Martwa małpa ubrana w pióra strusia. Poznaj niezwykłe sekrety szamanów zza oceanu
Pojedyncze znalezisko rzadko zmienia całe postrzeganie dawnych kultur, ale zagadkowa mumia z Ameryki Południowej właśnie tego dokonała. Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Bernardo Urbaniego po raz pierwszy przebadał wyjątkową mumię wyjca czarno-złotego. Zwierzę, przyozdobione w misterny strój z piór egzotycznych ptaków, okazało się bezcennym kluczem do zrozumienia mistycznych, szamańskich rytuałów sprzed stuleci. Ale nie wszyscy mogą być gotowi je poznać.
Kiedy myślimy o mumiach, nasza wyobraźnia natychmiast wędruje ku spalonej słońcem dolinie Nilu lub jałowym, skrajnie suchym krańcom chilijskiej pustyni Atakama. Środowisko rzadko pozwala na przetrwanie tkanek miękkich w wilgotnym i ciepłym klimacie, przez co starożytne szczątki organiczne z takich rejonów uważa się za absolutne anomalie. Odkryta na nowo w europejskich magazynach muzealnych mumia z subtropikalnego regionu Gran Chaco (znajdującego się na pograniczu Argentyny, Boliwii i Paragwaju) jest imponująca nie tylko przez swoją walkę z mechanizmami rozkładu, ale przede wszystkim pozwala inaczej spojrzeć na świat rdzennych wierzeń zza oceanu – a w nim granica między człowiekiem a zwierzęciem niemal całkowicie się zaciera. Żeby go jednak zrozumieć, należy porzucić na chwilę optykę mieszkańca Starego Kontynentu. Zrobione? To wejdźmy do krainy czarów. Zagadkowy podarunek z subtropikalnego lasu Historia tego niezwykłego artefaktu w Europie rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. Dokładnie 28 maja 1892 roku tajemniczy darczyńca, zapisany w dokumentach jako Th. Lamp, przekazał nietypowy obiekt do Muzeum Etnograficznego w Kilonii. W 1995 roku zbiory te przejęło Muzeum Archeologiczne na zamku Gottorf w Niemczech. Przez ponad stulecie uważano, że to współczesne dzieło rzemiosła ludowego – ciekawostka przywieziona statkiem z Montevideo w Urugwaju. Ówczesna nota katalogowa opisywała znalezisko jako „wyjca z Gran Chaco w Argentynie, owiniętego w kobiecą szatę wykonaną z piór nandu”. Obiekt pozostawał kompletnie niezbadany aż do teraz. Dr Bernardo Urbani wraz z zespołem postanowił zastosować pełen wachlarz nowoczesnych metod badawczych: od analiz genetycznych i fenotypowych, przez badania izotopowe, aż po datowanie radiowęglowe. Wyniki przyniosły sensację. Okazało się, że zwierzę nie jest współczesną pamiątką turystyczną, lecz okazem historycznym. Małpa zmarła między 1475 a 1644 rokiem, czyli na przełomie epoki prekolumbijskiej i wczesnokolonialnej. Co więcej, to jedna z zaledwie dwóch znanych nauce mumii naczelnych pochodzących z Ameryki Południowej i jedyna w europejskich kolekcjach, która wywodzi się z lasu subtropikalnego. Zwierzę – młody samiec wyjca czarno-złotego (Alouatta caraya) – zostało poddane celowej i precyzyjnej taksydermii. Jego ciało wysuszono i wypchano materiałem przypominającym drewnianą słomę. Wykonawca celowo usunął oczy zwierzęcia (co ułatwiało pozbycie się psujących się tkanek miękkich), nienaturalnie poszerzył jego nozdrza oraz pozostawił szeroko otwarty pysk, aby wyeksponować ostre zęby. Strój godny międzywymiarowego przewodnika Badaczy najbardziej zaciekawił strój wyjca. Zwierzę zostało ubrane w białą, bawełnianą szarfę, do której skrupulatnie przymocowano pióra nandu (dużego, nielotnego ptaka nazywanego strusiem południowoamerykańskim). Druga szarfa została utkana z wełnianych nici, a wokół szyi małpy (pierwotnie tuż pod pachami) owinięto kołnierz wykonany z białych piór bociana lub czapli zamieszkującej region Gran Chaco. Eksperci z zakresu etnoprymatologii dostrzegli uderzające podobieństwo do ceremonialnych strojów, jakie nosili szamani z ludu Ishir zamieszkujący te same terytoria. Szata nie była przypadkowym materiałem – stanowiła precyzyjnie odwzorowany kostium rytualny. Wszystko wskazuje na to, że zwierzę zostało upolowane lub przez krótki czas było hodowane przy ludzkich domostwach, a po śmierci z zmumifikowane w ściśle określonym celu religijnym. Śledząc drogę handlową, dr Urbani wskazuje, że pojawienie się tego obiektu w Europie pod koniec XIX wieku odzwierciedla ówczesny niezwykle intensywny, kolonialny przepływ dóbr etnograficznych z rejonu rzeki Río de la Plata do prywatnych i publicznych kolekcji na Starym Kontynencie. Święte wyjce, czyli łącznicy z deszczem i duszami chorych Dlaczego akurat wyjec dostąpił tak ceremonialnego pochówku? Odpowiedź kryje się w bogatej mitologii rdzennych mieszkańców dorzecza Parany. Choć do naszych czasów nie przetrwały bezpośrednie zapiski wyjaśniające sam proces mumifikacji zwierząt w tym regionie, to wierzenia okolicznych plemion doskonale tłumaczą metafizyczny status tych naczelnych. Dla ludu Qom (Toba) granica między ludźmi a zwierzętami była płynna – wierzono, że człowiek może bez przeszkód przekształcić się w małpę. Żyjący w wioskach szamani traktowali wyjce jako domowe zwierzęta wierząc, że dzięki nim zyskują magiczną opiekę przypisywaną dla całego gatunku. Umożliwiało im to rozmawianie z siłami natury: wiatrem, deszczem, chmurami oraz błyskawicami. Maski wykonane ze skóry tych naczelnych były kluczowym elementem rytuałów uzdrawiania. Wyjce to ludzie przemienieni za karę? Z kolei w kosmogonii ludu Guaraní wyjce były uważane za istoty ludzkie, które zostały przemienione w zwierzęta za karę, za złamanie zasad moralnych. Istniał mit mówiący, że małpy wspinające się na najwyższe korony drzew mogły odzyskać ludzką postać, zanim słońce skurczyło je i poparzyło. Co niezwykle istotne, charakterystyczny, basowy i donośny ryk tych zwierząt, niosący się po puszczy na odległość wielu kilometrów (w języku guarani nazywany karaja oporai), był uznawany za święty śpiew modlitewny. Rdzenni mieszkańcy wierzyli, że te potężne dźwięki mają moc uzdrawiania chorych oraz ochrony nowo narodzonych dzieci. Dlaczego mumia jest tak specyficzna? Miała wielką moc Złożenie tych wszystkich elementów w całość nie pozostawia złudzeń – spowity w pióra nandu i czapli wyjec pełnił funkcję szamańskiego łącznika między światem ziemskim a duchowym. – Pionierskie badanie pokazuje, że archeoprymatologia to niezwykle żyzna i obiecująca dyscyplina, która w najbliższych latach przyniesie kolejne, zdumiewające odkrycia – podsumowuje dr Urbani. Kto wie, ile jeszcze ich czeka w zakurzonych gablotach światowych muzeów? Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Szamanka w kolorach lata – nowe oblicze słynnego szamańskiego grobu sprzed tysiącleci
Dziewięć tysięcy lat temu w Bad Dürrenberg w dzisiejszych Niemczech pochowano kobietę z dzieckiem w ramionach. Dziś dzięki nowoczesnym analizom wiemy, że była to szamanka pożegnana z niezwykłymi honorami. Analiza pyłków ujawniła, że otaczały ją lecznicze rośliny i wielobarwne polne kwiaty. To potwierdza wysoką rangę kobiety w pradziejowej społeczności.
W 1934 roku robotnicy budujący kanalizację w Bad Dürrenberg w Niemczech, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt, natknęli się na niezwykły pochówek. Archeolodzy mieli wtedy tylko jedno popołudnie na jego eksplorację. W pośpiechu wyciągnięto szkielet 30–40 letniej kobiety złożony wraz z sześciomiesięcznym dzieckiem oraz porożami jeleni. Później okazało się, że wykonano z nich maskę lub rodzaj nakrycia głowy. W grobie były też wisiorki z zębów zwierzęcych. To wyposażenie świadczy o szczególnym statusie zmarłej – archeolodzy stwierdzili, że byłą to szamanka, duchowa przywódczyni swojej grupy. Ustalono, że żyła 9 tysięcy lat temu. Jej grób stał się jednym z najbardziej intrygujących pochówków mezolitycznej Europy. Wielki come back archeologów W ostatnich latach badacze powrócili na to stanowisko archeologiczne i postanowili zlokalizować miejsce pochówku. To zadanie się udało. Jednocześnie zarejestrowano masę informacji, które pominięto w czasie badań w latach 30. XX wieku. Odkryte teraz skarby nie mają wielkiej wartości materialnej, bo są to próbki ziemi zawierające mikroślady. Te zdradziły masę informacji na temat pradziejowego pochówku. W tym celu naukowcy spędzili wiele godzin w czasie analiz laboratoryjnych. Kwitnący pradziejowy grób W analizowanej ziemi pochodzącej z wypełniska komory grobowej eksperci znaleźli masę kwitnących roślin. Nie jest to pierwszy pradziejowy grób, do którego włożono kwiaty. Najgłośniejszym przypadkiem były znaleziska w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar w górach Zagros w Iraku, gdzie rzekomo stwierdzono niezwykle wysokie stężenie pyłków kwiatowych. Archeolodzy zinterpretowali to jako pozostałości kwiatów złożonych przy zmarłym, ale obecnie to ustalenie jest podważane. Jednakże bardziej pewne znaleziska świadczące o obecności kwiatów w grobach pochodzą sprzed kilkunastu tysięcy lat z czterech grobów z jaskini Raqefet w Izraelu. Łowcy-zbieracze wyłożyli kwiatami jamy grobowe. Kwiaty w grobie szamanki? Analizy gleby z grobu szamanki w Bad Dürrenberg przeprowadziła Elisabeth Endtmann z Urzędu Geologii i Górnictwa Landu Saksonia-Anhalt. Ekspertka wykryła pyłki roślin kwitnących – co sugeruje, że do pochówku doszło w lipcu. Jak podaje w komunikacie Landowy Urząd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt, duże natężenie pyłków było zlokalizowane przy głowie zmarłej. Znaleziono tam pyłek z wizualnie atrakcyjnych roślin kwiatowych, takich jak: wiązówka błotna, dziewanna, jaskier, świerzbnica polna. Wiązówka błotna kwitnie na biało, kremowo, różowo lub czerwono; dziewanna jest zazwyczaj żółta, rzadko biała lub fioletowa; jaskier jest jaskrawożółty; świerzbnica polna jest fioletowa lub niebieska. – Pyłek prawdopodobnie utknął we włosach szamanki, gdy jeszcze żyła. Możliwe jednak, że jej głowę umieszczono na kwiatach podczas pogrzebu. Niestety, ze względu na niewielką liczbę znalezionych próbek pyłku, nie jest możliwe uzyskanie ostatecznej pewności – wyjaśnia Elisabeth Endtmann. „Apteczka” w grobie? Badanie pyłków przyniosło jeszcze dwa dodatkowe fascynujące wnioski. Po pierwsze, w grobie znaleziono rośliny znane z medycyny ludowej, takie jak brzoza, kruszyna, chmiel i przywrotnik. To sugeruje, że szamanka mogła być ekspertką od leczenia ran, bólów głowy czy bezsenności. – Oczywiście nie jest jasne, czy szamanka z Bad Dürrenberg była świadoma leczniczych właściwości tych roślin. Jednak istnieją liczne przykłady etnograficzne szamanów stosujących rośliny lecznicze, a łowcy-zbieracze, którzy żyją w zgodzie ze swoim środowiskiem i w harmonii z nim, często posiadają taką wiedzę – wyjaśnia Harald Meller, jeden z głównych archeologów landu. Po drugie, analiza okresów kwitnienia tych roślin pozwoliła ustalić datę pogrzebu. Największa liczba znalezionych kwiatów kwitnie jednocześnie w lipcu i to właśnie ten miesiąc naukowcy wskazują jako czas śmierci i pochówku szamanki. Szamanka na wystawie Od 27 marca do 1 listopada 2026 r. w Muzeum Prehistorii w Halle będzie można obejrzeć ekspozycję prezentującą nowe dane płynące z analizy grobu szamanki. Do tego miasta można wpaść też z innych powodów – na przykład świetnie zachowało się jego stare miasto. Warto też odwiedzić planetarium w Halle, znajduje się w dawnym gazometrze na zielonej Wyspie Solnej, zaledwie kilka kroków od centrum miasta. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt Landesmuseum für Vorgeschichte Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Oto dowód na bliskie kontakty szamanów z pierwszymi rolnikami. To niezwykła maska
Poroże sarny odkryte kilka dekad temu w pradziejowej osadzie rolników, okazało się czymś znacznie bardziej doniosłym, niż tylko odpadem po uczcie. Nowe analizy wskazują, że było to rytualne nakrycie głowy. To mocny argument w dyskusji na temat kontaktów między nowo przybyłymi społecznościami rolniczymi a lokalnymi łowcami i zbieraczami.
Około 7500 lat temu Europa Środkowa zaczęła się gwałtownie zmieniać. Z południa przybyli pierwsi rolnicy. Były to społeczności określane przez archeologów mianem kultury ceramiki wstęgowej rytej. Imigranci przybyli terenów dzisiejszej Anatolii i basenu Morza Egejskiego. Szukali żyznych gleb pod uprawę zboża i dogodnych pastwisk dla bydła. W gęstych lasach spotkali jednak dawnych mieszkańców – łowców-zbieraczy, którzy żyli tam od tysięcy lat. Jak przebiegały te spotkania ludzi z tak różnych światów? Oknem na to zagadnienie jest między innymi pradziejowa osada w Eilsleben-Vosswelle na terenie landu Saksonii-Anhalt w Środkowych Niemczech. Niezwykła osada pierwszych rolników W Eilsleben-Vosswelle jest bardzo ważnym stanowiskiem archeologicznym – to jedna z największych i najważniejszych osad pierwszych rolników w Europie Środkowej. Datowana jest na około 7500 lat. Stanowisko zidentyfikowano już w latach 20. XX wieku, a szeroko zakrojone prace wykopaliskowe prowadzono tam w latach 1974–1989 oraz ponownie od 2024 roku. Osada zajmowała imponujący obszar około 12 hektarów, choć najnowsze badania geomagnetyczne sugerują, że mogła być znacznie większa, niż wcześniej sądzono. Miejsce to stanowi unikalny dowód na intensywne kontakty i wymianę między nowymi osadnikami a rdzenną ludnością łowców-zbieraczy. Maska, która zmieniła historię Zespół archeologów z Landowego Urzęd ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonia-Anhalt – Muzeum Prehistorii w Halle opublikował właśnie na łamach „Praehistorische Zeitschrift” intrygujące wyniki badań. Dotyczą nowej analizy przedmiotu odkrytego przez archeologów w 1987 roku. Chodzi o poroże sarny, które spoczywało w niepozornym dole osadniczym. Dopiero niedawne, bardzo szczegółowe badania ujawniły jego prawdziwe przeznaczenie. Naukowcy dostrzegli ślady precyzyjnej obróbki: fragment czaszki został docięty w kształt prostokąta. Przy nasadzie rogów odkryto nacięcia, które służyły do mocowania sznurków. Dzięki nowoczesnemu datowaniu radiowęglowemu wiemy, że przedmiot ma około 7 tysięcy lat. Jaka była funkcja poroża? Zdaniem badaczy poroże nie było odpadkiem po porządnym obiedzie. Jego specyficzna obróbka wskazuje, że była to rytualna maska lub nakrycie głowy. Co warte podkreślenia, rolnicy z tamtego okresu nigdy nie używali takich przedmiotów – były znakiem rozpoznawczym szamanów z grup łowców-zbieraczy. Naukowcy doszukują się podobieństw do słynnej maski tzw. szamanki z Bad Dürrenberg, która żyła dwa tysiące lat wcześniej. Zdjęcie rekonstrukcji tej maski widoczne jest w lewej części grafiki, którą można zobaczyć nad artykułem. Po prawej jest natomiast znalezisko z Eilsleben. Szaman do wynajęcia Dlaczego rolnicy mieliby przechowywać u siebie szamańskie atrybuty łowców i zbieraczy? Odpowiedź może się kryć się w problemach, z jakimi mierzyli się pierwsi osadnicy. Przejście na osiadły tryb życia mogło wiązać z konsekwencjami związanymi ze zdrowiem. Dieta oparta na mącznych produktach niszczyła ich zęby. Z kolei bliskość zwierząt hodowlanych przynosiła nieznane wcześniej choroby bakteryjne i wirusowe. Kiedy medycyna rolników zawodziła, mogli oni szukać pomocy u specjalistów z zewnątrz. Archeolodzy sugerują, że uciekali się do „lekarzy” łowców i zbieraczy, którymi byli szamani. Znali każdą roślinę w lesie i potrafili leczyć ziołami. Mieli też kontakt z duchami zwierząt, co dla ówczesnych ludzi było kluczowe w procesie uzdrawiania. Maska z poroża sarny sugeruje, że w osadzie Eilsleben mogło dochodzić do rytualnych spotkań. Rolnicy zapraszali szamanów do siebie. Szukali u nich ratunku i ochrony – taka w każdym razie jest przemawiająca do wyobraźni hipoteza. Źródło: Praehistorische Zeitschrift Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To jedna z ostatnich syberyjskich szamanek. Pochodzi z XVIII wieku, a jej rodzice byli… blisko spokrewnieni
Archeolodzy odkryli w rosyjskiej Jakucji zmumifikowaną szamankę. Analiza jej DNA ujawniła nie tylko bliskie pokrewieństwo jej rodziców, ale także rzuciła światło na sam szamanizm dalekiej Syberii. Rdzenna ludność odpierała rosyjskie wpływy dłużej, niż sami Moskale chcieliby przyznać.
Zmumifikowane szczątki rdzennych mieszkańców Jakucji – syberyjskiego, zimnego regionu znajdującego się w północno-wschodniej Rosji – ujawniają sekrety ich genetyki na przestrzeni wielu lat. Możliwa stała się analiza przed, w trakcie i po podbiciu ich ziem przez przedstawicieli imperium. Najciekawsza okazała się mumia kobiety pochowana w czerwonej, wełnianej sukni – to jedna z ostatnich Jakuckich szamanek. Skrywa kilka mistycznych tajemnic. Rola szamanek w dawnych społecznościach – od Syberii po Europę Szamanizm to jeden z najstarszych systemów wierzeń, a kobieta szaman – szamanka – pełniła często niezwykle ważną funkcję w społeczności. Tradycyjnie szamanki występowały w rdzennych społecznościach Syberii, Azji Środkowej, Europy oraz obu Ameryk. Ich rola wykraczała poza rozumienie kapłaństwa – były przewodniczkami duchowymi, uzdrowicielkami, doradczyniami i strażniczkami obrzędów. W wielu społecznościach kobiety były uznawane za osoby szczególnie wrażliwe na kontakt ze światem duchów. Pełniły funkcję łączniczek między światem ludzi a duchami przodków, natury czy zwierząt. Ich pozycja społeczna często zależała od unikalnych cech, takich jak status rodzinny, wiek, a także posiadane umiejętności przekazywane przez pokolenia. Ciągle dowiadujemy się o nich więcej, a najnowsze odkrycia wciąż przybliżają nam niezwykłą rolę szamanek. Ostatnia syberyjska szamanka W centralnej Jakucji, w miejscu znanym jako Us Sergue, naukowcy odkryli niezwykle dobrze zachowane zmumifikowane szczątki kobiety, nazwanej przez badaczy UsSergue1. Pochodziła z XVIII wieku i uważana jest za jedną z ostatnich szamanek. Jej ciało zostało złożone w trumnie wykonanej z pnia drzewa, co jest zgodne z tradycyjnymi praktykami pochówkowymi Jakutów. Szamanka ubrana była w czerwoną wełnianą suknię wykonaną z importowanych rosyjskich koców, nosiła tradycyjną czapkę uszankę oraz skórzane ochraniacze na nogi. W grobie znaleziono także elementy szamańskiego stroju, takie jak charakterystyczny pas. Tuż obok znajdował się dół z trzema końskimi szkieletami, z których jeden miał akcesoria pasujące do szaty kobiety. Dzięki warunkom wiecznej zmarzliny, zarówno ciało, jak i ubrania UsSergue1 zachowały się w doskonałym stanie, umożliwiając szczegółową analizę biologiczną i kulturową. Przedstawicielka starego porządku Według Ludovica Orlando, badacza z CNRS, kobieta ta mogła być uosobieniem duchowego dziedzictwa swojego klanu. Fakt, że była pochowana z szamańskimi atrybutami i końmi, potwierdza jej wyjątkową rolę w społeczności. To ostatnia znana nam szamanka tego typu wśród Jakutów. Szokujące pochodzenie rodziców szamanki Analiza DNA przeprowadzona przez naukowców z CNRS opublikowana na łamach czasopisma „Nature” ujawniła sensacyjną prawdę o pochodzeniu UsSergue1. Jej rodzice byli ze sobą blisko spokrewnieni – okazali się krewnymi drugiego stopnia. Oznacza to, że mogli być rodzeństwem przyrodnim, wujem i bratanicą czy dziadkiem i wnuczką. Co więcej, w badaniu obejmującym 122 zmumifikowane ciała Jakutów, to właśnie UsSergue1 wykazywała najwyższy poziom pokrewieństwa rodziców. Naukowcy nie są w stanie jednoznacznie stwierdzić, jaki był społeczny status takich związków wśród Jakutów w XVIII wieku. Analiza grobów innych szamanów odrzuca tezę, jakby tego rodzaju pochodzenie predestynowało do zostania szamanem. Szamanizm kontra kolonizacja, czyli Jakuci kontra Rosjanie Badania genetyczne Jakutów przeprowadzone na ponad 100 zmumifikowanych ciałach z okresu od XIV do XIX wieku pokazały zaskakującą stabilność genetyczną tego ludu. Wbrew typowym scenariuszom kolonialnym, takim jak ten w Amerykach, nie doszło do znacznego wymieszania populacyjnego ani dramatycznego spadku liczby ludności w wyniku kolonizacji. Perle Guarino-Vignon, badaczka z Saint-Antoine Research Center, podkreśla, że trudne warunki klimatyczne Jakucji mogły skutecznie ograniczyć rosyjskie osadnictwo, a tym samym – wymianę genetyczną. Jakuci zachowali swoją tożsamość biologiczną i kulturową przez wieki. Przypadek UsSergue1 pokazuje, że mimo zewnętrznego, imperialistycznego nacisku, społeczność ta zdołała przez wieki zachować własną tożsamość. Źródło: Nature, Folia Praehistorica Posnaniensia, Roczniki Kulturoznawcze Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy ten pochówek należy do kobiety-szamanki sprzed 12 000 lat? Tajemnicze znalezisko z Turcji
Pochowane w przełomowym momencie historii ludzkości szczątki kobiety wraz z dzikimi zwierzętami mogą sugerować, że odegrała ona ważną – i nieoczekiwaną – duchową rolę. Czy była to szamanka?
Spis treści: Dziwny pochówek kobiety Wczesne rytuały neolitu preceramicznego Neolityczny szamanizm Nowa era ludzkości Kobieta pochowana około 12 000 lat temu w górnym biegu rzeki Tygrys w południowo-zachodniej Turcji mogła być szamanką. Być może łączył ją duchowy związek z dzikimi zwierzętami – sugerują to wyniki badań opublikowane w czasopiśmie „L'Anthropologie”. Niezwykły pochówek w Çemka Höyük (po turecku „kopiec nad wodą”) miał miejsce w okresie, który archeolodzy nazywają neolitem preceramicznym A. Był to przejściowy etap społeczeństwa ludzkiego między 10 000 a 8 800 rokiem p.n.e. i na krótko przed rozwojem rolnictwa. Ludzie w tym czasie nadal byli łowcami-zbieraczami, podobnie jak ich mezolityczni przodkowie, a ceramika nie została jeszcze wynaleziona. Wygląda jednak na to, że tworzyli już osady, ale nie całoroczone, w miejscach takich jak Jerycho na terytoriach palestyńskich i Göbekli Tepe – to stanowisko archeologiczne w Turcji około 240 km na zachód od Çemka Höyük. Dziwny pochówek kobiety Kobietę, która zmarła z przyczyn naturalnych w wieku 25 do 30 lat, pochowano pod podłogą budynku z cegły mułowej w Çemka Höyük. Kolejnych 14 osób pochowano pod innymi budynkami znajdującymi się w pobliżu. Grzebanie zmarłych pod podłogą domu było powszechne w czasach neolitu preceramicznego A. Jednak archeolodzy byli zaskoczeni, że grób kobiety był przykryty dużym blokiem wapienia – nietypowym dla pochówku z tego okresu. Po odkopaniu grobu pojawiły się kolejne niespodzianki: czaszka tura (prymitywnego wołu) spoczywała u jej stóp. Inne kości zwierzęce, w tym skrzydło kuropatwy, noga kuny i szczątki owcy lub kozy, były rozrzucone po całej jamie grobowej. Pochówek kobiety miał miejsce przed udomowieniem zwierząt gospodarskich. A więc zwierzęta musiały być dzikie – wyjaśnia archeolog Ergül Kodaş z tureckiego Uniwersytetu Mardin Artuklu i główny autor badania. Obecność tak wielu kości tura wskazuje również na znaczenie dzikiego bydła, które nie zostało udomowione przez kolejne tysiące lat, ale było już głównym spożywanym zwierzęciem. Wczesne rytuały neolitu preceramicznego Brytyjska archeolog Kathleen Kenyon zdefiniowała neolit preceramiczny A podczas wykopalisk w Jerychu w latach pięćdziesiątych XX wieku. Opisała ówczesne społeczności jako proste ludy łowiecko-zbierackie, ale archeolodzy coraz lepiej rozumieją, jak złożone były ówczesne procesy. Świadczą o tym odkrycia wyrafinowanych narzędzi i skomplikowanych osad neolitu preceramicznego A. Obecnie archeolodzy uważają, że ruiny z czasów neolitu preceramicznego A w Göbekli Tepe reprezentują złożoną osadę lub świątynię, wzniesioną częściowo z monumentalnych filarów pokrytych rzeźbami lwów, byków i lisów. Badanie przeprowadzone przez Kodaşa i jego zespół, opublikowane w czasopiśmie „Antiquity” na początku 2024 r., opisuje również osobiste ozdoby ze stanowiska archeologicznego Boncuklu Tarla z tego samego okresu. A to miejsce może być również najstarszym kanałem ściekowym na świecie. Naukowcy sugerują, że niezwykły pochówek w Çemka Höyük może świadczyć o tym, że kobieta była „szamanką”, która miała kontakt ze światem duchów zwierząt. Badacze przyznają jednak, że dziwne cechy pochówku mogą wynikać z innych praktyk rytualnych, w tym kultu zwierząt, metonimii (np. że kość ze skrzydła ptaka może powodować lot) lub ucztowania podczas pochówku, a nie szamanizmu. – [Szaman] nie jest terminem, który sugerujemy. Inne wydarzenia mogą powodować podobny wygląd pochówków. Jednak nie są one widoczne w pochówkach innych osób na terenie osady – dodaje Kodaş. Neolityczny szamanizm Archeolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego Bill Finlayson, ekspert w dziedzinie okresu preceramicznego A, który nie był zaangażowany w badanie, przypomina, że termin „szaman” ukuto w XVIII wieku w celu opisania rdzennych praktyk na Syberii. Może on nie odzwierciedlać roli neolitycznych „szamanów”, takich jak kobieta pochowana w Çemka Höyük. Zauważył jednak, że niektóre pochówki z tego okresu są opisywane jako „szamańskie” ze względu na ich podobieństwo do liczącego 12 000 lat pochówku kobiety czasami opisywanej jako „szamanka” lub „czarownik” w jaskini Hilazon Tachit w Izraelu. Kobietę pochowana z dziesiątkami skorup żółwi, odciętą ludzką stopą, miednicą lamparta i skrzydłem orła przedniego. – To mógł być ktoś, kto był nieco nietypowy lub szczególnie utalentowany, a może praktykujący rytuały. (…) Możliwe, że była szamanką, ale termin ten jest dziś używany głównie dlatego, że jest to przyjemny i poręczny skrót [myślowy] – mówi Finlayson. Nowa era ludzkości Ale Steve Mithen, archeolog z University of Reading w Wielkiej Brytanii, który nie był zaangażowany w badania, twierdzi, że poważne zmiany społeczne i środowiskowe w okresie neolitu preceramicznego A mogły zwiększyć status ludzi, których zadaniem było komunikowanie się z niewidzialnymi mocami. – Ludzie eksperymentowali z nowymi sposobami życia, w tym z osiadłym trybem życia, uprawą roślin, hodowlą zwierząt i nowymi technologiami. Ich poziom zagrożenia i niepewności wzrósł, co doprowadziło do większej intensywności praktyk szamańskich – uważa Mithen. Thomas Levy, archeolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, który również nie brał udziału w badaniach, twierdzi, że ostatnie odkrycia w Çemka Höyük są ważnym dodatkiem do współczesnego rozumienia tego okresu i ewolucji złożonych społeczeństw osiadłych z grup łowców-zbieraczy. Archeolodzy uważają, że wierzenia odegrały ważną rolę w rozwoju wczesnych społeczeństw, a ten zagadkowy pochówek wskazuje, że kobiety były w ten proces silnie zaangażowane. – Niedawne odkrycie kobiecego pochówku związanego z egzotycznymi zwierzęcymi ofiarami grobowymi wymaga ponownego przemyślenia roli kobiet w tym procesie – uważa Levy. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Czary w Diabelskim Kościele. Dlaczego fińska jaskinia od setek lat przyciąga szamanów?
Uzdrowiciel Kinolainen zabierał swoich pacjentów do wnętrza długiej jaskini, aby rozmawiać z diabłem o przyczynach ich dolegliwości. W Diabelskim Kościele w Finlandii faktyczne ma miejsce nietypowe zjawisko.
W tym artykule: Akustyka kluczem do poznania zagadki fińskie jaskini Historie szamanów w Diabelskim Kościele Pomiary naukowe Rezonans, rzadkie zjawisko w środowisku naturalnym W parku narodowym Koli we wschodniej Finlandii znajduje się słynna jaskinia szczelinowa o długości 34 metrów. Nazywana jest Pirunkirkko, co po polsku znaczy Diabelski Kościół. W lokalnym folklorze ta jaskinia szczelinowa była miejscem, w którym lokalni mędrcy nawiązywali kontakt ze światem duchów. Do dziś miejsce to odwiedzają osoby praktykujące szamanizm. Organizują tam nawet zajęcia z gry na bębnach. Turystyka jaskiniowa jest tutaj powszechna. Akustyka kluczem do poznania zagadki fińskie jaskini Dwie badaczki: Riitta Rainio z Uniwersytetu w Helsinkach i Elina Hytönen-Ng z Uniwersytetu Wschodniej Finlandii postanowiły zbadać sposób rozchodzenia się dźwięku w jaskini. Przypuszczały, że zachodzi tam jakieś nietypowe zjawisko, które mogło intrygować ludzi od tysiącleci. Naukowczynie ustaliły, że w Diabelskim Kościele występuje zjawisko rezonansu, które wzmacnia i wydłuża dźwięk o określonej częstotliwości. Ich zdaniem zjawisko to mogło znacząco wpłynąć na wierzenia i doświadczenia związane z pobytem w jaskini. Historie szamanów w Diabelskim Kościele Badaczki dokonały gruntownego przeglądu archiwalnych źródeł pisanych dotyczących niezwykłej groty. Wynika z nich, że na obszarze obecnego parku narodowego Koli działało kilku uzdrowicieli. Najbardziej znanym był Kinolainen, czasami nazywany także Tossavainenem, który wykorzystywał Diabelski Kościół do magicznych rytuałów. – Według przekazów folklorystycznych Kinolainen zabierał swoich pacjentów do „kościoła”, aby rozmawiać z diabłem o przyczynach oraz leczeniu trapiących ich dolegliwości. Ten rodzaj rytuału uzdrawiania często obejmował głośne krzyki, tupanie, strzelanie i uderzanie – mówi Rainio, jedna z autorek artykułu. Pomiary naukowe Pomiary akustyczne przeprowadzone w tylnej części jaskini wykazały silne zjawisko rezonansu. Ściana przywodzi tam na myśl korytarz w pomieszczeniu. Zjawisko to spowodowane jest tzw. falą stojącą pomiędzy gładkimi, równoległymi ścianami, generującą dźwięk o częstotliwości naturalnej jaskini, 231 Hz. Pozostaje on słyszalny przez około jedną sekundę po klaskaniu, bębnieniu lub głośnym huku. – Nagraliśmy praktykującego szamana i odkryliśmy, że wielokrotnie wydawał on dźwięki o częstotliwości 231 Hz, które następnie zostały wzmocnione przez jaskinię z naturalną częstotliwością – przekazała Rainio. Jak brzmiała Notre-Dame? Badacze pracują nad przywróceniem pogłosu katedry W pożarze katedra Notre-Dame straciła nie tylko dach i ściany, ale również akustykę. Jest szansa, żeby ją odzyskać. Rezonans, rzadkie zjawisko w środowisku naturalnym Zjawisko, do którego dochodzi w Diabelskim Kościele, jest we współczesnym świecie powszechne. Możemy go doświadczyć szczególnie w małych pomieszczeniach. Natomiast niezwykle rzadkie jest w środowisku naturalnym, w którym gładkie i równoległe powierzchnie są czymś unikalnym. Dlatego, zdaniem badaczek, można przypuszczać, że rezonans występujący w najgłębszej części Diabelskiego Kościoła był dla mieszkańców regionu wyjątkowym zjawiskiem dźwiękowym. Stąd wiara w jego nadprzyrodzony charakter. Co ciekawe, podobne zjawisko zachodzi w jaskiniach paleolitycznych we Francji i Hiszpanii, głównie w pobliżu malowideł naskalnych. Oznacza to, że człowiek zwracał uwagę na akustyczny rezonans nawet kilkanaście tysięcy lat temu. I może właśnie ten fakt przyczynił się do takiej, a nie innej lokalizacji pradziejowej sztuki. Dlatego tam, gdzie badacz akustyki słyszy rezonans, nasi przodkowie mogli wyczuć obecność ducha, a praktykujący szaman – wyjątkową energię. Wszystko zależy od punktu widzenia i wiedzy – konkludują badaczki. Źródło: Open Archaeology Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Gdzie i jak spędzimy zbliżający się długi majowy weekend, oto jest pytanie. Wszyscy chyba dzielimy tę wielką nadzieję, że pandemia wreszcie ustąpi, a my będziemy mogli się swobodnie przemieszczać, że znów poczujemy tę niesamowitą radość i energię z podróżowania, odkrywania i poznawania nowych miejsc, bycia w drodze, w przygodzie, niespodziance i zaskoczeniu. Fantazjując dalej, choć mam nadzieję, że będzie to samospełniająca się przepowiednia, pogoda będzie piękna, restauracje, hotele i wszelkie atrakcje otwarte. I że uda nam się zrealizować nasze majówkowe plany, dla których inspiracją, mam nadzieję, będzie to wydanie Travelera. Oprócz oczywiście Polski stawiamy też na kraje bałtyckie. Litwa, Łotwa i Estonia to zaledwie kilka godzin drogi samochodem. Na Litwie urzekła mnie Mierzeja Kurońska – jej cisza i surowość, szukanie bursztynów, chodzenie boso po wydmach, czy zamek w Trokach, chyba jeden z najpiękniej położonych w tej części Europy. Łotwa kusi ponad 500 km wybrzeża z mnóstwem pięknych kameralnych plaż i Rygą, która jest stolicą secesji z 800 budynkami w tym stylu. Estonia z kolei to jeden z najsłabiej zaludnionych krajów w Europie, a jednocześnie najzieleńszych, który ma ponad 2,2 tys. wysp i 1 tys. jezior, więc z pewnością znajdziemy tu i spokój, i przestrzeń. Ja tęsknię za górami, więc pierwszym moim wyborem będzie niemiecka Saksonia. Trzymam mocno kciuki za Wasze plany.
Na indonezyjskiej wyspie Siberut zaczyna się rytuał przejścia. Po drugiej stronie na młodych Mentawajów czekają duchy zwierząt.
Rytm wystukiwany jest na bębnie ze skóry pytona. Mężczyźni w kręgu klaszczą. Są poważni i skupieni. Za chwilę zrobią pierwszy krok, by zostać szamanami, czyli sikerei. Wiedzą, że tytuł ten oznacza nie tylko prestiż, ale przede wszystkim wielką odpowiedzialność. Dla 25-tysięcznego indonezyjskiego ludu Mentawajów, zamieszkującego niedostępne zakątki tropikalnej dżungli na wyspie Siberut i do dziś żyjącego zgodnie z tradycją liczącą tysiące lat, sikerei są duchowymi przywódcami. Przewodzą wszelkim rytuałom – od ceremonii narodzin po obrzędy inicjacyjne, wiedzą, jak niwelować efekty czarnej magii, potrafią leczyć przy użyciu roślin, a także wróżyć z wnętrzności zwierząt. A przede wszystkim tylko sikerei posiadają dar łączenia dwóch światów – duchów i ludzi. Według Mentawajów, wyznawców animistycznej religii jarayak, światy te są ze sobą nierozerwalnie związane. Zarówno choroba, jak i nieudane łowy są sygnałem, że duchy są niezadowolone i oczekują rekompensaty. Właśnie dlatego przed każdym polowaniem na małpy szaman wykonuje tradycyjny taniec, by oddać cześć tym zwierzętom. Po udanym polowaniu wiesza ich czaszki w domostwach – jako wyraz szacunku dla ich dusz. Szaman Laolao, najstarszy z szamanów, w skupieniu wypowiada słowa w archaicznym języku. To prośba i dziękczynienie dla zwierzęcia, które za chwilę złoży w ofierze – ale wcześniej dokładnie naciera jego ciało magicznymi liśćmi taipotsala. Ofiara gwarantuje bezpieczną podróż inicjowanego mężczyzny między światami. Podróż jest długa i bolesna – dosłownie. Jej etapy zostaną zapisane na ciele nowicjusza w postaci kolejnych elementów tatuażu wykonanego za pomocą żółtego pigmentu. Uzyskuje się go ze skruszonego korzenia kurkumy zmieszanego z popiołem. Wprowadza w naciętą skórę, do momentu gdy wzór przybierze ostateczną formę – drzewa życia – które zdobi ciało każdego szamana. Paski na nogach to pień, długa linia z kropek biegnąca przez całe ciało aż do ramion reprezentuje gałęzie, a linie na klatce piersiowej to kwiaty. Tatuaże to dziś nie tylko tradycja i pokarm dla duszy, ale i forma manifestu politycznego. Już w latach 60. i 70. polityka reżimu Suharto miała na celu zniszczenie tradycyjnej kultury Mentawajów. Restrykcje religijne, wedle których dozwolonymi wierzeniami miały być islam, chrześcijaństwo, buddyzm i hinduizm, skazały animistyczny kult na ostre represje. Robienie tradycyjnych tatuaży zostało zabronione, tak samo jak noszenie kabit – przepaski z liści. W zamian w tropikalnej dżungli rozpoczęła się dystrybucja bawełnianych T-shirtów, butów i spodni. Szamanie byli więzieni, często obcinano ich długie włosy, a nawet okaleczano przez wypalanie tatuaży. Do dziś tatuowanie jest nielegalne, a wielu sikerei przebywa w areszcie. Jakby tego było mało, kultura Mentawajów znów jest zagrożona – przez masową turystykę. Bo zobaczyć prawdziwego szamana chce dziś prawie każdy turysta, który z wycieczką zjawia się na tej indonezyjskiej wyspie. Wiktoria Michalkiewicz, 2012
Ta kobieta ma niesamowity dar. Gdy posłuchasz jej głosu nie uwierzysz własnym uszom
Olga Pidluzhnaya to artystka z Rosji prezentująca kulturę i sztukę ludów Syberii. Jej występy to podróż do świata szamanów i dzikich zwierząt.
Szamanka zaprezentowała program “Błogosławieństwa Natury” podczas koncertu w mieście Ałdan w Jakucji. Występ uświetniał 85-tą rocznicę ułusu ałdańskiego. To w jaki sposób potrafi naśladować głosy zwierząt zwróciło uwagę ludzi na całym świecie, a film pokazujący koncert przesyłają sobie internauci i tłumaczą amatorsko podpis by wyjaśnić sobie czym są syberyjscy szamani i szamanki. Folklor szamański do dziś żywy jest wśród mieszkańców Syberii, ostatnio staje się także modny w innych regionach Rosji. Mircea Eliade analizując to zjawisko pisał, że prawdopodobnie jest to najstarsza forma religii. Wyraz "szaman" pochodzi z języka tunguskiego i oznacza osobę kroczącą pomiędzy światami. Szamani wprowadzają się w trans za pomocą muzyki, rytuałów lub środków psychoaktywnych by wejść do świata duchów. Źródło: Unanimous
Archeolodzy zrekonstruowali rytuał pogrzebowy sprzed 12 tysięcy lat. Na podstawie grobu szamanki
Izraelscy archeolodzy zrekonstruowali etapy rytuałów pogrzebowych sprzed 12 tysięcy lat! Zrobili to na podstawie grobu szamanki. Swoje spostrzeżenia opublikowali w magazynie "Current Anthropology".
Pozostałości unikatowego rytuału, który odbył się w jaskini, umożliwiają rzadki wgląd w dynamikę zmian zachodzących w sferze rytuałów pogrzebowych, w czasie gdy stawały się coraz bardziej istotne w życiu społecznym - przekonują autorzy artykułu, prof. Leore Grosman z Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie (Izrael) i prof. Natalie Munro z University of Connecticut (USA). Odkrycia pochówku szamanki dokonano w 2008 roku w jaskini Hilazon Tachtit w Izraelu. Jest to jeden z najwcześniejszych przykładów tak skomplikowanych rytuałów pogrzebowych znanych z zapisu kopalnego. Po latach analiz archeolodzy ustalili, jak bardzo było to złożone i misternie zaplanowane wydarzenie, które odwzorowuje zachodzące w tym czasie zmiany zmierzające do rozkwitu rolnictwa. Na początku wykopano owalną jamę w podłożu jaskini, którą wyłożono różnymi przedmiotami - muszlami, pękniętym fragmentem wypolerowanego bazaltu, ochrą, kredą i żółwimi skorupami. Całość przykryto warstwą popiołów, odpadków po produkcji narzędzi krzemiennych i kości zwierzęcych. Następnie w grobie umieszczono zmarłą w pozycji rodzącej. Wokół i na jej ciele położono kolejne skorupy żółwi. Później nad zmarłą dodano warstwę z wapieni różnej wielkości, a na szczycie takiej konstrukcji umieszczono jeden duży kamień. Zdaniem naukowców przygotowania takiego pochówku musiały być związane z licznymi działaniami i szeroko pojętym planowaniem - zbiórką odpowiednich przedmiotów, przemyśleniem koncepcji wykonania grobu. Jako szczególnie czasochłonne badacze uznali zebranie blisko stu żółwi. Pochówek pochodzi z okresu natufijskiego (15-11,5 tys. lat temu), kiedy ludzie coraz częściej składali swoich zmarłych w grobach. Źródło: PAP Zobacz kolejny odcinek naszego serialu "Warto spróbować" - tym razem nasza reporterka podejmuje wyzwania kajakarstwa górskiego! View oEmbed on the source website
Szamani: Trans dla ducha. "To energia, która nie zniknie nigdy" [REPORTAŻ]
Szamani – wezwani przez duchy do uzdrawiania ciał, umysłów i dusz – są coraz liczniejsi
Nerguj stał na środku pokoju, chwiejąc się i mamrocząc. Miał zamknięte oczy, a w ręku trzymał garść kolorowych pasków materiału. Niskim, chropowatym głosem wypowiadał słowa melodyjne i rytmiczne niczym prastara ballada: – O, wielkie błękitne niebo będące moim kocem, przybądź do mnie. Nerguj jest boo, czyli szamanem po mongolsku. Pośrednikiem między światem widzialnym i niewidzialnym, światem duchów i bóstw. Po seansie medytacji i śpiewach Nerguj wpadł w trans, w którym duchy z niewidzialnego świata mogą przeniknąć do jego ciała. – O, duchu mój, zaprzągłbym dziesięć mongolskich krów, by cię zobaczyć. Proszę, pozwól złotej kukułce poprowadzić mnie do ducha. W ósemkę siedzieliśmy na stołkach i metalowych łóżkach zsuniętych pod ściany jednopokojowej chaty Nerguja. Temperatura na zewnątrz tego listopadowego dnia wynosiła minus 10OC. Było wczesne popołudnie, czyli zgodnie z chińskim zegarem zodiakalnym „godzina konia”. Dla Nerguja południe to idealny czas na wyprawę do innego świata. – Niebo wilka, pomóż mi – zaintonował. – Przybył mężczyzna w potrzebie, o spokojnym sercu. Wielkie niebo, przybądź do nas. Nerguj, mężczyzna niski i skromny, z wyglądu przypominał mi aktora Waltera Matthau. Był nieogolony i ubrany w brązowy del – tradycyjny mongolski strój męski, z żółtym paskiem i niebieską jedwabną szarfą przy szyi. Na nogach miał szyte na zamówienie buty ze skóry renifera. Nerguj jest Darchadem, członkiem grupy etnicznej liczącej ok. 20 tys. osób, która żyje na północy Mongolii niedaleko granicy z Rosją. Darchadzi nadal prowadzą koczowniczy tryb życia, a praca Nerguja to zasadniczo wypas krów, kóz, owiec i koni. W ich kulturze ważne miejsce zajmują szamani, odprawiający rytuały stanowiące nieodzowną część ich życia. Bytują w tak znacznej izolacji od cywilizowanego świata, że ich zwyczaje i obrzędy nie zmieniły się od pokoleń. Tempo śpiewu Nerguja przyspiesza, a kołysanie zaczyna przypominać taniec. Szaman wydaje z siebie nieartykułowane dźwięki i uderza wiązką pasków tkaniny o nogę, jakby chciał zachęcić konia do biegu. Nad żeliwnym piecykiem palą się gałązki jałowca, wydzielając charakterystyczny zapach. Ten dym ma podobno zdolność przywoływania duchów. Dla ochrony przed chłodem ściany opatulone są kocami, przez co pokój wydaje się jeszcze mniejszy. W rogu znajduje się kapliczka poświęcona duchom stróżom Nerguja – amulety, figurki, kolorowe szale, skrawki materiałów i inne talizmany. Nagle mężczyzna upada. Dwoje pomocników łapie go, a szaman wydaje z siebie najpierw wilczy skowyt, a następnie gardłowy rechot. – Wstąpił w niego duch – szepce mi do ucha Zaja Oldow, mój przewodnik i tłumacz. Nerguj wsparty na ramionach przeszedł pod ścianę. Tam usiadł po turecku z zamkniętymi oczami. Jeden z członków naszej grupy zbliżył się do niego. Szaman lub duch przez niego przemawiający opisał przeszłość tej osoby i dał jej kilka rad na przyszłość. Gdy nadeszła moja kolej, uklęknąłem przy szamanie. – Byłeś małomówny w młodości – rzekł. Głos Nerguja stał się niższy, pobrzmiewała w nim pewność. – Kochasz zwierzęta. Wszędzie dokąd jechałeś, dawałeś ludziom różne rzeczy, a to wywoływało uśmiech na ich twarzach – usłyszałem dalej. To wszystko było prawdą, choć tak ogólną, że mogło pasować do niemal każdego. Ale Nerguj ciągnął dalej: – Na prawym boku, pod pachą masz znamię. (Nieprawda, nie mam żadnych znamion). Mężczyzna spod znaku psa i owcy wkrótce ci pomoże. Moja moc otoczy opieką ciebie i twoich bliskich. Weź te gałązki jałowca i spal w swoim domu. Oto kość wilka. Noś ją w prawej kieszeni, a ochroni cię przed złem – powiedział na koniec, wręczając mi amulet. Powoli zaczął wychodzić z transu, wirując i wymachując rękami. W jego oczach widziałem lęk (a może ból?). Żona Nerguja, Chimgi, szczupła i ubrana w szaroniebieskie del i zieloną chustę, podeszła do męża i włożyła mu do ust zapalony papieros. Wciąż się trzęsąc, szaman zaczął go żuć wraz z zapalonym końcem, aż wreszcie połknął. Po pewnym czasie Nerguj się uspokoił. Następny papieros dla odmiany wypalił. Chimgi uśmiechnęła się do męża. – Miałeś dobrą podróż, kochanie? – zapytała. Konferujący z duchami Termin „szaman” pochodzi z języka Ewenków, ludu zamieszkującego Syberię, lecz szamani występują praktycznie na każdej szerokości geograficznej, a centra szamanizmu znajdują się nawet w Londynie, Bostonie i wielu innych zachodnich miastach. Szamani wierzą, że świat jest pełen niewidzialnych duchów i to one decydują o naszym losie. Z kolei lekarze, kapłani, mistycy, psychologowie, wyrocznie i poeci są namaszczonymi pośrednikami i negocjatorami między naszym a ukrytym światem i stąd cieszą się poważaniem w swoich społecznościach. Nie istnieje precyzyjna definicja szamanizmu. – Powinniśmy raczej mówić bardziej ogólnie o „szamanizmach” w liczbie mnogiej – mówi Marjorie Mandelstam Balzer, antropolog z Georgetown University w Waszyngtonie. Wierzenia, praktyki i rytuały różnią się w zależności od osoby, bo droga do zostania szamanem jest indywidualna – dodała antropolog. Oczywiście można zauważyć podobieństwa: ekstatyczny trans lub podróż duszy, jak niekiedy nazywany jest ten stan, jest podstawowym elementem szamańskich rytuałów. Jednak sposoby jego osiągania różnią się znacznie, podobnie zresztą jak cele przyświecające poszczególnym osobom. Jedni szamani pracują na własny rachunek, inni łączą się w duże miejskie organizacje przypominające związki zawodowe. Na przykład Centrum Badań nad Szamanizmem Golomt w Ułan Bator liczy około 10 tys. członków. Większość szamanów w krajach Azji Środkowej, takich jak Kirgistan czy Kazachstan, w których dominującą religią jest islam, uważa się za prawowiernych muzułmanów, a ich rytualne praktyki czerpią z mistycznych tradycji sufizmu. Ubrani w dziewiczo białe szaty odprawiają rytuały w muzułmańskich miejscach kultu, a stałą częścią każdej z takich ceremonii jest modlitwa z Koranu. Na Syberii i w Mongolii szamanizm wymieszał się z tradycjami buddyjskimi do tego stopnia, że trudno stwierdzić, gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie. W Ułan Bator poznałem Zorigtbaatara Banzara, twórcę Centrum Szamanizmu i Wiecznego Niebiańskiego Wyrafinowania zrzeszającego szamanów różnych wyznań. – Jezus stosował szamanistyczne metody, choć ludzie nie są tego świadomi – powiedział mi. – Podobnie Budda i Mahomet. W czwartki w swojej jurcie przy ulicy szarej od spalin Zorigtbaatar odprawia ceremonie przypominające nabożeństwa. Nałogowo obciążeni Po wyjściu z transu Nerguj otworzył butelkę wódki, którą przywiozłem mu w prezencie, i nalał nam kolejkę do filiżanek od herbaty. Wziąłem swoją prawą ręką (użycie lewej stanowiłoby poważne naruszenie obyczajów), a przed wypiciem wzniosłem toast za duchy, unosząc naczynie na trzy strony. Zanurzyłem koniuszek palca w alkoholu, strzepnąłem kilka kropel w kierunku nieba, w stronę ziemi, wreszcie musnąłem palcami własne czoło. – Szamanizm jest w człowieku od urodzenia – powiedział mi Nerguj, wypijając szybko setkę. Nie można po prostu postanowić, że zostanie się szamanem – trzeba być wybranym przez duchy. Powołanie do roli szamana zwykle przechodzi z pokolenia na pokolenie. – Mój ojcem jest szamanem – przyznał Nerguj, dodając, że gdy miał 25 lat, zdał sobie sprawę, że on też posiada umiejętność rozmowy ze światem duchów. – Robię to od 25 lat i mam 23 duchy, z którymi potrafię się komunikować. Lecz dar szamanizmu to dopiero początek – zaznaczył. – Każdy szaman musi nauczyć się jeszcze pradawnej wiedzy i praktyk stosowanych w „zawodzie”. Pewne rytuały ułatwiają interakcję szamana ze światem duchów – by wymienić choćby trans, którego byłem świadkiem. Szamani mają do dyspozycji specjalistyczne narzędzia, które mają magiczną moc i podczas kontaktu z duchem ożywają. Zestaw Nerguja zawiera m.in. bęben pokryty skórą renifera, drumlę, kolorowe paski materiału i kostium. W czasach ZSRR wszelkie praktyki religijne były surowo zakazane. Wielu szamanów zginęło w obozach pracy. – Ukrywaliśmy swoją religię, tak by nie odeszła w zapomnienie – powiedział Nerguj. – Mogliśmy odprawiać ceremonie wyłącznie w dwóch miejscach. Pierwszym był własny dom, choć i tu zawsze musiał stać ktoś na czatach. Drugim miejscem były góry. Obecnie szamanizm przeżywa rozkwit w wielu krajach Azji Środkowej, Syberii i Mongolii – wypełniając duchowe spustoszenia spowodowane 70 latami przymusowego ateizmu. Zaś nadrzędnym celem szamanizmu jest służba społeczności lokalnej. – Gdy zostajesz szamanem, bierzesz odpowiedzialność za ludzi wokół ciebie – powiedział Nerguj. To ogromne obciążenie psychiczne, co tłumaczy fakt częstego nadużywania przez szamanów alkoholu. – Czasami trzeba wykonać czarną robotę – powiedział i zamilkł. Wybrańcy Na spalonej słońcem łące w Republice Buriacji na Syberii około 30 osób w białych szatach, członków miejscowej grupy szamanów Tengeri (Duchy Nieba) odprawiło rytuał zwany taligan, ku czci świętego miejsca położonego na pobliskiej górze. W powietrzu unosiły się chmary komarów i zapach gotowanej baraniny. Owce zabite podczas uboju rytualnego gotowały się w ogromnych kotłach. Szamani siedzieli w rzędzie zwróceni twarzą do świętego miejsca Bucha-Nojon, bezdrzewnej polany na zboczu góry zamieszkanej przez święte duchy, w tym męskiego przodka o tym samym imieniu, i wybijali rytm na bębnach pokrytych skórą zwierzęcą. Przed nimi stały stoły zastawione świecami, miskami z kolorowymi cukierkami, herbatą, wódką i innymi darami dla duchów. Sprzedawcy oferowali buuza, czyli soczyste pierogi, z otwartych bagażników swoich terenowych samochodów, a dzieci bawiły się w wysuszonej trawie. Ponad Bucha-Nojon krążyły dwa orły, co jak mi powiedziano symbolizowało nadejście duchów. Stałem za szamanami w półokręgu wraz z 200 innymi obserwatorami. Tłum składał się z różnych ludzi – byli tam rodowici Rosjanie, mieszkańcy Republiki Buriacji, oraz goście z Zachodu. Oleg Dorżijew, jeden z szamanów, zgarbił się a jego śpiew i bicie w bęben nabierały tempa. Nagle wstał i wszyscy zamilkli. Oto wniknął w niego duch. Dorżijew podszedł do grupy. Jego nakrycie głowy przypominało hełm wojownika, a twarz była ledwo widoczna spod zasłonki cienkich czarnych sznurków przytroczonych do ronda kapelusza. Szedł wolno, mechanicznie i ciężko oddychał. Ludzie unikali jego wzroku. – Nie wolno patrzeć szamanowi w oczy, gdy jest w nim duch – powiedział mi sąsiad z szeregu, samemu wpatrując się w ziemię. Pomocnik posadził szamana-ducha na stołku, a wokół niego zgromadziło się około 20 osób. Część klęknęła, inni położyli się na ziemi. Zadawali mu pytania. Dlaczego nie wiedzie mi się w biznesie? Dlaczego nie mogę zajść w ciążę? Szaman odpowiadał niskim, zgrzytliwym głosem. Wokół nas inni szamani także wchodzili w trans, potykając się i wykonując dziwne ruchy. Tuż obok mnie jeden z szamanów mówił wysokim, piskliwym głosem, jakby był opętany przez kobietę. Po 20 minutach nadszedł czas na opuszczenie Dorżijewa przez jego ducha. Pomocnicy pomogli mu odejść na kilka metrów i kazali skakać. Zdjął nakrycie głowy, mrużąc oczy w słońcu. Trans się skończył. Jakiś czas później spotkałem się z Dorżijewem w jego spartańskim biurze w siedzibie Tengeri na obrzeżach Ułan Ude, stolicy Buriacji. Przed niskim drewnianym budynkiem stała ogromna rzeźba o kształcie zbliżonym do choinki, udekorowana niebieskimi szarfami, rogami łosia i czaszką niedźwiedzia. – Gdy wpadasz w trans, czujesz jakąś energię, która się do ciebie zbliża. Na początku widać tylko sylwetkę człowieka we mgle. A kiedy postać podchodzi blisko, wiesz już, że to duch, który w ciebie wniknie. To ktoś, kto żył dawno temu – opowiada Dorżijew. – Duch wchodzi w ciebie, a wraz z jego nadejściem znika twoja świadomość. Władzę nad ciałem przejmuje duch. Gdy skończy działać, opuszcza ciało i świadomość wraca. Czujesz potem tak ogromne zmęczenie, że odpoczynek musi trwać bardzo długo – wyjaśnił. Zanim Dorżijew został szamanem, pracował jako prawnik w Ministerstwie Sprawiedliwości. – Chodziłem w białej koszuli i krawacie i miałem dobrą pensję – mówił. 12 lat temu, kiedy skończyłem 34 lata, dopadła mnie tzw. choroba szamańska – przedłużony okres psychicznych, zawodowych, osobistych i fizycznych problemów i dolegliwości, za sprawą których duchy próbują przekazać znak. Problemy utrzymują się, dopóki człowiek nie zrozumie przekazu i nie podejmie wyzwania. Tak rodzą się szamani. – Bolała mnie głowa i plecy. Ponieważ staram się myśleć racjonalnie, poszedłem z tym do lekarza – powiedział mi Dorżijew. Ten nie potrafił postawić diagnozy. – Było mi głupio, bo wyglądało tak, jakbym symulował. Bóle utrzymywały się przez cztery lata – do czasu, gdy znajomy szaman wszedł w trans, by go uzdrowić. Podczas rytuału oczyszczania duchy wyjawiły, że Dorżijew jest jednym z wybrańców. Od ośmiu lat praktykuje więc jako szaman, a bóle ustąpiły. Dorżijew udzielał się w organizacji Tengeri od 2003 r., bo chciał poczuć się częścią społeczności. Organizacja niedawno spotkała się z silną krytyką. Zgodnie z niepisanym kodeksem szamani nie powinni żądać zapłaty za swoje usługi, lecz grupa znanych szamanów z Buriacji oskarżyła członków Tengeri o to, że liczą sobie olbrzymie kwoty za usługi i są zbyt żądni sławy. Aby wzbudzić zainteresowanie publiczności, z ceremonii szamańskich robią cyrkowe przedstawienia. Należy zaznaczyć, że społeczność szamanów jest bardzo podzielona, więc jakaś część oszczerstw może wynikać z zawiści. – Nikt nam nie wypłaca pensji. Żyjemy z datków – wyjaśnia Dorżijew. Podczas naszego spotkania widziałem, że poważnie podchodzi do swoich obowiązków i nie zauważyłem, by żądał od klientów zapłaty. On, jego żona Tatiana i dwaj synowie oraz córka żyją skromnie w dwupokojowym mieszkaniu. Szamański feminizm Szamanizm to coś więcej niż duchowa odnowa i dobry interes. Zjawisko to jest też katalizatorem odrodzenia kulturalnego w postsowieckiej rzeczywistości, w jakiej żyją obywatele Buriacji. Na brzegu jeziora Bajkał – najgłębszego naturalnego zbiornika słodkiej wody na świecie i jednego z najważniejszych świętych miejsc na Syberii – mogłem zobaczyć szamanizm polegający na ekspresji tożsamości etnicznej podczas ceremonii wykonanej przez Buriatów dla Buriatów. Ziemie tego mongolskiego narodu około 300 lat temu wchłonęło imperium rosyjskie. W czasach ZSRR wraz z innymi grupami etnicznymi zamieszkującymi ten obszar ponieśli duże straty w ludziach, a ich kulturę próbowano zniszczyć. Obecnie w Republice Buriacji Buriaci stanowią mniej niż jedną trzecią populacji. Wody Bajkału szumiały, a niebo zasnute było chmurami wiszącymi tak nisko nad ziemią, że aż chciało się wyciągnąć rękę i chwycić kawałek pierzastej masy. Trzej szamani ubrani w zielone, fioletowe i niebieskie szaty zebrali się, by poprosić duchy o dobre żniwa i dar jedności. Stali na boku i niemal bezgłośnie szeptali modły, pryskając mlekiem i wódką w ognisko. Obok mnie siedział Piotr Azhunow, mężczyzna z kucykiem i brodą, który jest zarazem szamanem i antropologiem. Dla niego szamanizm ma cechy manifestacji politycznej i jest wyrazem chęci przywrócenia przez Buriatów poczucia tożsamości etnicznej po latach hegemonii ZSRR. – Za czasów komunizmu podobne rytuały były odprawiane pod osłoną nocy – opowiadał mi Azhunow. Mimo to niektórzy lokalni oficjele tolerowali szamanizm, a nawet sami korzystali z jego usług. – Moskwa boi się prawdziwych szamanów takich jak my – wyjaśnia mój rozmówca. – Muzułmanami można łatwo sterować, także buddyści poddają się kontroli. Grupy zorganizowane, jak Tengeri, da się utrzymać w ryzach. Ale autentyczni szamani wymykają się spod kontroli – dodał. Wylał na ziemię w ofierze duchom kilka kropel tarasunu – miejscowego napoju ze sfermentowanego mleka, a następnie sam pociągnął jego łyk. Azhunow to tradycjonalista, który wierzy, że kobiety powinny mieć zakaz dostępu do pewnych rytuałów szamańskich. – Twoja fotografka, Carolyn, nie może robić zdjęć podczas tej ceremonii – wyjaśnił przepraszająco. – Kobiety niosą ze sobą ryzyko nieczystości. Kilkaset metrów dalej w innym świętym miejscu Carolyn Drake i ja spotkaliśmy trzy kobiety szamanki prowadzące własną ceremonię. Ich przywódczyni, Ludmiła Ławrentiewa, ubrana w czerwone spodnie, żółty szal i duży naszyjnik, roześmiała się, usłyszawszy, że tylko mężczyźni mogą być szamanami. – Buriaci wierzą, że dawno temu pewien lecący orzeł dostrzegł kobietę w ciąży śpiącą pod drzewem i tchnął w jej brzuch ducha świętego. Urodziła chłopca, który został szamanem. Tak było, więc pierwszy szaman był w zasadzie kobietą – stwierdziła z nieskrywaną satysfakcją. Opuszczając okolice Bajkału, pomyślałem o czymś, co powiedział mi Oleg Dorżijew. Według nauk szamańskich świat jest zjednoczonym bytem – wielką siecią, w której ludzie połączeni są z górami i jeziorami, tak jak połączeni jesteśmy z przodkami. – Nasi bogowie to przede wszystkim nasi dziadkowie i babcie, którzy są naszymi aniołami stróżami. To prawdziwi ludzie. A nasza miłość do nich jest mocna. To miłość dzieci do rodziców i miłość rodziców do dzieci i wnuków. To energia, która nie zniknie nigdy. Poruszyła mnie ta myśl. 2012
Grudniowy National Geographic Polska już od piątku!
30 listopada na rynku ukaże się ostatni w tym roku numer magazynu National Geographic Polska
A w nim przyjrzymy się mikroświatu drobnych stworzeń, których zwykle nie mamy okazji podglądać. Zadbamy o to, by nie było mdło, odkrywając sekret zbawiennych właściwości przypraw, a mając na uwadze rychły koniec świata, spróbujemy rozszyfrować tajemnice przepowiadającego go kalendarza Majów. Pokażemy też niezwykłą stronę pingwinów cesarskich – ptaków, które na lądzie są niezdarne i niezgrabne, a w wodzie zyskują na finezji i zgrabności. Pokażemy też niezwykły świat mongolskich szamanów - specjalistów od kontaktów ze światem duchów. To wszystko i jeszcze więcej w grudniowym numerze National Geographic Polska, od piątku w kioskach!
Dla Indianina śmierć nie jest końcem życia – ot jeden z etapów... rozwoju, przez który się po prostu przechodzi dalej.
Śmierć to przejście z jednego normalnego stanu w inny – także normalny. Bo cóż jest nienormalnego w byciu nieboszczykiem, albo duchem? – zapyta Indianin. Nikt z nas nie zapłacze nad bryłką lodu, że już nie jest wodą. Nikt nie będzie płakał po wodzie, która wyparowała. Podobnie Indianie nie płaczą po duszach, które „wyparowują” w zaświaty. Po śmierci są pewne rytuały, które należy wykonać. I żadnym z nich nie jest płacz. Przeciwnie – płacz jest jak najbardziej niewskazany, bo „przytrzymuje” zmarłego na tym świecie. Dopóki płaczesz po kimś, on nie może spokojnie odejść. Dopóki płaczesz, myślisz, kochasz, zmarły tkwi jedną nogą w ziemskim świecie; jak w potrzasku. To bolesne tkwienie – rozdarcie między „byłem” a „jestem”. Ponadto my – żywi – jeśli trzymamy się kurczowo zmarłego to... możemy być wciągnięci w zaświaty, oderwani od tu i teraz. Dlatego po śmierci Indianina zaplata się wejście do jego szałasu łykiem z lian, a z przeciwnej strony robi nowe wejście, którego zmarły nie zna. Szałas obsypuje się popiołem, aby duch pomyślał, że wszystko spłonęło i nie wracał. Zasiada się nocami wokół jego ogniska, wbija palisadę ze strzał i śpiewa pieśni odpędzające ducha. Przez kilka kolejnych dni wdowa wstaje nocą, śpiewa głośno i szuka w obejściu śladów męża – wszelkich pozostałości po nim. Zbiera je i rytualnie niszczy. Naczynia, z których jadał - rozbija, a skorupy zagrzebuje w ziemi. Trofea myśliwskie pali, łamie strzały… I wypluwa łzy. Wypluwa tak długo, jak długo chce się jej płakać. W końcu żal mija i zmarły zostaje uwolniony do zaświatów – rodzi się do nowego życia w Krainie Zmarłych. To koniec ziemskiego żywota. I początek żywota wiecznego. Dopiero wtedy ducha uwolnionego od ziemskich powiązań można spokojnie zaprosić z powrotem do domu. Stany pośrednie i brak zdecydowania, kim się jest, są niebezpieczne. Powinno się być albo chłopcem, albo wojownikiem; albo dziewczynką, albo kobietą… Albo człowiekiem, albo duchem. Indianie nie boją się duchów i obcują z nimi dość swobodnie – tak jak obcuje się z mgłą, dymem czy wiatrem. W indiańskim rozumieniu świata, duch jest straszny tylko na tyle, na ile straszny bywa człowiek. Jeśli więc Indianie boją się niektórych duchów, to robią to w ten sam sposób, w jaki boją się niektórych ludzi. Dla Indianina bowiem duch pozostaje tą samą osobą, którą był za życia – z tymi samymi wspomnieniami, upodobaniami, przyzwyczajeniami, cechami charakteru… tylko już bez ciała. Jeśli więc ktoś był nieprzyjemny za życia, pozostanie takim także po śmierci. Nasza własna matka czy babka to na pewno duchy miłe i przyjazne, a poza tym skłonne nam pomagać – tak Indianie rozumieją to, co nasza teologia określa słowami „świętych obcowanie”.
We wtorek zobaczymy rytuał, który może odbyć się tylko i wyłącznie w tym dniu. Koreański rytuał baeyeonsin-gut odprawiany jest jedynie raz w roku i szczęśliwie dla uczestników festiwalu Brave, data ta wypada właśnie w trakcie jego trwania. Rytuał odprawi najsłynniejsza koreańska szamanka Kim Keum-hwa. Odbędzie się on na wodach Odry, a w jego trakcie szamanka będzie przywoływać bóstwa, prosząc je o obfite połowy, co stanowi alegorię powodzenia i dostatku.
Szamankę Kim Keum-hwa zobaczymy w trakcie festiwalu jeszcze kilkakrotnie – w Sali Gotyckiej 8 i 9 sierpnia oraz podczas spotkania w kinie Warszawa w środę. Spotkanie w kinie, zostanie poprzedzone projekcją firmu dokumentalnego: „Mudang. Reconciliation Between the Living and the Dead”. We wtorek będziemy mieli możliwość podziwiania także innej kobiety, reprezentującej jednak zupełnie inny obszar kulturowy. Urodzona w Belgradzie Divna Ljubojevic, podzieli się z nami swoją niezwykłą interpretacją prawosławnych pieśni religijnych. Koncert artystki, której głos określany jest jako anielski i krystalicznie czysty, będzie bez wątpienia niezwykłym doznaniem nie tylko duchowym ale i artystycznym. Koreańska szamanka ochrzci Odrę Koreańska szamanka Kim Keum-hwa przybędzie do Wrocławia by przeprowadzić niezwykły obrzęd. Tylko raz do roku w swej ojczyźnie kobieta na oczach milionów widzów, za pośrednictwem mediów, przeprowadza rytuał gut. Szamański obrzęd tym razem odbędzie się w Polsce. Koreanka odprawi swoisty chrzest na wodach Odry w intencji powodzenia i szczęścia mieszkańców Wrocławia. Skarbnicą ludowej wiedzy dotyczącej starej koreańskiej kultury i legend o powstaniu narodu są szamani. Co ciekawe, w Korei stopniowo rolę tę przejmowały od mężczyzn kobiety. W Kraju Porannej Ciszy, jak poetycko zwie się Koreę, określa się je mianem mudang. Osoby te przesiadują przy stolikach przykrytych białym materiałem letnimi wieczorami, a przy nich znajduje się wianek osób, które cierpliwie wyczekują przepowiedzenia przyszłości. Są to głównie młode, zakochane pary. Obrazek ten stanowi olbrzymi kontrast wobec rozświetlonych neonami ulic Seulu, drapaczy chmur i ulicznego gwaru metropolii. W Korei Południowej utożsamiane z postępem cywilizacyjnym i innowacyjną technologią, w której dominuje chrześcijaństwo (ok. 1/3 narodu wyznaje tę religię) ludzie wciąż odczuwają ogromny sentyment i szacunek wobec dawnych wierzeń. Kim Keum-hwa nie stanowi typowego przykładu koreańskiego szamanizmu. W tradycji Kraju Porannej Ciszy niepisaną zasadą jest, że nadprzyrodzone zdolności dziedziczy się z matki na córkę. Kim Keum-hwa w wieku 17 lat sama odkryła swoje powołanie. Kobieta przez kilka lat doświadczała nadprzyrodzonych zjawisk na samej sobie: energii każącej jej tańczyć przez całą noc, bądź przeciwnie – kompletnego braku sił i ogromnego, nieludzkiego przygnębienia. Wówczas już czuła, że została wybrana. W 1972 szamanka wygrała narodowy konkurs ludowy poświęcony czci południowokoreańskiej generalicji. Zaprezentowała wówczas niezwykły obrzęd nazywany gut. Później artystyczno-duchowa kariera mudang nabrała szybkiego tempa. Kim Keum-hwa występowała m.in. w USA, Francji, Niemczech, Japonii a nawet Korei Północnej. Podczas Brave Festival we Wrocławiu przeprowadzi obrzęd gut, podczas którego chrzcić będzie Odrę i modlić się o powodzenie dla mieszkańców miasta. To wydarzenie jest niezwykłe nie tylko ze względu na wyjątkową szamankę przeprowadzającą rytuał, ale także dlatego, że odbywa się wyłącznie raz do roku. Gut zwyczajowo transmitowany jest w Korei za pośrednictwem mediów do milionów telewidzów, tym razem zaszczyt bezpośredniego uczestnictwa w obrzędzie spotka uczestników Brave Festival. Gut nie jest skonkretyzowanym jednym rytuałem. Obejmuje on szerokie spektrum możliwych wykonań, liczby uczestniczących osób, miejsca, czasu itd. Również cel modlitw może być różny – od pomyślności połowów dla rybaków przez powodzenia na egzaminach po urodzenie męskiego potomka. Mudang w ramach swojej interpretacji obrzędu gut tańczy boso na ostrzach noży. Kim Keum-hwa trzyma również ostre przedmioty w ustach podczas transu. Przyjacielskie duchy pomagają jej nie odczuwać bólu. A duchy mogą być różne i nie zawsze chcą współpracować. Bywa, że trzeba użyć mocniejszych środków sprawiających, by istoty nadprzyrodzone uległy mocy szamanki, np. bicia duchów, zamykania w butelce czy zakopywania w ziemi. Przeważnie jednak mudang nie ma kłopotów przy przeprowadzaniu rytuałów. Wówczas, jak sama mówi, pomagają jej sami bogowie - nieba, gór, księżyca, ziemi i gwiazd. O ich obecności informują szamankę strumienie świateł w odcieniach żółci, czerwieni i błękitu. Objawione dźwięki Bizancjum. Serbska artystka o głosie anioła swoje powołanie odkryła już jako dziecko. Jak sama mówi, jej głos to dar od Boga. Na metafizyczną podróż z liturgicznymi pieśniami prawosławnymi Divny Ljubojevic zapraszają twórcy Brave Festival. Divna nie jest odosobniona w swoim przekonaniu o boskiej naturze swojego głosu. Wiele lat temu dyrektor Greckiego Chóru Bizantyjskiego Lycourgos Angelopoulos określił barwę głosu Serbki jako najczystszą, jaką kiedykolwiek w życiu słyszał. Już wcześniej jednak śpiewaczka z Belgradu zdradzała talent w najczystszej postaci.Jeszcze jako dziewczynka została zauważona przez Matkę Agniyę, przełożoną klasztoru Vevendenje. Tam też młoda Divna rozkochała się w starych pieśniach wykonywanych przez siostry. Już wtedy wiedziała, że śpiew to jej powołanie. Mniszki uważnie kierunkowały muzyczny rozwój Divny, widząc w niej niesłychany talent. Podzieliły się z nią tajemnicą jedynych w swoim rodzaju pieśni z Karlovatz. To właśnie starodawne święte pieśni klasztorne stanowią dla Divny najważniejszą inspirację, choć artystka wykonuje także utwory w innej stylistyce. Mimo że śpiewaczka komponuje melodie do spektakli i filmów na instrumenty i głosy kobiece, to wciąż co niedzielę można usłyszeć jej przepiękne pieśni liturgiczne w katedrze w Belgradzie. Muzyczna talent Divny Ljubojevic rozwijał się dynamicznie i szybko. W wieku 18 lat prowadziła już samodzielnie chór Narodowej Szkoły Muzycznej w Belgradzie, zaś w 1989 przez dwa lata stała na czele Pierwszego Belgradzkiego Stowarzyszenie Chóralnego, będąc najmłodszym szefem grupy w historii. Miała wówczas 19 lat. Artystka po ukończeniu szkoły muzycznej w Mokranjac w Belgradzie oraz Akademii Muzycznej w Nowym Sadzie zaangażowała się w odkrywanie starobizantyjskich pieśni zakorzenionych w kulturze Serbii, Bułgarii i Rosji. Divna na kanwie swoich muzycznych poszukiwań założyła własny chór Melodi, który wykonuje bizantyjską muzykę sakralną oraz starodawne i współczesne pieśni monodyczne. To niejedyny chór, którym kieruje śpiewaczka. Prowadzi także grupy w Holandii, Anglii czy Francji. Divna jest także solistką sopranową i w skład jej repertuaru wchodzą utwory renesansowe i barokowe. Divna jest muzyką, a muzyka to Divna. Swój boski głos, który poruszył największe autorytety muzyczne, łączy z doskonałym wykształceniem oraz pasją tworzenia. - Decyzja, aby poświęcić się śpiewaniu, może być podjęta tylko wtedy, gdy jest się jeszcze chłonnym, niewinnym, nieuformowanym. I kiedy już się zdecydujesz, będziesz to robić całe życie, do końca - utrzymuje Serbka. Brave Festival przedstawi osobę, która zawierzyła intuicji i oddała się muzyce zakorzenionej w historii ziem, z których pochodzi. Jej pasja, entuzjazm, dialog z Bogiem, w końcu jej anielski głos rozbrzmiewać będzie pod sklepieniem Kościoła Świętej Marii Magdaleny we Wrocławiu, już 7 lipca.
Z Edim Pyrkiem rozmawia Przemysław Szubartowicz
Nie masz czasem ochoty zostać w jakimś miejscu? Znam kilka miejsc, gdzie chętnie zamieszkałbym na dłużej, ale nigdy na zawsze. Nie jestem szczególnym patriotą, ale Polska to mój kraj. Zostałem zaadoptowany przez Indian Czarne Stopy. Kiedyś ich szaman powiedział mi wprost: – Edi, wracaj do siebie, bo w Polsce są twoje duchy. Duch miejsca... Tak, istnieje coś takiego. Nie przez przypadek urodziłem się w Polsce, w takim a nie innym czasie, w takiej a nie innej rodzinie. Jestem wpisany w ciągłość legend i mitów związanych z tym krajem. To po co wyjeżdżasz? Po co te podróże, które wyznaczają twój rytm życia? Skąd ta namiętność? Trudne pytanie... Kiedyś spotkałem w Pakistanie Francuza, który był szkutnikiem, budował łodzie i marzył, że kiedyś popłynie w rejs dookoła świata. Zapytałem go, dlaczego podróżuje po świecie. Odpowiedział, że chyba wszyscy robimy to z tego samego powodu: poszukujemy straconego raju. Bardzo mi się to spodobało. Tyle że do tej pory nikomu się to nie udało... Myślę, że udało się bardzo wielu ludziom, ponieważ każdy dochodzi do swojej odpowiedzi na pytanie o sens istnienia. Nie ma prawdy uniwersalnej. Gandhi kiedyś powiedział, że na świecie jest tyle religii, ile jest istnień ludzkich. Zgadzam się z tym. Moim zdaniem wszystkie religie mają rację. A nie jest tak, że religie, szamanizm, wywoływanie duchów, różne rytuały i doktryny to nic innego jak tylko rozpaczliwe próby radzenia sobie ze śmiercią? W niektórych wypadkach na pewno tak. Bywa, że ktoś zostaje szamanem, bo to fajnie wygląda w CV. Ale są też prawdziwi szamani. Od lat interesuję się procesem inicjacji w różnych kulturach. Jest to w jakimś sensie związane z moim życiem osobistym... Czyli? Jestem jedynakiem, mój ojciec zmarł, gdy byłem bardzo mały, wychowywała mnie mama, nauczycielka religii. Nie miałem więc praktycznie męskiego wzorca. Dlatego już w wieku kilkunastu lat interesowałem się momentem w życiu człowieka, kiedy chłopiec staje się mężczyzną, a dziewczynka kobietą. Zacząłem jeździć po świecie w poszukiwaniu nauczyciela czy mistrza, który pokaże mi, jak być mężczyzną. I znalazłeś? Myślę, że znalazłem kilku „ojców”, ludzi, którzy mnie zafascynowali, czegoś nauczyli, popchnęli w jakimś kierunku. Udało ci się potem od nich odseparować? Ależ oczywiście, inaczej nie miałoby to sensu. Odcięcie pępowiny jest niezbędne. A czy wiesz, kim byłeś, zanim stałeś się tym, kim jesteś dzisiaj? Gdy miałem osiemnaście lat, okazało się, że jestem inwalidą. Ważyłem 120 kilogramów, miałem minus dwanaście dioptrii, nie mogłem chodzić. Przez pół roku nie ruszałem się z bólu, co drugi dzień dostawałem zastrzyki w stopy, żeby móc pójść do toalety. Karmiono mnie, bo nie byłem w stanie niczego utrzymać w dłoniach. Jeśli w ogóle, to chodziłem o kulach. Trafiłem do lekarki, która powiedziała, że mam najwyżej pięć lat w miarę normalnego życia, a potem już tylko wózek inwalidzki. Wyszedłem z jej gabinetu i przypomniałem sobie przysłowie: „Lepiej żyć jeden dzień jak tygrys niż sto jak owca”. Czyli do tamtej pory byłeś owcą? Myślę, że nie. Już w bardzo wczesnej młodości poznałem Jerzego Prokopiuka, religioznawcę, gnostyka, pisarza, tłumacza Junga i Freuda. Założył dla mnie i moich przyjaciół szkołę domową. Uczył nas przez dwa lata, nie biorąc za to pieniędzy. Na moje osiemnaste urodziny wygłosił wykład zatytułowany „Od orgazmu do nirwany”. Wiesz, co to znaczy dla osiemnastolatka? Zajmowałem się ekologią, współpracowałem z opozycyjnym ruchem Wolność i Pokój. Myślę, że stuprocentowa owca tak się nie zachowuje. Czyli wychodzisz od lekarki po wstrząsającej diagnozie i... I myślę sobie: pieprzę to! Nikt mi nie będzie mówił, ile będę żył i jak! Wówczas postanowiłem, że będę żył tak, jak chcę, i że będę robił tylko takie rzeczy, na jakie mam ochotę. Choroba czasem wraca, nie mogę się wtedy ruszać, ból jest przerażający, ale w końcu mija. Większość ludzi zaczyna narzekać na ciało po sześćdziesiątce, jak przechodzą na emeryturę. Ja narzekam na nie od dwudziestu lat. Zwykle taka przemiana jest bardzo trudna. Zdarza się po jakimś traumatycznym wydarzeniu, czasem prowadzi do niej psychoanaliza, a ty powiedziałeś sobie: stop, od teraz robię to, co chcę. To był tylko impuls? Zajmuję się bajkami. Na przykład stworzyłem własną baśniową terapię, bo podobnie jak Jung uważam, że bajki nie tylko pokazują problem, ale także sposób jego rozwiązania. Wszyscy bohaterowie baśni czy mitów prędzej czy później wyruszają w jakąś podróż, ale nie dlatego, że chcą, lecz dlatego, że zostają do niej zmuszeni. Mnie do podróży zmusiły bezruch i choroba. A kobiety nie? Kobiety? No, były... Ale teraz jest żona. Nie, nie wyruszyłem w podróż przez kobiety. Ale gdy brałeś peyotl, rozmawiałeś o swoich kobietach... Bez peyotlu również. Z szamanem, z którym brałem peyotl, rzeczywiście rozmawiałem o kobietach. Uważał, że mam nazbyt bogate życie osobiste i zaczął mnie za to opierniczać. Wiedział wcześniej, jaki jesteś? Otóż właśnie nie. Nigdy o tym nie rozmawialiśmy. Podczas tej sesji peyotlowej poruszył temat, jakoś tak wyszło... Szamańsko? Na szamanizm można patrzeć jak na fajną zabawę: komiksowo, popkulturowo, lekko. Można też inaczej. Profesor Andrzej Wierciński, u którego studiowałem kabałę, napisał doskonałą książkę, w której pokazuje, że doświadczenia narkotyczne i wszelkie odmienne stany świadomości, typu trans czy hiperwentylacja, sprawiły, że istnieje cywilizacja, kultura, religia. A tamto opierniczanie za kobieciarstwo coś zmieniło? Tak, rok później poznałem Asię, a za następne pół roku wzięliśmy ślub. Na pustyni w Nowym Meksyku. Piękna sprawa. Kto wam go tam udzielił? Dawała nam go biskup Kościoła spirytualno-chrześcijańskiego. Asię prowadził do ołtarza jej dziadek (chory na Alzheimera), świadkiem był szeryf, a tłem muzycznym piosenki Rity Marley. Na wesele przybył nasz przyjaciel z Teksasu z trójką szamanów Huichole, którzy udzielili nam błogosławieństwa. Potem autostopem wyruszyliśmy do domu stojącego pośrodku pustyni, ofiarowanego nam na tydzień w ramach prezentu ślubnego przez innego naszego przyjaciela. Zabrał nas kompletnie pijany Meksykanin, którego na słuch pilotował siedzący obok niego ślepy kompan. Już w drodze powrotnej do Chicago podwoził nas rozpadającym się autem śpiewak operowy. Jedziemy, szyby popękane, spaliny walą do kabiny, podsufitka spada na głowę, za nami biegnie kojot, a on nagle zaczyna śpiewać arię z Cyrulika sewilskiego jako prezent ślubny. Magia. Pytałeś, dlaczego jeżdżę. Także dla takiej magii. Dowiedziałeś się czegoś nowego o człowieku? Czegoś, czego byś nie wiedział z lektur, przemyśleń? Wystarczy iść na pobliski bazar i też coś się może wydarzyć... W czasie naszych podróży z Asią spotkaliśmy mnóstwo wspaniałych par z 20-, 30-letnim i dłuższym stażem, które ciągle się kochają. Patrząc na nich, dowiadujesz się, że nie trzeba zmieniać żony na nowszy model, podpisywać cyrografu, iść do firmy i czekać na emeryturę. Podróżując, utwierdziłem się w przekonaniu, że w gruncie rzeczy człowiek jest z natury dobry. Niedawno byłeś w Birmie, gdzie nie widać tego dobra. Dobro jest wszędzie i to jest paradoks. Spotkaliśmy tam z Asią byłego komandosa, który po przejściu w wieku trzydziestu paru lat na wojskową emeryturę wrócił do Tajlandii, gdzie się wychowywał. Zaczął pracować z żoną jako misjonarz, ale czegoś mu brakowało. Wkrótce wyjechał do Birmy, gdzie od 12 lat pomaga uchodźcom. To człowiek maksymalnie zrealizowany. Żyje z żołnierskiej emerytury i datków, nie ogląda się na resztę świata i mówi: czy dostanę na to pieniądze, czy nie, i tak będę to robił. Ludzie często mówią: nic nie mogę, bo nie mam pieniędzy. Nie ma w tym ziarna prawdy? W wieku 21 lat miałem okazję pracować w umieralni u Matki Teresy. Byłem w różnego rodzaju obozach dla uchodźców. Wędrowałem przez pustynię, konając z pragnienia i pijąc własny mocz, bo wpakowałem się w sytuację, z której nie było odwrotu; mogłem iść tylko do przodu. Poznałem ludzi bardzo biednych, kalekich. Wyobraź sobie, że mieli w sobie więcej radości, sensu życia i optymizmu niż wielu moich klientów, polityków i biznesmenów, z którymi pracowałem jako specjalista od wizerunku. Po tym, co zobaczyłeś i przeżyłeś podczas swoich podróży, nie brzydzi cię babranie się w polityce? Od roku już się tym nie zajmuję. Ale zajmowałeś się. Przez osiem lat. Mam na swoim koncie prace z kilkoma premierami, ministrami, marszałkiem Sejmu. Ale pracowałem też jako negocjator pokojowy w Afganistanie, szkoliłem opozycję białoruską. Teraz czasami pracuję w więzieniu. I co tam robisz? Odstresowywanie... Odstresowujesz morderców? Między innymi. Pierwszego razu powiedziałem im na dzień dobry, że bez względu na to, czy i kiedy wyjdą, to i tak będą siedzieli w więzieniu, bo mają nasrane do głów i są więźniami własnych umysłów. Po wyjściu będą robili to, co przedtem. Staram się zmienić ich sposób myślenia. Opowiadam im o podróżach, o tym, że człowiek może zmienić swoje życie, jeśli tylko zechce. A oni ciągle narzekają na ustrój, na gliny, na system, tylko nie na siebie. Sądzisz, że zdołają odmienić swój los? Wierzę, że niektórym się to uda. Pamiętam jeden ze swoich największych sukcesów edukacyjnych. Spotkałem się z żołnierzem mafii, który dostał dwadzieścia lat za morderstwo. Podaję mu rękę, a on mi mówi: – sorki, sorki, wiesz, ja jestem grypsujący, a ty nie. Powiedziałem mu, że ma rację. Na następnym spotkaniu pierwszy podał mi rękę. A co z tym obrzydzeniem politycznym? Gdy trenowałem polityków, nie było obrzydzenia, bo pracowałem tylko z tymi, z którymi chciałem, którym ufałem i lubiłem. Zrezygnowałem z wielu intratnych kontraktów. To kwestia twoich poglądów politycznych? Nie, to kwestia ludzi, choć nie sądzę, bym kiedykolwiek zagłosował na czerwonych. Siedzi we mnie pamięć komuny. Ale jak facet był fajny, to z nim pracowałem. Poza tym moi klienci musieli zaakceptować fakt, że jestem walnięty. Jesteś? W takim sensie, że tuż przed wyborami potrafiłem powiedzieć: bardzo mi przykro, ale właśnie wyjeżdżam na Taniec Słońca do Indian i nie będzie mnie przez miesiąc – ale jeżeli pan (to była jedna z pierwszych osób w państwie) chce, możemy później wrócić do pracy. Po powrocie siedziałem w Sejmie i półtorej godziny opowiadałem o tańcu. Znam różne techniki, nauczyłem się ich podczas podróży. I dlatego często pracowałem niekonwencjonalnie. Jeśli ktoś wyobraża sobie, że specjalista od wizerunku jest na każde skinienie i pracuje tylko dla pieniędzy, to ja się w takie wyobrażenie nie wpisuję. Lubisz być mistrzem? W jakim sensie? Oni mają słuchać, a ty nauczasz i morda w kubeł. Każdy nauczyciel ma taką pokusę i ja też pewnie jej czasem ulegałem. Ale w pracy z politykiem liczy się przede wszystkim skuteczność, a więc skoro byłem skuteczny, to można albo moje metody zaakceptować, albo szukać gdzie indziej. Zarozumialec z ciebie. Powiedziałbym raczej: facet, który wie, że nie ma czasu na pierdoły i eleganckie, acz puste gesty, bo to zjadacze czasu. W polityce czasem wystarczy uczyć się jakiejś techniki przez dwie minuty dziennie i to gwarantuje sukces. Dlaczego z tym zerwałeś? Ponieważ, jak powiedział Fryderyk Nietzsche, im dłużej człowiek zagląda w otchłań, tym otchłań coraz bardziej zaczyna zaglądać w niego. W pewnym momencie zdałem sobie sprawę, że zaczynam tolerować rzeczy, których pięć lat wcześniej nie akceptowałbym w polityce. To był sygnał alarmowy, że wkrótce przekroczę tę cienką czerwoną linię i zacznę uczyć ludzi technik, których moralnie nie akceptuję, choć są skuteczne. Nie robiłeś tak? Nigdy. W jednej z kampanii wyborczych mieliśmy z przyjacielem kilka szalonych pomysłów i gdybym wprowadził je w życie, facet prawdopodobnie zostałby prezydentem. Odstąpiłem jednak od tego, bo byłoby to jedno wielkie, ale za to piekielnie skuteczne oszustwo. A ty nigdy nie chciałeś zostać prezydentem? Zwariowałeś?! W pierwszym rządzie solidarnościowym pracowałem jako doradca ministra środowiska. Byłem chyba jedynym człowiekiem zajmującym się mediami, który nie widział. Akurat zrobiłem sobie w Rosji laserową operację oczu i nie mogłem ani czytać, ani pisać, tylko myślałem – i właśnie za to dostawałem pieniądze. Wytrzymałem w tym świecie trzy miesiące. Z czego dziś żyjesz? Ze szkoleń, prowadzę wykłady, piszę. Jako terapeuta pracuję za darmo, tak postanowiłem. Ostatnio zarabiam także, robiąc filmy. Innymi słowy: żyję z tego, na co mam ochotę. W jednym ze swoich filmów, Świat podróży według Ediego, porównujesz miejsca na świecie, które odwiedziłeś, z duchowo pokrewnymi miejscami w Polsce. Pociąga cię nasz kraj podróżniczo? Polskę zacząłem na nowo odkrywać dopiero niedawno. Najwspanialszy zachód słońca zdarzył mi się podczas podróży autostopem z Gdańska do Warszawy. Jednym z najpiękniejszych miejsc, jakie widziałem w życiu, jest Śląsk, przy granicy z Czechami. Cały czas pamiętam, jako potencjalny inwalida, że choroba z młodości może w każdej chwili wrócić. Gdy już nie będę mógł chodzić, to przynajmniej pojeżdżę po Polsce. Trudniej będzie mi stopować w Stanach Zjednoczonych, tańczyć z sufi czy druidami. Z kim w Polsce zatańczysz? Mamy mnóstwo ciekawych społeczności, poza tym Polska roi się od cudownych wariatów wszelkiej maści. To dla mnie ludzie z pasją. Nie zawsze odnoszą sukces, ale robią to, co chcą. Ktoś mówi na przykład: muszę malować. I maluje, choć nikt jego obrazów nie kupuje. Albo: czuję, że muszę hodować owce, choć stać mnie tylko na pięć. I hoduje pięć owiec. Tacy ludzie mnie fascynują. Jesteś idealistą? Nie wiem. Czytałem kiedyś Podróże Guliwera. W pewnym momencie główny bohater dotarł na Wyspę Naukowców. Każdy z uczonych miał służącego, który nosił na kiju nadmuchany rybi pęcherz. Gdy spotykało się dwóch naukowców, jeden z nich dostawał pęcherzem po ustach, co oznaczało, że ma mówić. Drugi obrywał po uszach, co z kolei znaczyło, że ma słuchać. Spotkanie z ludźmi jest dla mnie czymś w rodzaju spotkania z facetem, który ma przy sobie taki rybi pęcherz. To mi zawsze przypomina, że można wędrować pięknie i że życie ma sens. To wolność? Hm... Nigdy nie będę Proustem. Ale czy to oznacza, że mam nie pisać książek? Nie będę Whitmanem. Ale czy mam nie pisać wierszy? Nigdy nie będę Casanovą. Czy mam się nie starać w łóżku? Wolność jest w nas, nie na zewnątrz. Po drugiej stronie lustra będziemy rozliczani także z tego, czy próbowaliśmy znaleźć sens w swoim życiu. Wierzysz w drugą stronę lustra? Czasami mniej wierzę w tę. Edi Pyrek Urodził się w 1969 r. w Warszawie. Jego prawdziwe imię to Edward. Podróżnik, dziennikarz, terapeuta, stary hippis uzależniony od literatury pięknej, poezji i książek Terry’ego Pratchetta. Absolwent studiów pedagogicznych na Uniwersytecie Warszawskim. Studiował także wybrane przedmioty na polonistyce, psychologii, etnologii i antropologii. Imał się różnych zajęć, był grafikiem, autorem ilustracji, fotoreporterem, instruktorem harcerskim, wychowawcą kolonijnym, pilotem wycieczek, ankieterem w pracowniach badań opinii publicznej, masażystą i tłumaczem. Jako dziennikarz współpracował z Wprost, Super Expressem, Elle, Życiem i Gazetą Wyborczą. Objechał cały świat, ale najbardziej lubi Stany Zjednoczone, Birmę, Rosję i Indonezję. Podróżuje od 15 lat – z których osiem spędził poza granicami Polski (na przykład pół roku w Indiach). Jest autorem filmów przyrodniczych i książek.
Minęły dwa lata, odkąd stanęłam na Dachu Świata. Przez ten czas wiele się wydarzyło… Zostałam redaktor naczelną National Geographic i Travelera, napisałam książkę Przesunąć horyzont i cykl artykułów „Z życia naczelnej”, zobaczyłam goryle w Wirundze (o czym marzyłam od dawna), omal nie przeprowadziłam się ze wsi do Warszawy, ostatnio – zostałam szczęśliwą mamą, zmieniłam samochód, skróciłam trochę włosy…
Misterna robota Miejsce akcji: Ekwador Bohaterowie: ja i kapelusz Panama Jestem spełniona, ale… Jeśli mam być szczera, to głowę stale mam zaprzątniętą myśleniem o Górach… O wyprawach moich i kolegów, którzy przysyłają mi „gorące pozdrowienia” z wyjazdów wspinaczkowych. Jakby chcieli mi zrobić na złość, wiedząc, że nie mogę się teraz ruszyć z domu. W zeszłym roku zdobyłam Mount McKinley i Elbrus (oba zaliczane do Korony Ziemi), ale jeszcze zanim wróciłam do domu, myślałam o kolejnych Górach. Po prostu nie mogę się doczekać spotkania z Nimi. Wiele osób zamęcza mnie pytaniem, dlaczego postanowiłam zdobyć Everest… Mogłabym odpowiedzieć, jak George Leigh Mallory zapytany o to w 1923 r. podczas jednej z niezliczonych prelekcji, podczas której zbierał fundusze na kolejną ekspedycję: „Ponieważ istnieje”… Należałoby się zastanowić, po co ludzie w ogóle się wspinają? Całkiem niedawno prowadziłam adventurowe życie, ciągle byłam w podróży, zmieniały się krajobrazy, a ja traktowałam je jak scenografię do kolejnych pasjonujących przygód (i nieźle się przy tym bawiłam). Tak było do dnia, gdy po raz pierwszy pojechałam wspinać się w Alpach. Szłam granią pod szczytem Mont Blanc i gdy dochodziliśmy do wierzchołka, wiatr rozwiał chmury nad Chamonix – dookoła odsłoniły się alpejskie szczyty… Stało się. Wiedziałam, że rajdy, nurkowanie czy sporty powietrzne pozostaną miłą odskocznią od tego, co miało stać się moją najważniejszą pasją. Człowiek ma chyba zakodowaną potrzebę zbliżania się do nieba. Wszystko, co boskie i wspaniałe, jest zawsze w górze – począwszy od Olimpu, a na Królestwie Niebieskim skończywszy. Pomijając jednak wątek religijny – co może skłaniać ludzi do wspinaczki? Niech pomyślę. Rozrywka!? Na początku człowiek ma w sobie dość godności, żeby w nocy wstać, wygrzebać się z ciepłego śpiwora, założyć goreteksowe spodnie, kurtkę, rękawiczki, wciągnąć zimne buty, budząc przy tym wszystkich współmieszkańców namiotu, wyczołgać się na dwudziestostopniowy mróz i wysikać się. Po kilku dniach, nie wychodząc ze śpiwora, nie zważając na to, że wszyscy słyszą, załatwia się do butelki. I jeszcze zostawia butelkę w śpiworze, bo daje dodatkowe ciepło... O nie, to zdecydowanie NIE JEST zabawne! Może więc zwykła przyjemność w obcowaniu z naturą? Piąta rano. Pobudka. Po omacku ubrałam się najszybciej jak mogłam, by poranny, przeszywający mróz nie dotarł do każdej komórki mojego ciała. Spakowałam plecak – znowu wydawał mi się zbyt ciężki, choć prawie nic do niego nie włożyłam! Zjadłam owsiankę i jajko na twardo, zrobiłam herbatę do termosu. Potem dopięłam raki, ostatnie spojrzenie w górę i ruszyłam. Na początku szło mi się doskonale (…). Po około godzinie zaczęłam marznąć. Na rozgrzewanie butów, zmienianie skarpetek, wkładanie rozgrzewaczy chemicznych i pospieszne ich wyciąganie, bo mnie uwierały, straciłam ponad godzinę. Wybiłam się z rytmu i już go nie odzyskałam. Najpierw tęskniłam za słońcem, które by mnie rozgrzało, potem je przeklinałam (…). Upał był nieprawdopodobny. Wydawało mi się, że słońce wypala mi dziurę w czubku głowy. Od śniegu odbijały się promienie i parzyły w oczy. Zatrzymywałam się co chwila, zdejmowałam warstwy ubrania i pakowałam pod czapkę śnieg, z nadzieją, że ostudzi mój parujący mózg. Nie. To też nie to… Może więc sława?! Ból głowy był tak silny, że aż bałam się otworzyć oczy. Już wiedziałam, że poranne światło przefiltrowane przez żółtą kopułę namiotu będzie nieprzyjemnym doznaniem. Dyszałam ciężko, myślałam tylko o tym, że chce mi się pić, że zaczyna mnie mdlić. Klasyczne objawy choroby wysokościowej (…). Po około półgodzinie wzeszło słońce i niemal równo z nim w namiocie zrobiło się duszno, a na głowę spadł mi prysznic z zamarzniętych oddechów, które osadzały się na ściankach przez całą noc. Niechętnie wyczołgałam się w chłodny poranek. Kaszka bananowa dla dzieci i pięć łyków herbaty – to wszystko, co było w stanie przyjąć moje udręczone ciało… Wierzcie mi, że znam kilka łatwiejszych (i bezpieczniejszych) sposobów zdobycia popularności! Szukam zatem dalej… Pozostaje jeszcze możliwość sprawdzenia się. Everest był ciężką próbą charakteru, bo dotknął najczulszej struny w mojej osobowości – cierpliwości. Zawsze chodziłam pod górkę, ale na skróty. Wybierałam zawsze drogę dużo trudniejszą, ale szybszą. Everest to było coś, od czego się z tym swoim pośpiechem po prostu odbiłam. Odbiłam się od ogromu masywu skalnego. Everest jest życiem zatrzymanym w kadrze. Wszystko wymaga gigantycznej cierpliwości. Topienie śniegu, gotowanie wody, jedzenie, wszystkie rzeczy, które robi się wokół siebie, permanentne zmęczenie, zimno, a przede wszystkim czekanie na okno pogodowe przez jedenaście dni… Dla mnie konieczność wykazania się ogromną cierpliwością i absolutnym podporządkowaniem kaprysom Góry była nie do zniesienia. Nauczona kształtowania rzeczywistości, nie mogłam pojąć, że nie jestem w stanie ukształtować ani terenu, ani pogody, ani mojej aklimatyzacji (…). Wspinaczka nie jest, nie może być przyjemna w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Radosny marsz, oddychanie pełną piersią, podziwianie widoków, rozkoszowanie się lekkim mrozem szczypiącym w policzki nie ma racji bytu w Górach Wysokich. Umysł otumaniony brakiem tlenu jest otępiały i nieczuły na bodźce, marsz ogranicza się do pokonywania kilku kroków i wykonywania histerycznych oddechów niczym ryba wyjęta z wody. Wstaje się o świcie, a właściwie – w nocy, marznie, nie można się wykąpać. Nie ma się ani chwili intymności, dzieląc maleńki namiot ze współtowarzyszami wyprawy. Kiedy jest się na szczycie, myśli się zwykle o tym, że najgorsze dopiero przed nami. Większość wspinaczy ginie właśnie podczas zejścia. Ale, kiedy już dotrę do Bazy, kiedy odwrócę się i spojrzę na tę gigantyczną Górę – będę mogła sobie powiedzieć: „Udało się!”, „Zrobiłam to!”. Pozostanie świadomość, że pokonałam wszystkie przeciwności losu, pokonałam siły natury, wreszcie pokonałam własne słabości! To jest właśnie najpiękniejszy moment wspinaczki wysokogórskiej!