Specjalista od mRNA. Dzięki Polakowi powstają innowacyjne szczepionki
Prof. dr hab. Jacek Jemielity z Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego to powstać światowego formatu. Jego badania przyczyniły się do szybkiego opracowania szczepionki na COVID-19.
Większość z nas usłyszała o mRNA w czasie pandemii COVID-19, gdy na bazie tej cząsteczki błyskawicznie tworzono szczepionki przeciwko nowemu wirusowi. Jednak prof. Jacek Jemielity z Uniwersytetu Warszawskiego interesował się tą cząsteczką na długo przed tym, zanim trafiła na pierwsze strony gazet. Jego najsłynniejsza publikacja, z 2003 r., opisuje wynalazek, dzięki któremu mRNA wytwarzane w laboratorium staje się o wiele bardziej wydajne przy produkcji pożądanego białka. Szczepionka na COVID-19 z polskim akcentem W naturze ta cząsteczka, będąca czymś w rodzaju odbitki instrukcji zawartej w komórkowym DNA, jest delikatna i podatna na degradację. Nawet podawana w dużej ilości z zewnątrz jest rozkładana na tyle szybko, że komórki nie zdążają na jej podstawie wyprodukować np. wirusowego antygenu uruchamiającego odpowiedź immunologiczną. Rozwiązaniem jest dołączenie na samym początku produkowanej w laboratorium nici mRNA czegoś w rodzaju „czapeczki”, chroniącej mRNA przed „pożarciem” przez enzymy degradujące i wydłużającej cząsteczce życie. To właśnie wymyślone przez profesora ARCA (Anti-Reverse Cap Analogs) pozwoliły zmodyfikować tę ochronę tak, że – prosto rzecz ujmując – „czapeczkę” dało się zakładać wyłącznie prawidłowo, produkując aktywne mRNA, efektywnie instruujące organelle produkujące białka, by zaczęły czytać instrukcję. W latach 2007–2008 zespołowi prof. Jemielitego udało się jeszcze utwardzić czapeczkę poprzez modyfikacje fosforotiolanowe. Dzięki drobnej zmianie nić RNA z „kapem Jemielitego” żyje w komórce znacznie dłużej i produkuje więcej białek niż naturalny mRNA. Ta technologia pozwoliła firmie BioNTech ekspresowo stworzyć szczepionkę na COVID-19. – Jeśli miałbym powiedzieć, co dziś fascynuje mnie najbardziej, to są to właśnie precyzyjne modyfikacje mRNA. To, że poprzez subtelne zmiany struktury chemicznej można dramatycznie zmieniać jego zachowanie – mówi prof. Jemielity. – Dla mnie mRNA ma w sobie coś magicznego. Fascynujące jest to, że tę biologiczną instrukcję obsługi można projektować i dostarczać organizmowi w kontrolowany sposób. Dzięki temu zamiast podawać gotowy lek, możemy sprawić, by organizm sam go wytworzył – opowiada naukowiec. Na tropie nowych leków Prawdziwym konikiem profesora jest jednak onkologia i szczepionki terapeutyczne projektowane pod konkretnego pacjenta. Z wyciętego guza lekarze pobierają fragment, na podstawie którego konstruuje się genetyczny „odcisk palca” nowotworu. – Możemy analizować mutacje w komórkach raka, identyfikować charakterystyczne dla nich antygeny i projektować mRNA, które uczy układ odpornościowy rozpoznawania tych zmian. W pewnym sensie jest to trening immunologiczny przygotowany specjalnie dla danego chorego – wyjaśnia naukowiec. mRNA z odpowiednim kapem instruuje układ odpornościowy: „To jest rak, naucz się go rozpoznawać i niszczyć”, ale... – Można powiedzieć, że nowotwór uczy się unikać układu odpornościowego i terapii. Stąd klasyczne podejście: jeden lek dla wszystkich pacjentów, często okazuje się niewystarczające – mówi profesor. – Jest wyjątkowo trudnym przeciwnikiem także dlatego, że stale się zmienia. Dlatego ogromnie ważne jest przyspieszenie całego procesu. I właśnie tutaj dokonuje się wielki postęp. Coś, co kilka lat temu trwało miesiącami, dziś można wykonać w kilkanaście dni. Niektóre nasze wynalazki są już wykorzystywane w 14 badaniach klinicznych nad terapiami przeciwnowotworowymi – dodaje badacz. Nie zwalniać tempa Prace prof. Jacka Jemielitego to przykład nauki w najlepszym wydaniu – od czysto teoretycznych badań nad wiązaniami chemicznymi po technologię ratującą miliony ludzi. Dzięki jego odkryciom mRNA przestało być kruchą, niestabilną cząsteczką, a stało się potężnym narzędziem medycyny personalizowanej. Za te osiągnięcia badacza uhonorowano m.in. Nagrodą Naukową Polityki, Nagrodą Gospodarczą Prezydenta RP, Nagrodami Rektora Uniwersytetu Warszawskiego. Był nominowany do Nagrody Europejskiego Wynalazcy przyznawanej przez Europejski Urząd Patentowy. W 2021 r. otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w obszarze nauk chemicznych i o materiałach. Jest też autorem 14 patentów bądź zgłoszeń patentowych.
Czarny scenariusz się spełnia. Zapomniana śmiertelna choroba powraca z potężną siłą, a to wszystko nasza wina
Australia zmaga się obecnie z najpoważniejszym od dekad wybuchem błonicy (dyfterytu), wywołanym gwałtownym spadkiem wyszczepialności populacji. Jak ostrzega ekspertka ds. bezpieczeństwa biologicznego prof. Raina MacIntyre w analizie opublikowanej w maju 2026 roku, lekceważenie tej groźnej choroby bakteryjnej grozi powtórzeniem katastrofalnego scenariusza z 1991 roku, kiedy upadek Związku Radzieckiego doprowadził do największej nowoczesnej epidemii na świecie.
Wydawało się, że dzięki masowym programom profilaktycznym najgroźniejsze plagi przeszłości zostały już okiełznane. Sukcesy współczesnej medycyny uśpiły jednak czujność opinii publicznej, a mikroorganizmy, które niegdyś dziesiątkowały całe narody, dziś powracają. Przykład z antypodów boleśnie obnaża naszą delikatność i pokazuje, jak szybko zapomniany patogen potrafi odzyskać utracone terytorium. Wykorzystuje popularność chwytliwych, antyszczepionkowych haseł. Alarm na antypodach – błonica uderza w Australii W ostatnich miesiącach Australia przechodzi niepokojący kryzys zdrowotny. Od grudnia 2025 roku w kraju zidentyfikowano najbardziej dramatyczny przyrost zachorowań na błonicę w nowożytnej historii tego państwa. Oficjalne dane rządowe oraz doniesienia opublikowane w połowie maja 2026 roku przez platformy informacyjne SBS News i Scimex wskazują na ponad 225 potwierdzonych przypadków. Najtrudniejsza sytuacja panuje w Terytorium Północnym (134 zachorowania) oraz Australii Zachodniej (80 zachorowań), a lekarze odnotowali już co najmniej jedną ofiarę śmiertelną. Choć infekcja uderzyła przede wszystkim w odizolowane i gorzej sytuowane społeczności rdzennych mieszkańców (Aborygenów), eksperci medyczni alarmują, że zagrożone jest całe społeczeństwo. Główną przyczyną powrotu patogenu jest załamanie profilaktyki – w 2024 roku ogólnokrajowy wskaźnik szczepień dzieci spadł poniżej 90% po raz pierwszy od 2016 roku. Tak wyraźne pęknięcie w odporności zbiorowej otworzyło drzwi mikroorganizmowi, o którym świat zachodni zdążył już niemal zapomnieć. Koszmar z czasów ZSRR, czyli niczego się nie nauczyliśmy Aby uświadomić opinii publicznej powagę sytuacji, epidemiolodzy przypominają wydarzenia sprzed trzydziestu pięciu lat. Globalnie największa epidemia błonicy od czasu wprowadzenia rutynowych szczepień niemowląt wybuchła w państwach byłego Związku Radzieckiego tuż po rozwiązaniu bloku w 1991 roku. Chaos polityczny, głęboki kryzys ekonomiczny i wynikające z nich drastyczne przerwanie programów szczepień przyniosły katastrofalne skutki. W tamtym okresie w krajach nowo powstałej Wspólnoty Niepodległych Państw odnotowano ponad 140 tys. przypadków zachorowań, a ponad 5 tys. pacjentów zmarło. Jak podkreśla prof. Raina MacIntyre, szefowa programu bezpieczeństwa biologicznego w Kirby Institute na Uniwersytecie Nowej Południowej Walii (UNSW), tamta historyczna lekcja jasno dowodzi, że duże epidemie błonicy mogą pojawić się w każdym rozwiniętym społeczeństwie, jeśli tylko ciągłość programów szczepień zostanie zaburzona. Bakteria nie znika na zawsze – po prostu czeka w ukryciu na słabość systemu. Dlaczego szczepionki słabną? Błonica to choroba zakaźna wywoływana przez maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae). Choć w swojej najbardziej klasycznej, oddechowej formie atakuje gardło i migdałki – tworząc grube, szare błony rzekome, które mogą doprowadzić do uduszenia pacjenta – obecny wybuch w Australii w dużej mierze manifestuje się jako postać skórna. Przypadki infekcji dermatologicznych są zazwyczaj mniej dotkliwe dla samego chorego, ale niosą ogromne ryzyko epidemiologiczne. Osoba zakażona może bowiem niezwykle łatwo rozprzestrzeniać bakterie na niezaszczepione osoby ze swojego otoczenia. Coraz większa liczba niezaszczepionych dzieci (także w Polsce) to jedno, ale jest jeszcze jeden problem – odporność uzyskiwana dzięki szczepionkom (podawanym standardowo jako potrójna dawka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi) nie jest bezterminowa. Z upływem lat poziom przeciwciał w organizmie naturalnie drastycznie maleje. Bez regularnego przyjmowania dawek przypominających w wieku dorosłym, nawet osoby w pełni zaszczepione w dzieciństwie stają się podatne na zakażenie, stając się bezobjawowymi nosicielami i nieświadomie napędzając rozwój epidemii. Źródło: Australian Institute of Health and Welfare, ABC, New Scientist, Australian Centre of Disease Control Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy możemy „zaszczepić” się przeciwko stresowi? Naukowcy mają na to kilka pomysłów
Tradycyjna szczepionka przygotowuje układ odpornościowy do budowania lepszych mechanizmów obronnych. Zdaniem badaczy możemy zrobić coś podobnego, aby zwiększyć naszą odporność psychiczną na presję i wynikający z niej stres. Pomocny może być trening odporności na stres, ale też pewna zabita termicznie bakteria występująca w glebie.
Zastrzyk uodparniający na stres jest marzeniem milionów ludzi funkcjonujących na co dzień pod ogromną presją. Choć pewnie raz na jakiś czas przydałby się każdemu z nas. A chociaż „uodparnianie się” na stres brzmi mało realnie, to jesteśmy w stanie wytrenować swój organizm nie tyle do ignorowania stresu, ile do szybszej regeneracji. Trening antystresowy Tak działają m.in. treningi personelu wojskowego. Specjalnie dobrane symulacje wydarzeń stresogennych, przy jednoczesnym zapewnieniu żołnierzom narzędzi i odpowiedniego wsparcia, pozwalają ograniczyć wpływ przyszłego stresu. W jednym z badań podchorążowie, którzy przeszli trening odporności psychicznej, mieli niższy poziom kortyzolu podczas późniejszych intensywnych ćwiczeń wojskowych niż ci, którzy takiego szkolenia nie przeszli. Podobnie ratownicy medyczni, którzy odbyli trening odporności, są mniej narażeni na rozwój zespołu stresu pourazowego (PTSD) oraz depresji. – Na szczęście większość ludzi nie potrzebuje szkolenia w stylu wojskowym, aby osiągnąć te korzyści. Wystarczy celowe wystawianie się na możliwy do opanowania, codzienny stres, aby budować odporność psychiczną – mówi Julie Vašků z Uniwersytetu Masaryka w Czechach. Radzenie sobie ze stresem przebudowuje mózg Jej badania pokazują, że takie codzienne radzenie sobie ze stresującymi sytuacjami przebudowuje mózg, wywołując zmiany w całej „sieci stresu”, obejmującej m.in. korę przedczołową, która reguluje emocje; hipokamp, związany z pamięcią; oraz ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń. Gdy ludzie dobrowolnie stawiają czoła łagodnym stresorom, te obwody adaptują się w sposób ułatwiający radzenie sobie z przyszłymi wyzwaniami oraz pomagający organizmowi szybciej wracać do stanu równowagi. – Łagodny stresor to sytuacja, w której odczuwasz pewien poziom dyskomfortu, ale jesteś w stanie go znieść. Nie może być przytłaczający. Gdy staje się przytłaczający, ponieważ wówczas może mieć charakter traumatyczny – mówi Vašků. Kiedy taki trening powinien być prowadzony? Poważny stres u najmłodszych wyraźnie zwiększa ryzyko późniejszych problemów ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, jednak niewielka ilość łagodnych trudności może przynosić korzyści. Dlatego Carmine Pariante z King’s College London sugeruje, że jako społeczeństwo moglibyśmy być nieco mniej nadopiekuńczy. Nie oznacza to celowego narażania kogokolwiek na traumę, lecz raczej okazjonalne pozwalanie sobie – i naszym dzieciom – na doświadczanie bardziej możliwych do opanowania wyzwań. Ponieważ coś, co dla pokolenia rodziców było całkiem oczywiste, jak samodzielne wyjścia i powroty do domu, wyjazdy na trwające trzy i więcej tygodni letnie obozy, staje się rzadkością. A tym samym nasze dzieci nie otrzymują możliwości treningu społecznego, w tym treningu wobec stresu, w kontrolowanych warunkach. Bakteria pomocna w walce ze stresem Ale to nie wszystko. Niektórzy naukowcy pracują nad dosłowną szczepionką przeciw stresowi. Szereg badań na gryzoniach pokazuje, że szczepienie bakterią Mycobacterium vaccae, unieszkodliwioną przez działanie wysokiej temperatury, łagodzi ich reakcję stresową poprzez wywołanie efektu przeciwzapalnego. Jednak, jak podkreślają badacze, M. vaccae nie leczy stresu wprost. Stanowi raczej mocny dowód przedkliniczny, że immunizacja tą bakterią może zwiększać odporność na niektóre skutki stresu przez oś mikrobiom–jelito–mózg. Jednocześnie przewlekłe rozregulowanie rytmu dobowego osłabia część tych korzyści behawioralnych. Autorzy badania podkreślają, że efekt proodpornościowy był widoczny w normalnym cyklu światło–ciemność, ale zanikał pod wpływem przewlekłego zaburzenia rytmu dobowego, choć ochrona mikrobiomu i części markerów mózgowych pozostawała. Jeszcze bardziej eksperymentalne są badania nad lekami zwanymi „aleksigentami” (alexigents), które mają na celu zwiększenie odporności na stres u osób z wysokim ryzykiem rozwoju PTSD i depresji. Jak dotąd jedynym znaczącym wynikiem jest badanie z 2017 roku, które wykazało, że pojedyncza dawka ketaminy może chronić myszy przed negatywnymi skutkami stresu. Przy tym wszystkim należy pamiętać o jednym: stres jest potrzebny. – W rzeczywistości chcesz doświadczać stresu. Chcesz być w stanie na niego reagować. Stres istnieje z konkretnego powodu, ale chcesz też potrafić szybko się po nim zregenerować. A budowanie odporności jest kluczowe, aby przywrócić hormony stresu do normalnego poziomu – podkreśla Vašků. Źródło: New Scientist, Frontiers in Psychology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Medyczny „Święty Graal” staje się faktem? Amerykańscy naukowcy pokazali szczepionkę, która działa na bakterie, wirusy, a nawet… alergie
Szczepienia to jeden z najważniejszych wynalazków medycyny, ale mają poważną wadę: są selektywne. Środek, który zapewni odporność na wiele mikroorganizmów był dotychczas w sferze marzeń. Teraz jednak jesteśmy o krok bliżej od realizacji tego marzenia: w USA opracowano środek o uniwersalnej skuteczności.
Czy czeka nas medyczna rewolucja? Bardzo możliwe. Amerykańskie instytucje badawcze opracowały właśnie nową, uniwersalną szczepionkę. Preparat o nazwie GLA-3M-052-LS+OVA wykazuje zdumiewającą skuteczność nie tylko w walce z szerokim spektrum wirusów, ale także z bakteriami oraz alergiami. A to nie koniec – jego użycie nie wymaga zastrzyków, może być podany w formie sprayu do nosa. Jak naukowcy to zrobili? Kluczem było nowatorskie wykorzystanie mechanizmów obronnych naszych organizmów. Dwa filary odporności, jeden preparat Tradycyjne szczepionki bazują na tzw. odporności adaptacyjnej: uczą ciało rozpoznawania konkretnych patogenów. To proces precyzyjny, ale czasochłonny i ograniczony do jednego gatunku lub szczepu bakterii lub wirusa. Nowy środek także wykorzystuje ten mechanizm, ale łączy go z odpornością wrodzoną – naszą pierwszą, lecz krótkotrwałą linią obrony. Dzięki sztucznemu naśladowaniu sygnałów wysyłanych przez limfocyty T (jeden z rodzajów komórek odpornościowych), badaczom udało się utrzymać komórki odporności wrodzonej w stanie aktywności przez wiele miesięcy. W testach na myszach zaowocowało to skróceniem czasu reakcji na wirusa COVID z 14 do zaledwie 3 dni. Ilość wirusów w płucach udało się jednocześnie zmniejszyć aż 700 razy. Superszczepionka na superbakterie Wyjątkowość preparatu GLA-3M-052-LS+OVA polega na jego niespotykanej dotąd wszechstronności. Badaniach potwierdziły, że nowa szczepionka skutecznie chroniła zwierzęta przed groźnymi bakteriami, np. gronkowcem złocistym (Staphylococcus aureus) i Acinetobacter baumannii. W szpitalach to właśnie te gatunki często wykazują oporność na antybiotyki. Co najbardziej zaskakujące, naukowcy odnotowali również terapeutyczny wpływ na reakcje alergiczne. U zaszczepionych myszy wystawionych na kontakt z roztoczami kurzu domowego zaobserwowano znaczną redukcję objawów astmy, w tym mniejszą produkcję śluzu w płucach. To niezwykle obiecujące wyniki, dające nadzieję na prawdziwie uniwersalny środek. Wyzwania przed testami na ludziach Zespół naukowców, kierowany przez Bali Pulendrana ze Stanfordu, trochę studzi optymizm. Badacze podkreślają, że droga do wprowadzenia preparatu preparatu na rynek jest jeszcze daleka. Eksperci, m.in. Jonathan Ball z Liverpool School of Tropical Medicine, wskazują na konieczność potwierdzenia zarówno działania, jak i bezpieczeństwa szczepionki u ludzi. Kluczowym wyzwaniem będzie sprawdzenie, czy utrzymywanie układu odpornościowego w stanie ciągłej gotowości nie doprowadzi do niepożądanych reakcji autoimmunologicznych. Naukowcy przewidują, że jeśli kolejne etapy badań zakończą się sukcesami, uniwersalna szczepionka mogłaby trafić do użytku w ciągu 5–7 lat. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Pojawiało się nagle i bez ostrzeżenia. Polio siało strach jak żadna inna choroba
Nikt nie wiedział, kto będzie następny. Nagłe i dramatyczne skutki zakażenia sprawiły, że polio na lata zapisało się w zbiorowej pamięci. Wirus ten uchodził za jedną z najbardziej przerażających chorób XX wieku.
W tym artykule: Miasto zamknięte Żelazne płuca Strach przed pandemią Pytania bez odpowiedzi Wyścig po szczepionkę San Angelo w zachodnim Teksasie było po 1949 roku siedzibą hrabstwa zamieszkanego przez niemal pięćdziesiąt tysięcy ludzi. Tutejszy krajobraz to pola farmerów, szyby naftowe i gospodarstwa hodowlane otoczone drutami kolczastymi. Tak jak wiele innych miast w tym czasie, San Angelo rozwinęło się gwałtownie podczas II wojny światowej, podwajając swoją populację w rezultacie rozbudowy wojskowej bazy lotniczej. W miasteczku pojawiły się tysiące nowych mieszkańców i tysiące powróciły z frontu. W ten sposób San Angelo znalazło się w ważnym i – okazało się – niebezpiecznym punkcie swojego rozwoju. Końcówka lat czterdziestych to czas prosperity w Stanach Zjednoczonych. Wzrost ekonomiczny zachęcał Amerykanów do zakładania rodzin, kupowania domów i rozmaitych towarów. W San Angelo, tak jak i w innych miastach, pamięć o pełnym poświęceń i bolesnym okresie Wielkiego Kryzysu i II wojny światowej zastąpiła optymistyczna wizja materialnego komfortu i sukcesu ekonomicznego. Miasto bogaciło się i rosło. W 1949 roku lokalne pismo „Standard-Times” przewidywało dla niego wspaniałą przyszłość. Niewątpliwym atutem miejscowości był ciepły leczniczy klimat. Dwudziestego maja na tym pięknym obrazku pojawiła się mała plamka. Gazeta poinformowała, że dziecko jednego z mieszkańców zachorowało na chorobę Heinego-Medina. To się już w San Angelo zdarzało. Choroba pojawiała się nagle późną wiosną, zazwyczaj jako pojedyncze przypadki. Problem więc zbagatelizowano. Tym razem w ciągu kilku dni sytuacja stała się alarmowa. W szpitalu Shannon Memorial zaczęli pojawiać się rodzice ze zbolałymi gorączkującymi dziećmi na rękach. Personel medyczny potwierdził dwadzieścia pięć przypadków polio, a śmierć zaczęła zbierać swoje żniwo: Esperanza Ramirez – wiek dziesięć miesięcy; Billie Doyle Kleghorn – siedem miesięcy; Susan Barr – cztery miesiące i Donald Shipley – siedem miesięcy. Szóstego czerwca artykuł w „Standard-Times” odzwierciedlał rosnącą desperację mieszkańców: „Siedem ofiar polio: Pastorzy z San Angelo błagają Boga o pomoc w walce z plagą”. Miasto zamknięte Doktor R.E. Elvins, naczelny lekarz miasta, przekazał mieszkańcom informację, którą już znali: „Choroba Heinego-Medina osiągnęła poziom epidemii”. Stosując zwykłe zasady, obowiązujące w obliczu choroby o nieznanym sposobie zapobiegania i leczenia, radził, by dzieci z San Angelo unikały tłumów, myły regularnie ręce i nie korzystały z basenów. „Nie możemy pomachać czarodziejską różdżką i zlikwidować polio” – powiedział. „To zależy przede wszystkim od zachowania się poszczególnych rodzin”. Elvins miał jeszcze jedną radę. Ponieważ wirusy polio były często wykrywane w ludzkim kale i na nóżkach domowych owadów, zalecał intensywne stosowanie DDT. Ten znany w Polsce jako azotox związek chemiczny z grupy chlorowanych węglowodorów doprowadził wcześniej do wytępienia malarii w Europie i Ameryce Północnej. Obecnie ze względu na silne własności toksyczne stosowanie DDT jest zakazane w wielu krajach świata (w Polsce od roku 1976). Wówczas Elvins polecał używanie środka szczególnie w nieskanalizowanych toaletach w latynoskiej i murzyńskiej części miasta. Inni byli mniej subtelni, oskarżając o wywołanie epidemii „kolorowych brudasów” – emigrantów, którzy zjawiali się corocznie, by zająć się zwierzętami domowymi i zasiewami. Na początku czerwca, przy temperaturach osiągających 38ºC, gdy liczba zachorowań wzrosła do sześćdziesięciu jeden, rada miejska przegłosowała zakaz organizowania imprez publicznych w zamkniętych pomieszczeniach na okres tygodnia. „W czwartkowy wieczór namioty teatralne w San Angelo były puste”, doniósł „Standard-Times”. „Znikła młodzież spędzająca dzień na miejskim basenie. W niedzielę kościoły pozostały zamknięte”. Decyzja o zamknięciach była ściśle przestrzegana. Bary i kręgielnie zamknęły swe podwoje, odwołano walki zapaśnicze w szkole średniej, a popularne zespoły country, takie jak Snuffy Smith i Snuff Dippers, unikały miasta. Tak samo postąpili przyjezdni. Ruch turystyczny zaniknął. Plotki sugerowały, że można zarazić się od nieosłoniętego kichnięcia, od dotknięcia pieniędzy lub przy korzystaniu z telefonu. „Dotarliśmy do punktu, w którym nikt już niczego nie rozumie” – stwierdził miejscowy pediatra. „W którym ludzie nie powinni nawet podawać sobie rąk”. Większość mieszkańców San Angelo zachowywała się tak jak wszyscy Amerykanie szkoleni na wypadek epidemii polio: brud jest twoim wrogiem, a czystość twoim celem. Opinia publiczna zaczęła wspierać zachowania, które kilka tygodni wcześniej wydawały się niedorzeczne, takie jak kontrola stanu zdrowia pracujących imigrantów i zakaz sprzedaży zwierząt domowych w mieście. „Źle się stało” – skomentował problemy San Angelo jeden z wysokich urzędników zajmujących się służbą zdrowia. „Wszystko, co mogę zrobić, to powtarzać moje ostrzeżenia – usuwać brud oraz muchy i inne owady. I ciągle sprzątać”. Miasto zakupiło dwa specjalne pojazdy rozpylające DDT. Dwa razy dziennie odkryte ciężarówki dudniły po ulicach, rozpylając środek za pomocą strażackich węży. Za samochodami biegły dzieci, tańcząc we mgle rozpylonego białego proszku. W geście dobrej woli lokalny sklep sieci Sherwin-Williams rozdawał DDT za darmo, namawiając klientów do przecierania roztworem ścian i mebli w ich domach. („Przynieś tylko swój pojemnik” – głosiły reklamy). Jeden ze sklepów przemysłowych reklamował swój własny środek owadobójczy „Queen City Kill – pięciokrotnie silniejszy niż DDT”. Inny sklep oferował jeszcze silniejszą miksturę nazywaną „Super-Activated Bug Juice”. Lęk przed zachorowaniem okazał się doskonałym bodźcem marketingowym. Firma pralnicza Hi-Tone Cleaners gwarantowała dezynfekcję swojego sprzętu przed każdym praniem i prasowaniem. Inna firma, Sani-Flush, namawiała w ogłoszeniach do starannego szorowania toalet, „gdy polio szaleje”. Firma Clorox ostrzegała: „to brud, którego nie widzisz, jest groźny”. Inne firmy oferowały „ubezpieczenie przeciw polio”, kręgarze obiecywali zabezpieczenie przed chorobą. „Ciało twojego dziecka musi być prawidłowo wyregulowane” – twierdził dr Roy Crowder. „Wtedy nie ma szansy zachorowania”. Żelazne płuca Niestety, to wszystko nie pomagało. W połowie czerwca ponad połowa ze stu sześćdziesięciu łóżek szpitalnych w San Angelo była zajęta przez pacjentów z chorobą Heinego-Medina, w większości przez dzieci poniżej piętnastego roku życia. Niewielka ekipa lekarzy i pielęgniarek ciężko pracowała na wyczerpujących podwójnych dyżurach. Wolontariusze, którzy musieli przezwyciężyć obawę przed zarażeniem, okładali kończyny chorych gorącymi kompresami i doglądali pacjentów umieszczonych w „żelaznych płucach”. Te popularne w latach 50. i 60. XX wieku respiratory generujące podciśnienie stanowiły po prostu komory z otworem na głowę, dzięki którym osoba z porażeniem mięśni (np. wywołanym przez polio) mogła oddychać. Największym koszmarem dla szpitala były burze, które łatwo uszkadzały prowizoryczne instalacje elektryczne tych urządzeń. Jeden z lekarzy wspominał: „Gdy czarne chmury pojawiały się na niebie, w szpitalu ogłaszano alarm”. Ręczne pompowanie „żelaznego płuca” wykańczało w krótkim czasie nawet najsilniejszych, wtedy jednak zastępowali ich inni. Żaden z pacjentów nie umarł z powodu awarii respiratora podczas burzy. Narodowa Fundacja Paraliżu Dziecięcego przysłała kilku ekspertów zajmujących się chorobą Heinego-Medina. Eksperci zebrali próbki kału i tkanek chorych pacjentów do wykorzystania w badaniach nad opracowaniem szczepionki. Ponadto przysłali do San Angelo dostawy sprzętu, m.in. wózków inwalidzkich; skierowali fizjoterapeutów potrzebnych w procesie pielęgnacji pochorobowej i pieniądze na opłacenie rachunków medycznych. Pacjentów w najcięższym stanie zabrano specjalnie wyposażonymi samolotami do regionalnych centrów rehabilitacyjnych – wszystko gratis. Szczyt epidemii wypadł w lipcu. Potem liczba przyjęć do szpitali zaczęła systematycznie spadać. Pod koniec sierpnia było już po wszystkim. Szkoły w San Angelo otwarto w normalnym terminie. Za serce chwytał tylko widok pustych ławek. Strach przed pandemią Rok 1949 zapamiętano jako okres rozprzestrzeniania się dużej epidemii polio, ale najgorsze było jeszcze przed Amerykanami. W całych Stanach Zjednoczonych zachorowało około czterdziestu tysięcy osób, 1 na 3375 obywateli. W San Angelo odnotowano 420 przypadków, 1 na 124 osoby. 84 pacjentów zostało trwale sparaliżowanych, a 28 osób zmarło. Był to jeden z najpoważniejszych odnotowanych przypadków epidemii w historii. Jednakże przypadek o charakterze najzupełniej typowym. Choroba pojawiła się w San Angelo, które nie przeżywało dużej epidemii polio w ostatnich latach, w najgorętszym miesiącu i atakowała przede wszystkim dzieci. Znacznie silniej zaatakowała czyściutkie małe przedmieścia niż rejony ubóstwa i nędzy, co przeczyło poglądom łączącym czystość z dobrym stanem zdrowia. I wystąpiła w sercu Ameryki. Geografia epidemii była zaskakująca. Choć poliomyelitis – ostre nagminne porażenie dziecięce – występowała na całym świecie, jednak największe epidemie XX wieku pojawiły się w Europie Zachodniej, Kanadzie, Australii i przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych. Amerykanie byli przerażeni chorobą, której ofiarami padły zarówno anonimowe dzieci, jak i prezydent Franklin Delano Roosevelt. Jednak w poczuciu solidarności dostrzegli w polio problem rodzimy, który musi doczekać się wspólnego rozwiązania – tak jak w innych okolicznościach losu – dzięki sile pomysłowości, dobrej woli, determinacji i pieniądzom. Bardzo popularnym hasłem, powtarzanym po II wojnie światowej przez kwestujących, polityków, ogłoszeniodawców i dziennikarzy, była śmiała (i ostatecznie prawdziwa) obietnica „pokonania polio”. Epidemia osiągnęła swój szczyt w samym środku zimnej wojny, więc walka z polio przybrała formę krucjaty. Ta szczególna, atakująca bezbronne dzieci choroba zebrała dramatyczne żniwo zwłaszcza na przedmieściach pełnych młodych rodzin, które dążyły do otoczenia swoich pociech jak najlepszą opieką. Ironią i złośliwością losu był atak choroby Heinego-Medina w najbardziej rozwiniętym kraju świata. Kraju, w którym tak łatwo osiągalny był cudowny lek: penicylina. Kraju, w którym żony i matki ciężko pracowały, by oczyścić swoje domy z zarazków. Żadna inna choroba nie wywołała takiej determinacji, ale też i paniki, jak polio. Z uzasadnionych powodów. Choroba Heinego-Medina pojawiała się bez jakiejkolwiek zapowiedzi. Nie było sposobu przewidzenia, kto zachoruje, a kogo polio oszczędzi. Część chorych umierała, reszta zostawała inwalidami. Ich życie na zawsze wiązało się z używaniem wózków inwalidzkich, kul, z aparatami ortopedycznymi, respiratorami, ze zdeformowanymi kończynami. W rzeczywistości, nawet w swoim szczycie w latach 40. i 50. XX wieku, choroba Heinego-Medina nie była jednak tak straszną epidemią, jak ją przedstawiały media. W tym okresie dziesięciokrotnie więcej dzieci zginęło w wypadkach, a trzykrotnie więcej zmarło na raka. Specjalny status polio wynikał przede wszystkim z działania nadzwyczajnej organizacji – Narodowej Fundacji Paraliżu Dziecięcego. Stosowała ona najnowsze techniki reklamy, zbiórek publicznych i badań motywacyjnych, aby przedstawić wszystkim straszną, choć względnie rzadką chorobę jako największe nieszczęście owych czasów. Pytania bez odpowiedzi Strach przed polio pojawił się oczywiście dużo wcześniej niż owa fundacja. Kolejne fale epidemii – nawet najsilniejsza w roku 1916 – zostały odnotowane przez prasę w formie niewielkich notatek. Genialność staregii Narodowej Fundacji polegała na umiejętności zwrócenia szczególnej uwagi na chorobę Heinego-Medina. Na przedstawieniu jej jako choroby wprawdzie złowrogiej, ale zarazem bardziej niż inne możliwej do pokonania. Zastosowana przez członków fundacji strategia zrewolucjonizowała systemy zbierania pieniędzy przez organizacje charytatywne, metody rekrutacji wolontariuszPojawiało się nagle i bez ostrzeżenia. Polio siało strach jak żadna inna chorobaPojawiało się nagle i bez ostrzeżenia. Polio siało strach jak żadna inna chorobay, sposoby organizacji lokalnych grup zajmujących się wspólnymi sprawami sąsiadów i techniki penetrowania niedostępnego świata badań medycznych. W ten sposób owa fundacja stworzyła nowy model filantropii w Ameryce – filantropię konsumenta, w której ofiarodawcy otrzymywali obietnicę osobistej nagrody – ochrony przed chorobą. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/02/GettyImages-52608505-65fdf98.jpg" width="1024" height="683" alt="W 2002 roku WHO uznało Europę za region wolny od wirusa polio. Obecnie choroba atakuje głównie w Nigerii, Afganistanie i Pakistanie. Prowadzone są działania w celu całkowitego wyeliminowania polio." title="W 2002 roku WHO uznało Europę za region wolny od wirusa polio. Obecnie choroba atakuje głównie w Nigerii, Afganistanie i Pakistanie. Prowadzone są działania w celu całkowitego wyeliminowania polio." /> Taki rodzaj filantropii wygenerował z kolei szalony wyścig naukowców po szczepionkę. Miliony dolarów zebrane przez Narodową Fundację wykorzystano do powołania programów wirusologicznych i tworzenia laboratoriów badań polio w całych Stanach Zjednoczonych. Podczas tej akcji wprowadzano nowe sposoby finansowania badań, takie jak długoterminowe granty badawcze czy pokrycie części kosztów badań na uniwersytetach. Naukowcy usiłowali rozwikłać tajemnice polio na uniwersytetach Johna Hopkinsa, Yale i Michigan, w Pittsburghu i Cincinnati (...). Wyścig po szczepionkę W poszukiwaniu szczepionki wzięło udział trzech głównych konkurentów: urodzony w Białymstoku Albert Sabin, wieloletni badacz choroby Heinego-Medina z Uniwersytetu w Cincinnati; młodszy od niego Jonas Salk, badacz z Uniwersytetu w Pittsburghu, oraz najmłodszy z tego tria pochodzący z Warszawy Hilary Koprowski, naukowiec z laboratorium przemysłowego Lederle Laboratories. Wszyscy trzej byli ambitnymi wybitnymi specjalistami, których porwała wielka, pełna emocji walka z polio. Wszyscy trzej byli sowicie finansowani: Sabin i Salk przez Narodową Fundację, Koprowski przez właściciela Lederle – firmę American Cyanamid. Wszyscy trzej stanęli przed drażliwym problemem moralnym stopnia bezpieczeństwa ich szczepionek, jak również roli i zakresu ich testowania na ludziach. Sabin i Koprowski zastosowali szczepionkę z żywych wirusów w celu wywołania infekcji dostatecznie silnej, by pobudzić organizm do wytworzenia trwałej odporności przeciwko polio, i dostatecznie słabej, by nie wywołać poważnej choroby. Salk preferował szczepionkę zawierającą martwe wirusy, które pobudzały system immunologiczny do wytworzenia przeciwciał bez wywołania infekcji. Większość badaczy polio preferowała żywe wirusy, twierdząc, że gwarantują silniejszą odporność na chorobę Heinego-Medina i mogą doprowadzić do jej całkowitej likwidacji. Oficjalnie Narodowa Fundacja zachowywała w tej sprawie neutralność, jednakże jej szefowie popierali w prywatnych rozmowach prostszą szczepionkę z martwych wirusów. Wierzyli, że może ona szybciej znaleźć się na rynku i że będzie bezpieczniejsza. Szybkość i bezpieczeństwo stały się zatem atutami szczepionki Salka. W roku 1954, działając w pełni samodzielnie, z niewielką pomocą rządu, Narodowa Fundacja przeprowadziła największy eksperyment w historii medycyny amerykańskiej – masowe szczepienia preparatem Salka, które objęły prawie dwa miliony uczniów szkół podstawowych w całych Stanach Zjednoczonych. Nigdy wcześniej eksperyment dotyczący zdrowia publicznego nie urósł do rangi tak ważnego tematu w mediach. Gdy szczepienia okazały się w dużej mierze sukcesem, życie Jonasa Salka zmieniło się nieodwracalnie. Stał się natychmiast bohaterem narodowym, naukowcem celebrytą, a jego biały fartuch i skromna postawa – symbolami sukcesów i korzyści z badań medycznych. Konkurenci Jonasa nie zrezygnowali. Wybrali inne kierunki działania. Dążąc do osłabienia sukcesu Salka z 1954 roku, Sabin zorganizował testy swojej szczepionki w Związku Radzieckim. Była to niezwykła historia naukowej współpracy i zarazem politycznej intrygi w samym środku zimnej wojny. Hilary Koprowski prowadził z kolei swoje eksperymenty w Irlandii, Europie Wschodniej i Afryce. Dzięki niemu i dziewięciu milionom dawek szczepionki, które dostał od firmy farmaceutycznej Wyeth, jesienią 1959 roku rozpoczęto masowe szczepienia w Polsce, gdzie od 1951 trwała epidemia polio. Efekt był natychmiastowy. Masowe szczepienia Salka miały wpływ na działanie rządu USA w testowaniu i licencjonowaniu przyszłych leków i szczepionek. Natomiast perspektywa darmowych masowych szczepień dzieci doprowadziła do gorących sporów pomiędzy lekarzami na temat niebezpieczeństw „uspołecznionej medycyny”. Na poziomie osobistym olbrzymia popularność i publiczne uwielbienie Salka poważnie zaszkodziły jego pozycji w hermetycznym świecie naukowców. Część kolegów oskarżała go, że szkodzi swoim badaniom, zezwalając, by na ich kierunek i szybkość wpływali biurokraci kierujący fundacjami. Inni pytali o realną skuteczność szczepionki. W efekcie Salk, który otrzymał najwyższe odznaczenia amerykańskie przyznawane cywilom, nie został przyjęty do Narodowej Akademii Nauk ze względu na – jak stwierdzono – brak „fundamentalnego odkrycia naukowego”. Albert Sabin, wieloletni członek tej Akademii, drwił: „Mogłeś pójść do kuchni i zrobić to, co on”. Wojna pomiędzy Salkiem a Sabinem przetrwała obydwu. Nadal toczy się dyskusja, który z nich zrobił lepszą szczepionkę i która powinna być obecnie używana. Pewny pozostaje fakt, że historia podjętej przez nich krucjaty przeciw chorobie Heinego-Medina pozostaje jednym z najbardziej znaczących i odkrywczych sukcesów w historii amerykańskiej medycyny. Prezentowany przez nas fragment (skróty i śródtytuły od redakcji) pochodzi z książki Davida M. Oshinsky’ego „Polio. Historia pokonania choroby Heinego-Medina”. Polskie wydanie ukazało się nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka.
Nie tylko kobiety i nie tylko rak szyjki. To musisz wiedzieć o HPV, zanim będzie za późno
Wirus HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową, które może prowadzić do poważnych nowotworów. Choć można mu skutecznie zapobiegać, wciąż krąży na jego temat wiele mitów. Lekarki tłumaczą, co każdy rodzic powinien wiedzieć.
Spis treści: Dlaczego szczepionka jest tak ważna? HPV to problem nie tylko kobiet Dlaczego nie wszyscy szczepią dzieci? Najczęstsze mity o HPV – co mówią lekarki? HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową w Stanach Zjednoczonych. Typy niskiego ryzyka mogą powodować brodawki narządów płciowych, a typy wysokiego ryzyka – nowotwory. Większość zakażonych osób nawet nie wie o infekcji. W wielu przypadkach wirus ustępuje samoistnie. Problem pojawia się, gdy typy wysokiego ryzyka utrzymują się w organizmie. Mogą wtedy prowadzić do raka szyjki macicy oraz innych nowotworów. Wiele typów wysokiego ryzyka można skutecznie ograniczyć dzięki szczepieniom. W USA jednak wciąż za mało osób się szczepi, by spowolnić rozprzestrzenianie się zakażeń. Dla porównania Australia odniosła duży sukces w eliminowaniu niektórych typów HPV dzięki programom szczepień. – Całkowicie wyeliminowali brodawki narządów płciowych, i to dzięki szczepionce – mówi Megan Huchko, ginekolożka z Duke Global Health Institute. – Prawie osiągnęli progi WHO dla eliminacji raka szyjki macicy, bo kompleksowo zaszczepili zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Dlaczego szczepionka jest tak ważna? Szczepionki przeciw HPV, zwykle podawane w wieku 11–12 lat w dwóch dawkach, znacząco zmniejszają ryzyko nowotworów związanych z HPV. Jednocześnie niedawne badania sugerują, że szczepienie jednodawkowe może mieć podobną skuteczność. – To szczepionka, która zapobiega nowotworom — i to jest naprawdę niesamowite – mówi Lisa Rahangdale, ginekolożka z UNC Health. W ubiegłym roku w Stanach Zjednoczonych nieco ponad 62% nastolatków uznano za osoby z kompletną serią szczepienia przeciw HPV. Szczepionka przeciw HPV, Gardasil-9, chroni przed dziewięcioma typami HPV o najwyższym ryzyku i zmniejsza ryzyko nowotworów związanych z HPV o ponad 90%. HPV to problem nie tylko kobiet Prawie wszystkie przypadki raka szyjki macicy wynikają z zakażenia HPV, dlatego sporo uwagi publicznej koncentruje się na szczepieniu dziewcząt i kobiet. Jednak – według CDC – łączna liczba przypadków nowotworów gardła związanych z HPV u mężczyzn może być nawet większa. – Nie zapominajcie o chłopcach – mówi Hou. – To w zasadzie połowa populacji i są w takim samym stopniu narażeni nie tylko na bycie nosicielami zakażenia HPV, ale też na przekazywanie go innym osobom, na których im zależy. Dlaczego nie wszyscy szczepią dzieci? Jednym z głównych powodów, dla których rodzice nie szczepią dzieci przeciw HPV, jest skojarzenie wirusa z aktywnością seksualną. – Nie ma dowodów na to, że szczepienie we wczesnej adolescencji zwiększa skłonność do wcześniejszej aktywności seksualnej albo w ogóle zmienia zachowania seksualne – mówi Huchko. W praktyce szczepienie zaleca się osobom w wieku 9–26 lat m.in. dlatego, że u młodszych występuje lepsza odpowiedź immunologiczna. Część starszych pacjentów może otrzymać szczepienie uzupełniające. – Widziałam tak wiele przypadków raka szyjki macicy, którym technicznie można było całkowicie zapobiec, gdyby te osoby miały szansę zaszczepić się – dodaje Hou. Najczęstsze mity o HPV – co mówią lekarki? Mit 1: Wszystkie typy HPV powodują nowotwory Większość typów HPV nigdy nie doprowadzi do nowotworu. Typy niskiego ryzyka mogą powodować brodawki narządów płciowych. – To typy wysokiego ryzyka naprawdę nas niepokoją – mówi Hou. Testy HPV wykrywają obecność 14 typów wywołujących nowotwory. Mit 2: HPV powoduje wyłącznie raka szyjki macicy HPV może również powodować nowotwory odbytu, pochwy, sromu, prącia, a także jamy ustnej i gardła. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety mogą zachorować na nowotwór spowodowany HPV. Mit 3: HPV można przenieść tylko podczas stosunku HPV najczęściej przenosi się poprzez seksualny kontakt skóra do skóry. Może jednak być przekazany także przy porodzie. Każda forma kontaktu z okolicami intymnymi może prowadzić do zakażenia. Mit 4: Prezerwatywy zawsze chronią przed zakażeniem HPV HPV przenosi się przez kontakt skóra do skóry, więc zakażenie możliwe jest nawet przy stosowaniu prezerwatyw. – Prezerwatywa zmniejsza ryzyko o około 70% – mówi Huchko. Eksperci podkreślają, że prezerwatywy nie eliminują ryzyka. Nadal warto łączyć je ze szczepieniem i badaniami przesiewowymi. Mit 5: HPV mogą przenosić tylko mężczyźni – Każdy zakażony HPV może przenieść wirusa – mówi Rahangdale. HPV może zostać przekazany przez każdą osobę zakażoną niezależnie od płci, również w relacjach jednopłciowych. Mit 6: Nie ma żadnych oznak, że mężczyzna ma HPV Nie istnieje rutynowy test na HPV u mężczyzn. Można ocenić obecność brodawek oraz nietypowych zmian skórnych. – Brodawki nie są związane z nowotworem – mówi Huchko. – To inny typ HPV. Mit 7: HPV zostaje w organizmie na całe życie – Większość kobiet z zakażeniem HPV pozbywa się go w ciągu sześciu miesięcy do roku – mówi Huchko. To samo dotyczy mężczyzn – układ odpornościowy może sam usunąć nawet typy wysokiego ryzyka. – Trudno precyzyjnie określić, jak „oczyścić” organizm z HPV, poza wzmacnianiem odporności – mówi Hou. Największy niepokój budzą typy, które długo utrzymują się w organizmie. Źródło: National Geographic
Szczepionka na grypę może chronić cię przed rakiem i demencją. Ekspert wyjaśnia, jak to działa
Prof. Piotr Rzymski wyjaśnia, że szczepienia przeciw zakażeniom układu oddechowego chronią nie tylko przed grypą i jej powikłaniami, ale także zmniejszają ryzyko zawału, demencji, występowania niektórych nowotworów czy wzmacniają odporność.
Chociaż wiedza na ten temat w Polsce jest znikoma, to szczepionki przeciw grypie przynoszą dodatkowe korzyści zdrowotne. Ekspert z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu wyjaśnia, że korzyści ze szczepień nie zawsze są oczywiste i widoczne na pierwszy rzut oka. Szczepienie przeciw grypie jest skuteczniejsze, niż nam się wydaje Prof. Rzymski w rozmowie z PAP tłumaczy, że nieobowiązkowe szczepienie przeciw grypie zmniejsza ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych u osób starszych o 30%. Ten sam poziom redukcji dotyczy ryzyka zgonu z powodu chorób serca. Szczepienie na grypę może zmieniać ekspresję genów odpowiedzialnych za odpowiedź zapalną, co prowadzi do sprawniejszego działania układu odpornościowego. Obserwuje się też usprawnione wydzielanie interferonów – substancji hamujących namnażanie się wirusów. Czy szczepionka na grypę może pomagać na raka? Dane z Azji pokazują, że u osób po 55. roku życia regularne szczepienie przez co najmniej cztery sezony mogą zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka płuc nawet o 75%. Dodatkowo infekcje wirusowe mogą bowiem pogarszać rokowania u osób z już istniejącym rakiem. Prowadzą do „wybudzenia” uśpionych komórek nowotworowych, więc zachodzi wyższe ryzyko nawrotu. Dlatego ograniczenie infekcji przez szczepienia daje taki efekt. Naukowiec podkreśla także, że szczepienia mogą wpływać na przebieg terapii onkologicznej. W przypadku pacjentów z niedrobnokomórkowym rakiem płuca i czerniakiem, szczepienia mRNA przeciw Covid-19 przyczyniły się do lepszych wyników leczenia i przeżywalności. Zaskakujące powiązanie z mózgiem Badania wykazują, że regularne szczepienia przeciw grypie mogą obniżyć ryzyko rozwoju demencji i choroby Alzheimera nawet o 60%. Mechanizm ten może wynikać z ograniczenia infekcji nasilających neurodegenerację oraz z lepszej kontroli stanów zapalnych w mózgu. Szczepienia zmniejszają konieczność stosowania antybiotyków Gdy jesteśmy zaszczepieni, dużo rzadziej musimy stosować antybiotyki. Ekspert wyjaśnia, że chociaż infekcje wirusowe nie wymagają antybiotykoterapii, to często prowadzą do wtórnych zakażeń bakteryjnych, przy których już ta terapia jest skuteczna. W poprzednim sezonie ponad połowa dorosłych pacjentów hospitalizowanych z powodu grypy otrzymała antybiotyki. Metaanalizy pokazują, że szczepienia przeciw grypie zmniejszają ogólną potrzebę stosowania antybiotyków średnio o 25%, a wśród dzieci i młodzieży – nawet o 50%. To istotne w kontekście walki z antybiotykoopornością, która w samej Unii Europejskiej odpowiada za około 40 tys. zgonów rocznie. Dlaczego Polacy wciąż lekceważą szczepienia sezonowe? Z badań cytowanych przez prof. Rzymskiego wynika, że duża część Polaków utożsamia grypę ze zwykłym przeziębieniem, co prowadzi do lekceważenia zagrożeń i niskiego poziomu profilaktyki. Wiele osób nie wierzy również w skuteczność szczepień z uwagi na zmienność wirusów i twierdzi, że nie chronią one skutecznie przed samą infekcją. Ekspert zaznacza jednak, że nawet jeśli skuteczność w zapobieganiu infekcji nie jest stuprocentowa, to pozostałe, długofalowe korzyści zdrowotne, jak ochrona serca, mózgu czy zmniejszenie ryzyka nowotworów, powinny stanowić silny argument przemawiający za zaszczepieniem się. Prof. Rzymski zaznacza, że szczepienia można bezpiecznie łączyć z innymi – np. przeciw RSV czy Covid-19 – podczas jednej wizyty, co znacznie ułatwia profilaktykę. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wirus grypy nieprzyjemnie zaskoczył lekarzy. Ekspertka ostrzega, co nas czeka zimą
Eksperci przewidują ciężki sezon grypowy. Zmutowany wirus szybciej się rozprzestrzenia, a szczepionka nie jest w pełni dopasowana. Co to oznacza dla nas?
Spis treści: Wariant wirusa utrudni walkę z infekcją Zachorowań przybywa, a wirus szybko się rozprzestrzenia Wirus zdominował już półkulę południową Wariant K – główny sprawca tej sytuacji Nawet niedopasowana szczepionka daje korzyści Skuteczność, liczby i zachowania profilaktyczne Co możesz zrobić, by zminimalizować ryzyko? Na podstawie tego, jak grypa rozprzestrzeniała się na półkuli południowej, możemy spodziewać się trudnego okresu. Co roku szczyt sezonu grypowego w Ameryce Północnej przypada mniej więcej na czas świąt. W tym roku jednak lekarze i naukowcy są szczególnie zaniepokojeni. – Czeka nas ciężki sezon grypowy i bardzo obawiamy się, że może być bardziej dotkliwy niż zazwyczaj – mówi Richard Martinello, specjalista chorób zakaźnych i dyrektor medyczny w Yale Medicine. Wariant wirusa utrudni walkę z infekcją Dlaczego? Wariant wirusa, który krąży obecnie na świecie, przeszedł istotne zmiany genetyczne. Sprawiają one, że łatwiej zakaża ludzi, a więc także łatwiej rozprzestrzenia się między nimi. To oznacza, że – jak mówi Danuta Skowronski, lekarka-epidemiolożka i badaczka grypy z British Columbia Centre for Disease Control – „nasze przeciwciała nie będą go tak dobrze rozpoznawać”. Skowronski jako pierwsza zwróciła uwagę na te mutacje w październiku w czasopiśmie „Journal of the Association of Medical Microbiology and Infectious Disease Canada”. Co gorsza, zmiany zaszły zbyt późno, by uwzględnić je w składzie tegorocznych szczepionek przeciw grypie. Zachorowań przybywa, a wirus szybko się rozprzestrzenia W USA wskaźniki zachorowań już zaczęły rosnąć. Pod koniec listopada infekcje dróg oddechowych (w tym przeziębienia i COVID-19) odpowiadały za około 5% wizyt u lekarzy, podczas gdy tydzień wcześniej było to 3%. Ponieważ te wirusy są wyjątkowo zakaźne, gdy liczby zaczynają rosnąć, potrafią szybko wystrzelić. Mimo że tegoroczna szczepionka nie jest idealnie dopasowana do dominującego szczepu, eksperci podkreślają, że nadal warto ją przyjąć. Warto też stosować inne działania ograniczające nadciągającą – jak to ujęto – „lokomotywę” grypy. Wirus zdominował już półkulę południową Niepokój związany z nowymi mutacjami zaczął narastać latem. Dla półkuli południowej to z kolei zima – a więc szczyt sezonu grypowego. Australia odnotowała rekordową liczbę przypadków, a Brazylia – wzrost ciężkich zachorowań na grypę o 127%. Wirusy grypy mutują zwykle częściej niż inne wirusy, bo ich materiał genetyczny jest podzielony na segmenty, a nie zapisany w jednym długim ciągu. Każdy segment może stosunkowo łatwo wymieniać się fragmentami genów z innymi wirusami, zyskując dodatkowe „przewagi”. W tym roku trzy zmiany w kluczowych miejscach oraz trzy kolejne modyfikacje sprawiają, że wirus jest słabiej „widoczny” dla naszego układu odpornościowego. Dzięki temu łatwiej wnika do komórek i wywołuje chorobę. Wariant K – główny sprawca tej sytuacji Z czasem ta wersja – nazwana subkladem K – obiega świat. – Między sezonami grypy na półkuli północnej i południowej działa coś w rodzaju efektu ping-ponga – mówi Marcus Pereira, lekarz chorób zakaźnych z Columbia University Irving Medical Center w Nowym Jorku, specjalizujący się w leczeniu osób z obniżoną odpornością. – To, co pojawia się tam, ostatecznie dociera do nas – i odwrotnie. Ten wariant jest na tyle skuteczny w zakażaniu, że w Wielkiej Brytanii doprowadził już do bezprecedensowego wybuchu zachorowań – i to wiele miesięcy wcześniej niż zwykle. Przewiduje się, że będzie dominował w USA i Kanadzie w okresie świątecznym. To czas, gdy podróże i spotkania rodzinne zazwyczaj zwiększają ryzyko ekspozycji na wirusa. Nawet niedopasowana szczepionka daje korzyści Jak zwykle, skład szczepionek został ustalony przez WHO zeszłej zimy, tak aby można je było wdrażać we wrześniu w USA. Wymaga to pewnego „zgadywania”, co będzie krążyć kilka miesięcy później, zwłaszcza w przypadku szybko mutującego wirusa grypy typu A (to on przeszedł niepokojące zmiany genetyczne). W tym roku „trafienie” jest wyraźnie gorsze. Za niedopasowanie uznaje się wynik 3 w tzw. „różnicy antygenowej”. Tymczasem – jak odnotował kanadyjski artykuł – dystans jest bliższy 6. Paradoksalnie, mówią eksperci, właśnie dlatego szczepienie jest w tym sezonie jeszcze ważniejsze. Bardziej zakaźny wirus zakazi większą pulę osób, co zwiększy liczbę tych, którzy ciężko zachorują. Nawet szczepionki o niższej skuteczności uchronią tysiące ludzi przed wizytami w gabinetach i hospitalizacjami, bo łagodzą przebieg choroby – podkreśla Martinello. Skuteczność, liczby i zachowania profilaktyczne Szczepionki są też wymierzone w mniej „plastycznego” wirusa grypy typu B, który czasem nasila się dopiero później w sezonie. Na półkuli południowej osoby zaszczepione latem miały prawie o 50% mniej hospitalizacji – wynika z analizy amerykańskiego CDC. Nie będzie jednak jasne, czy w USA i Kanadzie sytuacja będzie podobna, czy gorsza, przynajmniej do połowy stycznia. – Wtedy więcej osób będzie już narażonych na zakażenie, a większość chętnych zdąży się zaszczepić – mówi Skowronski. Na razie zaszczepiono jedynie 36% dzieci w USA. To spadek o 23% w porównaniu z sytuacją sprzed pięciu lat, prawdopodobnie z powodu rosnącego sceptycyzmu wobec szczepień. Z kolei wśród osób powyżej 65. roku życia – grupy o wysokim ryzyku hospitalizacji i zgonu z powodu grypy – zaszczepiło się tylko 13%. Inne ważne działania, które ograniczają szerzenie się grypy, to pozostawanie w domu przy objawach infekcji dróg oddechowych. Nawet jeśli jesteś przekonany/a, że to tylko przeziębienie. – W samym środku sezonu grypowego nie jest niczym niezwykłym, że ponad 50% osób z objawami ograniczającymi się do kataru, bólu gardła i być może suchego kaszlu ma w rzeczywistości grypę – mówi Martinello. Co możesz zrobić, by zminimalizować ryzyko? Zwraca uwagę, że osoby, które zarazisz, mogą przechodzić chorobę znacznie ciężej. Jeśli musisz przebywać wśród innych, załóż dobrze dopasowaną maskę. Kichaj w zgięcie łokcia, a nie w dłonie. Na szczęście mutacje nie zmniejszają skuteczności leków przeciwwirusowych na receptę. Dlatego – jak mówi Skowronski – skontaktuj się z lekarzem, gdy tylko poczujesz się chory/a. Najlepiej w ciągu 12 godzin, bo wtedy efekty są optymalne, a idealnie nie później niż w ciągu 48 godzin, bo wtedy leki działają najskuteczniej. Osoby o szczególnie wysokim ryzyku hospitalizacji i zgonu – z osłabioną odpornością z powodu choroby lub leków, kobiety w ciąży, seniorzy powyżej 65. roku życia oraz małe dzieci – powinny zachować w tym sezonie wyjątkową ostrożność. Ale nawet jeśli nie należysz do tej grupy, szczepienie pomaga zmniejszyć ich narażenie. – W pewnym sensie to odpowiedzialna rzecz – mówi Pereira. – Szczepisz się, żeby chronić siebie, ale też po to, by chronić wrażliwe osoby, które kochasz. Źródło: National Geographic
Ta choroba pozornie nie ma związku z demencją. A jednak szczepionka na nią może zmniejszyć ryzyko o jedną trzecią
Tania i popularna szczepionka na półpasiec może zmniejszyć ryzyko demencji – wynika z badań przeprowadzonych w Walii. To odkrycie potwierdza związek wirusów układu nerwowego ze zmianami degeneracyjnymi w mózgu. I daje nadzieję na nowe terapie.
Program szczepień przeciw półpaścowi wprowadzony w Walii w 2013 roku, doprowadził do przełomowych obserwacji dających nową nadzieję na opanowanie demencji. Okazało się, że szczepionka nie tylko zmniejsza ryzyko zaburzeń poznawczych – spowalnia też postęp u osób już zdiagnozowanych. Demencja a wirusy: coraz więcej dowodów na związek Wcześniejsze badania, opublikowane w „Nature” w kwietniu 2025, sugerowały że szczepienie może ograniczać ryzyko samego zachorowania. Nowe, oparte na tych samych danych, pokazują dodatkowo, że u osób już chorujących szczepionka wyraźnie obniża ryzyko zgonu. Zespół naukowców podkreśla, że odkrycie potwierdza rosnący zbiór dowodów na to, że zwalczanie wirusów atakujących układ nerwowy (a do takich należy półpasiec), może odegrać ważną rolę w walce z demencją. Epidemiolog Haroon Ahmed z Cardiff University zwraca uwagę, że szczepionka jest bezpieczna, tania i szeroko dostępna. Może w przyszłości stanie się jednym ze sposobów zapobiegania demencji, a nawet jej leczenia. Szczepienia jak poligon doświadczalny Program szczepień na półpasiec w Walii okazał się doskonałym poligonem doświadczalnym. Z powodu ograniczeń w ilości dawek szczepionki, osoby w wieku 79 lat ją otrzymywały, a te w wieku 80 lat – już nie. Dzięki tej różnicy możliwe było porównanie dwóch niemal identycznych grup. Wśród 14 350 osób z diagnozą demencji, mniej więcej połowa zmarła z jej powodu w ciągu dziewięciu lat. Dane pokazały, że szczepionka na półpasiec zmniejszała to ryzyko o niemal 30 procent. Poza tym osoby zaszczepione rzadziej rozwijały łagodne zaburzenia poznawcze lub postęp choroby był u nich wolniejszy. Inne wcześniejsze badania wykazały, że szczepionka na półpasiec może także chronić serce. Szczepionka zapobiega i leczy. Co dalej? Zdaniem Pascala Geldsetzera ze Uniwersytetu Stanforda, najistotniejsze jest to, że widać nie tylko działanie profilaktyczne, ale także terapeutyczne. Naukowcy podkreślają jednak, że nie można jeszcze mówić o jednoznacznej przyczynowości – dane pokazują jedynie silną korelację, którą warto dalej badać by ją potwierdzić. Kolejnym krokiem będzie ustalenie mechanizmu wpływu szczepionki na przebieg demencji. Podejrzewa się procesy związane z układem odpornościowym lub nerwowym. Wirusy atakujące neurony, w modelach zwierzęcych dają się powiązać z odkładaniem toksycznych białek w mózgu, charakterystycznych dla choroby Alzheimera. Kolejne badania powinny objąć większą populację oraz sprawdzić nowszą generację szczepionki, która zastąpiła tę stosowaną w 2013 roku. Według Geldsetzera takie badania mogą potencjalnie doprowadzić do przełomu w leczeniu i zapobieganiu demencji. Źródło: Cell Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jak zarazić się grypą? Naukowcy po raz pierwszy zaobserwowali, w jaki sposób jej wirusy atakują nasze komórki
Grypa prawdopodobnie męczy nas od tysięcy lat, jednak do tej pory nie wiedzieliśmy, jak właściwie się nią zarażamy. Jasne, znamy mechanizmy rozprzestrzeniania się wirusa, wszyscy wiemy, że przenosi się on drogą kropelką. Pierwszy raz w historii naukowcy zaobserwowali jednak jak dokładnie grypa wnika w komórki naszego ciała. Okazuje się, że mamy tam „sabotażystów”.
Każdego roku miliony osób na całym świecie zapada na grypę – w Polsce szczególnie w okresie jesienno-zimowym. To jedna z najczęstszych chorób zakaźnych, jednak do tej pory brakowało nam konkretnych informacji na temat przenoszenia się wirusa i dokładnych sposobów, w jaki infekuje nasze ciała. Dzięki odkryciom naukowców z Zurychu i ich nowej metodzie badawczej udało się poznać ten specyficzny mechanizm. To przełom w walce z chorobą. Jak zarażamy się grypą? Wirus grypy wnika do organizmu na dwa główne sposoby: drogą kropelkową oraz poprzez kontakt z powierzchniami lub przedmiotami skażonymi wydzieliną osoby chorej. Podczas kaszlu, kichania czy nawet mówienia osoba chora uwalnia do powietrza mikroskopijne kropelki śliny, które zawierają cząsteczki wirusa. Te mogą być wdychane przez osoby w pobliżu: np. w tramwaju, w pracy czy w kolejce do lekarza. Wirus grypy może także przetrwać na powierzchniach codziennego użytku – klamkach, poręczach, telefonach czy blatach – nawet do 48 godzin. Po dotknięciu zakażonej powierzchni a następnie ust, oczu czy nosa można wprowadzić wirusa do organizmu. Naukowcy odkryli, że nasze własne komórki „kolaborują” z wirusem Badacze ze Szwajcarii i Japonii zbadali wirusa grypy z naprawdę bliska. Wykorzystali oni opracowaną przez siebie technikę mikroskopową (nazwaną ViViD-AFM) , dzięki której byli w stanie znacząco powiększyć powierzchnię ludzkich komórek na szalce Petriego. Po raz pierwszy umożliwiło to obserwację na żywo i w wysokiej rozdzielczości jak wirusy grypy wnikają do żywej komórki. Naukowców szczególnie zaskoczył jeden mechanizm: komórki nie są bierne i nie pozwalają wirusowi na inwazję na szeroką skalę. Aktywnie próbują go złapać, jednak on, jak koń trojański, przenika do ich wnętrza. – Zakażenie komórek naszego ciała przypomina taniec wirusa i komórki – mówi Yohei Yamauchi, profesor medycyny molekularnej na ETH Zurich. Jak wirus przenika do komórki? Wirus grypy wykorzystuje naturalne mechanizmy komórki służące do transportu substancji, np. hormonów czy żelaza. „Surfując” po powierzchni komórki, wirus poszukuje miejsca z dużą liczbą specyficznych receptorów, które umożliwią jego skutecznie wniknięcie do środka. Gdy wirus znajdzie odpowiednie miejsce, komórka tworzy zagłębienie w swojej błonie. Następnie jest ono kształtowane i stabilizowane przez białko nazywane klatryną. Wraz z rozwojem kieszonki otacza ona wirusa, a to prowadzi do powstania pęcherzyka. Stamtąd droga jest prosta – nieświadoma zagrożenia komórka transportuje pęcherzyk do swojego wnętrza, tam jego otoczka pęka, w wirus jest uwolniony, gotowy do siania zniszczenia i rozmnażania się. Nowa przyszłość dla leków przeciwwirusowych Technologia obserwacji wirusów opracowana w Zurychu pozwala lepiej poznać ich mechanizmy reprodukcji czy przenikania do organizmu. Naukowcy podkreślają, że to narzędzie może być używane nie tylko badania zachowania grypy, ale także innych wirusów, oraz opracowywania nowych leków czy szczepionek. Zrozumienie tego, w jaki sposób komórki aktywnie uczestniczą w procesie infekcji, otwiera nowe możliwości hamowania tego mechanizmu. Potencjalne leki mogłyby zakłócać formowanie się pęcherzyka lub blokować działanie klatryny, zapobiegając wnikaniu wirusa do komórki. ViViD-AFM pozwala również testować skuteczność nowych leków w czasie rzeczywistym w hodowlach komórkowych. Technologia daje dokładny obraz tego, co dzieje się na powierzchni komórki podczas infekcji, umożliwiając ocenę działania leków z niespotykaną dotąd precyzją. Walka z grypą ciągle trwa, ale wreszcie zdajemy się ją wygrywać. Warto pamiętać, że posiadamy skuteczne szczepionki przeciwko grypie, z których warto korzystać – są one w stanie zmienić ostry, zagrażający życiu przebieg choroby, w łagodny i przypominający lekkie przeziębienie, a nawet w 40%–70% całkowicie chronią przed infekcją. Szacuje się, że każdego roku na grypę choruje 10% dorosłej populacji i nawet 30% dzieci. Źródło: ETH Zurich, szczepienia.pzh.gov.pl, Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Warszawie Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Cukrzyca typu 1 w odwrocie dzięki nowej terapii. Historia przełomowego leku
Lek na cukrzycę typu 1 może być dostępny szybciej, niż się spodziewamy. Eksperymentalna terapia komórkowa VX-880 przynosi efekty, które jeszcze kilka lat temu były nieosiągalne. Jedna z pacjentek od dwóch lat nie potrzebuje insuliny.
Spis treści: Nadzieja w nowej terapii Odkrycie cukrzycy Mechanizm działania cukrzycy Pierwszy zastrzyk z insuliny Trudne życie z cukrzycą typu 1 Jak kontrolować chorobę? Nowa generacja terapii komórkowych Co dalej z leczeniem cukrzycy typu 1 Dlaczego ta terapia nie trafiła do wszystkich Kiedy Amanda Smith weszła pewnej nocy w 2015 roku do kuchni, żeby podgrzać butelkę mleka dla swojej czteromiesięcznej córki, nie była w stanie odczytać cyfr na mikrofalówce. Były rozmazane. Nigdy wcześniej takie nie były. Nagle przyszła jej do głowy ponura myśl: cukrzyca. Jej mama na nią chorowała, a Smith była pielęgniarką. Znała objawy. Jej układ odpornościowy – najpewniej już od kilku miesięcy – zaczął niszczyć komórki trzustki produkujące insulinę. To hormon, który umożliwia organizmowi spalanie cukru. Teraz miała go już tak mało, że glukoza we krwi zaczęła się kumulować. Płyn wnikał do soczewek jej oczu i zniekształcał wpadające światło. Smith obudziła męża i pojechali w pośpiechu do szpitala w Ontario. Badanie potwierdziło, że poziom cukru we krwi był skrajnie wysoki – ponad sześciokrotnie przekraczał normę. Potem lekarz podał jej insulinę i poziom gwałtownie spadł. – Od początku było ciężko – wspomina Smith. Diagnoza cukrzycy typu 1 – przewlekłej, nieuleczalnej choroby – budziła w niej złość i smutek. Ale Smith nie musi już przyjmować insuliny od ponad dwóch lat. Należy do pierwszej fali pacjentów, którzy otrzymali terapię, o której lekarze i naukowcy ostrożnie mówią, że w niedalekiej przyszłości może stać się faktycznym lekiem na cukrzycę typu 1. – Nigdy nie używam słowa „wyleczenie” – zastrzega Kevan Herold, lekarz, immunolog i badacz cukrzycy typu 1 z Yale School of Medicine. – Ale w tym kierunku zmierzamy. Nadzieja w nowej terapii Terapia której poddano Amandę Smith wciąż jest na etapie badań klinicznych. Polega na wszczepieniu pacjentowi komórek macierzystych, zdolnych to zastąpienia komórek trzustki. Ich wyniki opublikowano w czerwcu w „New England Journal of Medicine”. Firma farmaceutyczna prowadząca badania, Vertex Pharmaceuticals, ma nadzieję wprowadzić terapię na rynek jeszcze w tej dekadzie. Prognozuje, że po uzyskaniu zgody amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA) oraz europejskich regulatorów, liczba pacjentów w USA i Europie wyniesie około 40-60 tysięcy. Terapia, nazwana VX-880, będzie prawdopodobnie początkowo przepisywana wąskiej grupie osób z cukrzycą typu 1, które – tak jak Smith – nie są w stanie utrzymać bezpiecznych poziomów cukru mimo intensywnej insulinoterapii. Nie opracowano jej jako powszechnego leczenia. Wiąże się bowiem z koniecznością przyjmowania leków immunosupresyjnych – a na taki kompromis wielu chorych może się nie zgodzić. Mimo to, jak podkreślają naukowcy, znaczenie tego momentu jest ogromne. Przez ponad sto lat lekarze leczyli tę chorobę, podając organizmowi substancję chemiczną, której nie potrafił już sam wytworzyć – insulinę. Odkrycie insuliny zamieniło chorobę śmiertelną w chorobę przewlekłą, ale wciąż wymagającą nieustannego nadzoru. O wyleczeniu nie było mowy. Teraz naukowcy uczą się przywracać samo źródło wydzielania insuliny. Medycyna nadal się rozwija – trwają prace nad podobnymi terapiami, które nie będą wymagały tłumienia układu odpornościowego. Odkrycie cukrzycy Przez większość historii ludzkości cukrzyca typu 1 była nieuleczalna. W dawnych czasach lekarze zauważyli, że mocz niektórych osób przyciąga czarne mrówki. Dzieci po pojawieniu się mrówek chudły w oczach i umierały w ciągu kilku dni. Dorośli – mając więcej tłuszczu i mięśni, które organizm mógł „zjadać” – żyli nieco dłużej. Lekarze obserwowali, jakby ci ludzie dosłownie się rozpuszczali. Oddawali mocz nieustannie, a mrówki lgnęły do tej lepkiej, słodkiej jak miód cieczy. Grecki lekarz Areteusz z Kapadocji nazwał to schorzenie „diabetes” – „przelewanie się”, „syfon”. Jakby całe pożywienie i napoje przechodziły przez organizm, nie przynosząc mu żadnego pożytku. Z przyczyn, których lekarze wciąż nie rozumieją, układ odpornościowy osób z cukrzycą typu 1 zaczyna – często już w dzieciństwie – samoistnie niszczyć jedyne w organizmie źródło insuliny. Chodzi o komórki beta, które znajdują się w tzw. wyspach trzustkowych – skupiskach komórek w trzustce. Mechanizm działania cukrzycy Kiedy zdrowa osoba z prawidłowo działającą trzustką zje na przykład banana, cukier z owocu trafia do krwi. Insulina umożliwia mu wniknięcie do komórek. To podstawowy sposób, w jaki ludzie czerpią energię z pożywienia. Bez wystarczającej liczby zdrowych komórek beta trzustka wydziela mało (lub wcale) insuliny. Cukier gromadzi się wtedy we krwi i staje się trucizną. Wysoki poziom glukozy uszkadza nerwy, naczynia krwionośne, tkanki i narządy. Tymczasem komórki głodują. Szukając energii, organizm zaczyna spalać tłuszcze. W ich metabolizmie powstają kwaśne związki, które również odkładają się we krwi. Na świecie jedna na dziewięć dorosłych osób ma cukrzycę – ale większość choruje na typ 2. U takich osób trzustka często wciąż produkuje insulinę. Problem w tym, że komórki słabo na nią reagują i nie wchłaniają cukru, który zaczyna się kumulować. Przyczyny cukrzycy typu 2 są dobrze poznane. Związane są głównie ze stylem życia – niezdrową dietą i zbyt małą aktywnością fizyczną. Natomiast mechanizmy prowadzące do cukrzycy typu 1 wciąż pozostają zagadką. Badacze wiedzą jedynie, że typ 1 najczęściej występuje u młodych ludzi w bogatych krajach. Tam pacjenci mają pieniądze, dostęp do opieki i wiedzę, dzięki którym mogą złagodzić skutki choroby. Na przykład chłopiec, u którego w USA rozpoznano cukrzycę typu 1 w wieku 10 lat, ma szansę dożyć około 67 lat. Ale w Afganistanie podobny chłopiec prawdopodobnie umrze w wieku 24 lat. Pierwszy zastrzyk z insuliny Przez stulecia podstawowym „leczeniem” cukrzycy typu 1 było niemal całkowite pozbawienie organizmu składników odżywczych. Chodziło o to, by nie było czego „wypłukiwać” – czyli o głodówkę. Była to w praktyce jedyna metoda, jaką dysponowała ludzkość, aż do 1921 roku. Wtedy młody kanadyjski chirurg Frederick Banting i student medycyny Charles Best usunęli trzustkę psu. Następnie rozdrobnili gruczoł, zamrozili, ponownie rozgnietli, wciągnęli uzyskany ekstrakt do strzykawki i wstrzyknęli go psu, który po usunięciu trzustki stał się cukrzykiem. Poziom cukru we krwi spadł w ciągu dwóch godzin. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-112503-A-cure-for-type-1-diabetes-is-close--National-Geographic--Sluzbowy--Microsoft-fcd53ae.png" width="1147" height="813" alt="W 1921 r. kanadyjski chirurg Frederick Banting (po prawej) i student medycyny Charles Best (po lewej) jako pierwsi wyizolowali insulinę." title="W 1921 r. kanadyjski chirurg Frederick Banting (po prawej) i student medycyny Charles Best (po lewej) jako pierwsi wyizolowali insulinę." /> Po raz pierwszy w historii ktoś wyizolował insulinę. Rok później czternastoletni chłopiec umierający na cukrzycę w szpitalu w Toronto otrzymał zastrzyk insuliny pozyskanej z bydlęcych trzustek. Jego poziom cukru spadł w ciągu kilku godzin. Nagle choroba skazana dotąd na śmiertelny finał stała się możliwa do leczenia. Odkrycie uratowało dziesiątki milionów istnień. Trudne życie z cukrzycą typu 1 Przez następne sto lat lekarze lubili powtarzać, że dzięki terapeutycznej insulinie osoba z cukrzycą typu 1 może prowadzić „normalne życie”. To jednak bardzo względne pojęcie. A odpowiedzialność za utrzymanie tej „normalności” przerzucano niemal w całości na pacjenta. – Możesz pozostać zdrowy, jeśli kontrolujesz swoją chorobę – pouczała publikacja Amerykańskiej Akademii Lekarzy Rodzinnych z 1999 roku. Wszystkie wyzwania związane z życiem z cukrzycą typu 1 w erze insuliny można streścić w jednym słowie: „jeśli”. Jeśli chory potrafi dobrze kontrolować chorobę, jego życie z zewnątrz może wyglądać zupełnie zwyczajnie. To jednak codzienna bitwa. Każdego dnia musi wykonywać za komórki beta ich pracę. Bez przerwy monitoruje poziom cukru paskami testowymi lub za pomocą czujnika glukozy. To życie pełne zgadywania i przewidywania. Co zjadł i co zje? Czy będzie ćwiczył? Czy jest zestresowany, odwodniony, zmęczony, chory? Czy ma miesiączkę? Czy ma gorszy dzień? Odpowiedzi na te małe pytania pomagają odpowiedzieć na duże: ile insuliny – z penów lub z pompy – powinien podać? Zbyt małe dawki przez dłuższy czas szkodzą w przyszłości. Za duża dawka w danym momencie może zabić. Szacuje się, że osoba z cukrzycą typu 1 podejmuje średnio około 180 decyzji dziennie związanych tylko z chorobą. Jak kontrolować chorobę? Większość chorych potrafi kontrolować chorobę. Chris Binder grał w futbol amerykański w uniwersyteckiej pierwszej dywizji NCAA na Uniwersytecie Maine w latach 90. Z trybun nikt by nie zgadł, że zdiagnozowano u niego cukrzycę w wieku dwóch lat. W przerwach meczu pracownicy zawsze dbali, żeby czekała na niego duża kanapka na wypadek spadku cukru. Dziś Binder ma 50 lat, mieszka w Nowym Orleanie i pracuje w firmie technologicznej. Niewiele jest rzeczy, których nie może robić. – Myślę, że naprawdę żyłem z cukrzycą, a nie dla cukrzycy – mówi. Jeśli jednak chory nie jest w stanie choroby kontrolować, jego życie wygląda inaczej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-112824-A-cure-for-type-1-diabetes-is-close--National-Geographic--Sluzbowy--Microsoft-7db1a55.png" width="650" height="814" alt="Wczesne próbki insuliny, której odkrycie umożliwiło pierwsze skuteczne leczenie cukrzycy typu 1 dzięki zastosowaniu insuliny zwierzęcej" title="Wczesne próbki insuliny, której odkrycie umożliwiło pierwsze skuteczne leczenie cukrzycy typu 1 dzięki zastosowaniu insuliny zwierzęcej" /> Pewnego ranka Jennifer Coleman, 60-letnia księgowa z Alberty, schylała się, żeby zawiązać buty przed wyjściem do pracy. W tym momencie doznała napadowej hipoglikemii. Uderzyła głową w szklaną witrynę. Coleman nie odczuwała typowych sygnałów ostrzegawczych spadku cukru – jak drżenie nóg, spocone dłonie, zamglenie myśli czy poczucie nadchodzącej katastrofy. Dlatego ciężkie epizody często spadają na nią znienacka. – Trzeba tak wiele planowania, żeby zrobić cokolwiek. To jest najgorsze – mówi Coleman. – I zawsze musisz być przygotowany na to, że wydarzy się coś złego. Heather McLeod, 59-letnia lekarka rodzinna z Vancouver, usłyszała diagnozę w wieku sześciu lat. Nawet ze swoją wiedzą medyczną jej poziom cukru często bardzo się wahał. – Jeżeli idę na spacer, muszę wziąć trzy kartoniki soku i insulinę. Czy mam wystarczająco pasków? Czy mam sensory? – wylicza. Tak jak Coleman, McLeod nie odczuwa typowych objawów hipoglikemii. – To jest życie w ciągłym strachu – mówi. Podobnie jest u Mary Anny Pokerznik. – Ludzie nie rozumieją kosztów emocjonalnych sytuacji, w której tak się starasz, a i tak ponosisz porażkę – tłumaczy. Pokerznik zachorowała w wieku 11 lat. Dziś ma 55 i jest emerytowaną nauczycielką. Przez lata była jedyną osobą, która mogła zawieźć córkę na lekcje tańca. Często jednak poziom cukru był zbyt niski, by prowadzić samochód, a córka wybuchała płaczem. – Ludzie myślą, że wraz z nową technologią – lepszą insuliną, pompami, sensorami i algorytmami – pojawiła się odpowiedź na wszystkie problemy. Tak nie jest – dodaje. Nowa generacja terapii komórkowych Cukrzyca typu 1 wywołuje całe spektrum doświadczeń. Binder może stać na jednym jego krańcu. Coleman, McLeod i Pokerznik – na drugim. Ale wniosek jest wspólny. Jeśli ktoś się „potknie”, może umrzeć. Bo nawet najnowocześniejsze urządzenia nie dorównują precyzji maleńkich biologicznych maszyn w trzustce – komórek beta. Dlatego od dziesięcioleci naukowcy próbują znaleźć sposób, by je zastąpić. Początki przełomu związanego z Vertexem sięgają nocy w 1991 roku. Doug Melton, 38-letni profesor biologii rozwoju na Harvardzie, badał wtedy w piwnicy budynku Biological Laboratories jaja afrykańskich żab szponiastych. Melton szukał genów, które mówią wczesnym komórkom macierzystym, jak mają się przekształcać w wyspecjalizowane komórki. Wtedy zadzwoniła jego żona, Gail. Sam, ich sześciomiesięczny syn, wymiotował. Melton wybiegł z laboratorium. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-113124-A-cure-for-type-1-diabetes-is-close--National-Geographic--Sluzbowy--Microsoft-ad6cb96.png" width="894" height="816" alt="Wyspa Langerhansa w barwnym obrazie mikroskopowym — skupisko komórek wydzielających insulinę i glukagon" title="Wyspa Langerhansa w barwnym obrazie mikroskopowym — skupisko komórek wydzielających insulinę i glukagon" /> Na izbie przyjęć szpitala dziecięcego w Bostonie dowiedzieli się, że ich syn ma cukrzycę typu 1. Po tej diagnozie Melton zebrał wszystkich w laboratorium – około 25–30 osób. Ogłosił, że odchodzi od badań nad żabami. Harvard zgodził się zbudować mu nowe laboratorium, aby mógł się skupić na nowym celu: znalezieniu lekarstwa na cukrzycę typu 1. Melton nie zaczynał zupełnie od zera. Jego praca nad komórkami embrionalnymi żab podpowiadała możliwy kierunek. Wczesne komórki macierzyste są jak biologiczne „czyste kartki”. Przy odpowiednich bodźcach mogą stać się dowolną komórką w organizmie. Melton „tylko” musiał odkryć, jakie to bodźce, aby z ludzkich komórek macierzystych powstały sprawne komórki beta. Niedawno powiedział, że nie miał pojęcia, jak trudne okaże się to zadanie. I jest za tę niewiedzę wdzięczny. Gdyby wiedział, być może by się poddał. – Wydawało mi się to prostym pomysłem – wspomina. Trzeba wytworzyć komórki, które utracił jego syn, a potem wszczepić je z powrotem. Jednocześnie trzeba chronić je przed układem odpornościowym. Powiedział żonie, że zajmie mu to trzy do czterech lat. Między 1990 a 1999 rokiem Melton dwukrotnie mijał ten termin. Nie był jedynym badaczem pracującym nad terapiami komórkowymi. Każdy działał jednak w izolacji. Co dalej z leczeniem cukrzycy typu 1 Środowisko naukowe bardziej interesowało się wówczas samym mechanizmem wydzielania insuliny niż tym, jak w ogóle wytworzyć komórki, które ją produkują. Przełom, który odmienił spojrzenie na te badania, nastąpił pod koniec lat 90. W latach 1999–2000 James Shapiro, lekarz z Uniwersytetu Alberty, przeszczepił komórki wysp trzustkowych pochodzące z ciał dawców siedmiorgu pacjentom z ciężką cukrzycą typu 1. Inni lekarze próbowali podobnych procedur, lecz efekty były skromne. Shapiro opracował jednak nowy protokół. Pozyskiwał zdrowe wyspy trzustkowe z kilku ciał zmarłych dawców. Oczyszczał komórki w specjalnym roztworze. Tłumił układ odpornościowy pacjentów lekami immunosupresyjnymi bez sterydów. Sterydy okazywały się bowiem zgubne – powodowały insulinooporność i uszkadzały komórki beta. U każdego z pacjentów poziom własnej insuliny szybko wzrósł na tyle, że nie musieli już przyjmować zastrzyków. Stan ten utrzymywał się również podczas kontroli ponad rok później. Dlaczego terapia nie trafiła do wszystkich Pokerznik była drugą osobą w tym badaniu. – Trudno było mi to w ogóle objąć myślą – mówi. – Byłam chora tak długo. Później Shapiro przeprowadził ten zabieg także u McLeod i Coleman. Kobiety mówią, że terapia uwolniła je od bezustannych kalkulacji, których wymagało leczenie insuliną. Uratowała je też przed ciągłymi hipoglikemiami. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-113433-A-cure-for-type-1-diabetes-is-close--National-Geographic--Sluzbowy--Microsoft-c638928.png" width="662" height="814" alt="Pompy insulinowe pomagają osobom z cukrzycą typu 1 regulować poziom cukru; wkrótce ich rolę mogą przejąć terapie komórkami macierzystymi." title="Pompy insulinowe pomagają osobom z cukrzycą typu 1 regulować poziom cukru; wkrótce ich rolę mogą przejąć terapie komórkami macierzystymi." /> – To wiele zmieniło – podkreśla Coleman. – Dla mnie naprawdę nie było innej opcji – dodaje McLeod. Po publikacji wyników w „New England Journal of Medicine” w 2000 roku centrala telefoniczna szpitala Uniwersytetu Alberty została zasypana telefonami. Pacjenci z całego świata chcieli zapisać się na przeszczep do Shapiro. Wkrótce badacz otrzymał 35 mln dolarów na kontynuowanie badań klinicznych. Protokół Shapiro stał się dostępny dla części chorych, którzy nie byli w stanie kontrolować cukrzycy innymi metodami. Nigdy jednak nie trafił do szerokiego zastosowania. Przeszczepione komórki wysp trzustkowych wymagają immunosupresji. Taka terapia zwiększa ryzyko infekcji i nowotworów. Dodatkowo wyspy trzustkowe pochodzą z zasobu z definicji ograniczonego – zmarłych dawców. Pacjent zwykle potrzebuje komórek od dwóch–trzech osób. A efekt nie zawsze jest trwały. Komórki mogą obumierać, co wymusza „dolewki”. U Pokerznik wyglądało to tak: po przeszczepie w 1999 roku szybko odstawiła insulinę. W 2003 roku musiała do niej wrócić. W 2014 – znów ją odstawiła. W 2018 – znów zaczęła przyjmować. Od 2019 roku znów jest bez insulinoterapii. Mimo tych ograniczeń – jak podkreśla Lori Sussel, dyrektorka ds. badań w Barbara Davis Center for Diabetes na Uniwersytecie Kolorado – praca Shapiro była punktem zwrotnym. – To był dowód słuszności koncepcji – mówi. Gdy naukowcy zobaczyli, że komórki wysp trzustkowych mogą przeżyć w organizmie pacjenta, zaczęli wierzyć, że Melton i inni są na dobrym tropie. Skoro komórki z ciał dawców potrafią przywrócić wydzielanie insuliny, to dlaczego nie miałyby tego zrobić komórki wyhodowane w laboratorium? – Ludzie, których wcześniej nie interesowały terapie oparte na komórkach macierzystych, nagle się nimi zainteresowali – wspomina Shapiro. Od tego momentu Melton i inni badacze przestali działać w całkowitej izolacji. Zaczęli współpracować. Naukowcy, którzy wcześniej ignorowali ich prace, rozpoczęli własne eksperymenty. Ruszyły też pieniądze. Rok po publikacji Shapiro amerykański Narodowy Instytut Zdrowia (NIH) powołał Beta Cell Biology Consortium – konsorcjum przyznające granty, także badaczom z Europy. Wraz z przyspieszeniem badań jedno odkrycie pociągało za sobą kolejne. Melton stopniowo zbliżał się do opracowania sposobu na hodowanie takich komórek w większej skali. Źródło: National Geographic
Tego wirusa ma prawie każdy z nas. U niektórych potrafi uruchomić śmiertelną lawinę
Wirus Epsteina-Barr od lat podejrzewany jest o wywoływanie poważnych chorób autoimmunologicznych. Najnowsze badania z Uniwersytetu Stanforda rzucają nowe światło na jego działanie i związek z toczniem.
Spis treści: Jak EBV wpływa na układ odpornościowy? Toczeń – choroba trudna do przewidzenia Co wykazały badania Stanforda? Autoreaktywne komórki i przewlekły stan zapalny Co to oznacza dla leczenia i profilaktyki? Niemal wszyscy dorośli są nosicielami wirusa Epsteina-Barr. Nowe badania pokazują jednak, w jaki sposób potrafi on przejąć kontrolę nad komórkami układu odpornościowego i wywołać przewlekłą chorobę autoimmunologiczną, która atakuje organizm od środka. Od dziesięcioleci naukowcy podejrzewali, że powszechny wirus, którym większość ludzi zakaża się w dzieciństwie, może później uruchamiać toczeń – przewlekłą chorobę, zdolną uszkodzić niemal każdy narząd w ciele. Dokładny związek między nimi pozostawał jednak niejasny. Jak EBV wpływa na układ odpornościowy? Teraz nowe badania przeprowadzone na Uniwersytecie Stanforda przynoszą jedno z najjaśniejszych jak dotąd wyjaśnień. Wyniki pokazują, w jaki sposób wirus Epsteina-Barr (EBV) potrafi przejąć kontrolę nad układem odpornościowym w sposób, który u osób podatnych może prowadzić do rozwoju tocznia. – Na całym świecie około 95 procent dorosłych przeszło zakażenie EBV, co oznacza, że niemal wszyscy jesteśmy nosicielami tego wirusa – mówi William Robinson, profesor immunologii i reumatologii na Uniwersytecie Stanforda oraz główny autor badania. Wiadomo, że EBV na stałe zagnieżdża się w limfocytach B – komórkach układu odpornościowego odpowiedzialnych za produkcję przeciwciał. Po pierwotnej infekcji zazwyczaj pozostaje uśpiony. Badanie opublikowane 12 listopada w czasopiśmie „Science Translational Medicine” pokazuje jednak, że EBV może się czasem „przebudzić” i przeprogramować limfocyty B, uruchamiając reakcję łańcuchową, która napędza toczeń. Toczeń – choroba trudna do przewidzenia Toczeń, oficjalnie nazywany układowym toczniem rumieniowatym, to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy omyłkowo atakuje własne tkanki i narządy. – Może zajmować stawy, skórę, nerki, komórki krwi, a także mózg – wyjaśnia Robinson. Szacuje się, że z chorobą żyje około 1,5 mln Amerykanów i co najmniej 5 milionów osób na całym świecie. Toczeń zdecydowanie częściej dotyka kobiet. Objawy są bardzo zróżnicowane, ale często obejmują przewlekłe zmęczenie, bóle stawów, obrzęki i zmiany skórne. W cięższych przypadkach choroba może prowadzić do stanu zapalnego nerek, płuc, serca lub ośrodkowego układu nerwowego. – Toczeń może powodować trwałe uszkodzenie narządów, niepełnosprawność, a nawet zwiększać ryzyko przedwczesnej śmierci – mówi Shady Younis, immunolog i reumatolog ze Stanfordu oraz pierwszy autor pracy w „Science Translational Medicine”. Co wykazały badania Stanforda? Mimo dziesięcioleci badań naukowcy wciąż nie w pełni rozumieją, co wyzwala toczeń ani w jaki sposób ryzyko genetyczne łączy się z infekcjami. Aby lepiej wyjaśnić rolę EBV w rozwoju choroby, zespół Robinsona pobrał próbki krwi od 11 osób z toczniem oraz 10 zdrowych ochotników. Przy użyciu specjalnej metody sekwencjonowania naukowcy przeanalizowali ponad 300 000 limfocytów B, ustalając, które niosą w sobie wirusa. Nowa metoda pozwoliła wychwycić rzadkie zakażone komórki ukryte w ogromnej puli zdrowych. Wcześniejsze techniki nie dawały takiej możliwości. Zespół następnie sprawdził, jakie podtypy limfocytów B preferencyjnie atakuje EBV i obserwował, jak wirus je zmienia. Wyniki były uderzające – u osób z toczniem zakażone przez EBV limfocyty B występowały około 25 razy częściej niż u zdrowych. Co więcej, EBV wykazywał silną skłonność do infekowania autoreaktywnych limfocytów, które najłatwiej atakują własne tkanki. – Wirus wybierał i „wzmacniał” dokładnie te limfocyty B, które napędzają rozwój tocznia – mówi Younis. Autoreaktywne komórki i przewlekły stan zapalny Po wniknięciu do komórek EBV uruchamiał geny wirusa oraz szlaki odpowiedzi immunologicznej, związane z przewlekłym stanem zapalnym i autoimmunizacją. Zamieniało to limfocyty B w komórki wzmacniające aktywność tocznia. Odkrycia te stanowią jedno z najsilniejszych mechanistycznych wyjaśnień, w jaki sposób – jak mówi Younis – bardzo powszechny wirus może przyczyniać się do rzadkiej, wyniszczającej choroby. Deepak Rao, reumatolog z Brigham and Women’s, podkreśla, że praca pokazuje potencjalne powiązanie EBV i tocznia. Zaznacza też, że udało się wskazać szlaki odpowiedzi immunologicznej, których wcześniej nie obserwowano. Badanie ma jednak ograniczenia – zespół analizował limfocyty krążące we krwi, a nie te obecne w narządach, gdzie toczeń często wyrządza największe szkody. Choć wyniki silnie wspierają tezę o roli zakażonych EBV limfocytów B, Robinson zaznacza, że potrzeba dalszych badań. Trzeba zrozumieć, dlaczego nie u wszystkich nosicieli EBV rozwija się toczeń. Co to oznacza dla leczenia i profilaktyki? Oprócz rozwiązania wieloletniej zagadki, wyniki wskazują na nowe możliwości profilaktyki, diagnostyki i terapii. – Nasze ustalenia dodatkowo wzmacniają argumenty za szczepionkami przeciw EBV i terapiami przeciwwirusowymi – mówi Robinson. Ma to znaczenie, bo kilka szczepionek przeciw EBV jest już w badaniach klinicznych. Dają one nadzieję, że ochrona przed wirusem mogłaby w przyszłości zmniejszać ryzyko rozwoju tocznia. Odkrycia mogą też usprawnić diagnostykę – wykrywanie autoreaktywnych limfocytów B zakażonych EBV, lub ich molekularnych „śladów”, mogłoby pomóc identyfikować osoby o podwyższonym ryzyku. Być może najbardziej ekscytujące są konsekwencje dla terapii – badanie wskazuje na nowe strategie leczenia, które selektywnie celują w zakażone przez EBV limfocyty B, przy jednoczesnym oszczędzaniu zdrowych komórek. Takie terapie mogłyby uzupełniać, a nawet przewyższać obecnie stosowane leki, które często szeroko tłumią układ odpornościowy. – Naszym celem jest teraz przełożenie tej wiedzy na precyzyjne, potencjalnie skuteczne terapie – podsumowuje Robinson. Źródło: National Geographic
Nowa epidemia odry nadchodzi? To efekt braku szczepień
Wszystko wskazuje na to, że Nowa Zelandia może wkrótce mierzyć się z epidemią odry – podobną, jaka wybuchła w 2019 roku. Wtedy umierały na nią głównie dzieci. Ten wyspiarski kraj zmaga się, podobnie jak Polska, nie tylko z niskim poziomem zaszczepienia najmłodszych, ale i dawnymi brakami systemowymi, których żniwa zbierają obecne pokolenia. Czego możemy się nauczyć od nowozelandczyków, żeby uniknąć podobnej sytuacji w naszym kraju?
Nowa Zelandia stoi w obliczu możliwej epidemii odry. Niedawne potwierdzenie nowych, niezwiązanych z międzynarodowymi podróżami przypadków choroby sugeruje, że groźny wirus zaczął się już rozprzestrzeniać w społecznościach. Na alarm bije Health New Zealand, czyli publiczny system opieki zdrowotnej wyspiarskiego kraju. Wirus odry błyskawicznie roznosi się po społeczeństwie Nowe przypadki odry wykryte w Nowej Zelandii niebezpiecznie przypominają wydarzenia z 2019 roku. Wtedy to najludniejsze miasto kraju – Auckland – przeżyło największą od 1997 roku epidemię odry. Odnotowano ponad 2000 przypadków choroby, a nawet 35% zainfekowanych wymagało hospitalizacji. Mimo tego, że większość wcześniej była zdrowa. U wielu pacjentów wystąpiły poważne komplikacje: zapalenie mózgu, utrata ciąży czy wymóg intensywnej terapii u dzieci. Co jeszcze bardziej niepokojące, osoby, które przeszły wtedy odrę, w kolejnych latach częściej były hospitalizowane i częściej otrzymywały recepty na antybiotyki. Z Nowej Zelandii choroba zawędrowała do Samoa, gdzie spowodowała 5 700 zachorowań i niemal 100 zgonów. 87% z nich stanowiły dzieci do 5. roku życia. Jak zapobiec rozprzestrzenianiu się odry? Aby zapobiec szerzeniu się odry po jej pojawieniu się w danym kraju niezbędny jest poziom odporności populacyjnej sięgający około 95%. Osiąga się go dzięki szczepieniom: w Polsce obowiązuje dwudawkowe, obowiązkowe szczepienie dzieci – pierwszą dawkę szczepionki na odrę podaje się w 13.–15. miesiącu życia, a drugą przed ukończeniem 6. roku życia. To zapewnia ochronę przed ciężką chorobą na poziomie 98–99% na całe życie. Dlaczego poziom zaszczepienia w Nowej Zelandii jest niski? Niestety, w Nowej Zelandii nie udało się osiągnąć tego progu. Szczepienia MMR (odra, świnka, różyczka), czyli główne narzędzie walki z chorobą, prowadzone są w tym kraju od 1969 roku, jednak dopiero od 2005 roku funkcjonuje narodowy rejestr szczepień. Braki systemowe sprawiły, że nawet 80% osób urodzonych w latach 80. i 90. może nie być chronionych przed odrą. Co więcej, dane z czerwca 2025 roku wskazują, że jedynie 82% dzieci w Nowej Zelandii otrzymało dwie wymagane dawki szczepionki. To oznacza, że co piąte dziecko jest narażone na zakażenie. Szczególnie niski poziom szczepień utrzymuje się wśród dzieci maorysów oraz pochodzenia pacyficznego. Podobne, niepokojące tendencje możemy zaobserwować również w Polsce. Pacyficzni obywatele Nowej Zelandii niekiedy nie mają jednak w ogóle dostępu do szczepionki, a Polacy świadomie jej odmawiają. Jak zapobiec katastrofie zdrowotnej? Zdaniem ekspertów konieczne są natychmiastowe działania. W Polsce liczba odmów obowiązkowej szczepionki wzrosła z 3077 w 2003 roku do 87 344 w 2023 roku. W 2024 roku odnotowano w Polsce niemal 300 przypadków odry. Warto przypomnieć, że szczepienie jest jedyną metodą zapobiegania tej groźnej chorobie. Na odrę nie ma lekarstwa, a może ona prowadzić do groźnych powikłań – także u dzieci. Spadek odporności społeczeństwa sprawia, że coraz więcej osób jest podatnych na infekcję wirusem odry i staje się nieświadomym nosicielem choroby. To zagrożenie dla wszystkich mieszkańców kraju: nie tylko dla dzieci. Źródło: Health New Zealand, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zaskakujące wyniki: szczepionka mRNA COVID-19 niemal podwaja przeżywalność chorych na raka
Przełom w badaniach nad rakiem? Naukowcy z USA odkryli, że szczepionka mRNA przeciw COVID-19 znacząco wydłuża życie pacjentom z guzem płuca i czerniakiem. Wyniki mogą zrewolucjonizować leczenie nowotworów.
Naukowcy z University of Florida i University of Texas MD Anderson Cancer Center odkryli, że szczepionka mRNA COVID-19 może działać jak lek pobudzający układ odpornościowy do walki z rakiem. Działa ona jak sygnał ostrzegawczy – mRNA po wstrzyknięciu uruchamia komórki odpornościowe, które przemieszczają się z „martwych stref” w guzach do aktywnych miejsc, jak węzły chłonne, zwiększając ich skuteczność w niszczeniu komórek nowotworowych. W badaniach na myszach naukowcy połączyli eksperymentalną szczepionkę mRNA z immunoterapią. Efekt był zdumiewający – guzy, które wcześniej nie reagowały na leczenie, zaczęły się zmniejszać. To zainspirowało naukowców do zadania pytania: czy komercyjnie dostępna szczepionka mRNA COVID-19 może wywołać podobny efekt u ludzi? Byłaby ona formą immunoterapii – innowacyjnego leczenia ukierunkowanemu na wzmocnienie odpowiedzi organizmu przeciwko komórkom nowotworowym. Przeżywalność pacjentów z rakiem – co pokazały dane? Analizując dane medyczne pacjentów z lat 2019–2023 w MD Anderson Cancer Center, zespół naukowców zbadał dokumentację 180 pacjentów z niedrobnokomórkowym rakiem płuca oraz 43 pacjentów z przerzutowym czerniakiem, którzy przyjęli szczepionkę mRNA COVID-19 w ciągu 100 dni od rozpoczęcia immunoterapii. Wyniki są zaskakujące. U pacjentów z rakiem płuca, którzy zaszczepili się, mediana przeżycia wyniosła 37,3 miesiąca, podczas gdy u tych, którzy nie otrzymali szczepionki – tylko 20,6 miesiąca. To niemal podwojenie długości życia! Podobnie u chorych na czerniaka: szczepienie zwiększyło medianę przeżycia z 26,7 miesięcy do przedziału między 30 a 40 miesięcy. Co więcej, część pacjentów nadal żyło w momencie analizy danych, co oznacza, że rzeczywisty efekt może być jeszcze większy. Szczepienia przeciw grypie i pneumokokom nie miały wpływu na długość życia pacjentów onkologicznych. To wskazuje, że to właśnie szczepionka mRNA na COVID-19 ma unikatowy potencjał. Dlaczego tylko szczepionki mRNA działają? Szczepionki mRNA, takie jak te przeciw COVID-19, działają inaczej niż tradycyjne szczepionki. Przekazują informację genetyczną, która uczy komórki produkcji określonych białek, co stymuluje silną odpowiedź immunologiczną. Eksperymenty zespołu dr. Eliasa Sayoura z UF wykazały, że do wywołania silnej reakcji przeciwnowotworowej nie trzeba kierować szczepionki na konkretny antygen nowotworowy. Wystarczy „rozruszać” układ odpornościowy, jakby organizm walczył z infekcją wirusową. Dr Jeff Coller z Johns Hopkins University skomentował: „To dowód na to, jak potężne są leki oparte na mRNA i jak rewolucjonizują leczenie nowotworów”. Co dalej? Plany dużego badania klinicznego Mimo że obecne wyniki pochodzą z badań obserwacyjnych, naukowcy już planują duże badanie kliniczne, które ma potwierdzić te odkrycia. Zostanie ono przeprowadzone w ramach sieci OneFlorida+ Clinical Research Network w sześciu stanach: Floryda, Alabama, Georgia, Arkansas, Kalifornia i Minnesota. Dr Duane Mitchell z University of Florida podkreślił: „Chociaż nie udowodniliśmy jeszcze związku przyczynowego, taki efekt leczenia jest rzadko spotykany i daje ogromną nadzieję”. Sieć OneFlorida+ ma na celu przenoszenie odkryć naukowych z laboratoriów do praktyki klinicznej. Dr Betsy Shenkman, liderka konsorcjum, dodała: „Chcemy, by te odkrycia trafiały tam, gdzie pacjenci naprawdę ich potrzebują – do szpitali i przychodni”. Czy powstanie uniwersalna szczepionka przeciwnowotworowa? Dla pacjentów z zaawansowanymi nowotworami każdy dodatkowy miesiąc życia ma ogromne znaczenie. Jeśli wyniki badań zostaną potwierdzone, naukowcy planują stworzyć uniwersalną szczepionkę przeciwnowotworową – opartą na mRNA, ale niespecyficzną względem konkretnego nowotworu. „Jeśli jesteśmy w stanie podwoić obecne wyniki leczenia albo nawet poprawić je o 5–10%, to już może odmienić życie wielu ludzi” – powiedział dr Sayour. To potencjalnie przełomowe odkrycie pokazuje, że szczepionka stworzona przeciw pandemii może pomóc pacjentom z najbardziej zaawansowanymi nowotworami. Ale uwaga: obecne dane pochodzą z badań obserwacyjnych i wymagają dalszego potwierdzenia w badaniach klinicznych. Efekt zaobserwowano wyłącznie po zastosowaniu szczepionki mRNA przeciw COVID-19, a nie innych szczepień. Rocznie na świecie z powodu raka umiera 8 mln osób. W naszym kraju rak zabija ponad 100 tys. osób, z czego blisko 94 tys. stanowią nowotwory złośliwe. Źródła: EurekAlert, University of Florida
Ta nieobowiązkowa szczepionka może uratować ci życie. Jak działa?
Szczepionka przeciw półpaścowi może nie tylko chronić przed wysypką, ale także obniżać ryzyko zawału, udaru, demencji i utraty wzroku. Sprawdź, co wykazały nowe badania.
Spis treści: Dlaczego szczepionka może chronić serce? Infekcja, która zostawia ślad w organizmie Jak szczepionka zmienia układ odpornościowy? Co jeszcze zyskamy dzięki szczepieniu? Półpasiec to infekcja, której nikt nie chce. Osoby, które przeszły tę pęcherzową wysypkę, opisują ból jako przeszywający, palący albo kłujący. U części chorych dolegliwości utrzymują się miesiącami. W ciężkich przypadkach choroba wirusowa bywa nawet śmiertelna. Pojawiły się jednak pierwsze tego typu dowody, że szczepionka chroniąca przed półpaścem może robić więcej niż tylko oszczędzać nam cierpienia. Dane z 19 badań, zaprezentowane w Madrycie na największym światowym kongresie kardiologicznym sugerują, że szczepienie może obniżać ryzyko udaru o 16 procent, a zawału serca o 18 procent. — To budujące — mówi Charles Williams, główny autor analizy i globalny zastępca dyrektora medycznego w firmie GSK. — Ale potrzebne są dalsze badania, żeby oddzielić związek przyczynowy od samej korelacji. Najbardziej uderzające są potencjalne skutki populacyjne. W Stanach Zjednoczonych ktoś doznaje zawału serca co 40 sekund. Udar odpowiada tam za około jedną na 20 śmierci. Dlaczego szczepionka może chronić serce? Inni naukowcy podkreślają, że to kolejny powód, by zwiększać świadomość i wyszczepialność w przypadku tej ważnej, rutynowej szczepionki. Mniej niż jedna piąta dorosłych przyjmuje ją zgodnie z zaleceniami. Amerykańskie CDC rekomenduje, aby wszyscy po 50. roku życia otrzymali dwie dawki preparatu Shingrix. Zaleca się go także osobom z obniżoną odpornością już od 19. roku życia. Stosowany zgodnie z zaleceniami Shingrix w ponad 90% zapobiega zachorowaniu na półpasiec. — A nowe badania poszerzają listę możliwych korzyści — mówi William Schaffner, specjalista chorób zakaźnych z Vanderbilt University Medical Center w Nashville, który nie brał udziału w analizie. — Miejmy nadzieję, że to pomoże przekonać więcej pacjentów do szczepień. Infekcja, która zostawia ślad w organizmie Naukowcy wciąż wyjaśniają, dlaczego szczepienie przeciw półpaścowi mogłoby zmniejszać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Związek najpewniej wiąże się ze skutkami ubocznymi infekcji wywołanej przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV) — tego samego, który powoduje ospę wietrzną u dzieci. — Po przechorowaniu ospy wietrznej VZV nie zostaje całkowicie wyeliminowany przez układ odpornościowy. Pozostaje w stanie uśpienia w komórkach nerwowych — wyjaśnia Albert Shaw, profesor chorób zakaźnych w Yale School of Medicine. Gdy odporność spada z wiekiem lub z powodu chorób, wirus może się reaktywować jako półpasiec. To bardzo bolesna wysypka, która zwykle przebiega wzdłuż nerwu po jednej stronie ciała. Półpasiec nie ogranicza się jednak do wysypki i dyskomfortu. Może uszkadzać wątrobę i płuca. Często powoduje gorączkę, dreszcze, ból głowy i zmęczenie. U 10–15% chorych wywołuje przewlekły ból nerwów utrzymujący się miesiącami. Może też zajmować oko i ucho wewnętrzne. — W skrajnych przypadkach grozi to trwałą utratą wzroku lub słuchu — zauważa dermatolog z Yale, Jeffrey Cohen. Zakażenie wiąże się również z wyższym ryzykiem zawału i udaru. — W ostatnich publikacjach pokazaliśmy to dość przekonująco — mówi Emily Rayens, epidemiolożka z Kaiser Permanente. Jak szczepionka zmienia układ odpornościowy? Wyjaśniają to dwa główne mechanizmy. – Jeden dotyczy uogólnionego stanu zapalnego, który pojawia się, gdy tak rozległa infekcja jak VZV uszkadza nerwy i osłabia układ krążenia – tłumaczy Fawziah Lalji, badaczka chorób zakaźnych z University of British Columbia. Stan zapalny może też uszkadzać śródbłonek — delikatną warstwę wyścielającą naczynia krwionośne. Uszkodzone naczynia łatwiej tworzą skrzepliny. Drugi mechanizm to przeciążenie układu odpornościowego. — Organizm gorzej wtedy pilnuje równowagi między krzepnięciem, gojeniem a integralnością naczyń — mówi Lalji. — To zwiększa ryzyko zakrzepicy, martwicy (obumierania tkanek z powodu niedokrwienia) i tętniaków, czyli miejscowego osłabienia ściany naczynia, które może się uwypuklić i pęknąć. — Szczepionka może przerwać ten łańcuch zdarzeń zapalnych i naczyniowych, a przez to obniżyć ryzyko sercowo-naczyniowe — wyjaśnia Dong Keon Yon, specjalista chorób zakaźnych z Kyung Hee University College of Medicine w Seulu. Oznacza to, że szczepienie daje podwójną ochronę: zapobiega wystąpieniu półpaśca i łagodzi jego przebieg, jeśli już do niego dojdzie. Co jeszcze zyskamy dzięki szczepieniu? Mimo tych obiecujących wyników Williams zastrzega, że większość danych pochodzi z badań obserwacyjnych, które nie dowodzą związku przyczynowego. Zdrowsze osoby mogą po prostu częściej się szczepić. Trzeba też pamiętać, że większość analiz projektowano z myślą o ocenie zapobiegania półpaścowi, a nie o zdarzeniach sercowo-naczyniowych. Dlatego wnioski mogą nie w pełni oddawać sytuację osób z najwyższym ryzykiem sercowo-naczyniowym — co podkreślają również inne prace. Badania z różnych krajów potwierdzają te obserwacje i wskazują dodatkowe plusy wynikające z zapobiegania półpaścowi. W 2024 r. kanadyjski przegląd pod kierunkiem Lalji pokazał, jak groźny dla serca i mózgu bywa półpasiec. Ryzyko udaru prawie się podwaja w pierwszym miesiącu po infekcji i pozostaje wyraźnie podwyższone nawet przez rok. W sierpniu 2025 r. amerykańskie badanie kohortowe, którego współautorką jest Rayens, wykazało, że szczepionka przeciw półpaścowi nie tylko obniża ryzyko zawału i udaru. Zmniejsza też prawdopodobieństwo powikłań zagrażających wzrokowi, takich jak herpes zoster ophthalmicus (zajęcie oka przez półpasiec) i zapalenie siatkówki. Co może być najbardziej przekonujące: w Seulu Yon i współpracownicy obserwowali uczestników przez ponad 12 lat. Osoby zaszczepione przeciw półpaścowi miały około 26% niższe ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych — w tym zawału, udaru i niewydolności serca. Coraz więcej badań sugeruje też, że szczepienie przeciw półpaścowi może obniżać ryzyko demencji. — To prawdopodobnie dlatego, że półpasiec i wirusy pokrewne potrafią zakażać komórki nerwowe oraz naczynia w mózgu. Szczepionka zapobiega tym infekcjom i ogranicza ich skutki — tłumaczy Schaffner. — To ważne — dodaje Yon. — Stan zapalny i uszkodzenia naczyń pogarszają kondycję serca, mogą też zaburzać przepływ krwi w mózgu i nasilać neurozapalenie. Oba zjawiska wiąże się ze spadkiem funkcji poznawczych. — Razem te prace opowiadają spójną historię — podsumowuje Schaffner. Historię, którą dodatkowo wzmacnia to, co już wiemy o niekontrolowanym półpaścu. — Półpasiec to nie tylko bolesna wysypka — mówi Shaw. — Może uszkadzać płuca, wątrobę i mózg, a u osób z osłabioną odpornością bywa zagrożeniem życia. Już to jest wystarczającym powodem, by się zaszczepić. A możliwe dodatkowe korzyści czynią ten argument jeszcze silniejszym. Źródło: National Geographic
Czy będziemy odporni na wszystkie wirusy? Naukowcy testują nową metodę
Rzadka mutacja genetyczna może chronić organizm przed niemal wszystkimi wirusami – a naukowcy właśnie opracowali sposób, by ją odtworzyć. To szansa na uniwersalną odporność, nie tylko na znane, ale też przyszłe patogeny.
Naukowcy badają niezwykle rzadką mutację genetyczną, która sprawia, że organizm staje się niemal całkowicie odporny na wirusy. Eksperymenty na myszach umożliwiły tymczasowe „włączenie” jej u zdrowych osobników. To daje nadzieję na nowe terapie, także u ludzi. Jak działa naturalna odporność przy mutacji ISG15? Deficyt genu ISG15 (interferon-stimulated gene 15) wywołuje u nosicieli łagodne, przewlekłe zapalenie, które utrzymuje układ odpornościowy w stanie ciągłej czujności. Pacjenci z mutacją przechodzili zakażenia takimi wirusami jak grypa, odra, ospa czy świnka, ale nie odczuwali poważnych objawów chorobowych. Oznacza to, że ich komórki były stale przygotowane do walki, wytwarzając antywirusowe białka na niskim, ale wystarczającym poziomie. Mutacja unemozliwia wygaszenie działania cytokin - białek o silnych właściwościach przeciwwirusowych i prozapalnych. Prowadzi do stałego i nieprzerwanego zwalczania infekcji wirusowych w organizmie. Immunolog Dusan Bogunovic z Columbia University w USA, który pierwszy opisał to zjawisko 13 lat temu, od dawna zastanawiał się, czy ten mechanizm można odtworzyć u zdrowych osób. W najnowszych badaniach jego zespół wykorzystał technologię podobną do szczepionek mRNA, by tymczasowo wywołać niedobór ISG15 u myszy i chomików. Skuteczność nowej terapii i jej potencjał u ludzi Nowo opracowana terapia wywołuje w komórkach produkcję dziesięciu kluczowych białek odpowiadających za efekt przeciwwirusowy. Podczas testów z wykorzystaniem koronawirusa okazało się, że białka skutecznie ograniczały rozwój infekcji, nie zakłócając przy tym pozostałych procesów odpornościowych. Poziom indukowanego zapalenia był znacznie niższy niż u osób z naturalnym niedoborem ISG15. Ochrona nie była jednak trwała – utrzymywała się maksymalnie przez cztery dni. Zdaniem badaczy to wystarczająco długo, by w sytuacjach kryzysowych zapewnić ochronę na przykład pracownikom służby zdrowia. Bogunovic podkreśla, że technologia mogłaby działać nawet w przypadku nowych, nieznanych nauce wirusów. Byłoby to przełomowe narzędzie w walce z przyszłymi pandemiami, które niewątpliwie nadejdą. Póki co największym wyzwaniem jest bezpieczne i skuteczne dostarczanie mRNA do odpowiednich tkanek u ludzi. Choć mechanizm działania terapii jest obiecujący, przeniesienie go do praktyki klinicznej wymaga jeszcze sporo pracy. Dodatkową przeszkodą może być rosnąca społeczna nieufność wobec technologii mRNA, szczególnie po pandemii COVID-19. Źródło: Science Translational Medicine Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rudolf Weigl wygrał walkę z epidemią tyfusu. Za swoje zasługi został doceniony dopiero po śmierci
Rudolf Weigl dokonał prawdziwego przełomu w walce z tyfusem plamistym. Zanim uodpornił ludzi na infekcję, współczynnik umieralności wśród zarażonych wynosił 60%. Dokonał tego ciężką, mozolną pracą, a swoje eksperymenty niemal przypłacił życiem, ale efekt był wart włożonego trudu. Polski naukowiec uratował miliony ludzi na całym świecie.
Spis treści: Biolog z przemysłowej rodziny Nowatorska metoda Rudolfa Weigla Rudolf Weigl po II wojnie światowej Nagroda Nobla? Nie dla Rudolfa Weigla Tyfus plamisty zawsze pojawiał się tam, gdzie dochodziło do obniżenia standardów higienicznych. Niektórzy badacze historii uważają, że bakteryjna choroba zbierała śmiertelne żniwo już w starożytności. Jest bowiem prawdopodobne, że to właśnie dur plamisty był „dżumą Tukidydesa”, zarazą, która podczas wojny peloponeskiej dziesiątkowała mieszkańców Aten. Później tyfus towarzyszył wojnom, klęskom żywiołowym i migracjom. Choroba siała spustoszenie w szeregach żołnierzy podczas wojny trzydziestoletniej, pierwszej wojny światowej i rewolucji w Rosji. Była też prawdziwą plagą w niemieckich obozach koncentracyjnych. Nawet dziś, w dobie rozwiniętej medycyny, stanowi problem, głównie w ubogich krajach Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Europa uporała się jednak z tyfusem, a zawdzięczamy to właśnie Rudolfowi Weiglowi, który wynalazł pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko tej groźnej chorobie. Tym bardziej zaskakujące jest, że naukowiec, wobec którego cały świat ma ogromny dług wdzięczności, nigdy nie zyskał należnej mu sławy. Biolog z przemysłowej rodziny W jego żyłach nie płynęła polska krew, ale Polakiem czuł się do końca życia. Rudolf Weigl urodził się 2 września 1883 roku w Przerowie. Był synem Fryderyka i Elżbiety z Kröselów. Jego rodzina na początku XIX wieku przybyła na Morawy z obszaru austriacko-niemieckiego. Zajęli się montażem karet i bicykli. Jak to się stało, że chłopiec wywodzący się z rodziny z przemysłowymi tradycjami został biologiem? Gdy Rudolf miał cztery lata, zmarł jego ojciec. Dla niego i jego matki rozpoczął się wówczas nowy rozdział. Elżbieta Weigl ponownie wyszła za mąż. Jej wybrankiem został Józef Trojnar, polski nauczyciel gimnazjalny. Ojczym wychowywał chłopca w duchu polskiej tradycji. Gdy miał siedem lat, zaczął uczyć się polskiego i z czasem całkowicie zatracił obcy akcent. Rodzina zamieszkała w Galicji, najpierw w Jaśle, później – w Stryju. W 1903 roku Rudolf zdał maturę. Rozpoczął studia przyrodnicze na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Lwowskiego. W tamtym czasie wciąż żywa była legenda Roberta Kocha, Ludwika Pasteura i pozostałych „łowców mikrobów”, którzy za cel postawili sobie znaleźć sposób na walkę z chorobami, wobec których medycyna była bezradna. Weigl postanowił, że on także dokona czegoś wielkiego. Początek pracy naukowej Gdy zdobył tytuł doktora, rozpoczął pracę pod skrzydłami swojego mentora, Józefa Nusbauma-Hilarowicza, któremu asystował w jego zakładzie. Mężczyźni nadawali na tych samych falach. Obaj żywili ogromny szacunek dla nauki i pracy. Nusbaum-Hilarowicz był niezwykle wymagający wobec swoich podwładnych. Chciał, żeby ci pracowali przez siedem dni w tygodniu. Rzadko zdarzało się, że dawał im wolną niedzielę, ale Weigl i tak nie korzystał z tego przywileju. W 1913 roku habilitował się z zoologii, anatomii porównawczej i histologii. Został wówczas privatdozentem Uniwersytetu Lwowskiego. Zajął się wówczas badaniami nad budową komórki. Szczególną pozycję w obszarze jego zainteresowań zajmowały zagadnienia związane z budową aparatu Golgiego. I wojna światowa i eksplozja kariery Rudolfa Weigla W 1914 roku otrzymał powołanie do wojska jako parazytolog, czyli naukowiec badający pasożyty i pasożytnictwo. Początkowo pracował we Lwowie, ale wkrótce przeniesiono go do szpitala wojskowego w Przemyślu. Tam rozpoczął badania nad epidemią, która nękała ogarnięty wojną świat. Objął kierownictwo nowo powstałej Pracowni do Badań nad Tyfusem Plamistym, a jego kariera nabrała dynamicznego rozpędu. Już wtedy naukowcy byli świadomi, że wywołującą chorobę bakterię przenoszą wszy odzieżowe. Żaden z badaczy nie potrafił jednak wynaleźć skutecznej szczepionki, która mogłaby uchronić ludzi przed infekcją. Problem polegał na tym, że pasożyty nie zarażały się między sobą i nie sposób było pozyskać wystarczającej ilości zainfekowanych okazów, by wytworzyć preparat. Awans w strukturach naukowych W trakcie wojny Weigl badał riketsje, czyli bakterie będące czynnikiem epidemiologicznym tyfusu plamistego. Dzięki sukcesom na tym polu, w 1920 roku Uniwersytet Lwowski powołał go na stanowisko profesora zwyczajnego Katedry Biologii Ogólnej. Tam kontynuował swoją pracę i w latach 20. wytworzył pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko tej chorobie. We Lwowie stworzył niewielkie laboratorium, które później przekształciło się w Instytut Badań nad Tyfusem Plamistym. Nowatorska metoda Rudolfa Weigla W jaki sposób naukowiec pozyskiwał nosicieli bakterii? Jak wspomnieliśmy, wszy nie zarażają się między sobą, jednak Weigl opracował metodę, która pozwoliła mu skutecznie infekować zdrowe pasożyty. Polegała ona na wprowadzeniu przez odbyt szklanej rurki, której średnica była niewiele większa niż średnica ludzkiego włosa. Tą drogą wprowadzane były riketsje do jelita niewielkiego organizmu. Proste? Otóż nie. Metoda Weigla wymagała ciężkiej pracy wielu osób. W pierwszej kolejności trzeba było wyhodować wszy z gnid. W tym procesie uczestniczył cały sztab ludzi. Kluczowe było bowiem zachowanie czystości w klateczkach. Dalej wszy trafiały do tak zwanych karmicieli, których zadaniem było żywienie ich... własną krwią. Jedną z pierwszych takich osób była Zofia, żona profesora. Przez jakiś czas sam Rudolf Weigl zajmował się żywieniem pasożytów. Dwa razy zaraził się tyfusem plamistym, z czego jedna infekcja niemal zakończyła jego życie. Dalej owady trafiały do strzykaczy, których zadaniem było zainfekować zdrowy organizm. Następnie trzeba było wypreparować ich jelita pod mikroskopem. Jedną dawkę szczepionki uzyskiwano z organów trzydziestu wszy. Rudolf Weigl na ustach całego świata Cały proces był niezwykle czasochłonny i wymagał zaangażowania wielu osób, naukowców i zwykłych „karmicieli”, jednak rezultat był wart poświęcenia. Wkrótce cały naukowy świat usłyszał o polskim biologu, gdy podczas katolickich misji belgijskich w Chinach szczepionka Weigla uratowała życie tysiącom misjonarzy i Chińczyków. Naukowiec został za to odznaczony Orderem Świętego Grzegorza Wielkiego. Otworzyły się przed nim drzwi najbardziej prestiżowych instytucji naukowych, a w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym zaczęli wizytować naukowcy z całego świata. Ocalił ludzi nie tylko przed chorobą Niebawem świat ponownie został ogarnięty wojenną pożogą. Podczas sowieckiej okupacji Lwowa Instytut działał nadal. Gdy do miasta wkroczyli Niemcy, sytuacja zmieniła się o 180 stopni. W nocy z 3 na 4 lipca 1941 roku wymordowali niemal wszystkich lwowskich profesorów. Przeżyli tylko ci, którzy byli im potrzebni, a najbardziej potrzebowali szczepionki chroniącej przed tyfusem. Rudolf Weigl przystał na to, ale postawił warunek. Zgodził się pracować na rzecz Wermachtu, ale zażądał prawa do samodzielnego skompletowania zespołu współpracowników. Tak oto ocalił około pięć tysięcy osób, wśród których znaleźli się Stefan Banach, Andrzej Szczepanowski i Zbigniew Herbert. Rudolf Weigl po II wojnie światowej Choć Niemcy oczekiwali, że Weigl podpisze volkslistę, ten nigdy tego nie zrobił. Przez cały czas czuł się Polakiem, mimo że w jego żyłach nie płynęła polska krew. Po wojnie, wraz z rodziną, przeniósł się do Krakowa. Już wcześniej obiecano mu, że obejmie tam kierownictwo nowoczesnego instytutu bakteriologicznego. Zamiast tego, dostał skromne pomieszczenie w czynszowej kamienicy, w którym brakowało nawet podstawowej aparatury. Jakby tego było mało, musiał mierzyć się z oskarżeniami o kolaborację z okupantem, choć oficjalnych zarzutów nigdy mu nie przedstawiono. Mimo że miał prawo czuć się w Polsce niechcianym gościem, nie przerwał swojej pracy. Badania prowadził najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim, później na Uniwersytecie Poznańskim. Zmarł nagle, 11 sierpnia 1957 roku w Zakopanem. Profesor, dzięki któremu świat wygrał walkę z groźną chorobą, spoczął na alei zasłużonych Cmentarza Rakowickiego w Krakowie. Nagroda Nobla? Nie dla Rudolfa Weigla Zasługi polskiego profesora na polu walki z epidemią tyfusu plamistego nie podlegają żadnej dyskusji. Gdyby nie jego metoda, nie wiadomo, jak długo świat musiałby czekać na skuteczną szczepionkę. Choć wydaje się to nieprawdopodobne, Rudolf Weigl nigdy nie otrzymał Nagrody Nobla. Był ośmiokrotnie nominowany w dwudziestoleciu międzywojennym, ale najwyższe wyróżnienie zawsze otrzymywał ktoś inny. Ponownie zgłoszony w 1942 roku, nie otrzymał poparcia III Rzeszy. Po wojnie jego szanse na Nobla przekreśliły oskarżenia o sprzyjanie okupantowi. W okresie PRL-u nie bał się wygłaszać antykomunistycznych poglądów, więc władza zadbała, by o jego zasługach nie było zbyt głośno. W końcu doceniono jego pracę, ale profesor nie mógł się tym cieszyć. Dopiero pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski i medalem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wirus hMPV atakuje w Chinach. Dobra wiadomość: na pewno już się z nim zetknąłeś
W ostatnich dniach media obiegły niepokojące informacje z Chin. W Państwie Środka rośnie liczba osób zakażonych metapneumowirusem ludzkim (hMPV). Brzmi jak powtórka ze stycznia 2020 roku? Eksperci uspokajają – tym razem ryzyko wybuchu ogólnoświatowej pandemii jest bardzo małe.
Spis treści: hMPV – co to za wirus i jakie są jego objawy? Kto miał już kontakt z metapneumowirusem? Dla kogo metapneumowirus ludzki może być niebezpieczny? Czy metapneumowirus ludzki to nowy wirus? Zdjęcia, jakie napływają z Chin, wyglądają złowrogo. Widzimy na nich ludzi tłoczących się w poczekalniach szpitali z maseczkami na twarzach. To osoby, które zaatakował tzw. metapneumowirus ludzki (hMPV). Skojarzenia z koronawirusem i ogólnoświatową pandemią sprzed kilku lat pojawiają się natychmiast. Jednak niesłusznie. Wzrost zachorowań w Chinach to efekt sezonowy związany z chłodną pogodą, która ma utrzymywać się tam aż do marca. W okresie zimowym często atakują nas różnego rodzaju patogeny. W tym roku przewagę nad innymi zyskał właśnie hMPV. Ten wirus jednak zasadniczo różni się od koronawirusa wywołującego COVID-19. Po pierwsze nie jest ani tajemniczy ani nieznany naukowcom. Po drugie nie jest również nieznany naszemu układowi odpornościowemu. hMPV – co to za wirus i jakie są jego objawy? Wirus hMPV składa się z pojedynczej nici RNA i koduje tylko dziewięć genów. To jeden z wielu wirusów, które atakuje drogi oddechowe człowieka. Wywołuje typowe objawy, jakie pojawiają się zimą przy przeziębieniu. Najczęściej należą do nich: katar, kaszel, gorączka, ból gardła, wysypka, trudności z oddychaniem. Wszystkie te nieprzyjemne odczucia mogą nam towarzyszyć przez kilka dni. Później, jak po innych jesienno-zimowych infekcjach, samoistnie wracamy do zdrowia. Na hMPV nie ma żadnych konkretnych leków, a także szczepionek, które chroniłyby przed zakażeniem. Nad tym ostatnimi dopiero trwają prace. Kto miał już kontakt z metapneumowirusem? Krążące w internecie wiadomości stwarzają wrażenie, że hMPV pojawił się nagle w Chinach. Jednak nie jest to prawda. Ten wirus jest obecny od lat na całym świecie. Naukowcy szacują – na podstawie badań przeciwciał – że do ukończenia 5. roku życia każdy z nas miał z nim kontakt. To oznacza, że nasz układ odpornościowy już w dzieciństwie zapoznaje się z wirusem hMPV. Uzyskujemy na niego odporność, która z czasem spada. W efekcie, tak samo jak w przypadku grypy, co pewien czas możemy zachorować. Najczęściej choroba przebiega lekko i nie dowiemy się nawet, że zaraziliśmy się właśnie tym wirusem. Dla kogo metapneumowirus ludzki może być niebezpieczny? Może się zdarzyć, że hMPV wywoła ciężką, a nawet śmiertelną chorobę. Zagrożone bywają małe dzieci, które nie miały wcześniej kontaktu z wirusem. Ale także osoby cierpiące na różnego typu schorzenia układu oddechowego, osoby z obniżoną odpornością, astmatycy oraz seniorzy. Jak podaje „New Scientist” w 2018 roku z powodu zakażenia hMPV na świecie zmarło 11 tysięcy dzieci. Dla porównania zakażenie innym podobnym wirusem – RSV, który także wywołuje infekcje górnych oddechowych – co roku zabija 60 000 dzieci. Dlatego właśnie trwają prace nad połączoną szczepionką mRNA, która by chroniła zarówno przed hMPV, jak i RSV. Czy metapneumowirus ludzki to nowy wirus? Wirus hMPV został po raz pierwszy wykryty w 2001 roku. Znaleziono go w Holandii w próbkach pobranych od dzieci z infekcją górnych dróg oddechowych. Jednak przeciwciała, wytwarzane przez organizm w efekcie kontaktu z hMPV, odkryto w próbkach krwi pochodzących jeszcze z lat 50. poprzedniego wieku. To pozwala przypuszczać, że patogen towarzyszy nam od stuleci. Jego bliscy kuzyni to metapneumowirusy ptasie, z których najprawdopodobniej wyewoluował. Stało się to około 200 lat temu. To kolejna zasadnicza różnica z wywołującym COVID-19 koronawirusem, który pojawił się dopiero w roku 2019. Wirus hMPV jest więc z nami od dawna, co paradoksalnie stanowi bardzo dobrą wiadomość. Źródła: New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Hiszpanie przewieźli szczepionkę w kontrowersyjny sposób. Dziś byłoby to nie do pomyślenia
Hiszpanie opłynęli kulę ziemską i przemierzyli Amerykę, by sprowadzić do swych kolonii szczepionkę przeciw ospie. Z braku lodówek transportowano ją w… organizmach dzieci.
Spis treści: Maluchy jak pojemnik na szczepionkę Zbawcy z sierocińca Chorobowa loteria Nosiciele za sombrero Opętany misją Daleka droga na Filipiny Ospa pod koniec XVIII w. była w Europie największym zabójcą. Chorowała na ospę prawie połowa populacji, co roku umierały setki tysięcy ludzi. Atakowała zarówno biednych, jak i możnych. Zmarli na nią choćby 17-letni król Hiszpanii Ludwik I, 15-letni car Rosji Piotr II czy sędziwy król Francji Ludwik XV. Pierwsze próby szczepienia polegały na wdmuchiwaniu w nozdrza zdrowej osoby strupów z wyprysków chorego. Czasem uodparniało to na wirusa, ale niosło też ryzyko śmierci pacjenta. Na szczęście pod koniec XVIII w. pojawiło się remedium na straszną chorobę. Angielski lekarz Edward Jenner zauważył, że na ospę nie zapadają ludzie pracujący z krowami. Uznał, że te osoby zarażają się od bydła chorobą podobną do ospy, ale o wiele łagodniejszą. Jej przejście uodparniało na ludzką zarazę. Wkrótce Jenner wyprodukował szczepionkę i 14 maja 1796 r. materiałem pobranym od dojarki Sary Nelmes zaszczepił małego Jamesa Phippsa. Potem celowo zaraził chłopca ludzką ospą i z satysfakcją zaobserwował, że choroba w jego organizmie się nie rozwinęła. Ale dzieci dopiero miały wnieść swój wkład w walkę z zabójczą chorobą. Maluchy jak pojemnik na szczepionkę Gdy w roku 1800 dokonano w Hiszpanii pierwszego szczepienia (hiszpańska nazwa szczepionki to vacuna, od słowa vaca, czyli „krowa”), wieść o tym dotarła do kolonii w Nowym Świecie. I wnet wysłano stamtąd do Madrytu błagania o dostarczenie remedium za Atlantyk. Jeśli bowiem w Europie ospa przerzedzała miasta i wioski, to w Ameryce je pustoszyła. Nie siekące miecze konkwistadorów, nie upiorny dla rdzennych ludów przymus pracy, lecz właśnie ospa (przy udziale innych chorób zakaźnych) wyludniła kontynent, zabijając nierzadko 90 proc. mieszkańców zaatakowanego obszaru. Indianie nie mieli przeciwciał i padali jak muchy. Choć na początku XIX w. sytuacja wyglądała lepiej niż w XVI stuleciu, to nadal była dramatyczna. Karol IV – pan chwiejącego się imperium – postanowił pospieszyć swoim poddanym z pomocą. 30 listopada 1803 r. La Coruñę opuścił statek „Maria Pita” z humanitarną pomocą. Wyprawa otrzymała oficjalną nazwę Real Expedicion Filantropica de Vacuna (Królewska Ekspedycja Filantropijna ze Szczepionką). Szefem misji został dr Francisco Javier Balmis. Przez wiele lat pracował w Meksyku (stosowana tam przez niego do leczenia chorób wenerycznych roślina otrzymała nazwę Begonia balmisiana), był uparty, stanowczy i wymagający wobec podwładnych. To on doszedł do wniosku, że najlepiej przetransportować szczepionkę do Nowego Świata w organizmach dzieci. Wprawdzie w Europie przewożono ją w słojach, ale przy dłuższej podróży wydawało się to ryzykowne. Dlaczego Balmis postanowił przewieźć dzieci, a nie dorosłych? Nie chodziło o wiek. Po prostu „do użytku” nadawały się wyłącznie osoby, które ospy nie przechodziły. W przypadku dorosłego, a nawet nastolatka, takiej gwarancji nigdy nie było. Zbawcy z sierocińca W dziewięć dni po zaszczepieniu człowieka można było od niego pobrać płyn limfatyczny – nową szczepionkę – albo przenieść substancję poprzez kontakt między skaleczeniami u dwóch osób. Po pewnym czasie zdolność każdego nosiciela szczepionki do jej rozprzestrzeniania zanikała. Dlatego też Balmis potrzebował nie jednego dziecka, lecz większej ich grupy, by stosując metodę łańcuszkową, dowieźć ładunek do miejsc przeznaczenia. Zdecydował, że potrzebuje dwudziestu kilku starannie przebadanych osóbek w wieku 3–9 lat. Tylko skąd je wziąć? Mieszkańcom La Coruñi proponowano pieniądze za „wypożyczenie” latorośli. Wielu się zastanawiało, ale prawie nikt się nie zdecydował. Na interes przystało tylko kilka samotnych matek, zapewne zresztą uprawiających najstarszy zawód świata. Resztę po prostu zabrano z sierocińca. Byli to sami chłopcy. Prócz osiemnastki z La Coruñi na wyprawę „zrekrutowano” również czwórkę z Madrytu. Dziś takie utylitarne potraktowanie dzieci, w dodatku poszkodowanych przez los, może wydawać się ohydne. Jednak wówczas uważano, że „dopóki człowiek nie osiągnie dorosłości, nie może być uważany ani za zdrowego, ani za pięknego, ani za dobrego” – jak napisali Emilio Balaguer i Rosa Ballester w książce poświęconej wyprawie. W dodatku podrzutki uznawano za dzieci gorszego sortu, gdyż zostały poczęte w grzechu, poza związkiem małżeńskim. To na nich eksperymentowano w sierocińcach np. z podawaniem sztucznego mleka. Nikomu więc nie przychodziło do głowy użalać się nad losem sierot zabranych w niebezpieczny rejs. Ich opiekunką została Isabel Lopez Gandalia, wychowawczyni z sierocińca. Balmis, tak surowy dla współpracowników, nie mógł się jej nachwalić. „Była dla naszych aniołków niczym matka, zawsze gotowa do każdego dla nich poświęcenia” – pisał. Pani Lopez zaadoptowała nawet jedno z dzieci z La Coruñi. Na pokładzie „Marii Pity”, dowodzonej przez kapitana Pedro del Barco y Espanę, dziećmi zajmowano się bardzo starannie. Miały tam zapewnione rozrywki, jak również naukę. „Dostawały posiłki z przystawkami i deserami, wino, chleb – pisał Balmis. – A gdy któreś zachorowało – jeszcze coś ekstra”. Czyli zabawki. Chorobowa loteria Pierwszym przystankiem „Marii Pity” była wyspa Teneryfa i miasto Santa Cruz de Tenerife. Po przybyciu ekspedycji zaraz odprawiono tam msze dziękczynne za dostarczenie szczepionki. Chętnych do jej otrzymania było tylu, że gubernator chciał urządzić loterię! Następnie, po podróży przez Atlantyk, 9 lutego 1804 r. okręt dotarł do Nowego Świata, na wyspę Puerto Rico. Przeprawa przez ocean przebiegła bez zakłóceń, bo Karol IV zadbał wcześniej o zgodę na rejs u walczących wówczas na morzu Francuzów i Anglików. W Puerto Rico Hiszpanów czekało jednak zaskoczenie. Okazało się, że mieszkańcy już dysponowali szczepionką! Sprowadzono ją na miejsce z sąsiedniej wyspy. Puerto Rico nie było jedynym miejscem, w którym mieszkańcy zdecydowali się działać na własną rękę, np. kupując szczepionkę od Anglików. Lecz nie wszystkie medykamenty były dobre, niektóre nie nadawały się do użytku. Brakowało standardów obchodzenia się z materiałem i ludźmi. Co więcej, miejscowi badacze bywali zazdrośni o sławę i utrudniali Balmisowi pracę. Za to na południe od Puerto Rico, w Wenezueli, gdzie szczepionki dotychczas nie było, ekspedycja dostawała do dyspozycji prawdziwe pałace w centrach miast. Szczepienia zaś – jak pisał Balmis w liście – „odbywały się publicznie przy radosnej muzyce i pokazach sztucznych ogni, a już obsłużeni triumfalnie demonstrowali nakłucia”. W Caracas włączono szczepienia w liturgię Wielkiego Piątku. W innym miejscu salę do iniekcji urządzono w teatrze. W mieście Cumana zaszczepionych zostało naraz 20 tysięcy rdzennych mieszkańców okolicznych terenów! Przebywający wówczas w Wenezueli chilijski poeta Andres Bello napisał „Odę do szczepionki” i sztukę teatralną „Wenezuela pocieszona”. Jedna z postaci mówi w niej: „Tak, Wenezuelo, ciesz się/Twoje plaże otrzymały dziś szczęsny/Wynalazek Jennera, który ci wysłał/W geście królewskiej dobroci twój suweren”. Nosiciele za sombrero Już dotarłszy do Meksyku, Balmis planował odesłać sieroty do Hiszpanii, zaś na miejscu zorganizować nową grupę do transportowania szczepionki po kontynencie i przewiezienia na drugą stronę Pacyfiku – do kolonii na Filipinach. Tak się jednak nie stało. Mali Hiszpanie pozostali w Meksyku. Początkowo mieli zostać umieszczeni w tamtejszych przytułkach, ale z interwencją u arcybiskupa wystąpił Balmis. Dzieciom zapewniono edukację, niektóre zostały adoptowane. Nową grupę dzieci-szczepionek zrekrutowano w Ameryce… wypożyczając je od rodziców za niewielką sumę pięćdziesięciu pesos oraz „dwie koszule, dwie pary spodni, dwie pary skarpetek i sombrero”. Między poszczególnymi miejscowościami szczepionkę przenosiło po dwoje dzieci pod opieką pielęgniarza. Podczas całej wyprawy z około setki dzieci wykorzystanych w roli nosicieli szczepionki (na dalszych etapach rekrutowano stale nowe) zmarło tylko jedno. To oczywiście o jedno za dużo. Ale dla porównania: z 733 dzieci znajdujących się w 1803 r. w sierocińcu w Santiago de Compostela wkrótce zmarło 588, a więc trzy czwarte. W innych placówkach działo się podobnie, gdyż dzieci były źle żywione, nie dbano o ich higienę i przede wszystkim z łatwością zarażały się nawzajem chorobami. Tak więc Balmis nie tyle naraził swoich podopiecznych na niebezpieczeństwa, ile większości z nich uratował życie. Opętany misją W maju 1804 r. Balmis podjął decyzję o podziale ekspedycji. Sam postanowił zająć się Karaibami i meksykańskim wybrzeżem. Natomiast misję zaniesienia szczepionki dalej w głąb kontynentu południowoamerykańskiego otrzymał jego zastępca, Katalończyk Josep Salvany. W przeciwieństwie do szefa ekspedycji porywał on ludzi urokiem osobistym, dobrym słowem. Balmisa się bano, Katalończyka – kochano. Jednak misja Salvany’ego od początku napotykała na przeszkody. Statek wiozący go na tereny Kolumbii osiadł na mieliźnie niedaleko Barranquilli. Jedzenia dostarczyli im na wpół dzicy tubylcy, a w końcu zabrał ich i odstawił w bezpieczne miejsce statek… kaperski. Stracili jednak większość sprzętu. To nie był koniec kłopotów. Podczas przeprawy przez rzekę Magdalena zdarzył się wypadek, wskutek którego Salvany stracił oko. W środku andyjskiego pustkowia został porzucony przez przewodników. Potem spadł z konia i złamał rękę… Nie poddał się, choć cierpiał na gruźlicę i chorował na serce. Miał świadomość, że decydując się na wędrówkę ze szczepionką przez wysokogórskie tereny Andów, naraża się na śmierć. A jednak sześć lat włóczył się po kontynencie ze swoją misją humanitarną. W niektórych miejscach witano go jak zbawcę. Na przykład w Bogocie, spustoszonej w 1802 r. przez straszliwą epidemię ospy. Do Quito pognał na wiadomość, że właśnie wybuchła tam epidemia. Gdy dotarł do bram miasta, „rozentuzjazmowany tłum wniósł dzieci na ramionach” – jak pisał Salvany. Nic dziwnego. Przybysze wszędzie, gdzie się pojawiali, mieli plan, by przeszkolić miejscowych lekarzy, nauczyć ich wyrobu szczepionek i stworzyć organizację, która będzie dbała o dalsze szczepienia – bezpłatne i dla wszystkich. A jednak w Limie, stolicy Wicekrólestwa Peru, spotkała go niezwykła przykrość. Już kilka dni drogi przed miastem Indianie nie chcieli się szczepić i odmawiali udzielenia noclegu. U bram przywitały go okrzyki: „Antychryst, antychryst!”. Okazało się, że w Limie była już szczepionka przywieziona z Anglii. Jednak miejscowi lekarze szczepili chętnych za pieniądze, więc nastawili obywateli przeciwko przybyszom. Salvany brnął dalej przez Andy. „Na olbrzymich wysokościach, po bezdrożach, szły te biedne stworzonka smagane deszczem i mrożone śniegiem” – pisał zakonnik towarzyszący wyprawie. Dzieci wytrwały, dowódca – nie. Wyczerpany Salvany zmarł w boliwijskiej Cochabambie 21 lipca 1810 r. w wieku 34 lat. Wyprawa pod nowym dowództwem podążyła jeszcze do Chile, dotarła aż do Ziemi Ognistej, a tam podjęto decyzję o powrocie do Hiszpanii. Daleka droga na Filipiny Tymczasem Balmis miał kłopoty z rekrutacją kolejnych dzieci, próbował nawet kupować małych niewolników. Kiedy mu się wreszcie udało skompletować grupę, okazało się, że nie ma statku mogącego przewieźć ekspedycję z Meksyku na Filipiny. Niechętne naukowcowi miejscowe władze stwierdziły, że potrzebują wszystkich swoich statków do celów wojskowych. Dlatego – mimo finansowych braków – Balmis zdecydował się na wykupienie miejsc dla siebie, współpracowników i 26 dzieci na pokładzie płynącego do Manili galeonu „Magellan”. Ta trwająca pięć tygodni przeprawa, która skończyła się 15 kwietnia 1805 r., była krytycznym momentem podróży. Pasażerowie dowiedziawszy się, kto z nimi płynie, zaczęli bać się zarażenia ospą. Ekspedycja została wyproszona z pokładu pasażerskiego i ulokowana w głębi okrętu. „Biedne dzieci dostawały do jedzenia tylko nieświeżą wołowinę, fasolę i soczewicę, żebrały o chleb u innych pasażerów. Spały na podłodze terroryzowane przez olbrzymie szczury i wpadały na siebie przy każdym zakołysaniu się statku” – napisał Balmis. Kiedy jednak dotarli na Filipiny, przyjęto ich znakomicie. Tamtejsi hierarchowie kościelni umożliwili Balmisowi podróżowanie po całym archipelagu. Miał już odesłać dzieci do Meksyku, gdy pomyślał, że warto byłoby dostarczyć szczepionkę do Chin. Zawinął do portugalskiego Makau, gdzie nie tylko zaszczepił mnóstwo osób, ale także przeszkolił chińskich lekarzy. Jednak w Kantonie miejscowe władze nie pozwoliły mu już na realizację zadania. Balmis ruszył więc w drogę powrotną do kraju, gdzie dotarł w 1806 r. Gdy podczas wojen napoleońskich Madryt został zajęty przez Francuzów, Balmis odmówił złożenia przysięgi na wierność nowym władzom. Dlatego jego dom został splądrowany i przepadło wiele dokumentów świadczących o osiągnięciach Hiszpana. Umierając w 1819 r. w wieku 66 lat, Balmis nie pozostawił żadnej relacji. Ostały się tylko listy, protokoły. A jednak – jak skomentował misję Hiszpana Edward Jenner – „trudno jest sobie wyobrazić bądź znaleźć w annałach wspanialszy przykład filantropii niż ta wyprawa”.
Skóra ma swój własny układ odpornościowy. Powstaną nowe, bezigłowe szczepionki w kremie?
Odpowiednio pobudzona, skóra mogłaby chronić nas przed groźnymi patogenami. Nowe badania – na razie przeprowadzone tylko na myszach – otwierają drogę do opracowania nietypowego rodzaju szczepionek. Mogłyby mieć formę np. kremu do skóry i wywoływać odpowiedź immunologiczną organizmu tak jak tradycyjne szczepionki.
Spis treści: Bakterie obecne na naszej skórze Mur ochronny, który sam produkuje obrońców Szczepionki w kremie? To możliwe Po co nam skóra? Ten największy narząd organizmu – o powierzchni aż dwóch metrów kwadratowych – przede wszystkim izoluje nas od zewnętrznego środowiska. Dzięki skórze nie grozi nam przegrzanie ani wysuszenie. Ponadto poprzez skórę zbieramy kluczowe informacje o otoczeniu, choćby o jego temperaturze. W naskórku znajdują się również komórki Langerhansa. Można je porównać do przedniej straży układu odpornościowego. Ich zdaniem jest rozpoznanie docierających do naszego ciała patogenów – np. chorobotwórczych bakterii – i zaalarmowanie systemu immunologicznego. To sposób obrony przez czynnikami chorobotwórczymi i jak najszybszej ich neutralizacji. Możliwe jednak, że skóra jest znacznie bardziej zaangażowana w chronienie nas przed chorobami, niż dotychczas sądzono. W ostatnim numerze prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” ukazały się na ten temat aż dwa artykuły. Wynika z nich, że skóra to nie tylko obronny mur, zbierający dane i aktywizujący obrońców. Może również samodzielnie produkować przeciwciała. Działa więc jak dodatkowy, pół-autonomiczny układ odpornościowy. Bakterie obecne na naszej skórze W ustaleniu tego pomogły bakterie Staphylococcus epidermidis. To jedne z gronkowców, jednak najczęściej niegroźne. U zdrowych ludzi S. epidermidis nie wywołują infekcji. Są powszechne, nieszkodliwe i występują na skórze. Co się dzieje, gdy w kontakt z tymi bakteriami wejdą myszy? S. epidermidis również zaczynają rozwijać się na ich skórze, a organizm zwierząt je rozpoznaje. – Gdy układ odpornościowy „widzi” przyjazną bakterię, można by pomyśleć, że po prostu nie zareaguje. Ale wcale tak się nie dzieje – opowiada Michael Fischbach, mikrobiolog z Uniwersytetu Stanforda i współautor obu artykułów. Pojawienie się bakterii sprawia, że u myszy aktywują się limfocyty B, jedne z komórek układu odpornościowego. Skóra zwierząt zaczyna produkować zwalczające S. epidermidis przeciwciała, które pozostają aktywne co najmniej przez 200 dni. Dzieje się tak nawet wówczas, gdy myszy były hodowane w sterylnych warunkach i nie miały kontaktu z jakimikolwiek patogenami. Mur ochronny, który sam produkuje obrońców Skóra myszy działa więc niczym niezależny układ odpornościowy. I reaguje obronnie nawet wtedy, gdy zostaje „odcięta” od węzłów chłonnych (aktywujących komórki układu odpornościowego). Co więcej, sama obecność S. epidermidis wystarczy, by w skórze pojawiły się specyficzne struktury immunologiczne, przyciągające zwalczające patogeny limfocyty T i B. W drugiej pracy naukowcy wykazali, że to wszystko może posłużyć do stworzenia nowego rodzaju szczepionek. Generalnie, szczepionki są po to, by nauczyć układ odpornościowy rozpoznawania i reagowania na groźny patogen. Badacze wykorzystali do tego bakterie S. epidermidis. Zostały one zmodyfikowane tak, by miały na powierzchni białka występujące w toksynie tężcowej, truciźnie produkowanej przez laseczki tężca. Następnie laboratoryjne myszy zostały wyeksponowane na tak „uzbrojone” bakterie. Kontakt z bakteriami wywołał odpowiedź immunologiczną u myszy – w układzie krwionośnym i błonach śluzowych. Była wystarczająco mocna, aby myszy potrafiły obronić się nawet przed śmiertelną dawką toksyny tężcowej, którą podano im w następnej części eksperymentu. Szczepionki w kremie? To możliwe Opisane badania zespołu Fischbacha dają nadzieję na opracowanie nowego typu szczepionek. Mogłyby mieć postać kremu z dodatkiem odpowiednio zmodyfikowanych bakterii S. epidermidis. Tego rodzaju środki łatwo byłoby produkować. Podawanie ich zaś nie wymagałoby udania się placówki medycznej (o które trudno w gorzej rozwiniętych częściach świata). Szczepionki mogłyby wywoływać reakcję odpornościową błon śluzowych i chronić przed chorobami układu oddechowego. Jednak zanim tak się stanie, naukowcy muszą udowodnić, że zmodyfikowane S. epidermidis wywołują silną odpowiedź immunologiczną nie tylko u myszy. Ale również u ssaków naczelnych, a następnie u ludzi. – Jeśli to ma zostać wdrożone w świecie rzeczywistym, musimy pokazać, że działa – powiedział Fisschbach cytowany w tekście na portalu nature.com, opisującym badania. Źródła: nature.com, Nature, Nature Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Hilary Koprowski to wybitny polski lekarz. Ocalił tysiące istnień dzięki opracowaniu szczepionek
Szczepionkę przeciwko wirusowi polio, wywołującemu chorobę Heinego-Medina, opracował wybitny polski lekarza i wakcynolog, Hilary Koprowski. Dzięki niemu ta przerażająca choroba zniknęła niemal zupełnie. Pracował też nad szczepionkami podawanymi w… warzywach. Poznajcie tę nietuzinkową postać.
Spis treści: Dzieje Hilarego Koprowskiego Co wynalazł Hilary Koprowski? Koprowski i walka o dobre imię Hilary Koprowski urodził się 1916 r. w Warszawie, ale już w wieku 23 lat wyemigrował z Polski. Na stałe osiadł w USA, gdzie dokonywał przełomowych odkryć z dziedziny medycyny. Zmarł w 2013 roku w Filadelfii. Dzieje Hilarego Koprowskiego Koprowski określany bywa człowiekiem renesansu. Urodził się w rodzinie o korzeniach żydowskich. Początkowo wcale nie było takie oczywiste, że zwiąże swoje życie z medycyną i wakcynologią. Z Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Reja w Warszawie wyniósł wielkie zamiłowanie do poezji, a dzięki zajęciom w Warszawskim Konserwatorium nauczył się gry na pianinie. „Ze swym usposobieniem pasjonata miał szczere zacięcie zostać koncertującym pianistą. Później, kontynuując pełną sukcesów karierę naukową w medycynie, nie rozstawał się podczas podróży służbowych z nutami ulubionych utworów” – pisze we wspomnieniu o Koprowskim prof. Andrzej B. Legocki. Jeszcze przed II wojną światową ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W momencie rozpoczęcia wojny przebywał poza krajem, co być może zmieniło jego życie. We Włoszech zgłosił się jako ochotnik do służby medycznej wśród osób chcących zaciągnąć się do oddziałów polskich, organizowanych w państwach niezajętych przez Niemców. Jednak już w 1940 roku opuścił Europę wraz ze swoją rodziną. Początkowo trafił do Brazylii, gdzie rozpoczął pracę w Laboratorium Żółtej Febry. A w 1944 roku na stałe przeniósł się do miejscowości Wynnewood pod Filadelfią. Tam mieszkał do końca życia. Co wynalazł Hilary Koprowski? Szczepionka przeciw polio Największym dokonaniem polskiego medyka było opracowanie pierwszej skutecznej szczepionki przeciwko chorobie Heinego-Medina . Było to ważne dokonanie, bo choroba ta jest bardzo dotkliwa. Jest to ostra wirusowa choroba zakaźna wywołana przez trzy typy wirusa polio. Szerzy się głównie drogą pokarmową lub, w mniejszym stopniu, drogą kropelkową. Wirus atakuje układ nerwowy i może wywołać uszkodzenie nerwów. Objawy? Niedowład lub porażenie mięśni. Choroba może też doprowadzić do zgonu. Do wytworzenia szczepionki prof. Koprowski używał wirusa wzrastającego w bawełniaku wszczepianego kolejno szczurom. Co ciekawego, Koprowski pierwsze eksperymenty ze szczepionką przeprowadził sam na sobie. Zażyli ją doustnie również jego współpracownicy. Dopiero potem, w 1950 roku, preparat wytworzony w oparciu o wirusa inaktywowanego, podano dziecku, a kolejno zaszczepiono grupę 20 dzieci. U wszystkich pojawiały się odpowiednie przeciwciała. Oznacza to, że stały się odporne na atak wirusa. W kolejnych latach szczepionkę opracowaną przez Koprowskiego zastosowano do masowych szczepień w Kongo Belgijskim (obecnie Zair), Rwandzie, a kolejno w Polsce i Chorwacji. Szczepienie w Polsce było konieczne. W latach 50. XX wieku co roku na chorobę Heinego-Medina zapadło kilka tysięcy dzieci. W 1958 roku epidemia osiągnęła maksymalną liczbę 6 tysięcy zachorowań. Jak wiemy, preparaty medyczne bywają drogie i trudno osiągalne. Koprowski dzięki swoim znajomościom i kontaktom wymógł na firmie farmaceutycznej Wyeth nieodpłatną dystrybucję dziewięciu milionów dawki szczepionki przeciwko polio w Polsce. Rok później liczba zachorowań wyniosła około tysiąca, a w kolejnych latach spadła do kilkudziesięciu. Wirus ten nadal istnieje i jest niebezpieczny. Choroba, którą wywołuje, nadal jest problemem. W Polsce cierpi na nią na przykład działaczka humanitarna i europosłanka, Janina Ochojska (urodziła się w 1955 roku, a choroba dosięgła ją w pierwszych miesiącach życia). Koprowski opracował szczepionkę przeciwko polio wspólnie z Jonaszem Salkiem i Albertem Sabinem. Było to na tyle ważne odkrycie, że Komitet Noblowski rozważał przyznanie im nagrody. Jednak skutecznie blokował taką nominację Sven Gard (1905–98), profesor bakteriologii i wirusologii w Instytucie Karolinska, o czym pisał na łamach „Polityki” prof. Andrzej Hennel. Szczepionki przeciwko wściekliźnie Profesor Koprowski opracował także bezpieczną szczepionkę przeciw wściekliźnie dzięki wykorzystaniu metody hodowli wirusa wścieklizny w zarodkach kurzych. Jej atutem było to, że nie jej podanie nie sprawiało tak dużego bólu (podanie domięśniowe lub podskórne, a nie w brzuch), jak wcześniejszego preparatu opracowanego przez Ludwika Pasteura. Koprowski opracował również doustną szczepionkę przeciw wściekliźnie. Była powszechnie stosowana w weterynarii. A dzięki formie, w łatwy sposób można było ją podawać dzikim zwierzętom Koprowski i walka o dobre imię Koprowski nie tylko nie dostał Nagrody Nobla, ale padł też ofiarą pomówienia. W mediach pojawiła się informacja, że wirus HIV pojawił się wśród ludzki w wyniku wymknięcia się spod kontroli i zmutowania zwierzęcego odpowiednika wirusa SIV (Simian Immunodeficiency Virus). Miało do tego dojść, gdy zespół polskiego badacza pracował nad szczepionką w stacji weterynaryjnej w ówczesnym Kongo Belgijskim. Prof. Hilary Koprowski błyskawicznie zaprzeczył. Oświadczył, że pracował na narządach innych małp: makaków i rezusów, które nie są podatne na SIV. Mleko się jednak rozlało i informacja poszła w świat. Świat medyczny postanowił sprawdzić tę plotkę. Kilka zespołów badawczych przebadało z zastosowaniem testów genetycznych pierwsze szczepionki Koprowskiego. Wynika z nich, że profesor Koprowski mówił prawdę i padł ofiarą pomówienia. Źródła: PZH, POLITYKA, Andrzej B. Legocki (Nauka 2/2013) Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polacy stracili populacyjną odporność na odrę. Szczepi się coraz mniej dzieci, co zwiastuje problemy
Populacyjna odporność obniżała ryzyko wystąpienia ognisk odry w Polsce. Niestety, jak zauważono, w ostatnich latach liczba zaszczepionych dzieci w naszym kraju spada, co przekłada się na wzrost liczby zakażeń odrą. Tymczasem powikłania mogą być bardzo poważne.
W tym artykule: Polska utraciła populacyjną odporność na odrę Polacy nie chcą się szczepić Czy odra to niebezpieczna choroba? Rozwój medycyny, w tym szczepionki, antybiotyki i leki przeciwwirusowe, a także poprawa warunków sanitarnych i systemów opieki zdrowotnej przyczyniły się do znacznej redukcji zagrożeń związanych z wieloma chorobami zakaźnymi i nie tylko. Do niedawna wydawało się, że odra także nie jest już zagrożeniem dla populacji. Niestety, jak wynika z najnowszego komunikatu UNICEF, Polska dołączyła do krajów, które utraciły zbiorową odporność na wirusa odry. Polska utraciła populacyjną odporność na odrę Odra to wysoce zakaźna choroba wirusowa. Najbardziej podatne na zachorowanie są dzieci, ale zakażenie może dotyczyć osób w każdym wieku. W szczególności tych, które nie były szczepione lub nie przeszły choroby w przeszłości. Przez lata zachorowalność na odrę wśród Polaków spadała. Przyczyniły się do tego obowiązkowe i bezpłatne szczepienia. Od kilku lat coraz więcej rodziców podejmuje jednak decyzję o nieszczepieniu dziecka przeciw odrze. To okazuje się brzemienne w skutkach dla Polaków żyjących w kraju. W 2022 r. w Polsce pierwszą dawkę preparatu otrzymało blisko 91 proc. dzieci, drugą ponad 77 proc. Jak przekazał UNICEF, oznacza to, że Polska straciła odporność populacyjną. O takiej odporności można mówić po przekroczeniu progu 95 proc. zaszczepionych. Spadek liczby szczepień przekłada się na wzrost zachorowań. Tylko w czterech pierwszych miesiącach tego roku w Polsce odnotowano 75 przypadków odry. To dwa razy więcej niż w całym 2023 r. <iframe allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowfullscreen="true" frameborder="0" height="756" scrolling="no" src="https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Funicefpolska%2Fposts%2Fpfbid037Wbw868tjsBWZSkZhmPy8QdashjdBXKRXUPcYxaq1ceEiunXEGy2yQWnX9s4PJexl&show_text=true&width=500" style="border:none;overflow:hidden" width="500"> Polacy nie chcą się szczepić Renata Bem, dyrektor generalna UNICEF Polska, tłumaczy w najnowszym komunikacie organizacji, że w społecznościach, w których istnieją luki w odporności, odra jest często pierwszą rozprzestrzeniającą się chorobą. Z tego powodu uważa się ją za „wyznacznik skutecznych programów szczepień”. – Nieodpowiedzialne podejście do obowiązku szczepienia oznacza, że zagrożeni są nie tylko ci najmłodsi, których rodzice nie chcą ich szczepić, ale również te dzieci, które nie mogą być zaszczepione ze względów zdrowotnych – mówi dalej Renata Bem. Trend nieszczepienia dzieci dotyczy nie tylko naszego kraju. Zjawisko ma zasięg globalny. Jak informuje UNICEF, światowy poziom szczepień wciąż nie jest na poziomie sprzed pandemii i nie zmienił się znacząco od 2022 r. Za taki scenariusz mogą odpowiadać fake newsy i dezinformacja dotycząca szczepionek. Jak czytamy na łamach „American Journal of Public Health”, ponad 90 proc. twittów o szczepieniach opublikowanych między 2014 r. a 2017 r., pochodziło ze złośliwych kont. Część z nich była administrowana przez tzw. rosyjskich trolli. Choroby można wykrywać za pomocą zapachu? Przełomowe wyniki badań naukowców Subtelne zmiany zapachu człowieka mogą posłużyć do szybkiej diagnostyki choroby. Również takich, których konwencjonalnymi metodami nie umiemy dziś odpowiednio wcześnie wykryć. Czy odra to niebezpieczna choroba? Szczepionka przeciw odrze została wynaleziona przez dr. Johna Endersa i jego współpracowników. W 1954 roku Enders z zespołem po raz pierwszy wyizolował wirusa odry z próbki od chorego dziecka. Umożliwiło to podjęcie prac nad stworzeniem skutecznej i bezpiecznej szczepionki, które trwały przez kilka lat. W 1963 roku pierwszy preparat został licencjonowany i zaczęto stosować go na szeroką skalę. W Polsce powszechne szczepienia przeciw odrze rozpoczęto w roku 1975. Początkowe objawy odry to m.in. gorączka, kaszel, katar i zapalenie spojówek. Charakterystyczne dla choroby są też wysypka oraz plamki Koplika (białe plamki z czerwoną obwódką wewnątrz jamy ustnej, często na policzkach). Odra może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u małych dzieci i osób z osłabionym układem odpornościowym. Do najczęstszych należą: zapalenie ucha środkowego, biegunka i odwodnienie czy zapalenie płuc. Zakażenie odrą w czasie ciąży może prowadzić do poronienia, przedwczesnego porodu lub niskiej wagi urodzeniowej dziecka. Źródła: UNICEF Polska Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak zdrowo podróżować? Rozmawiamy z lekarzem medycyny podróży
Jakie leki spakować do walizki? Kiedy się zaszczepić? Czy po nurkowaniu możemy wsiąść do samolotu? Co ze streetfoodem, czy jest bezpieczny? O tym rozmawiamy w najnowszym podcaście National-Geographic.pl
W tym artykule: Jakie leki spakować do bagażu. I do jakiego bagażu? Kiedy i na co się zaszczepić przed wyjazdem? Uwaga! Komar! Streetfood: pyszny i niebezpieczny Pułapki nurkowania i plażowania Podcast National Geographic Polska Nawet do najkrótszej podróży powinniśmy być dobrze przygotowani. O tym, jak zdrowo podróżować, opowiada dr Mariusz Kujawski, specjalista kardiolog, lekarz medycyny podróży. – Radzę założyć, że w miejscu, do którego jedziemy nie będziemy mieli dostępu ani do leków, ani do żadnych środków medycznych. Co w takim razie powinniśmy zawsze mieć w walizce? Jakie leki spakować do bagażu. I do jakiego bagażu? Należy przede wszystkim pamiętać, że leki przewozimy zabezpieczone, w oryginalnych opakowaniach. A do tych, które występują w ampułkostrzykawkach zakończonych choćby igłą, powinnyśmy mieć przy sobie zaświadczenie od lekarza prowadzącego. Najlepiej w języku angielskim o konieczności ich stosowania oraz transportu. Z leków podstawowych warto spakować do walizki leki przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. W razie odwodnienia przydadzą się też elektrolity. A w razie urazów – coś do dezynfekcji i zabezpieczenia rany oraz antybiotyk. Wszelkie środki medyczne pakujmy jednak do bagażu podręcznego. Dlaczego? – Temperatura w luku bagażowym jest znacznie niższa niż na pokładzie i może wpłynąć na jakość substancji. To jest szczególnie ważne w przypadku długich lotów. Ponadto jeśli zaginie nam bagaż nadawany, wtedy jesteśmy odcięci od stale przyjmowanych leków – podkreśla dr Kujawski. Kiedy i na co się zaszczepić przed wyjazdem? Powinniśmy mieć aktualne podstawowe szczepienia, m.in. przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, WZW B czy polio. Pamiętajmy, że dawki przypominające tych szczepionek podaje się co 10 lat. Lekarze medycyny podróży zalecają też szczepienia wielodawkowe – przeciwko durowi brzusznemu, cholerze, kleszczowemu zapaleniu mózgu, japońskiemu zapaleniu mózgu czy wściekliźnie. Ostatnią dawkę należy przyjąć najpóźniej sześć tygodni przed wyjazdem. – W 44 państwach – są wśród nich kraje afrykańskie, Ameryki Środkowej i Ameryki Południowej – jest jedno obowiązkowe szczepienie przeciwko żółtej febrze – zaznacza dr Mariusz Kujawski. Okazanie dowodu takiego szczepienia jest warunkiem wjazdu do danego kraju. A kiedy zaszczepić się przeciwko żółtej febrze? Nie później niż 10 dni przed wylotem. Uwaga! Komar! Ponieważ wciąż nie możemy zaszczepić się na malarię, szczególną uwagę należy zwrócić na profilaktykę. Najczęstszym nośnikiem zarodźca malarii, dengi i innych zagrażających życiu wirusów są komary. Unikajmy zatem, zwłaszcza wieczorami, zbiorników wodnych, przy których komary lubią się kręcić. – Warto też zastosować chemoprofilaktykę przeciwmalaryczną, czyli substancje atowakwon i proguanil, które należy zażyć dzień przed wylotem, przez cały czas pobytu i tydzień po powrocie – zaleca dr Kujawski. Serial „1670" oglądałem dwa razy. Australijczyk zafascynowany Polską W nowym odcinku wideopodcastu National-Geographic.pl rozmawiamy z australijsko-polską parą. Josh i Paula Bell opowiadają o wzajemnych stereotypach narodowych, wyzwaniach w nauce języka polskieg... Streetfood: pyszny i niebezpieczny Kto nie kocha ulicznego jedzenia, zwłaszcza w Azji czy Ameryce Południowej? Ale należy na nie uważać i jeść z umiarem. – Uczulam przede wszystkim na mięso niewiadomego pochodzenia, w którym mogą występować larwy tasiemców czy toksyny bakteryjne. Spójrzmy na tragedię spowodowaną zjedzeniem mięsa żółwia na Zanzibarze – przestrzega dr Kujawski. A co z wodą? Poza Europą pijmy wyłącznie wodę butelkowaną, używajmy jej także do mycia zębów i unikajmy napojów z lodem. Pamiętajmy o dezynfekcji rąk przed każdym jedzeniem. – Uwaga alergicy! Miejcie zawsze przy sobie zestaw przeciwwstrząsowy. Adrenalina podawana w dowolne miejsce jest w przypadku wystąpienia silnej alergii lekiem ratującym życie – mówi dr Kujawski. Pułapki nurkowania i plażowania Jeśli w trakcie urlopu wielokrotnie nurkowaliśmy, do samolotu możemy wsiąść dopiero po 48 godzinach, by uniknąć choroby dekompresyjnej. – Na plażach i przy brzegu uważajmy na płaszczki, których kolce mogą uszkodzić skórę i mogą wstrzyknąć nam enzymy rozkładające tkanki – podkreśla dr Kujawski. Z jeżowcami i koralowcami jest podobnie. Poparzenia meduzami mogą zaś wywołać silną reakcję alergiczną skórną, ale i ogólnoustrojową. Dlatego kiedy do tego dojdzie, warto od razu zgłosić się do punktu pomocy medycznej bądź ratownika. W Australii przy plaży jest dostępny np. ocet spożywczy, który neutralizuje takie oparzenia. Podcast National Geographic Polska Przypominamy, że kolejne odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". W podróż zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.
Nagroda Nobla 2023 w dziedzinie medycyny za szczepionki mRNA przeciw COVID-19. Dlaczego tak późno?
Szczepionki mRNA uratowały miliony ludzi i mogą to zrobić także w przyszłości. Dlatego Nagroda Nobla 2023 w dziedzinie medycyny dla ich twórców jest jak najbardziej zasłużona.
W tym artykule: Katalin Karikó i Drew Weissman opracowali technologię mRNA Komentarze ekspertów Dlaczego nagrody nie przyznano wcześniej? Jak działa szczepionka RNA? 27 grudnia 2020 r. w Polsce ruszyła akcja szczepień przeciw koronawirusowi. Preparaty bazujące na mRNA okazały się bezpieczne i skuteczne. To dzięki nim udało się ochronić wiele osób przed zachorowaniem na COVID-19, powikłaniami i śmiercią. Teraz twórców tej technologii w końcu uhonorowano. Medyczny Nobel 2023 przypadł w udziale Katalin Karikó i Drew Weissmanowi. Katalin Karikó i Drew Weissman opracowali technologię mRNA Węgierska biochemiczka Katalin Karikó była od lat typowana do tej nagrody. Dokonała ona przełomu w dziedzinie badań nad RNA. Badania zaczęła w latach 90. W 2005 r. opublikowała – wraz z amerykańskim immunologiem Drew Weissmanem – pracę pokazującą, jak można bezpiecznie dostarczyć tę cząsteczkę do komórek. Kluczowa była chemiczna modyfikacja jednego z elementów cząsteczki. Odnaleziono „bezpiecznik”, który może wyłączyć raka. Ma go każdy z nas Kluczem do walki z nowotworem ma być manipulacja cząsteczek RNA. Naukowcy odkryli jak uruchomić „czerwony guzik” niszczący nowotwór. To dzięki tym badaniom prace nad szczepionkami RNA ruszyły z miejsca. Prace nad szczepionką przeciw COVID-19 rozpoczęły się w lutym 2020 r. Mimo ekspresowego tempa uczeni przeprowadzili rygorystyczne badania kliniczne, dowodzące skuteczności i bezpieczeństwa podawania preparatu. Objawy niepożądane po jego podaniu są w przeważającej większości niegroźne – najczęściej spotykany jest ból w miejscu wstrzyknięcia. Najpoważniejsze skutki uboczne – silne reakcje alergiczne – pojawiły się u zaledwie kilku na kilka milionów zaszczepionych. Komentarze ekspertów Tegoroczny Nobel z medycyny był szeroko komentowany. – Normalnie cząsteczki mRNA należą do cząsteczek dość niestabilnych i trudno byłoby wyprodukować na ich podstawie taką ilość białka, która zdążyłaby wywołać reakcję immunologiczną w organizmie. Ta Nagroda Nobla jest między innymi właśnie za to, że udało się ustabilizować cząsteczki mRNA, podać je do organizmu i wywołać odpowiedź immunologiczną. Uodporniają one nas na wirusy, a w przyszłości być może na bakterie, mogą mieć zastosowanie w leczeniu nowotworów – wyjaśnia prof. dr hab. Katarzyna Tońska z Instytutu Genetyki i Biotechnologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. – Tak szybkiego nagrodzenia technologii przez Komitet Noblowski jeszcze nie było. To wyjątkowa sytuacja pandemii spowodowała działanie naukowców, czyli opracowanie szczepionki mRNA. Było to rzeczywiście niekonwencjonalne i wszyscy podkreślali, że jest to de facto w pewnym stopniu eksperyment. Ale konieczny do przeprowadzenia i niezwykle skuteczny – podkreśla prof. dr hab. n. med. Paweł Włodarski z Zakładu Metodologii Badań Naukowych, prorektor ds. umiędzynarodowienia, promocji i rozwoju Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Dlaczego nagrody nie przyznano wcześniej? Czemu węgierska naukowczyni nie dostała Nobla wcześniej? Możliwe, że komitet noblowski obawiał się kontrowersji. Katalin Karikó urodziła się i pracowała na Węgrzech za czasów komunizmu. Wyemigrowała do USA w 1985 r. Jej reputacji zaszkodził fakt, że kilka lat wcześniej podpisała zgodę na współpracę ze służbą bezpieczeństwa. Co prawda, jak sama twierdzi – i co zdaje się mieć potwierdzenie w dokumentach – nigdy tej współpracy nie podjęła. Jednak dla węgierskich prawicowych mediów lojalka była wystarczającym powodem do oskarżeń o zdradę. Warto pamiętać, że w 2019 r. werdykt noblowski dotyczący odkrycia planet pozaziemskich pominął Aleksandra Wolszczana. Ten polski astronom również był powszechnie krytykowany za to, że współpracował z kontrwywiadem PRL. Brak Nobla dla niego zranił głównie naszą narodową dumę. Natomiast pomijanie Katalin Karikó przez lata było zmarnowaniem doskonałej okazji na dodatkową promocję szczepień przeciw COVID-19. Jak działa szczepionka RNA? W klasycznych preparatach pacjentowi podaje się całego, nieaktywnego wirusa albo jego fragment. Nowa generacja szczepionek, której przykładami są produkty Pfizera i Moderny, stosuje inne podejście. Zamiast podawać pacjentowi gotowe wirusowe białko, uczeni zmuszają jego komórki do produkcji tej substancji. W tym celu stosują cząsteczkę RNA. Gdy w komórce ma powstać białko, „przepis” na nie jest kopiowany z zawartej w jądrze komórkowym nici DNA na krótką, jednoniciową cząsteczce kwasu rybonukleinowego, czyli RNA. Ta jego odmiana zwana jest RNA informacyjnym, czyli mRNA. Można to porównać do kserowania jednej kartki z książki. mRNA wydostaje się z jądra i trafia do rybosomu, gdzie informacja jest odczytywana przez enzymy. Na jej podstawie rybosom syntetyzuje z aminokwasów cząsteczkę białka. Szczepionka RNA dostarcza do komórki krótki odcinek tego kwasu, który „udaje” mRNA. Na tej podstawie rybosom produkuje jedno z białek wirusa. Jego obecność w organizmie to sygnał dla układu odpornościowego, który rozpoczyna produkcję przeciwciał zwalczających wirusa. Po przejściu przez rybosom nić mRNA jest – podobnie jak niepotrzebna już nam kartka ze skserowanymi informacjami – poddawana recyklingowi, czyli rozkładana na elementy składowe. mRNA nie może więc wrócić do jądra i zmienić zapisu DNA w nim. Źródła: Nobelprize.org, archiwum NG, CWiD UW. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Louis Pasteur kojarzy się z pasteryzacją. Jednak zawdzięczamy mu też szczepienia i nową dziedzinę chemii
To jeden z najwybitniejszych francuskich uczonych. Louis Pasteur jest znany ze swych dokonań w dziedzinie chemii i mikrobiologii.
W tym artykule: Kim był Louis Pasteur? Początek stereochemii Na czym polega pasteryzacja? Jak powstała szczepionka na wściekliznę? Pierwszy zaszczepiony pacjent Tragiczny los Josepha Meistera Louis Pasteur, inaczej Ludwik Pasteur, to wszechstronny i wybitny francuski naukowiec. Większość z nas kojarzy jego nazwisko z metodą pasteryzacji, dzięki której możemy chronić żywność przed niszczącym działaniem bakterii. Jednak Pasteur jest też autorem wielu innych odkryć. Wiele z nich związanych było z przetwórstwem żywności i rolnictwem. Jego wkład w medycynę uratował miliony ludzi. Kim był Louis Pasteur? Ludwik Pasteur urodził się w 1822 r. Jego ojciec był skromnym garbarzem. Mimo to młody Ludwik zaczął zdobywać wykształcenie. Po studiach pracował jako nauczyciel fizyki. Potem zajmował się badaniami w dziedzinie chemii i biologii. Uważa się go za jednego z prekursorów mikrobiologii, obok niemieckiego uczonego Roberta Kocha. Pełnił m.in. funkcję rektora uniwersytetu w Paryżu. Przez wiele lat kierował też Instytutem Pasteura, który założył w 1888 r. To do dziś jedna z ważniejszych placówek naukowych we Francji. Był też laureatem prestiżowego Medalu Copleya. Początek stereochemii W roku 1848 Louis Pasteur badał zachowanie soli kwasu winowego. Uczony przepuszczał przez kryształy tej substancji wiązkę światła spolaryzowanego. Czyli takiego, w którym wszystkie fale świetlne „drgają” w jednej płaszczyźnie. Pasteur wiedział już, że niektóre związki chemiczne skręcają tą płaszczyznę w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara (czyli w prawo), a inne w przeciwną stronę (czyli w lewo). W przypadku soli kwasu winowego kluczowe było jego pochodzenie. Gdy Pasteur użył kryształów, które zsyntetyzował w laboratorium, światło nie zmieniało kierunku polaryzacji. Jeśli jednak sole pochodziły z bezpośrednio z winogron, efekt ten był już widoczny. Naturalna substancja zawsze skręcała światło w lewo. Związek chemiczny zachowywał się inaczej, choć poza tym miał identyczne właściwości chemiczne i fizyczne. Pasteur wyodrębnił w sztucznie wytworzonych solach kwasu winowego dwie grupy kryształów, które były swoim lustrzanym odbiciem. Doszedł do wniosku, że połowa kryształów skręcała światło w lewo, a druga połowa – o identyczny kąt w prawo. Równa mieszanina obu wersji nie skręcała zatem światła w ogóle, ponieważ oba efekty wzajemnie się znosiły. W ten sposób powstała nowa dziedzina nauki. To tzw. stereochemia, czyli chemia przestrzenna. A początek jej dały właśnie prace Pasteura. Przyniosły mu one sławę w świecie nauki. Na czym polega pasteryzacja? Od 1856 r. Ludwik Pasteur prowadził badania nad fermentacją i rozpadem gnilnym. Te procesy powodowały m.in. psucie się żywności. Uczony wykazał, że odpowiadają za to mikroorganizmy, a nie, jak głosił Niemiec Justus von Liebig, wyłącznie procesy chemiczne. Pasteur obalił też teorię samorództwa Félixa Poucheta. Głosiła ona, jakoby żywe organizmy powstały z materii nieożywionej. Z konserwacją żywności wiąże się pasteryzacja. Ten proces polega na podgrzewaniu produktu do temperatury nie wyższej niż 100 st. C, by chwilę potem z powrotem go schłodzić. Wymyślił ją w 1862 r. Ludwik Pasteur, od którego nazwiska pochodzi nazwa procesu. Warto przy tym pamiętać, że już kilkaset lat wcześniej podobne zabiegi przeprowadzali Chińczycy i Japończycy. Początkowo pasteryzacja miała przede wszystkim ochronić piwo i wino przed kwaśnieniem. Dziś pasteryzacja to jeden z najlepszych i najzdrowszych sposobów przedłużenia przydatności do spożycia. Jednak ma ona swoje wady. Pasteryzacja nie zabija wszystkich mikroorganizmów, a jedynie ogranicza ich ilość. Produkt prędzej czy później i tak się zepsuje – kiedy to nastąpi, zależy głównie od warunków, w jakich jest przechowywany. Jak powstała szczepionka na wściekliznę? Za najważniejsze osiągnięcie uznawane są jednak wyniki prac Pasteura z zakresu bakteriologii i wirusologii. Początkowo uczony pracował nad szczepionkami przeciwko chorobom zwierząt hodowlanych. Były to: cholera drobiu, wywoływana przez bakterie nazwane potem Pasteurella na cześć uczonego, wąglik, wywoływany przez laseczki wąglika, różyca u świń, wywoływana przez bakterie zwane włoskowcami. W 1881 r. Louis Pasteur zajął się wścieklizną. Ta wirusowa choroba była wówczas nieuleczalna. Emile Roux, kolega Pasteura, stworzył szczepionkę z zabitych wirusów. Testy na psach dały świetne rezultaty. Potem Pasteur opracował preparat zawierający osłabione wirusy wścieklizny. Lekarze początkowo nie dysponowali dobrym narzędziem do robienia zastrzyków. Dopiero w 1853 r. neurolog Alexander Wood wpadł na prosty pomysł. Naciął ukośnie igłę, którą robiono zastrzyk. Właśnie strzykawką z taką ściętą ostrą igłą aplikowano szczepionkę przeciw wściekliźnie, którą opracował Pasteur. Pierwszy zaszczepiony pacjent W 1885 r. do laboratorium Pasteura trafił dziewięcioletni Joseph Meister. Dwa dni wcześniej chłopak został dotkliwie pokąsany przez wściekłego psa. Zdaniem lekarzy Joseph nie miał szans na przeżycie. Chłopca czekały napady agresji i drgawek, wodowstręt i paraliż. Śmierć miała nastąpić około tygodnia od wystąpienia pierwszych objawów. Tymczasem Pasteur prowadził już zaawansowane badania nad szczepionką przeciw wściekliźnie. Gdy w pracowni uczonego pojawił się mały Joseph, uczony postanowił zaryzykować. Zaszczepił chłopca osłabionym wirusem uzyskanym od królików laboratoryjnych. Wścieklizna nigdy się u niego nie rozwinęła. Kolejne testy wykazały, że szczepionka Pasteura ratuje życie zainfekowanym pacjentom. Ten sukces utrwalił renomę uczonego i pozwolił założyć Instytut Pasteura w Paryżu. Tragiczny los Josepha Meistera Joseph przeżył i stał się pierwszym człowiekiem uratowanym przed wścieklizną dzięki szczepionce. Swego wybawcę wielbił tak mocno, że zatrudnił się jako dozorca w Instytucie Pasteura. Niepokorna, trudna, genialna, fascynująca - wszystkie twarze Marii Skłodowskiej Curie W pracy ambitna, chłodna, z przenikliwym umysłem naukowca. Prywatnie okaże się kobietą targaną emocjami, szalejącą z miłości i rozpaczy po utracie kochanka. Taka była podwójna noblistka... Tam też pochowano uczonego, który zmarł w 1895 r. W roku 1940 Niemcy próbowali zmusić Meistera do otwarcia krypty Pasteura. Jednak 64-letni dozorca zrobił wszystko, by nie wpuścić hitlerowców do grobu swego dobroczyńcy. Doprowadzony do ostateczności, 14 czerwca 1940 r. popełnił samobójstwo. Dokumenty, które odkryli i w 2013 r. w „Nature” opisali Héloïse Dufour i Sean Carroll dowodzą jednak, że dramatyczny finał tej historii nie jest prawdziwy. Meister zmarł dopiero 10 dni później. Rzeczywiście popełnił samobójstwo, ale bynajmniej nie w obronie grobu Ludwika Pasteura. Wcześniej, na wieść o najeździe Niemców na Paryż, Meister wysłał swą żonę i córki poza miasto. Doszły go jednak słuchy, że uciekinierzy zostali zbombardowani. Mężczyzna był przekonany, że przyczynił się do śmierci swej rodziny. W desperacji otruł się gazem z piecyka. Tymczasem jego żona i córki nie zginęły. Jeszcze tego dnia wieczorem wróciły do Paryża. Źródła: archiwum NG, Wikipedia.