako-tsubo). Kardiomiopatia stresowa to niezwykle rzadkie, ale bardzo groźne zjawisko. Szacuje się, że dotyczy 1–3% wszystkich pacjentów z podejrzeniem zawału. Wariant wywołany radością jest z kolei absolutnym marginesem medycyny – z danych klinicznych wynika, że „szczęśliwe serce” odpowiada zaledwie za 4% z wszystkich diagnoz TTS. Co ciekawe, choć na kardiomiopatię stresową chorują głównie kobiety w wieku pomenopauzalnym, w przypadku bodźców pozytywnych (np. wygranej na loterii, ślubu, narodzin wnuka) odsetek chorujących mężczyzn jest zauważalnie wyższy niż przy bodźcach negatywnych. Jednak można umrzeć ze szczęścia Lekarze z Mount Sinai w Nowym Jorku alarmują, by tego stanu nie bagatelizować. Zespół takotsubo jest w pełni odwracalny, ale w ostrej fazie może być równie śmiertelny co klasyczny zawał mięśnia sercowego. Szczęśliwie 65-letnia pacjentka wróciła do pełni zdrowia, a na łamach medycznego raportu zaznaczyła, że mimo incydentu z radością „czeka na kolejne szczęśliwe chwile w życiu swoich pozostałych dzieci”. Aż dziwnie życzyć jej szczęścia, prawda? Źródło: Oxford Medical Case Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
O tej europejskiej wyspie często się zapomina. A właśnie tu znajdziesz przepis na szczęście
Minorka, często nazywana mniejszą i dzikszą siostrą Majorki, to miejsce, w którym można odnaleźć prawdziwy przepis na szczęście. Ta spokojniejsza wyspa Balearów oparła się masowej turystyce, stawiając na ochronę natury i unikalne dziedzictwo historyczne.
Spis treści O czym szepczą kamienie? Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie 219 potraw z nutą historii Pinii szum, ptaków śpiew Wnętrze jest przestronne i okrągłe. W głębi sypialnia, przed nią palenisko i kolumna – kiedyś wspierająca strop, dziś błękit nieba. W kamiennych ścianach zostawiono nisze na lampki (przytulnie!), a przy drzwiach – niewysokie komórki. Może spiżarki? – Może – kiwa głową Isabel. – Ale ta po prawej była raczej… budą – uśmiecha się przewodniczka. Archeolodzy znaleźli tu resztki kości ogryzionej i strawionej przez psa. Jakieś 2,5 tys. lat temu. O czym szepczą kamienie? Podobnych domostw naliczono w Torre d’en Galmés 26. Co wiemy o ich mieszkańcach – poza tym, że pozwalali psom porywać resztki z wieczerzy? – Na pewno zgodnie współpracowali, bo z tak wielkich bloków nie da się budować w pojedynkę. No i kogoś się lękali, bo osadę otoczyli murem – wylicza Isabel, idąc na szczyt pagórka. Widać z niego ciągnącą się do morza równinę spowitą zielenią dzikich oliwek i krępych dębów. Panorama byłaby jeszcze rozleglejsza, gdyby wspiąć się na jeden z trzech talayotów. Budowle te pozostają tajemnicze, choć dały nazwę kulturze prehistorycznej Minorki. – Przypuszcza się, że służyły do obserwowania okolicy. Albo porozumiewania się, bo gdyby rozpalić ogień, to zauważono by go z innych talayotów – opowiada Isabel. – Ale nie wierzę, by tak okazałe wieże miały czysto praktyczne zastosowanie. Równie tajemnicze są taule – kamienne płyty, wysokie na kilka metrów i nakryte poziomym blokiem skalnym. Ta w Torre d’en Galmés się przewróciła, ale taula w Trepucó nadal stoi – obwiedziona, jak inne, murem w kształcie podkowy. Taule wznoszono tylko na Minorce, jest ich ok. 30. Odprawiano przy nich rytuały. Za niektórymi znaleziono wizerunki bóstw i skorupy naczyń, przed nimi ślady palenisk, kości owiec i kóz, odłamki czarek. – Pewnie pozostałości ofiar i ceremonii – opowiada Isabel. – Prawie wszystkie są zwrócone na południe, ku słońcu. Symbolizowały bycze głowy? A może bramę do innego świata? Pytań jest wiele. – Ludzie zaczęli się interesować prehistorią niedawno. Wcześniej prowadzono badania, ale mieszkańcy traktowali budowle jak element pejzażu. Pasterze kryli się w nich przed niepogodą, z kamieni układano murki. Ale ruiny otaczano też szacunkiem, trochę się ich bano. Nazwa taula pochodzi od minorkańskiego słowa „stół”. Mówiono, że to stoły olbrzymów – twierdzi Majo León, archeolożka z Museu Municipal w Ciutadelli. A Isabel dodaje: – Gdy byłam mała, do Torre d’en Galmés przyjeżdżało się na pikniki. Nie było tablic z objaśnieniami ani zabezpieczeń. – Niedawno, jesienią 2023 r., stanowisko wraz z 34 innymi wpisano na listę UNESCO. Na Minorce na 700 km² jest ok. 1400 zabytków prehistorycznych. Największe nagromadzenie w Europie! Zapomniana wyspa, która miała ogromne znaczenie Zapomniana była też pobliska Illa del Rei (Wyspa Króla). A przecież to na niej Alfons III ukrył wojska, by atakiem zaskoczyć Arabów i w 1287 r. zakończyć ich niemal 400-letnie panowanie nad Minorką. Potem losy wysepki były mniej chwalebne. – Przeklinano ją jako Bloody Island – mówi Isabel. Oba tłumaczenia przydomka – i „krwawa”, i „cholerna” – pasują jak ulał. Mieścił się tu bowiem szpital dla angielskich marynarzy. Przez niemal cały XVIII w. Minorka należała do Brytyjczyków. Opanowali ją równocześnie z Gibraltarem. Obie zdobycze były maleńkie, ale kluczowe dla panowania na morzach. – Bardziej od wyspy interesowała ich ta zatoka: osłonięta, głęboka, długa na 5,5 km. – Isabel spogląda na taflę Port de Maó, jednego z największych naturalnych portów Europy. Po Brytyjczykach zostały na Minorce przesuwane pionowo okna i ciemnozielone okiennice domów w mieście Maó, zamiłowanie do dżinu, kilka nieznanych w innych częściach Hiszpanii słów, jak xoc (kreda) czy faitin (bójka), no i szpital na Bloody Island. – Odkąd zamknięto go w latach 60., popadał w ruinę. W 2004 r. zaopiekowała się nim grupka zapaleńców. Porządkowali teren, urządzili muzeum, organizowali wycieczki. W końcu na wysepkę trafili Manuela i Iwan Wirthowie. I się w niej zakochali – opowiada Lluna. Pracuje w instytucji będącej efektem tego zauroczenia: galerii sztuki współczesnej Hauser & Wirth. Pierwszą wystawę w dawnym szpitalu otwarto w 2021 r. – Nie mamy stałej kolekcji, prezentujemy wystawy czasowe wybitnych twórców z całego świata – ciągnie Lluna. Adjoa Armah wypełniła 12 szklanych baniek piaskiem z minorkańskich plaż: złocistym, rdzawym, popielatym, srebrzystoszarym. Sara Ouhaddou w blokach marsylskiego mydła zatopiła fragmenty ceramiki wykonanej technikami z Al-Andalus – niczym odłamki zapomnianej przeszłości Europy czekające na odkrywców. Przez duże okna w białych ścianach widać poskręcane drzewa oliwne, oleandry, skrzącą się taflę – fragmenty pejzażu obramowane we framugach niczym obrazy. – Architektom zależało, by związać sztukę z miejscem – potwierdza Lluna. Wychodzę do ogrodu, mijam rzeźbę Eduarda Chillidy Elegia dla pustki VI i pachnące słodyczą drzewo figowe, potem stoliki restauracji w cieniu oliwek. Ścieżka wokół wysepki – można ją obejść w kwadrans – wije się pośród skałek, ziół, szorstkich krzewinek. W górze krzyczą mewy, spod nóg czmychają jaszczurki. A z lazuru zatoki sterczą wysepki, cyple, przylądki – labirynt wody i lądu, o który walczyły wszystkie potęgi Morza Śródziemnego. 219 potraw z nutą historii – Minorką władali Kartagińczycy i Rzymianie, Bizantyjczycy i Arabowie, Anglicy i Francuzi. Kim więc jesteśmy? Nie łamiemy sobie głowy, tylko czerpiemy od każdego, co najlepsze –Antoni Aguiló uśmiecha się przekornie i bierze kęs bakłażana z serem, pomidorami i koprem morskim. Bakłażan to dar Maghrebu, pomidor – Ameryki, koper i ser to autochtoni. Pierwszy rośnie na klifach, drugi wyrabia się na wyspie od co najmniej 2,5 tys. lat – tyle liczy sobie znalezione przez archeologów naczynie z resztkami kazeiny. Albergínies plenes to jedno z popisowych dań Pau Sintesa – młodego, ale już nagradzanego szefa kuchni. Przygotował dla nas potrawy bazujące na przepisach swego krajana sprzed 300 lat. – Fra Roger był kucharzem kilku minorkańskich klasztorów i autorem książki Art de la cuina z lat 30. XVIII w. – opowiada Antoni, współzałożyciel stowarzyszenia, które promuje dziedzictwo kulinarne Minorki. Odnaleziona przypadkiem księga zawiera przepisy na 219 potraw. We współczesnych wersjach kilku z nich Pau zawarł po szczypcie historii wyspy. W kulkach z sera z ciecierzycą – nutę czasów, gdy na Minorkę zawijały statki z Grecji czy Włoch. – Zaopatrywały się przed rejsem na Atlantyk, dlatego uprawiano tu sporo zbóż i strączków – opowiada Antoni. W kremie czekoladowym z cytryną – echa mody na przysmak z Nowego Świata. – Fra Roger podaje przepis na langustę w czekoladzie, łączy ją też z pomidorami. Jej słodko-gorzki smak świetnie równoważy kwasowość, jak w tym deserze – przekonuje Antoni, oblizując łyżeczkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/GettyImages-1408753920-55b8cea.jpg" width="1941" height="1545" alt="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" title="Katedra Santa Maria de Menorca w mieście Ciutadella, oryginalny budynek z 1362 r. z neoklasycystyczną fasadą z 1813 r. fot: Getty Images / Mario Marco" /> W Art de la cuina nie znajdziemy za to najważniejszego wkładu Minorkanów w gastronomię. – Fra Roger pisał dla kucharzy, nie musiał im tłumaczyć oczywistości – tak Pau wyjaśnia zagadkowe pominięcie przepisu. O jego sławę zadbali Francuzi. W 1756 r. na krótko odbili Minorkę Anglikom. Zwycięski książę Richelieu wydał w Maó bankiet i zachwycił się podanym sosem. – Zachował się list, w którym prosił o przesłanie do Paryża przepisu na salsa mahonesa – twierdzi Antoni. Zaskakująco prostego: jajko, oliwa, odrobina soli. Tyle wystarczy, by przyrządzić… majonez. To właśnie stolicy Minorki zawdzięcza swą nazwę. Pinii szum, ptaków śpiew Fornells także figurowało na kulinarnej mapie wyspy. W zatoce wcinającej się w północne wybrzeże pozyskiwano sól. Dziś z morza czerpie się tu radość. W marinie cumują jachty i kajaki. To znakomite narzędzie do eksplorowania okolicy. Rdzawe klify są tu wyższe i dziksze niż na południu, często dostępne wyłącznie od strony wody. Z miasteczka Fornells wiosłujemy przez szeroką na kilkaset metrów zatokę. Kołyszą nas fale z otwartego morza – długie i łagodne, ale budzące respekt. Spokojną przystań znajdujemy w bezimiennej zatoczce. Nie ma tu plaży; cumujemy do skał i dajemy nura. Migoczą ukwiały i gąbki, ryby czmychają ku kępom morskich traw. – Posydonia to podstawa ekosystemu – wyjaśnia Isabel, gdy gramolimy się z powrotem na kajaki. – Zapewnia schronienie młodym rybom i innym organizmom. Znakomicie pochłania też dwutlenek węgla. Cały ten fragment wybrzeża to morski rezerwat. Nad łanami posydonii pływamy też w sąsiedniej zatoczce S’Arenalet. Jest szersza, ma piaszczyste dno i białą plażę oprawioną w zieleń makii. Siadamy na skałce i mrużymy oczy, wdychamy ziołowo-słoną bryzę. – Mało brakowało, a wyglądałoby to inaczej – mówi Isabel. – W latach 70. chciano wybudować drogę wokół wyspy. Miała prowadzić do plaż, umożliwić inwestycje. Ale wiedzieliśmy już, jak to wygląda na Majorce: że betonuje się plaże, niszczy krajobraz i spokój. Ekolodzy organizowali pikiety, przekonywali, że można pójść inną drogą. Wkrótce umarł Franco, nastała demokracja, władzę przekazano regionom. I postanowiliśmy, że nie chcemy takiej przyszłości – ciągnie Isabel. Projekty szosy i hoteli schowano do szuflady. A całą Minorkę ogłoszono rezerwatem biosfery UNESCO. Patrzę wokół. Dzika plaża, turkus, szum pinii i fal. Esencja śródziemnomorskości – prosta jak przepis na majonez i niezwykła jak legenda o stołach olbrzymów. Jak to dobrze, że najnowszy rozdział opowieści o wyspie Minorkanie napisali po swojemu.
Co naturalnie uruchamia hormony szczęścia? Rola dopaminy, serotoniny, oksytocyny i endorfin
Wydzielanie hormonów szczęścia – dopaminy, serotoniny, endorfin i oksytocyny – jest ściśle powiązane z konkretnymi wyborami dotyczącymi stylu życia, aktywności fizycznej i diety. Oto, co uruchamia każdy z nich.
Spis treści: Czym są hormony szczęścia Dopamina – motor nagrody i motywacji Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Ludzie uruchamiają wydzielanie hormonów szczęścia, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy – sportowcy goniący za ulotnym „euforycznym hajem biegacza”, osoby śmiejące się do łez z internetowych memów czy pary budujące więź i bliskość w sypialni. Coraz więcej badań sugeruje, że takie powszechne zachowania mogą mieć znacznie silniejszy wpływ biologiczny, niż dotąd sądzono. Co więcej, najnowsze analizy pokazują, że bezpośrednie interakcje społeczne w świecie rzeczywistym wywołują silniejsze reakcje hormonalne niż kontakty cyfrowe. Jednocześnie nie każda aktywność w świecie rzeczywistym wiąże się z korzystnymi reakcjami chemicznymi, a niektóre zachowania mogą w dłuższej perspektywie przynosić więcej szkody niż pożytku. Co więcej, wydzielanie tych substancji nie zawsze przebiega naturalnie – u części osób uwarunkowania genetyczne lub inne czynniki mogą zaburzać ich produkcję lub metabolizm. W takich przypadkach leczenie farmakologiczne bywa nie tylko pomocne, ale wręcz niezbędne. Dla większości ludzi jednak zrozumienie, co naturalnie uruchamia „hormony szczęścia”, może być bardzo wartościowe. Oto, co działa – i dlaczego – gdy chcemy wspierać ich wydzielanie w naturalny sposób. Czym są hormony szczęścia? Mózg reaguje na różne bodźce, wytwarzając chemiczne przekaźniki zwane neuroprzekaźnikami lub hormonami. Podróżują one po całym organizmie, wyzwalając konkretne funkcje lub uczucia. Jedna grupa hormonów – dopamina, serotonina, endorfiny i oksytocyna – zyskała miano „hormonów szczęścia”, ponieważ każdy z nich jest zazwyczaj powiązany z konkretnym stylem życia, aktywnością fizyczną oraz wyborami żywieniowymi. Choć związki te często działają indywidualnie, nowe badania sugerują, że wchodzą one ze sobą w znacznie bliższe interakcje, niż wcześniej sądzono – co oznacza, że dobrostan emocjonalny zależy od równowagi, a nie tylko od stymulowania jednego z nich. To, kiedy i jak dużo tych hormonów zostanie uwolnionych, jest kształtowane częściowo przez indywidualne, bazowe skojarzenia z konkretnym jedzeniem lub czynnością. Na przykład Anna Lembke, lekarka i profesor psychiatrii w Stanford University School of Medicine, przyznaje, że kocha czekoladę, więc nawet sama myśl o jej zjedzeniu sprawia, że jej mózg uwalnia dawkę dopaminy, wywołując uczucie przyjemności. – To naturalnie tworzy motywację lub pragnienie, by podjąć wysiłek potrzebny do jej zdobycia – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Innymi słowy, dopamina nie tylko nagradza – ona napędza działanie. Jednak związki chemiczne takie jak dopamina nie są zaprojektowane, by towarzyszyć nam bez przerwy; muszą się „wyłączyć”, aby móc zadziałać ponownie, gdy nadarzy się kolejna okazja. – Gdyby dopamina u lwa była stale aktywna, goniłby on za wszystkim i nie miałby energii, by zwyciężyć, gdyby dostrzegł naprawdę obiecującą zdobycz – tłumaczy Loretta Graziano Breuning, emerytowana profesor na California State University, East Bay i autorka książki „Nawyki szczęśliwego mózgu”. Dopamina – motor nagrody i motywacji Choć wciąż trwa dyskusja, na ile dopamina wzmacnia wyuczone zachowania, a na ile motywuje do podejmowania nowych działań, jedno jest pewne: ten neuroprzekaźnik odgrywa kluczową rolę w układzie nagrody mózgu. Dopamina powstaje w dwóch sąsiadujących obszarach śródmózgowia – polu brzusznym nakrywki (VTA) oraz istocie czarnej (substantia nigra). Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest działanie jako system nagrody, który pomaga nam uczyć się, co jest dla nas korzystne i warte powtarzania. Zaspokajanie zachcianek żywieniowych, takich jak sięganie po czekoladę, czy angażowanie się w czynności dbające o dobrostan, jak bieganie czy gorąca kąpiel, może wywoływać wyrzut dopaminy. To z kolei generuje uczucie przyjemności i wzmacnia chęć powtarzania tych zachowań w przyszłości. Choć niektóre substancje, takie jak narkotyki czy alkohol, mogą wywoływać gwałtowny wyrzut dopaminy i chwilowe uczucie euforii, wielokrotne stosowanie tych substancji prowadzi do nieprawidłowo niskiego poziomu transmisji dopaminowej. – Powstaje wtedy stan niedoboru dopaminy, który przypomina depresję kliniczną – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Dlatego, jak podkreśla, lepiej stymulować wydzielanie dopaminy w sposób naturalny – poprzez działania wymagające wysiłku, takie jak aktywność fizyczna. – Wówczas poziom dopaminy rośnie stopniowo w trakcie aktywności i utrzymuje się po jej zakończeniu – dodaje. Jest to szczególnie istotne, ponieważ coraz więcej dowodów wskazuje, że dopamina wiąże się nie tylko z nagrodą, ale także z wysiłkiem. Zadania wymagające większego zaangażowania – jak intensywny trening czy ukończenie trudnego projektu – mogą wywoływać silniejszą reakcję nagrody niż te łatwiejsze. Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Serotonina bywa nazywana „naturalnym poprawiaczem nastroju”, ponieważ jej niski poziom wiąże się z depresją. To właśnie dlatego niektóre leki przeciwdepresyjne działają poprzez zwiększanie poziomu serotoniny w mózgu. Badania pokazują, że serotonina wpływa także na pamięć, poprawia tempo uczenia się i sprzyja relaksacji. Nowsze analizy wskazują, że pomaga ona również regulować impulsywne dążenie do nagrody, wspierając cierpliwość i myślenie długoterminowe – działa więc jako przeciwwaga dla zachowań napędzanych dopaminą. Choć niewielkie ilości serotoniny powstają w pniu mózgu, to – jak podkreśla dr Emeran Mayer z University of California w Los Angeles – większość produkowana jest w jelitach, przez wyspecjalizowane komórki. Jej wydzielanie mogą wspierać m.in. ekspozycja na światło słoneczne, aktywność fizyczna czy medytacja. Pomaga także rozwijanie samodzielności i dbanie o własne potrzeby. – Gdy ufasz swojej zdolności do radzenia sobie, twój mózg „nagrodzi” cię serotoniną – mówi prof. Loretta Graziano Breuning. Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Jeśli kiedykolwiek przetrwałeś ból podczas intensywnego wysiłku – na przykład sprintu pod górę – możesz podziękować za to endorfinom. Sama nazwa nawiązuje do morfiny, a jak wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning, endorfiny to naturalne środki przeciwbólowe organizmu. Ten neuroprzekaźnik jest syntetyzowany i magazynowany w przysadce mózgowej, znajdującej się u podstawy mózgu, za nasadą nosa. Oprócz tłumienia bólu badania pokazują, że endorfiny pomagają także redukować stres i poprawiać nastrój. Ich wydzielanie może być pobudzane przez aktywność fizyczną, ale także przez kontakt z kulturą – np. muzykę, filmy – oraz przez śmiech. – Śmiech aktywuje głębokie mięśnie, które rzadko pracują, co wywołuje niewielki wyrzut endorfin – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Badanie z 2026 roku wykazało, że również dotyk i więzi społeczne mogą zwiększać poziom niektórych endorfin, pomagając łagodzić ból, poprawiać nastrój i wzmacniać relacje emocjonalne. Choć endorfiny często łączy się z tzw. euforią biegacza, badania z Johns Hopkins University School of Medicine sugerują, że uczucie to częściej wynika z działania innych substancji biochemicznych, takich jak endokannabinoidy, które również są naturalnie produkowane w organizmie. Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niegdyś nazywana „hormonem miłości”, dziś uznawana za znacznie bardziej złożoną, oksytocyna jest produkowana w podwzgórzu, a następnie uwalniana do krwi przez przysadkę mózgową. Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest wspieranie porodu, okresu poporodowego i laktacji u matek. Jednocześnie oksytocyna odgrywa kluczową rolę w budowaniu relacji społecznych, wzmacniając interakcje i motywując do tworzenia głębszych więzi. W tym sensie działa u ludzi podobnie jak u zwierząt, wspierając zachowania społeczne i opiekuńcze. – Kiedy zwierzę staje się zbyt odizolowane, drapieżnik może je wyeliminować w mgnieniu oka – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Z tego powodu, jak twierdzi, izolacja w naturalny sposób wyzwala negatywne emocje. Z kolei oksytocyna uruchamia przyjemne odczucia, gdy wracamy do bezpieczeństwa relacji społecznych. Jak dodaje Kent Berridge, profesor psychologii i neuronauki z University of Michigan, działanie tego hormonu nie zawsze ma wyłącznie pozytywny charakter. Oksytocyna może także wzmacniać zazdrość, a więc potęgować zarówno pozytywne, jak i negatywne emocje społeczne. Najprostszymi sposobami na jej naturalne uwalnianie są kontakt fizyczny – trzymanie się za ręce, przytulanie czy bliskość seksualna. Wzrost poziomu oksytocyny mogą wywoływać również rozmowy, pomaganie innym oraz kontakt ze zwierzętami. Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Niezależnie od tego, co wywołuje ich wydzielanie, prof. Loretta Graziano Breuning podkreśla, że każdy z tych neuroprzekaźników jest zaprojektowany tak, by działać krótkotrwale. – Są uwalniane w krótkich impulsach, a gdy zostaną zmetabolizowane, uczucie przyjemności znika – wyjaśnia. Jak dodaje dr Emeran Mayer, efekt działania endorfin i dopaminy jest zwykle krótszy, podczas gdy wzrost poziomu serotoniny i oksytocyny utrzymuje się dłużej. Niezależnie jednak od czasu trwania tego „naturalnego haju”, organizm ostatecznie wraca do poziomu wyjściowego, dopóki ponownie nie pojawi się bodziec lub motywacja. Właśnie dlatego – jak zauważa prof. Loretta Graziano Breuning – aby znów poczuć efekt, musimy ponownie podjąć działanie. Źródło: National Geographic
Opublikowano ranking najszczęśliwszych krajów świata. Polska wyprzedziła Francję, Hiszpanię i Włochy
W którym kraju żyją najszczęśliwsi ludzie na świecie? Odpowiedź przynosi najnowsze zestawienie, które co roku przyciąga uwagę zarówno ekspertów, jak i opinii publicznej. Na czele ponownie znalazły się państwa nordyckie, od lat uznawane za wzór wysokiej jakości życia. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na końcu rankingu, gdzie dominują kraje dotknięte konfliktami, kryzysami i niestabilnością.
Poczucie szczęścia trudno zmierzyć w prosty sposób, jednak od lat podejmowane są próby jego ujęcia w danych i porównaniach międzynarodowych. Jednym z najważniejszych jest publikowany co roku Światowy Raport Szczęścia, ogłaszany w okolicach 20 marca, czyli Międzynarodowego Dnia Szczęścia ustanowionego przez Organizację Narodów Zjednoczonych. Ranking ten powstaje na podstawie badań prowadzonych wśród mieszkańców 146 państw i opiera się na analizie kilkuletnich danych dotyczących jakości życia, dobrostanu i subiektywnego poczucia zadowolenia. Za opracowanie raportu odpowiadają m.in. naukowcy związani z Uniwersytetem Oksfordzkim we współpracy z instytutem Gallupa, który przeprowadza globalne badania ankietowe wśród osób powyżej 15. roku życia. Wyniki pozwalają nie tylko wskazać liderów zestawienia, lecz także obserwować zmiany zachodzące w poszczególnych krajach. Które państwa tym razem znalazły się w czołówce, a które odnotowały największe przesunięcia w tegorocznej edycji? Najszczęśliwsze kraje świata 2026. Kto w czołówce, kto na końcu? Najwyższe miejsca w tegorocznym zestawieniu po raz kolejny zajmują państwa Europy Północnej, które od lat dominują w rankingach jakości życia i dobrostanu. Na pierwszym miejscu znalazła się Finlandia, utrzymując pozycję lidera już dziewiąty rok z rzędu i osiągając średni wynik 7,8 na 10. Tuż za nią uplasowały się Islandia oraz Dania, które od lat należą do ścisłej światowej czołówki. Kolejne miejsca zajęły Kostaryka, Szwecja i Norwegia, a pierwszą dziesiątkę uzupełniły Holandia, Izrael, Luksemburg oraz Szwajcaria. Wyróżnia się zwłaszcza Kostaryka, która awansowała na czwarte miejsce i osiągnęła najlepszy wynik w historii dla państw Ameryki Łacińskiej, wyprzedzając wiele znacznie bogatszych gospodarek. Układ czołówki nie jest przypadkowy i wynika bezpośrednio z metodologii badania. Ranking powstaje bowiem na podstawie analizy takich czynników jak wsparcie społeczne, dochód na mieszkańca, długość zdrowego życia, poczucie wolności, hojność czy poziom zaufania do instytucji publicznych. To właśnie kombinacja tych elementów sprawia, że na najwyższych pozycjach utrzymują się państwa stabilne, o wysokim poziomie życia i rozbudowanych systemach wsparcia społecznego. Z kolei tam, gdzie warunki te nie są spełnione, poziom deklarowanego dobrostanu wyraźnie spada. Tym samym na końcu zestawienia ponownie znalazł się Afganistan, gdzie wieloletnia niestabilność polityczna, konflikty oraz ograniczenia praw obywatelskich przekładają się na bardzo niski wynik – w ostatnich latach spadł on do około 1,4. Tuż nad nim plasują się Sierra Leone oraz Malawi, co wyraźnie pokazuje, jak silnie sytuacja społeczna i polityczna wpływa na codzienne doświadczenia mieszkańców i ich poczucie szczęścia. World Happiness Report 2026: awans Polski w zestawieniu W najnowszym Światowym Raporcie Szczęścia Polska zajęła 24. miejsce na świecie w ujęciu opartym na średniej z trzech lat, co oznacza awans w porównaniu z poprzednimi edycjami – jeszcze w 2025 roku była na 26. pozycji, a rok wcześniej zajmowała dopiero 35. miejsce. Jeszcze lepiej kraj wypada w zestawieniu rocznym za 2025 rok, gdzie uplasował się na 18. miejscu, potwierdzając stopniową poprawę wyników. Polska pozostaje jednocześnie najwyżej ocenianym państwem Europy Środkowo-Wschodniej, wyprzedzając m.in. Czechy, Słowenię czy Słowację. Co istotne, w tegorocznym zestawieniu znalazła się także przed kilkoma dużymi krajami Europy Zachodniej – Francja zajęła bowiem 33. miejsce, Hiszpania – 38., Włochy – 40., a Portugalia dopiero 60. pozycję. To pokazuje, że poziom dobrostanu w Polsce na tle Europy wypada coraz bardziej konkurencyjnie. Na tle innych państw Polska wyróżnia się stosunkowo niskimi nierównościami w odczuwanym poziomie szczęścia – w tej kategorii zajmuje trzecie miejsce na świecie, co oznacza, że różnice w deklarowanej satysfakcji z życia między mieszkańcami są relatywnie niewielkie. Dobrze wypada również pod względem ograniczonego poziomu negatywnych emocji (4. miejsce globalnie), co może wskazywać na stabilność codziennego funkcjonowania i poczucia bezpieczeństwa społecznego. W kategorii PKB per capita Polska plasuje się na 29. pozycji, co pokazuje, że poziom dobrostanu nie wynika wyłącznie z dochodu, ale także z czynników społecznych i instytucjonalnych. Jednocześnie raport wskazuje na wyraźne słabości – szczególnie w obszarze hojności i działań na rzecz innych. Polska zajmuje dopiero 119. miejsce pod względem dobroczynności, a jeszcze niżej plasuje się w przypadku wolontariatu (136. miejsce) oraz deklarowanej pomocy nieznajomym, gdzie znajduje się na ostatniej pozycji. Co istotne, właśnie w tej kategorii tak niski wynik utrzymuje się od 2022 roku – czyli od momentu rosyjskiej inwazji na Ukrainę, kiedy miliony uchodźców trafiły do Polski i otrzymały szerokie wsparcie ze strony gospodarstw domowych, wolontariuszy i władz lokalnych. Zestawienie tych danych pokazuje wyraźną rozbieżność między deklaracjami ankietowanych a skalą rzeczywistej pomocy. Dla porównania, w tej samej kategorii Rosja zajmuje 30. miejsce, co dodatkowo podkreśla, jak niejednoznaczne mogą być wyniki tego typu badań. Najszczęśliwsze kraje na świecie w 2026 roku: Finlandia Islandia Dania Kostaryka Szwecja Norwegia Holandia Izrael Luksemburg Szwajcaria Nowa Zelandia Meksyk Irlandia Belgia Australia Kosowo Niemcy Słowenia Austria Czechy Emiraty Arabskie Arabia Saudyjska Stany Zjednoczone Polska Kanada Źródła: World Happiness Report, AFAR, Visual Capitalist Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Co przynosi szczęście po 50-tce? Wcale nie kolejne małżeństwo
Czy motyle w brzuchu są zarezerwowane wyłącznie dla młodzieży? Zupełnie nie! Nowe badanie wskazuje, że osoby po 50. roku życia, które wchodzą w nowy związek i przypieczętowują go wspólnym zamieszkaniem – a nie małżeństwem – znacząco zwiększają swoją satysfakcję z życia. Przeanalizowano również, czy sformalizowanie związku cokolwiek zmienia.
Małżeństwa się rozpadają, a ludzie po 50-tce coraz częściej wchodzą w nowe związki. Badania psychologów z Uniwersytetu Wiedeńskiego rzucają jednak nowe światło na temat szczęścia w dojrzałym wieku – analizując dane 2840 osób w wieku od 50 do 95 lat odkryli, że największy wzrost satysfakcji z życia przynosi wspólne zamieszkanie z nowym partnerem. Ślub nie ma tutaj nic do rzeczy. Nowy związek po 50-tce – dlaczego przeprowadzka zwiększa szczęście? Uczestnicy badania, którzy zdecydowali się na wspólne zamieszkanie z nową osobą, odnotowali wyraźny wzrost satysfakcji życiowej – wbrew stereotypom, że „starego psa nie da się nauczyć nowych sztuczek”. Efekt ten utrzymywał się niezależnie od statusu prawnego związku. Kluczowe było poczucie dzielenia codzienności, wspólnego spędzania czasu oraz wzajemnego wsparcia, które jest szczególnie cenne zwłaszcza w późniejszych latach życia. Formalizacja związku? A komu to potrzebne? Zaskakującym wnioskiem płynącym z tych analiz jest fakt, że samo zawarcie małżeństwa nie podnosi już znacząco poziomu dobrostanu, jeśli para wcześniej mieszkała razem. „Bonus” szczęścia uzyskiwany jest już na etapie wspólnego zamieszkania. To sugeruje, że to codzienność, a nie formalizacja relacji, odpowiada za poczucie spełnienia w nowym związku Przeprowadzka staje się symbolem gotowości do zmian, elastyczności i chęci budowania nowego rozdziału życia. Brak różnic między kobietami a mężczyznami w przeżywaniu szczęścia Wbrew wcześniejszym założeniom badaczy, pozytywne efekty wspólnego zamieszkania po 50-tce dotyczą w równym stopniu zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Wyniki badań nie potwierdziły, by którakolwiek z płci czerpała więcej korzyści z nowego związku w późniejszym wieku. Warto jednak pamiętać, że mężczyźni często zgłaszali mniejsze wsparcie społeczne od przyjaciół i rodziny. Sama decyzja o przeprowadzce i wspólnym zamieszkaniu przynosiła jednak równie korzystne efekty w przypadku obu płci. Jak seniorzy radzą sobie z rozstaniami? Emocjonalna odporność i satysfakcja z życia Wbrew stereotypom, rozstania w dojrzałym wieku nie powodują u większości osób gwałtownego spadku satysfakcji z życia. Badania przeprowadzone przez zespół Uniwersytetu Wiedeńskiego pokazują, że osoby po 50-tce bardziej niż osoby młode wykazują wysoką odporność emocjonalną i są w stanie skutecznie radzić sobie z trudnymi przeżyciami. Wyjaśniane jest to bogactwem doświadczeń życiowych, większą świadomością własnych potrzeb oraz umiejętnością korzystania z zasobów społecznych i wsparcia rodziny oraz przyjaciół. Zmiany społeczne pomagają seniorom W krajach, gdzie normy społeczne dopuszczają nieformalne związki oraz promują niezależność seniorów, wspólne zamieszkanie bez ślubu nie jest stygmatyzowane i przynosi równie dużo satysfakcji co formalny związek. W krajach o silniejszych tradycjach małżeńskich (Polska powoli przestaje nim być) „bonus” ślubny może być wciąż obecny, lecz trend jest jasny: przeprowadzka i budowanie nowego życia to klucz do szczęścia w dojrzałym wieku zarówno po rozwodach, jak i w przypadkach, gdy osoby starsze wcześniej nie miały partnera. Źródła: International Journal of Behavioral Development, Psychology Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Proste życie zdrowsze od konsumpcjonizmu? Pojawiły się na to dowody
Konsumpcjonizm wylewa nam się z ekranów: widzimy go na ekranach smartfonów, telewizorów czy bilbordów. Zdaje się, że jest on przepisem na szczęście. Badania dowodzą jednak, że to proste życie może być odpowiedzią na dobre samopoczucie.
Badacze z Wydziału Marketingu Uniwersytetu Otago – Ōtākou Whakaihu Waka – podjęli próbę zrozumienia związku pomiędzy konsumpcjonizmem a poczuciem szczęścia. Nowozelandczycy sprawdzali, czy pogląd utożsamiający szczęście z bogactwem jest prawdziwy i faktycznie wpływa na dobrostan człowieka. Pieniądze a szczęście: badacze to sprawdzili W trakcie eksperymentu przeanalizowano dane reprezentatywnej grupy 1000 Nowozelandczyków, w której 51% stanowili mężczyźni, a 49% kobiety. Co ważne, mediana wieku badanych wynosiła 45 lat, a mediana dochodów 50 000 dolarów nowozelandzkich (ok. 110 000 złotych). Odkryto, że „proste”, nienastawione na konsumpcję życie prowadzi do wyżeszego poziomu szczęścia. Czy przyczyną było jednak faktyczne zmniejszenie dochodów? Co naprawdę przynosi dobrostan? Okazało się, że prostsze życie daje więcej okazji do zacieśniania więzi społecznych, kontaktów z bliskimi oraz realizowania swoich wartości. A to właśnie te elementy przekładały się na wyższy poziom dobrostanu. Badacze twierdzą, że kultura konsumpcyjna jest silnie zakorzeniona w naszej rzeczywistości. Zwykle kojarzona jest ze szczęściem poprzez związek z wysokim poziomem dochodów i możliwością gromadzenia dóbr materialnych. Realne dane nie potwierdzają, że gromadzenie dóbr faktycznie uszczęśliwia. – Eksperymenty jasno pokazują, że materialistyczne podejście do życia […] nie prowadzi do wzrostu szczęścia i dobrostanu – mówi prof. Leah Watkins, współautorka badania. Proste życie = więcej szczęścia? Warto jednak zaznaczyć, że naukowcy nie zachęcają do całkowitego porzucenia konsumpcjonizmu. Ich badania wskazują, że równowaga między potrzebami emocjonalnymi a materialnymi może być kluczem do długofalowego szczęścia. Ta zwykle kojarzona jest zaś z „prostszym” stylem życia. Ludzie, dla których „wystarczająco” było ważniejsze niż „nadmiar”, czują się spełnieni i zdrowi. To przekłada się na relacje z innymi i długość życia. Galopujący konsumpcjonizm Choć część osób stawia na umiar, światowa konsumpcja rośnie w zastraszającym tempie. Między 2000 do 2019 rokiem zużycie materiałów wzrosło o 66%, a od lat 70. aż się potroiło. Obecnie wynosi 95,1 mld ton rocznie. Efektem jest nie tylko zmniejszone poczucie szczęścia ludzi – przynajmniej nie bezpośrednio. Podatkiem za nadmierny konsumpcjonizm jest także degradacja środowiska, globalne ocieplenie czy kryzysy zdrowotne i finansowe. Źródło: SageJournals Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nie warto dążyć do szczęścia. Powód? To może popsuć nam humor
Dążenie do szczęścia jako nadrzędnego celu nie tylko nie poprawia dobrostanu, ale może prowadzić do przeciwnych rezultatów. Psychologowie wskazują, jak warto traktować szczęście.
Spis treści: Czy warto gonić za szczęściem? Tak się u(nie)szczęśliwiamy Szczęście jako efekt, nie cel Ludzie od zawsze chcieli być szczęśliwi. Oczywiście na przestrzeni tysiącleci definicja szczęścia czy po prostu dobrobytu znacząco się zmieniła. Nasze podstawowe potrzeby są takie same, zgodnie m.in. z piramidą Maslowa. Jednak im więcej oferuje świat, tym bardziej rośnie nasz apetyt na życie – szczęśliwe życie, ma się rozumieć. Doszło nawet do tego, że szczęście jest w pewnym sensie traktowane jako luksus, a wręcz coś, co ma formę i można to posiąść. Wystarczy przez kilka minut poprzeglądać media społecznościowe. Nie brakuje tam poradników, warsztatów i kursów, które obiecują nam drogę do trwałego szczęścia. Ocenę wiarygodności takich kursów zostawiam innym. Warto jednak spojrzeć na samo zjawisko poszukiwania szczęścia przez pryzmat ostatnich badań naukowych. Okazuje się bowiem, że nadmierne skupianie się na osiąganiu szczęścia może przynosić przeciwne skutki. Czy warto gonić za szczęściem? Badanie opublikowane na łamach czasopisma „Psychological Science” wyjaśnia złożony związek między dążeniem do szczęścia a faktycznym dobrostanem psychicznym. Psycholożka Kuan-Ju Huang przeanalizowała dane ponad 8 tysięcy dorosłych osób z Holandii. Sprawdzała, czy konsekwentne traktowanie szczęścia jako priorytetu faktycznie przekłada się na poprawę samopoczucia i satysfakcji z życia. W ramach opisywanego badania psycholożka obserwowała zmiany w podejściu do szczęścia u ludzi na przestrzeni lat 2019–2023. W odróżnieniu od wcześniejszych projektów naukowych to badanie miało charakter longitudinalny (podłużny). Każdego roku uczestnicy oceniali, jak bardzo przywiązują wagę do szczęścia, oraz poziom swojego zadowolenia z życia i intensywność doświadczanych emocji – zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Tak się u(nie)szczęśliwiamy Wyniki mogą zaskoczyć. Nacisk na osiąganie szczęścia w dłuższej perspektywie nie poprawił poziomu zadowolenia z życia. Co więcej, skupienie się na szczęściu przyniosło wzrost zarówno pozytywnych, jak i negatywnych emocji. Można to tłumaczyć w ten sposób, że skupienie się na szczęściu wyostrza wrażliwość na wszelakie emocje. Zdaniem Huang, wzrost negatywnych emocji może wynikać z presji, jaką wywiera na nas obsesja na punkcie szczęścia. Jeśli szczęście staje się głównym celem, każde odstępstwo od tego ideału może wywoływać nie tylko chwilowe rozczarowanie, ale też narastające poczucie niepewności i frustracji. Dążenie do szczęścia staje się wtedy pogonią, w której każdy brak natychmiastowej radości wydaje się porażką. Ta presja może zwiększać poziom stresu, co w konsekwencji wpływa negatywnie na nasz dobrostan psychiczny. Co więcej, ludzie często nie mają klarownej wizji, jak rzeczywiście zwiększyć swoje szczęście. Popularne hasła w stylu „myśl pozytywnie” czy „rób to, co kochasz” są zbyt ogólnikowe, by przekładały się na konkretne działania. Zamiast rzeczywistego wzrostu dobrostanu, możemy czuć się zagubieni i sfrustrowani, nie wiedząc, jak skutecznie podążać za swoimi pragnieniami. Szczęście jako efekt, nie cel Z perspektywy psychologii pozytywnej, szczęście nie powinno być traktowane jako nadrzędny cel, lecz jako rezultat działań, które autentycznie nas angażują i sprawiają nam przyjemność. Badania sugerują, że osoby, które odnajdują szczęście jako efekt uboczny realizacji swoich pasji i wartości, często osiągają wyższy poziom satysfakcji z życia niż ci, którzy traktują szczęście jako ostateczny cel. Kluczem do szczęścia jest zatem zaangażowanie w działania, które mają dla nas sens i wartość. Kierując swoje wysiłki na konkretne, dające spełnienie aktywności, osiągamy nie tylko większe poczucie szczęścia, ale też wypracowujemy trwałe strategie budowania lepszego życia. A co, jeśli aktywności, które aktualnie podejmujemy, nie przyczyniają się do naszego szczęścia? Być może nadszedł czas, by zastanowić się nad ich rolą w naszym życiu. Źródło: „Psychological Science”. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Pieniądze nie dają ci szczęścia? Przestań je wydawać tylko na własne potrzeby – radzą naukowcy
Ludzie są przekonani, że gdy wydadzą pieniądze na siebie, to ich szczęście utrzyma się wiecznie. Tymczasem z badań wynika, że lepiej jest się dzielić – mówi prof. Agata Gąsiorowska z Uniwersytetu SWPS.
Spis treści: Na co wydawać pieniądze? Dlaczego warto oszczędzać? Oszczędzaj i bądź hojny Katarzyna Sroczyńska: Jonathan Haidt w „Hipotezach szczęścia” pisze, że nie jest prawdą, że pieniądze szczęścia nie dają. Trzeba tylko wiedzieć, na co je wydawać. prof. Agata Gąsiorowska: Jest nawet artykuł Elizabeth Dunn i współpracowników o tym, że jeśli pieniądze nie dają ci szczęścia, to prawdopodobnie nie wydajesz ich w odpowiedni sposób! Na co wydawać pieniądze? I to jest właśnie artykuł o dzieleniu się? Nie tylko. Jest w nim mowa o różnych sposobach wydawania pieniędzy, które mają pozytywnie wpływać na poczucie szczęścia. W tym o kupowaniu doświadczeń, a nie przedmiotów, dzieleniu się z innymi, kupowaniu wielu małych przyjemności zamiast jednej dużej itd. Ale myślę, że to jest sedno: jeżeli pieniądze nie dają ci szczęścia, to znaczy, że nie robisz z nimi tego, co powinieneś. Nie wydajesz ich we właściwy sposób. Pieniądze mogą dać szczęście w pewnych aspektach, ale trzeba nimi odpowiednio zarządzać. Same w sobie nie są ani dobre, ani złe. Ważne jest to, dlaczego chcemy je mieć i co z nimi potem robimy. Wiąże się z tym oczywiście nasze przekonanie o tym, co pieniądze są w stanie zmienić w otaczającej nas rzeczywistości. Chciałabym też podkreślić, że w eksperymentach badamy raczej krótkoterminowe efekty działania pieniędzy. I zauważ, że one są zwykle pozytywne. Jestem przekonana, że długoterminowe efekty będą się utrzymywać tylko w kontekstach prospołecznych. Natomiast w sytuacjach, w których kontakt z pieniędzmi obniża lęk przed śmiercią czy podnosi samoocenę, efekty są tylko krótkoterminowe. I ta krótkoterminowość jest niedoceniana. Ludzie są przekonani, że będzie dokładnie odwrotnie. Że gdy się podzielą, to będą szczęśliwi tylko przez chwilę, a gdy wydadzą na siebie, to nie dość, że będą szczęśliwi, to jeszcze to szczęście utrzyma się wiecznie. Takie przekonanie powoduje uruchomienie kieratu hedonistycznego. Skoro pieniądze nie dały mi dotychczas poczucia szczęścia, a wierzę, że dadzą, jeśli tylko kupię sobie coś dostatecznie fajnego albo zarobię dostatecznie dużo, to muszę jeszcze więcej zarabiać i jeszcze więcej kupować. Koncentruję się na tym, robię tylko to i w ten sposób tracę szansę na osiągnięcie szczęścia w inny sposób. Dlaczego warto oszczędzać? A czy istnieją takie zachowania finansowe, które mogą nam polepszyć funkcjonowanie na długo? Mówiłaś o tym, jak wydawać. A może lepiej oszczędzać? Z pewnej perspektywy oszczędzanie jest w repertuarze zachowań ekonomicznych przeciwieństwem wydawania. Jeśli wydaję i konsumuję, to nie oszczędzam, a jeśli oszczędzam, to powstrzymuję się od konsumpcji. Nie jest jednak tak, że efekty oszczędzania w kontekście opanowywania lęku przed śmiercią są przeciwne do efektów wydawania. Oszczędzanie to z jednej strony działanie racjonalne, które nas realnie zabezpiecza. Z drugiej strony, oszczędzając, zatrzymujemy pieniądze, które mają symboliczną moc. Przewidywaliśmy, że oszczędzanie powinno być bardziej efektywnym sposobem radzenia sobie z trwogą egzystencjalną niż wydawanie. Co więcej, jeżeli oszczędzamy, to nie tyle rezygnujemy z wydawania, ile je odraczamy, bo cały czas mamy otwarte możliwości. Jeżeli wydamy, to już nic więcej nie możemy zrobić. Wraz z Tomaszem Zaleśkiewiczem i Pelin Kesebir przeprowadziliśmy serię badań z udziałem zarówno Polaków, jak i Amerykanów, żeby mieć poczucie, że uzyskane wyniki będą bardziej uniwersalne, a nie specyficzne na przykład tylko dla kultury amerykańskiej. Oczywiście dobrze by było móc badać jeszcze bardziej zróżnicowane kultury, ale jest to trudne z wielu przyczyn, choćby tak banalnych jak językowe. W badaniach wzbudzaliśmy u uczestników lęk przed śmiercią, a potem prosiliśmy ich o deklaracje dotyczące tego, czy w sytuacji, gdyby mieli określoną sumę pieniędzy, raczej by ją wydali, czy raczej zaoszczędzili. Okazało się, że jeżeli skonfrontowaliśmy ludzi z tym, że kupowanie oznacza pozbywanie się pieniędzy, to pod wpływem myślenia o śmierci chętniej niż w grupie kontrolnej deklarowali, że będą oszczędzać. Badaliśmy także, czy myślenie o oszczędzaniu i wydawaniu faktycznie zmniejsza lęk przed śmiercią. Prosiliśmy studentów, żeby wyobrazili sobie, że wrócili do domu po wakacjach spędzonych na pracy w Anglii i przywieźli określoną sumę pieniędzy. Badani w pierwszej grupie mieli zdecydować, na co je wydadzą, i napisać, jakie będą pozytywne konsekwencje tego, że kupią właśnie te, a nie inne rzeczy. Badani w drugiej grupie musieli wyobrazić sobie, że zarobione latem pieniądze zaoszczędzą, i opisać, w jaki sposób to zrobią oraz jakie będą tego pozytywne skutki. W grupie kontrolnej – a badania prowadziliśmy w połowie marca i już wszyscy mieli serdecznie dosyć zimy – poprosiliśmy ludzi, żeby wyobrazili sobie, że w kolejnym tygodniu będzie plus 15 stopni, i opisali, jakie będą pozytywne konsekwencje zmiany pogody. Zatem we wszystkich warunkach eksperymentalnych badani pisali o czymś pozytywnym, tylko związanym z inną sytuacją – wydawania, oszczędzania i niezwiązaną z pieniędzmi. Na samym końcu wszyscy wypełniali kwestionariusz lęku przed dentystą i kwestionariusz lęku przed śmiercią. Znowu zakładaliśmy, że różnice, które zaobserwujemy, powinny być znacznie silniej widoczne w odniesieniu do lęku egzystencjalnego niż zwykłego. Oszczędzaj i bądź hojny I co się okazało? Jeśli chodzi o poziom lęku przed dentystą, to nie było praktycznie żadnych różnic. Jeśli chodzi o lęk przed śmiercią, to potwierdziliśmy nasze hipotezy. Jego poziom w grupie kontrolnej był wysoki, dużo wyższy niż poziom lęku przed dentystą. W grupie, która myślała o wydawaniu pieniędzy, poziom lęku przed śmiercią był znacznie mniejszy, ale najniższy poziom zanotowaliśmy w grupie, która myślała o oszczędzaniu. W zasadzie w tej ostatniej grupie był niedużo większy niż poziom lęku przed dentystą. Wynik ten jest dla nas pośrednim sygnałem, że oszczędzanie ma podwójną moc. Z jednej strony realnie nas zabezpiecza, ale z drugiej jest to zachowanie finansowe, dotyczące pieniędzy – a więc uruchamia ich symboliczne, emocjonalne znaczenie. Niestety, ludzie nie doceniają wartości oszczędzania – ani jako realnego zabezpieczenia, rozumianego jako poduszka finansowa, ani jego wartości psychologicznej. Może jest tak, że boją się zostać sknerami, a może boją się, że będą posądzeni o chciwość? Myślę, że to możliwe. Dodatkowo popatrz – z jednych badań wynika: oszczędzaj, to ukoisz trwogę, z drugich: dziel się pieniędzmi i bądź hojny. To jak mam się zachowywać? Być hojnym czy oszczędzać? Czy da się jednocześnie być hojnym i oszczędzać? Pewno się da. Jak nie wierzycie, popatrzcie na swoje babcie. Myślę, że ludzie do pewnego stopnia, mniej lub bardziej świadomie, czują te mechanizmy, które testujemy w badaniach, ale nie potrafią znaleźć złotego środka i miotają się między tym, czy oszczędzać, czy wydawać na siebie, czy być hojnym, i jak to w ogóle zrobić, żeby wyciągnąć z tego jak najwięcej korzyści psychologicznych dla siebie. To jest przedruk z książki autorstwa prof. Agaty Gąsiorowskiej z Uniwersytetu SWPS i Katarzyny Sroczyńskiej pt. „Pieniądze albo życie. Jak pieniądze wpływają na nasze zachowanie, emocje i relacje”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Smak Słowa. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Czy Polska to najszczęśliwszy kraj w Unii Europejskiej? Prawie! Znaleźliśmy się na podium
Polska coraz wyżej w corocznym zestawieniu Eurostatu. Gdzie w takim razie leży najszczęśliwszy kraj w Unii Europejskiej? Chętnie odwiedzamy go szczególnie zimą.
W tym artykule: Jaki jest najszczęśliwszy kraj w Unii Europejskiej? Od czego zależy zadowolenie z życia? Mieszkańcy tych państw są najszczęśliwsi Polska w World Happiness Report Gdzie w Unii Europejskiej żyje się najlepiej? W tegorocznym rankingu ogólnej satysfakcji z życia w krajach wspólnoty wynika, że Polska jest jednym z najszczęśliwszych państw. Zajęliśmy wysokie 2. miejsce na równi z Finlandią, która z kolei od lat jest uważana za najszczęśliwszy kraj na świecie. Oczywiście tytulatura jest tu zależna od rankingu. Zestawienie, w którym Polska znalazła się na podium to raport przygotowany przez Eurostat. Jaki jest najszczęśliwszy kraj w Unii Europejskiej? To, że Polska zajęła tak wysokie miejsce, może być dla wielu osób zaskoczeniem. I nie chodzi tu wcale o naszą narodową skłonność do narzekania. Obiektywnie patrząc, nie jesteśmy najbogatszym krajem Unii Europejskiej. Co ciekawe, Rumunia, w której PKB jest jeszcze niższe niż w Polsce, również znalazła się na 2. miejscu. To, zdaniem ekspertów, pokazuje, że pieniądze nie są jedynym czynnikiem satysfakcji z prowadzonego życia. Co jeszcze bierzemy pod uwagę? Analizując poszczególne grupy społeczne, w których zadowolenie było najwyższe, można wyprowadzić uproszczony wniosek, że poza wysokimi zarobkami szczęście dają też wyższe wykształcenie i posiadanie dzieci. Rodzice wykazywali bowiem większe zadowolenie z życia niż osoby bezdzietne. Podobne badanie przeprowadzone na innych kontynentach wykazało z kolei, że to mniejsze gospodarstwa domowe wiodą bardziej szczęśliwe życie. Od czego zależy zadowolenie z życia? Interesujące różnice zaobserwowano w kwestii wieku. Jak się okazuje, to czy bardziej zadowolona z życia jest młodzież, czy może jednak seniorzy, zależy od kraju, o jakim mówimy. I tak na przykład w Danii, Szwecji, Irlandii, Holandii, Luksemburgu i Finlandii osoby najstarsze są szczęśliwsze niż młodsze. W pozostałych krajach UE sytuacja wygląda odwrotnie. W poprzednich latach mężczyźni wykazywali nieco niższą satysfakcję z życia od kobiet. Jednak w najnowszym zestawieniu te różnice są niemal niewidoczne. Najszczęśliwsi ludzie? Psycholog: bezdzietne singielki “Singielki bez dzieci są prawdopodobnie również zdrowsze i żyją dłużej niż ich rówieśnicy pogrążeni w domowych obowiązkach” – powiedział swoim widzom na festiwalu Hay-on-Wye w W... Mieszkańcy tych państw są najszczęśliwsi Mimo inflacji, konsekwencji wojny Rosji z Ukrainą i coraz bardziej odczuwalnych zmian klimatu w 2022 r. obywatele Unii Europejskiej byli ogólnie zadowoleni z życia. Średni wynik dla wszystkich krajów wyniósł 7,1 w 10-punktowej skali. Powyżej średniej swoje zadowolenie z życia oceniają Austriacy (7,9), którzy tym razem zajęli 1. miejsce. Tuż za Austrią 2. miejsce z wynikiem 7,7 zajęły Polska, Rumunia i Finlandia. Niewiele niższy wynik, bo 7,6 wykazały odpowiedzi Belgów i Holendrów. Co ciekawe, 3 ostatnie miejsca od końca zajęły kraje kojarzone raczej z dobrym życiem, a przynajmniej dwa z nich. Najniższe wyniki otrzymały Grecja (6,7), Niemcy (6,5) oraz Bułgaria (5,6). Polska w World Happiness Report W 2023 r. Finlandia po raz kolejny została uznana za najszczęśliwszy kraj na świecie z wynikiem 7,804 na 10 punktów. To już piąty raz z rzędu, kiedy Finowie mogą cieszyć się wygraną. Dwa kolejne miejsca na podium zajęły Dania i Islandia. W tegorocznym World Happinness Report Polska wypadła z kolei znacznie słabiej niż w zestawieniu Eurostatu. W 2023 roku zajęliśmy 39. miejsce, co jest awansem o 9 pozycji względem poprzedniego roku. Nasz kraj uzyskał łącznie 6250 punktów. To więcej niż Japonia, Brazylia czy Portugalia. Wyprzedzają nas natomiast nasi sąsiedzi, w tym Czechy (18.), Litwa (20.) oraz Słowacja (29.). Warto podkreślić, że w WHR pod uwagę jest brane nie tylko subiektywne zadowolenie obywateli, ale też niezależna ocena 6 czynników wpływającą na jakość życia. Np. długość życia w zdrowiu czy postrzeganie korupcji. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Szukasz szczęścia w podróży? Te pomniki podobno je gwarantują. Oto 7 najczęściej pocieranych posągów na świecie
Te miejsca, odpowiednio potraktowane, zapewniają wszelką pomyślność. Czasami trzeba je pogłaskać. Innym razem objąć lub pocałować. Ale najczęściej wystarczy dotknąć.
Pomniki i rzeźby, które przynoszą szczęście, znajdziemy na wszystkich kontynentach. Warto je zlokalizować przed kolejną podróżą, bo może się okazać, że spełnienie marzeń jest na wyciągnięcie ręki. A szkoda byłoby taką okazję przegapić. Poznaj 7 najczęściej pocieranych pomników na świecie >>>
World Happiness Report 2021. Polska spadła o jedno miejsce
Ubiegły rok trudno uznać za szczególnie pomyślny. Pandemia koronawirusa doprowadziła do śmierci ponad 2,6 mln ludzi na całym świecie, a także drastycznie zmieniła naszą codzienność. Już teraz mówi się o tym, że młodzi ludzie coraz częściej borykają się z depresją, a jedną z jej przyczyn ma być właśnie długotrwała izolacja społeczna. Jak ostatnie miesiące wpłynęły na poziom szczęścia w poszczególnych krajach? Zerknijmy na coroczne zostawienie World Happiness Report.
W tym artykule: World Happiness Report – jak wygląda zestawienie w tym roku? Zaufanie kluczem do szczęścia Czwarty rok z rzędu Finlandia zajęła najwyższą pozycję w rankingu. Islandia, Dania, Szwajcaria i Holandia znalazły się odpowiednio na drugim, trzecim, czwartym i piątym miejscu. Podczas gdy Stany Zjednoczone awansowały z 18. na 14. miejsce, a Wielka Brytania spadła z 13. na 18., Australia utrzymała 12. miejsce. World Happiness Report – jak wygląda zestawienie w tym roku? Przygotowanie World Happiness Report 2021 wyglądało zupełnie inaczej niż w poprzednich latach. Badacze nie tylko nie byli w stanie przeprowadzić bezpośrednich wywiadów w wielu krajach, ale także musieli całkowicie zmienić kryteria, skupiając się tym, jak pandemia wpłynęła na ogólny dobrobyt. Raport opiera się głównie na poziomach PKB, średniej długości życia, hojności, pomocy socjalnej i wolności obywatelskiej. Wskaźniki były uderzająco podobne do tych z poprzedniego roku, co uznano za pozytywny znak. W pierwszej dziesiątce państw zaszły tylko drobne zmiany – Islandia awansowała o dwa miejsca z czwartego na drugie, a Norwegia spadła z piątego miejsca na ósme. Znaczący awans zanotowali Niemcy. Nasi zachodni sąsiedzi awansowali z 17. na 7. pozycję. Jeszcze wyżej podskoczyła Chorwacja. Rok temu zajęła 79. miejsce, a w tym roku już 23. W zestawieniu World Happiness Report 2021 Polska znalazła się na 44. miejscu, zaliczając tym samym spadek o jedną pozycję względem poprzedniego roku. Zaufanie kluczem do szczęścia Naukowcy nie są zaskoczeni tym, ze Finlandia po raz kolejny znalazła się na pierwszym miejscu zestawienia. Jak tłumaczą, w tym kraju wskaźnik wzajemnego zaufania od lat jest bardzo wysoki, a to właśnie ono pomaga ludziom przetrwać w najtrudniejszych chwilach. Wskaźnik śmiertelności w Brazylii był znacznie wyższy niż w Singapurze, co w raporcie częściowo przypisuje się różnicy w zaufaniu publicznym do rządów tych krajów. Co ciekawe, różnice kulturowe, takie jak płeć szefa rządu, również był brane pod uwagę jako istotne czynniki przy mierzeniu sukcesu strategii walki z COVID-19. Tak wygląda w tym roku pierwsza dwudziestka zestawienia World Happiness Report: 1. Finlandia 2. Islandia 3. Dania 4. Szwajcaria 5. Holandia 6. Szwecja 7. Niemcy 8. Norwegia 9. Nowa Zelandia 10. Austria 11. Izrael 12. Australia 13. Irlandia 14. Stany Zjednoczone 15. Kanada 16. Republika Czeska 17. Belgia 18. Wielka Brytania 19. Chiny 20. Francja
Już samo planowanie podróży jest zbawienne dla psychiki. "Spędzamy dużo tzw. życia mentalnego, żyjąc w przyszłości"
Od wybuchu pandemii podróżowanie po świecie stało się o wiele trudniejsze. I choć te trudności nie znikną z dnia na dzień, to już teraz warto zacząć planować podróż, w którą wybierzemy się, gdy to wszystko się skończy. Okazuje się bowiem, że samo planowanie wyprawy ma pozytywny wpływ na nasze samopoczucie.
W 2013 roku w Stanach Zjednoczonych przeprowadzono badanie, które mówiło o korzyściach płynących z zagranicznych wojaży. Na próbie 485 badanych udowodniono, że podróże do nowych miejsc i kontakt z odmienną kulturą wiąże się z większą empatią, uważnością i zastrzykiem energii. Podróże pomagają też rozwijać kreatywność. Z kolei w 2014 roku przeprowadzono podobną analizę, tym razem dotyczącą samego planowania podróży. Badanie przeprowadzone na Cornell University miało sprawdzić, czy sam czas oczekiwania na jakieś pozytywne wydarzenie wpływa na nasze poczucie szczęścia. Okazało się, że proces planowania podróży jest niemal tak samo przyjemny, jak sam wyjazd. Poziom szczęścia uczestników planujących wakacje był o wiele wyższy, niż w przypadku osób, dla których „pozytywnym wydarzeniem” był zakup jakiegoś dobra materialnego. – W porównaniu do posiadania, doświadczenia stanowią lepszy materiał do opowiadania innym – mówi Amit Kumar, jeden ze współautorów badania. Wyjaśnia, że ​​korzyści z planowania wakacji nie płyną głównie ze skupiania się szczegółowo na punktach trasy, ale z kontaktów z innymi ludźmi. Podróżnicy postrzegani są jako osoby interesujące pod względem towarzyskim, które z wypraw przywożą wiele opowieści i anegdot. Kumar, obecnie adiunkt na University of Texas w Austin, mówi, że eksperyment dystansujący narzucony nam przez pandemię udowadnia, jak bardzo ludzie są zwierzętami społecznymi i potrzebują kontaktu z innymi. Sugeruje nawet zastąpienie wyrażenia „dystans społeczny” terminem „dystans fizyczny”. Chociaż nie jesteśmy fizycznie tak blisko innych, jak zwykle, nadal jesteśmy w stanie komunikować się ze sobą. Ale wciąż potrzebujemy tematów do rozmów – innych niż tocząca się wokół epidemia. Podróżnicze plany na przyszłość mogą służyć jako idealny punkt wyjścia. Z optymizmem w przyszłość Współautor badań z Cornell, Matthew Killingsworth, obecnie pracownik Wharton School na University of Pennsylvania, mówi, że planowanie podróży zachęca do optymistycznego spojrzenia w przyszłość. – Jako ludzie spędzamy dużo „życia mentalnego”, żyjąc w przyszłości. Nasze nastawienie na przyszłość może być źródłem radości, jeśli wiemy, że nadchodzą dobre rzeczy. A podróże to szczególnie dobra rzecz, na którą trzeba czekać – mówi Killingsworth, zajmujący się badaniami nad poczuciem szczęścia. Źródłem dużej radości płynącej z podróży może być też fakt, że podróże są najczęściej krótkotrwałe. – Ponieważ wiemy, że podróż ma określony początek i koniec, nasze umysły mają skłonność do delektowania się nią, nawet zanim się ona rozpocznie. Czasami ludzie wolą nawet opóźniać dobre doświadczenia, takie jak podróż, aby przedłużyć okres oczekiwania – mówi Killingsworth. – W pewnym sensie zaczynamy „konsumować” wycieczkę, gdy tylko zaczynamy o niej myśleć – podkreśla badacz. Uwaga na stres! Przy tych wszystkich plusach, musimy pamiętać o jednym – sytuacja na świecie wciąż jest niepewna. Dlatego najlepiej planować podróż ogólnie – bez konkretnych dat. Przesuwanie terminów, anulowanie lotów i hoteli mogłoby tylko przysporzyć nam stresu. Dlatego dopóki sytuacja się nie unormuje, w swoich planach skupmy się raczej na tym, co chcemy zobaczyć, jakie miejsca odwiedzić. Jeśli stres wygrywa z ekscytującym oczekiwaniem, lepiej przełożyć plany w czasie. Psycholog kliniczny Alice Boyes podkreśla, że warto zaplanować podróż możliwie dokładnie, co pozwoli nam się uspokoić i cieszyć wyjazdem, gdy już będzie możliwe zrealizowanie planu. – Jeśli jesteś z natury niespokojny, planowanie podróży może dać ci poczucie komfortu i zmniejszyć niepokój. Na przykład lubię dokładnie wiedzieć, jak dostanę się z lotniska do hotelu po przyjeździe do obcego kraju. Lubię przeglądać trasy piesze do miejsc i korzystać ze Street View w mapach Google. Oglądam wszystko z wyprzedzeniem, więc jestem spokojny i wiem, czego się spodziewać i jak czuć się pewnie – radzi psycholog.
Kryzys wieku średniego to nie ściema. Oto najbardziej "nieszczęśliwy" wiek
David Blanchflower z Dartmouth College przeprowadził zakrojone na szeroką skalę badania na temat poczucia szczęścia i satysfakcji z życia. Przebadał obywateli 132 krajów i stworzył „krzywą szczęścia”. Dzięki niej dowiadujemy się, jaki wiek większość osób wskazała jako najmniej szczęśliwy.
Ekonomista David Blanchflower, były ekspert Banku Anglii, przeprowadził badania dotyczące związku między dobrostanem i poczuciem szczęścia a wiekiem. Ankietowanych podzielił na podgrupy, m.in. ze względu na status matrymonialny, poziom wykształcenia czy rodzaj wykonywanej pracy. Wyniki we wszystkich grupach miały cechę wspólną – układały się w krzywą w kształcie litery U. Okazuje się, że w ogólnym rozrachunku, mieszkańcy krajów rozwiniętych jako wiek, w którym poczucie szczęścia jest najniższe wskazali 47,2. Z kolei mieszkańcy krajów rozwijających się – 48,2. Autor analizy podkreśla, że na trajektorię krzywej szczęścia w poszczególnych krajach ma wpływ przede wszystkim mediana zarobków oraz średnia długość życia w danym kraju. Blanchflower twierdzi, że wyniki jego badań są szczególnie istotne, gdyż w społeczeństwie wzrasta świadomość znaczenia ochrony zdrowia. Szczególnie w obliczu kryzysów ekonomicznych i rosnącej globalizacji. Wyniki badań i powtarzająca się we wszystkich kategoriach „krzywa szczęścia” pokazuje też, jak wiele osób zmaga się z kryzysem wieku średniego. Katarzyna Grzelak
Najszczęśliwsi ludzie? Psycholog: bezdzietne singielki
“Singielki bez dzieci są prawdopodobnie również zdrowsze i żyją dłużej niż ich rówieśnicy pogrążeni w domowych obowiązkach” – powiedział swoim widzom na festiwalu Hay-on-Wye w Walii uznany psycholog, profesor Paul Dolan.
Dolan, który jest ekspertem w dziedzinie nauk behawioralnych z London School of Economics i autorem książki “Happy Ever After”, powiedział, że najnowsze dane wskazują, iż tradycyjne mierniki sukcesu społecznego, takie jak małżeństwo i macierzyństwo, niekoniecznie muszą odpowiadać poziomowi szczęścia u ludzi. Podczas gdy mężczyźni zazwyczaj "uspokajają się" po ślubie, podejmując mniej osobistego ryzyka i zarabiając więcej pieniędzy, to samo nie dotyczy kobiet. Najzdrowszą i najszczęśliwszą podgrupą ludności są kobiety, które nigdy nie wyszły za mąż ani nie miały dzieci. Profesor Dolan mówi, że piętno społeczne związane z pozostaniem w związku małżeńskim może w niektórych przypadkach wywołać efekt domina i w końcu pozostawić po sobie poczucie nieszczęścia. Wyjaśnia: - Widząc samotną czterdziestolatkę, która nigdy nie miała dzieci, pomyślisz "Och, co za szkoda. Może pewnego dnia spotka odpowiedniego mężczyznę i jej los się odmieni. Nie – może spotka nieodpowiedniego faceta i wszystko się zmieni. Takiego, który sprawi, że będzie mniej szczęśliwa, pogorszy się stan jej zdrowia i szybciej umrze.” Dolan równie szczerze komentuje posiadanie dzieci: “Oczywiście to byłoby kategorycznie okropne, gdyby coś im się stało, ale prawda jest taka, że doświadczenia, jakie przeżywamy z dziećmi, są w dużej mierze nieszczęśliwe.” ...i małżeństwa w ogóle: “Małżeństwa są szczęśliwsze niż inne podgrupy społeczne, ale tylko wtedy, gdy ich współmałżonek jest w tym pokoju, gdy zadaje się im pytanie, jak bardzo są szczęśliwi. Kiedy małżonka nie ma w pokoju, druga połowa często odpowiada, że jest cholernie nieszczęśliwa” Psychologiczne korzyści wynikające z pozostania singielką to ostatnio gorący temat. Niedawno historyk dr Bob Nicholson opublikował Tweeta ze zdjęciami stron czasopisma “Tit-Bits” z 1889 roku, aby przedstawić kilka pouczających spostrzeżeń na temat singielek z XIX wieku. Redakcja magazynu zapytała wówczas swoje czytelniczki o to, dlaczego nie wyszły za mąż. Ich odpowiedzi były doskonałe! View oEmbed on the source website Przykładowo, jedna z kobiet odpowiedziała, że nie widzi potrzeby powiększenia swojego stada domowych zwierząt o kolejne, wszak mężczyzna jest “mniej potulny niż pies, mniej przywiązany niż kot i mniej zabawny niż małpa”. Inna z kolei napisała, że nie jest żoną, bo ma w perspektywie lepszą pracę, która zajmie jej mniej czasu i zapewni lepsze zarobki. Wychodzi na to, że już wiktoriańskie kobiety potrafiły sprzeciwić się ogólnej presji społecznej i żyć po swojemu, tak więc to, że 150 lat później ta presja jest nadal obecna, wydaje się, delikatnie mówiąc, lekkim zacofaniem. Najważniejszym wnioskiem wynikającym z badań Dolana nie powinno być jednak to, by za wszelką cenę unikać małżeństwa lub ciąży, ale to, by nie uginać się pod żadnym naciskiem i robić to, co daje nam szczęście. Katarzyna Mazur
Codziennie tracisz szansę na szczęście. Łatwo ją odzyskać
Profesor z Harvardu przeanalizował to w jaki sposób zarządzamy naszym czasem i znalazł w nim dużo miejsca na szczęście. Trzeba wyrzucić stamtąd tylko kilka innych niepotrzebnych rzeczy.
Zajmująca się behawioryzmem profesor Ashley Whillans zwraca uwagę, że większość z nas w ciągu podejmowania codziennych decyzji stawia wyżej w skali priorytetów zyski i pieniądze ponad jakością spędzanego czasu. Chcemy być maksymalnie wydajni, produktywni ponad miarę, co sprawia, że marnujemy wiele okazji. Czasem wystarczy naprawdę kilka minut. - Przesadzamy z tym, jak wiele czasu naszym zdaniem trzeba by z czegoś się cieszyć – tłumaczy badaczka – W rezultacie wciąż marnujemy wolne chwile, które moglibyśmy lepiej wykorzystać. Pięć minut wykorzystanych na rozmowę z kolegą, albo 20 minut na orbitreku może mieć większe znaczenie dla polepszenia nastroju, niż nam się wydaje. Whillans nie zdradza dokładnie w jaki sposób marnujemy te małe okienka czasowe, jednak jeśli sami się sobie szczerze (naprawdę szczerze!) przyjrzymy, z łatwością można znaleźć takie momenty. Sporą część takich chwil, gdzie po prostu moglibyśmy złapać oddech i zadbać o stan naszej głowy zostawiamy w mediach społecznościowych i innych częściach internetu dorzucając kolejne bodźce tam, gdzie potrzebowalibyśmy właśnie obniżenia napięcia. Zamiast sprawdzać ile osób coś polubiło, czy gorączkowo czytać e-maile lepiej przez 5 minut między trudnymi spotkaniami wypić szklankę wody i popatrzeć na cokolwiek odprężającego (widok parku za oknem, jeśli jest, niebo, cokolwiek – byle nie kolejny ekran). Część z was z pewnością przyzna mi rację: marnujemy naprawdę dużo czasu robiąc rzeczy, które tylko podbijają nasz poziom stresu czy przebodźcowania, zamiast dać mózgowi te naprawdę cenne 10 minut na ochłonięcie. Trudno się dziwić, że coraz trudniej nam się skoncentrować. Jedną z rad, którą proponuje autorka książek Laura Vanderkam jest podchodzenie do wolnego czasu w sposób zaplanowany. W swoim poradniku „Off the Clock” podpowiada: „niewiele osób pojawia się w pracy o ósmej rano i nie ma pojęcia co będzie robić do 13:00. Jednocześnie sporo ludzi wraca do domu o 18:00 i nie mają żadnych przemyśleń co do tego jak wykorzystają swój czas do godziny 23. Vanderkam poleca spędzanie czasu z przyjaciółmi i rodziną. Zwraca uwagę, że ci, którzy znajdują chwilę na ważnych ludzi ze swojego życia rzadziej narzekają na brak czasu na robienie tego, co chcą. - Ludzie rozciągają czas – pisze w swojej książce. Kolejną radą jest to by nie wierzyć do końca własnym przewidywaniom. Większość z nas jest bardzo kiepskich w przepowiadaniu tego jak dane doświadczenie się na nas odbije, czy rozmowa będzie przyjemna. W 2014 roku Journal of Experimental Psychology: General opublikowało badanie, wedle którego okazuje się, że znacznie lepiej czujemy się po rozmowie z nieznajomym pasażerem w autobusie czy pociągu, choć może nam się wydawać, że wolelibyśmy nie wchodzić z nim w interakcje. Na sam koniec najważniejsze: czas to wasz najcenniejszy zasób, Używajcie go rozważnie! Źródło: Science Alert
Już wiemy czemu psy tak bardzo kochają biegać. Działa to na nie jak marihuana
Psy podczas biegania doznają podobnych stanów jak człowiek po marihuanie
O tym, że człowieka i psa może łączyć wyjątkowa nić porozumienia, wie chyba każdy właściciel czworonoga. Zaskakujące, że może mieć ona charakter narkotyczny – wynika z badań dr. Davida A. Raichlena z Uniwersytetu Arizona. Okazuje się bowiem, że podczas biegania psy doznają podobnych stanów jak człowiek po marihuanie. Wszystko za sprawą wydzielających się wówczas endokannabinoidów, naturalnych substancji stymulujących mózg i poprawiających nastrój, które należą do tej samej grupy związków chemicznych co tetrahydrokannabinol (główna substancja psychoaktywna marihuany). To dlatego psy wydają się tak szczęśliwe, kiedy hasają po łące. – Uczucie euforii, które im towarzyszy, ma uzasadnienie ewolucyjne. Jest to nagroda za podjęcie zadania, które wymagało sporej utraty energii. Ta forma adaptacji, która występuje tylko u niektórych ssaków, miała skłaniać psi organizm do utrzymywania dobrej kondycji potrzebnej do skutecznego polowania - mówi naukowiec. Mogła również pomóc znaleźć im wspólny język z człowiekiem, który podczas biegania także doznaje „odlotu”. Nasi przodkowie bowiem tak jak psy przemierzali niegdyś spore odległości, truchtając. Lekki haj znakomicie to ułatwiał i być może cementował więź rodzącą się między oboma gatunkami, która przetrwała tysiące lat.
Gdzie jest szczęście? To proste: w PRZEDKLINKU
Badacze układu nerwowego znaleźli miejsce w mózgu odpowiedzialne za nasze poczucie szczęścia.
Osoby o wyższym poziomie subiektywnego poczucia szczęścia mają więcej istoty szarej w rejonie mózgu zwanym przedklinkiem – zawiadamia czasopismo „Scientific Reports”. Naukowcy z Uniwersytetu Kioto (Japonia) zidentyfikowali miejsce w mózgu, które pozwala na obiektywną miarę subiektywnego poczucia szczęścia u człowieka. Zaobserwowali, że osoby uważające się za szczęśliwsze, tzn. posiadające więcej pozytywnych emocji i poczucia sensu w życiu, mają więcej istoty szarej – ciał komórek nerwowych – w przedklinku – strukturze kresomózgowia stanowiącej ośrodek samoświadomości. Badacze przeprowadzili u ochotników magnetyczny rezonans jądrowy mózgu (MRI), a następnie dali im do wypełnienia kwestionariusze zawierające pytania dotyczące ogólnego poczucia szczęścia, intensywności odczuwanych emocji i poczucia satysfakcji życiowej. Analiza danych wykazała, że osoby, które deklarowały najwyższe poczucie szczęścia – intensywniej odczuwały pozytywne emocje, słabiej negatywne i odnalazły w życiu sens – posiadały więcej istoty szarej w przedklinku. „Wielu wybitnych uczonych, np. Arystoteles, próbowało od zawsze odpowiedzieć na pytanie, czym jest szczęście. Jestem bardzo szczęśliwy, że nam się to udało i teraz wiemy więcej na temat tego, co to znaczy być szczęśliwym” – mówi koordynator badania Wataru Sato. Wyniki badania mogą pozwolić na obiektywny pomiar poczucia szczęścia, a także na opracowanie treningu szczęścia. „Istnieje kilka badań, które pokazują, że medytacja może zwiększyć ilość istoty szarej w przedklinku. Wiedza na temat umiejscowienia szczęścia w mózgu może być użyteczna w stworzeniu programów szczęścia opartych na badaniach naukowych” – podsumowuje badacz. Źródło: PAP
Szwajcarzy z różnych części kraju powtarzali mi, że mieszkają w raju. Postanowiłem sprawdzić, co mają na myśli
W okolicach niewielkiego wzgórza pod Asconą żyło się spokojnie aż do 1900 r. Podobnie jak w innych wsiach i miastach włoskojęzycznego kantonu Ticino, ludzie byli tu może nie najbogatsi, ale porządni i w miarę szczęśliwi. W niedzielę chodzili do kościoła, by podziękować Najświętszej Panience za tegoroczne zbiory orzechów i wina, a po mszy ze swych glinianych boccalino (rodzaj tradycyjnych kubeczków do wina) popijali domowej roboty merlota zmieszanego z lemoniadą gassosa. I w przeciwieństwie do sąsiadów z niemieckojęzycznych kantonów Szwajcarii niezbyt przejmowali się dniem jutrzejszym. Kiedy na początku XX w. wzgórze pod Asconą zakupił Henry Oedenkoven, 25-letni syn holenderskich bogaczy, nic nie zwiastowało, że młodzieniec wywoła tu aż taki zamęt. Ot, kolejny bogaty świr, który bredzi coś o odkryciu „najbardziej energetycznego miejsca na ziemi”. Gdy jednak Henry ściągnął do swej posiadłości bogatych znajomych z Europy i ogłosił powstanie komuny o nazwie „Monte Verita”, wybuchł skandal. Do tego doszły plotki, że mieszkańcy chodzą bez ubrań, nie jedzą mięsa, w dodatku sypiają ze sobą w dowolnych konfiguracjach. Nazwano ich balabiott, czyli „nadzy tancerze”. – Opowieści sąsiadów wcale nie były pozbawione podstaw – mówi mi Lorenzo Sonognini, dyrektor kulturalno-rekreacyjnego ośrodka Monte Verita, które mieści się dziś w tym miejscu. – Bez cienia przesady można powiedzieć, że to właśnie tutaj znajduje się kolebka światowego nudyzmu, wegetarianizmu, a nawet ruchu hipisowskiego i New Age. Ameryka miała swoje dzieci kwiaty, my ponad pół wieku wcześniej mieliśmy „nagich tancerzy – uśmiecha się Sonognini. I pokazuje mi zachowane pamiątki po prekursorach szalonej wolności: fragmenty sprzętów do ćwiczeń gimnastycznych, prysznice pod gołym niebem, domki, w których mieszkali członkowie dziwnej sekty, wreszcie jedyną w Europie plantację herbaty. Wkrótce sława Wzgórza Prawdy przekroczyła granicę Ascony, a nawet kantonu Ticino. Do „słonecznego sanatorium” zaczęli przyjeżdżać znani buntownicy początku wieku, m.in. pisarz Hermann Hesse, psychoanalityk Carl Jung czy dadaista Hugo Ball. – A pierwotnie zgorszeni mieszkańcy okolic zwietrzyli w całym zamieszaniu interes. Niedaleko osady zbudowali hotel, którego główną atrakcją była możliwość podglądania z okien nudystów. – Taki pierwszy w Europie peep-show – śmieje się Sonognini. Dziś na wzgórzu znajduje się hotel w stylu Bauhaus i muzeum, w którym można zobaczyć stare zdjęcia komuny. – W naszym dialekcie do teraz istnieje też słowo balabiott. Matki nazywają tak nastoletnie dzieci, które nie chcą się uczyć ani pracować – dodaje dyrektor, częstując mnie merlotem zmieszanym gasossą. Na szczęście ulubiony drink mieszkańców Ticino nie zmienił się od czasu Henry’ego. Szwajcarski kanton Ticino od zawsze kojarzył się z rajem – tłumaczy mi Patricka Carminati, moja przewodniczka po regionie. Chcesz? Pokażę ci inną utopię, nie mniej ciekawą – zachęca, prowadząc mnie do znajdującego się na tym samym wzgórzu Sanktuarium Sztuki Elisarion. Stworzył je pochodzący z Tallina malarz i poeta Elisar von Kupffer oraz jego życiowy partner filozof Eduard von Mayer. Założyli oni mistyczno-artystyczny ruch religijny o nazwie Klarismus („Jasność”), który skupiał głównie gejów i lesbijki. Może nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że grupa działała w latach 20. ubiegłego wieku, w czasach kiedy niemal w całej Europie za kontakty homoseksualne wsadzało się ludzi do więzień. Niedawno namalowane przez Elisara freski przeniesiono z jego willi nad pobliskim jeziorem Maggiore na Monte Verita. Wyglądają dziwnie – coś w rodzaju mieszanki kościelnej polichromii i gejowskiego soft porno. – Mogło to powstać tylko w Szwajcarii – opowiada Patricia. W Europie wielu nadal twierdzi, że jesteście europejską oazą szczęścia. Zgadzasz się? – pytam. – Dla mnie raj to Szwajcaria włoskojęzyczna. To prawda, żyjemy biedniej niż w innych częściach kraju. Ale jesteśmy najbardziej radośni! Wiesz, że mamy tu w roku 15 dni wolnych od pracy? – uśmiecha się Patricia. – W niemieckojęzycznych kantonach tylko osiem, czasami dziesięć. I to nasze dolce vita! Do tego świetna kuchnia, polecam ci polentę z królikiem. Zabiera mnie na mały rejs statkiem po otoczonym Alpami jeziorze Lugano. Przypływamy do pięknej miejscowości, która jeszcze w XVIII w. nazywała się Calprino i była małą wioską rybacką. Kiedy dwa wieki temu zaczęli tu przyjeżdżać turyści z Anglii i Szkocji, miejsce nazwali Paradiso. Sto lat temu władze kantonu zatwierdziły nową nazwę jako oficjalną. Jak się pani żyje w najszczęśliwszym kraju Europy? – pytam z kolei Corrine Seiler, emerytowaną historyk sztuki w Bernie. To miasto jest nieformalną stolicą Szwajcarii. Formalnej nie ma, tu jest tylko siedziba władz konfederacji. Mimo to 130-tysięczne miasto ma kameralny charakter. – Mówi pan o Szwajcarii? Cóż, nasza niemieckojęzyczna część jest zdecydowanie najszczęśliwsza! – z dumą zachwala swój region. – Moim zdaniem właśnie Berno jest kwintesencją szwajcarskości – dodaje. Corrine, mimo zaawansowanego wieku, może się pochwalić świetną formą. Dlatego proponuje, że pokaże mi miasto z perspektywy hulajnogi. To nowy sposób promocji Berna wspierany przez lokalne władze. Pojazdy można wypożyczyć m.in. na głównym dworcu kolejowym. Dziwię się, że podróżowanie na tym dziwnym sprzęcie idzie mi tak łatwo. Może to urok tutejszej starówki wpisanej w 1983 r. na listę światowego dziedzictwa UNESCO? W jej sercu wznosi się późnogotycka katedra św. Wincentego z najwyższą kościelną wieżą w kraju. Ale i tak od 500 lat miastem rządzi zegar na średniowiecznej bramie miejskiej zwanej Zytglogge. – Chce pan zrozumieć naszą mentalność? Pokażę panu ten zegar od środka – mówi Corrine. Od kilkudziesięciu lat ma uprawnienia przewodniczki, a wraz z nimi – klucze do zegarowej wieży. Wchodzimy po XIII-wiecznych schodach, które kiedyś prowadziły do mieszczącej się tu strażnicy przerobionej później na więzienie, a następnie archiwum. Niezmienny pozostał jedynie geniusz konstrukcji gigantycznego zegara. Z precyzją w głosie i nauczycielską wskazówką w ręku pani Seiler długo tłumaczy mi zasady działania mechanizmu. Szczerze mówiąc, niewiele z tego rozumiem, gdyż z techniczną wyobraźnią u mnie na bakier. Mechanizm pokazuje aktualną fazę księżyca, porę roku i znak zodiaku, w którym znajduje się właśnie słońce. Cztery minuty przed każdą pełną godziną zaczynają się poruszać widoczne z ziemi figurki: kogut, bóg czasu Chronos oraz niedźwiedź. – Dlaczego niedźwiedź? – pytam Corrine i widzę na sobie jej surowy wzrok. – O tym później, teraz o mechanizmie – mówi uprzejmie, acz stanowczo. – Dla mnie ten zegar jest właśnie uosobieniem mojego państwa. Świetnie zorganizowanego, w którym wszystko działa jak należy. Lubię rodaków z francuskojęzycznej i włoskojęzycznej części tego kraju, ale – nie oszukujmy się – w ich kantonach czujemy się trochę jak za granicą. U nas bije serce Szwajcarii – mówi z dumą. – I to my mamy najbardziej szwajcarskie danie, jakim jest ziemniaczane rösti. Solidne jak nasze społeczeństwo – dodaje. Ci włoskojęzyczni mówią o was, że jesteście trochę sztywni – rzucam prowokacyjnie. – Tak? A widział pan u nich starszą panią na hulajnodze? – pyta z uśmiechem, pokazując na siebie. I prowadzi mnie pod XIX-wieczny budynek Bundeshaus, jedynego parlamentu w Europie, do którego może wejść każdy z ulicy. Na zewnątrz zero ochrony – aż trudno uwierzyć, że to siedziba władz najbogatszego kraju w Europie. Na placu przed budynkiem fontanna złożona z 26 wodotrysków – dokładnie tylu, ile jest kantonów. Każdy rząd kantonalny co roku wnosi opłatę za swoją część zużytej wody. – Porządek musi być – zauważa moja przewodniczka. No tak, w końcu jestem w Szwajcarii! Porządek obowiązuje też w serwowaniu wiedzy o Bernie. Był czas na wykład o zegarze, teraz kolej na niedźwiedzia. Miasto założył w 1191 r. książę Bertold V, który podczas polowania miał ustrzelić tutaj misia. Według legendy to on nadał miejscowości nazwę pochodzącą od niemieckiego słowa Bär, czyli właśnie niedźwiedź. Na dowód obok mostu Nydeggbrücke nad rzeką Aare trzymane są te zwierzęta. Tradycja ich hodowli sięga lat 50. XIX w., ale kilka lat temu niezbyt wygodny wybieg zmodernizowano. Dziś para drapieżników: Björk i Finn, mają do dyspozycji 6 tys. m2! – Nawet one znalazły tu swój raj! – chwali się Corrine. Jeśli szukasz wewnętrznego spokoju, jedź do szwajcarskiego Montreux. Dla mnie to raj na ziemi – cytatem z legendarnego wokalisty zespołu Queen Freddiego Mercury’ego wita mnie we francuskojęzycznej części Szwajcarii Dagmar Blom ze Szwajcarskiej Organizacji Turystycznej. Nie zdążyłem jej nawet zapytać, gdzie w tym kraju jest najpiękniej i najbardziej szwajcarsko. Sama mówi, że w jej regionie, czyli we francuskojęzycznych miastach nad Jeziorem Genewskim. Słowa Mercury’ego nie były kurtuazją. Ostatnie lata życia spędził właśnie w Montreux, a po śmierci jego prochy rozsypano nad okolicą. Żeby nie było wątpliwości, że artysta trafił do raju. Dziś jego pomnik stoi na promenadzie w najbardziej reprezentacyjnej części miasta. Artysta spogląda na jezioro – ma ono barwę tak intensywną, że aż trudno uwierzyć, że stworzyła ją natura, a nie świeżo upieczony grafik, który dorwał się do Photoshopa. Zresztą widoczne po drugiej stronie Alpy są równie nienaturalnie śnieżnobiałe, a zieleń trawy – absurdalnie zielona. Miejskim autobusem jedziemy do odległego o 20 min drogi zamku w Chillon. Światową sławę zawdzięcza on lordowi Byronowi, który go odwiedził w 1915 r. Pisarz był pod tak dużym wrażeniem gmachu, że wkrótce napisał swój słynny poemat Więzień Chillonu. – Dzięki temu nasz zamek stał się w epoce romantyzmu kultowy – opowiada Claire Huguenin, pracująca w tutejszym muzeum historyczka sztuki. Coś z tego czaru pozostało do dziś. Po lekcji historii w tysiącletnim zamku przysiadam w miejscowej restauracji na lampkę wina. – My tu we francuskojęzycznej części Szwajcarii chyba jesteśmy najbardziej szwajcarscy – mówi mi Dagmar, jakby zgadła, o co chcę ją za chwilę zapytać. – Ani przesadnie uporządkowani, jak ci z Berna czy Zyrychu, ani bujający w obłokach, jak ci z Ticino. Łączenie skrajności to nasz klucz do sukcesu – dodaje. Sam nie wiem, co myśleć. Próbuję wytropić klucz do szwajcarskiej duszy i za cholerę mi się nie udaje. Czasem jadąc do sąsiedniego kantonu, mam wrażenie, że odwiedzam inny świat. Gdzie więc jest ta prawdziwa Szwajcaria? Najbardziej przekonującej odpowiedzi udzieliła mi poznana w Ticino Patricia, ta sama, która jako pierwsza opowiadała mi o tutejszym „raju”. – O tym, że jesteśmy jednym narodem, decydują nie obiektywne czynniki, lecz nasza wola bycia Szwajcarem oraz duma z tego faktu. Inne narody łączą: historia, więzy krwi, język czy religia. Nas to wszystko dzieli. W obawie, żebyśmy się nie pozabijali, nasi mądrzy ojcowie przyjęli przed wiekami zasadę tolerancji do inności i szacunku do siebie nawzajem. A 200 lat temu ogłosiliśmy neutralność. Dzięki temu w XX w. ominęły nas faszyzm, komunizm oraz dwie światowe wojny. Również dziś w pogrążonej kryzysem Europie jesteśmy jak wyspa szczęścia. Wiesz, co jest naszym jedynym problemem? To, że nie zawsze zdajemy sobie z tego sprawę. Czasem boję się o swoje dzieci, że żyją w zbyt pięknym i dostatnim kraju. Bo dostały to wszystko za darmo. Nie wiem, czy kiedyś będą umiały ten fenomen docenić. Chyba wiem, o czym mówi. Ale to już temat na zupełnie inny tekst.
Po wizycie w sułtanacie Brunei, malutkim państewku na Borneo, przestałam twierdzić, że pieniądze szczęścia nie dają
O Allahu, spraw, aby nasza podróż była łatwa i skróć jej dystans” – błogosławieństwo z głośników wypełnia samolot Royal Brunei Airlines na kilka minut przed startem z Singapuru do Bandar Seri Begawan, stolicy maleńkiego sułtanatu Brunei i siedziby jednego z najbogatszych i najrozrzutniejszych ludzi świata – sułtana Haji Hassanala Bolkiaha. Na przedstartowej modlitwie wyjątkowość lotu BI422 się nie kończy. Kiedy spoglądam na ekran z mapą regionu, zauważam sporą strzałkę. Silny wiatr w ogon? Żeby tylko nie turbulencje! Jeden ze współpasażerów tłumaczy mi jednak, że nie grozi nam żaden huragan. Strzałka wskazuje kierunek Mekki, na wypadek gdyby ktoś chciał się podczas lotu pomodlić. Widzimisię sułtana Spodziewałam się miniaturowego Dubaju, luksusowych drapaczy chmur, przystrzyżonych trawniczków, centrów handlowych, nowoczesnych oznak bogactwa. A tymczasem okazuje się, że większość budynków w Bandar Seri Begawan ma ledwo kilka pięter i wygląda jak z lat 80. Ruchu na ulicach prawie nie ma, pusto i cicho, prowincjonalnie. Dopiero kiedy moja taksowka ( jedna z 50 zarejestrowanych w Brunei) zajeżdża pod hotel Empire, dopada mnie słynny brunejski przepych. To tu będę nocować! Biorąc pod uwagę, że konstrukcja tego resortu molocha pochłonęła ok. 2,7 mld dol., inwestycja raczej się szybko nie zwróci. Zbilansowaniu budżetu nie pomoże nawet i to, że noc w najbardziej ekskluzywnym apartamencie kosztuje 12,7 tys. dol. Ja dzięki promocji internetowej płacę za dwójkę tylko 400 zł. Brunejski hotel Empire szczyci się aż sześcioma gwiazdkami (według Brunejczyków – siedmioma) i wszystko w nim kapie złotem. Podłogi są z włoskich marmurów. Żyrandole z kryształów Swarovskiego. Poręcze schodów pozłacane 21-karatowym złotem. Największe wrażenie robi na mnie jednak strzeliste na siedem pięter atrium, przez okna którego roztacza się widok na Morze Południowochińskie. Widok, przy którym blakną nawet marmurowe kolumny i pozłacane meble. Na pomysł konstrukcji hotelu Empire wpadł nie kto inny, tylko książę Jefri, brat obecnego sułtana, którego sława playboya i rozrzutnika obiegła świat. Początkowo Empire miał być prywatnym „placem zabaw” księcia. Dopiero w 2000 r. kompleks stał się hotelem. Promocję na nocleg zawdzięczam temu, że resort ten świeci pustkami. Trudno raczej zapełnić 423 pokoje w mało komu znanym, 140-tysięcznym mieście gdzieś na końcu świata, choćby nie wiem jak piękne były tutejsze plaże. A są naprawdę piękne: jasny piasek, palmy i szmaragdowe fale. Ludzi – praktycznie wcale. Szczęśliwy jak Brunejczyk Zanim jednak oddam się lenistwu plażowania, ruszam zwiedzać BSB – jak w skrócie nazywa się stolicę Brunei, Bandar Seri Begawan (żeby nie połamać języka, zapewne). Pierwsza atrakcja – meczet Sultan Omar Ali Saifuddin – czyli znowu bogactwo i przepych. Idealne proporcje budynku i ta ogromna złota kopuła znana z większości broszur o Brunei rzeczywiście robią wrażenie. W końcu jest to podobno jeden z najpiękniejszych meczetów świata: lśniący w słońcu miks złota i nieskazitelnie białych marmurowych ścian. W środku jest dość prosto, ale jak zwykle luksusowo: granity z Szanghaju, ręcznie robione dywany z Arabii Saudyjskiej i ogromne kryształowe żyrandole. Turystów nie ma wcale i mogę zwiedzać i fotografować, ile dusza zapragnie. Żadnych biletów, żadnego „nie dotykać”, żadnych tłumów depczących po piętach – tylko dwóch modlących się mężczyzn i ja. Wychodzę na tyły złoto-białego meczetu. I przeżywam szok! Widzę zupełnie inne Brunei. Byle jakie drewniane domy kryte przerdzewiałą blachą, pranie suszące się na płocie, dziurawy mostek nad zamulonym kanałem, jakieś rury, puszki po farbie, kot śpiący na progu. Jedyne co dzieli te dwa światy, to wysokie kute ogrodzenie i... tak z kilkaset milionów dolarów. Statystyki mówią, że Brunei jest jednym z najbogatszych krajów świata: PKB na mieszkańca wyższy niż w Stanach Zjednoczonych czy Szwajcarii, bezrobocie: 3,7 proc., podatek dochodowy od osób prywatnych – zero. To przez statystyki nie spodziewałam się tych mizernych domów, zdezelowanych kładek, okien bez szyb. Uroczo – owszem, ale nie bogato. Brunejczycy mogliby pewnie być sfrustrowani, tryskać żółcią na samą myśl o przepychu, w jakim pławią się rządzący. A nie są. Brunei to jeden z najszczęśliwszych krajów świata – na dziewiątym miejscu, daleko przed Polską! Rzeczywiście, jeśli porównać warunki życia w Brunei i w otaczającej go Malezji, różnice widać gołym okiem. Żyje się tu dłużej, zdrowiej, drogi są dobre, malarię wytępiono, mało kto jest niepiśmienny. A że sułtan lubi popławić się w złocie – no cóż, tak to bywa z sułtanami... Z meczetu Sultan Omar Ali Saifuddin ide na nadbrzeże rzeki Brunei, która oddziela nowoczesne centrum BSB od największego na świecie miasta zbudowanego na palach – Kampong Ayer. Tysiące chybotliwych drewnianych domów, a każdy oparty na licznych drewnianych nogach zanurzonych w zielonkawa wodę – tak mieszka się w wodnym mieście od ponad 1300 lat. Dziś co dziesiąty Brunejczyk ma adres w Kampong Ayer. W sumie niemal 40 tys. osób. Ledwie przez głowę przechodzi mi myśl, ze ciekawie byłoby popływać łódka pomiędzy różnokolorowymi domami Kampong Ayer, a już w moją stronę pruje kilka motorowych wodnych taksówek nazywanych przez tubylców pieszczotliwie latającymi trumnami. Skąd ta nazwa, przekonuje się, jak tylko wsiadam do jednej z nich. Jest drewniana, długa i wąska, a po chwili rozpędza sie do takiej prędkości, ze zdaje się niemal unosić nad powierzchnia wody. Mój taksówkarz z nonszalanckim wyrazem twarzy lawiruje swoja „trumna” pomiędzy domami i innymi równie rozpędzonymi łódkami. Woda bryzga, dzieci machają nam z tarasów, kobiety wieszają pranie, czyjeś radio gra na cały regulator, a zapach gotowania miesza się z zapachem rzeki. Nagle nad skłębiona zielenią dżungli dostrzegam złote kopuły i ogromne spadziste dachy w stylu malajskim. To Istana Nurul Iman – największy dom mieszkalny świata, należący oczywiście do sułtana. 200 tys. m_, 1788 pokoi i 257 łazienek. Koszt budowy? Ponad 400 mln dol. Nic dziwnego, ze trafi ł do Księgi rekordów Guinnessa. To tu również sułtan garażuje część swojej niebotycznej kolekcji samochodów, prawdopodobnie ok. 5 tys. sztuk – w sumie wartych jakieś, bagatela, 4 mld dol. 500 rolls- -royce’ów sułtana to kolejny powód, dla którego znalazł się on w księdze Guinnessa (nikt nie posiada na własność więcej samochodów tej marki niż on). Gdyby sułtan miał ochotę na przejażdżkę czymś innym niż rolls-royce, ma do wyboru jeszcze 362 bentleye, 531 mercedesów czy tez takie perełki jak lamborghini diablo jota, bugatti EB110, sześć dauerów 962 czy pięć mclarenów F1. A na dalsze podróże – ogromny prywatny boeing 747-400 z pozłacanymi meblami. I sześć mniejszych samolotów, tak na co dzien. Taksówkarz „trumny” zdejmuje rękę z gazu i motor ucicha, zwalnia. Wpływamy w las mangrowców. To przyrodnicza wersja Kampong Ayer – labirynty kanałów i drzewa na patykowatych korzeniach zanurzonych w wodę niczym pale brunejskich domów. Słychać piski ptaków i buszujących pomiędzy drzewami nosaczy sundajskich, niezwykle rzadkich małp o dziwacznie kartoflowatych nosach, które występują niemal wyłącznie tu. Niby tak blisko miasta, a jednocześnie tak daleko, jakbym nagle znalazła się w dzikim sercu Borneo. Amor z dżungli Wracam do centrum Bandar Seri Begawan – na trop sułtana. Tym razem udaję się do muzeum Royal Regalia, gdzie w klimatyzowanym chłodzie (co za ulga!) podziwiać można ogromny złocony powóz, którym sułtan przejechał ulicami BSB w dniu swojej koronacji, niezliczone zdjęcia sułtana i jego rodziny oraz prezenty, które władca Brunei otrzymał od dygnitarzy z całego świata. Jest to kuriozalna kolekcja przykładów, jak ciężko kupić coś komuś, kto ma niemal wszystko. Niektóre prezenty są prawdziwymi dziełami sztuki, jak choćby srebrna miniatura żaglowca; inne to małe szkaradki – np. niebieska waza na kwiatki (drodzy Niemcy – niewypał, naprawdę!). Prezentów od rządu Polski brak. Następnego ranka wynajmuję samochód (na transport publiczny nie ma co za bardzo liczyć) i ruszam w głąb Brunei. Kraj jest na tyle mały, że w jeden dzień mogę przejechać go praktycznie wzdłuż i wszerz. Zaczynam od „wzdłuż”: główna autostrada Brunei biegnąca wybrzeżem Morza Południowochińskiego jest dobrej jakości, ruch niewielki, a krajobrazy przypominają mi Polskę. Atrakcji turystycznych brak. Dopiero kiedy zjeżdżam w wąziutką asfaltową drogę w kierunku rezerwatu Labi, dociera do mnie, że jestem w sercu Borneo. Żadnych ludzi, żadnych samochodów, tylko napierające na jezdnię kłębowisko zieleni. Jadę tak długo, aż droga kończy się dżunglą. Asfalt nagle się urywa i przed podróżnym staje ściana roślinności. Czas wziąć w ręce maczetę i zacząć się przedzierać. Ja wprawdzie żadnych narzędzi nie mam, ale i tak ruszam przed siebie. Duszę, muszę przyznać, mam na ramieniu. Bo czytałam, że w lasach Borneo mieszkają słynne pantery borneańskie czy pytony siatkowe, które nie dość, że dorastają do ponad 10 m i mogą ważyć dwa razy tyle co ja, to jeszcze potrafią świetnie pływać. Jednym słowem – wolałabym ich nie spotkać. Co innego zobaczyć np. najdłuższego owada świata, Phobaeticus chani, który wygląda jak patyk i mierzy niemal 60 cm, żabę zmieniającą kolory czy ślimaka, który niczym amor strzela w potencjalnych partnerów specjalnymi strzałkami nasączonymi hormonami, aby zwiększyć swoje szanse na związek. A to tylko trzy ze 123 nowo odkrytych w 2010 r. gatunków Borneo! Kto wie, co jeszcze czai się w tutejszej dżungli? Ja nie spotykam ani panter ani pytonów, nie spotykam też jednak (niestety) żaby-kameleona ani nie odkrywam żadnych nowych gatunków. Jednak same dźwięki dżungli, ten nieustający wrzask, szelest, kapanie wody, i te zapachy – wilgotne, ziemiste – są same w sobie warte, by zapuścić się w głąb. Wieczorem zaś czas na rozrywkę w stylu brunejskim, czyli park Jerudong. Miał być nowoczesny park rozrywki a la Disneyland – jest wielki opuszczony kompleks pełen nieczynnych kolejek i komarów. Początkowo Jerudong był placem zabaw dla rodziny sułtana, potem wielkim gestem otworzono go dla publiczności. Z czasem jednak park popadł w zaniedbanie, wiele z atrakcji odsprzedano i wywieziono, inne pordzewiały. Teraz działają tylko co niektóre – a to pusta karuzela kręci się w kółko, a to elektryczne samochodziki stoją cicho pod ścianą. Przede mną leniwa część podróży do Brunei – słońce, plaża i drinki. Bezalkoholowe oczywiście. Brunei to kraj w stu procentach objęty prohibicją . Turystom niemuzułmanom wolno wprawdzie wwieźć do kraju dwie butelki mocniejszego alkoholu plus 12 puszek piwa, ale wyłącznie na użytek własny. Za to trzeba przyznać, że Brunejczycy opanowali robienie drinków bezalkoholowych do perfekcji. Virgin mojito poproszę!