To największy naród bez własnego państwa. Jego ziemie leżą na styku czterech krajów
Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji.
Spis treści: Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu W co wierzą Kurdowie? Region bez własnego państwa Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Kurdystan to jeden z nielicznych regionów świata, którego nazwa funkcjonuje powszechnie w języku polityki, mediów i dyplomacji, mimo że nie istnieje na mapach jako samodzielne państwo. Zamieszkiwany przez miliony ludzi obszar od dekad pozostaje przedmiotem lokalnych konfliktów, sporów międzynarodowych i zmieniających się sojuszy. Aby zrozumieć, czym naprawdę jest Kurdystan, warto oddzielić fakty historyczne od uproszczeń i emocjonalnych narracji. Czy Kurdystan to państwo? Między regionem a ideą kraju Kurdystan nie jest państwem w sensie prawa międzynarodowego. To pojęcie geograficzno-etniczne odnoszące się do obszaru zamieszkanego tradycyjnie przez Kurdów – lud liczący dziś kilkadziesiąt milionów osób. Mimo silnej tożsamości kulturowej i językowej Kurdowie nie posiadają własnego, powszechnie uznawanego państwa. Współcześnie termin „Kurdystan” funkcjonuje równolegle jako nazwa regionu historycznego oraz jako określenie autonomicznej jednostki administracyjnej w północnym Iraku. Najbliżej państwowości znajduje się właśnie Region Kurdystanu w Iraku, który ma własny parlament, rząd i siły zbrojne (peszmergów). Formalnie pozostaje jednak częścią Iraku, a jego status opiera się na konstytucji tego państwa. W pozostałych krajach – Turcji, Iranie i Syrii – obszary zamieszkane przez Kurdów nie tworzą jednolitej jednostki autonomicznej. W Iranie funkcjonuje ostan Kurdystan, będący jedną z 31 prowincji państwa, z administracją podporządkowaną władzom centralnym i bez odrębnych uprawnień autonomicznych. W Syrii na północnym wschodzie powstała Rożawa, region de facto autonomiczny, który jest w większości zamieszkiwany przez Kurdów. Jego ustrój jest oparty na zasadach demokracji bezpośredniej, z dużym naciskiem na równość płci i poszanowania praw mniejszości Reasumując, pozycja prawna regionów kurdyjskich w tych państwach zależy od krajowych regulacji administracyjnych oraz bieżących uwarunkowań politycznych. W tym sensie Kurdystan jako „kraj” funkcjonuje głównie jako idea – silna kulturowo i historycznie, lecz niespełniająca kryteriów suwerennego państwa. Gdzie jest Kurdystan? Położenie geograficzne i zasięg regionu Kurdystan nie ma precyzyjnie wyznaczonych granic. Obejmuje obszary położone na styku Azji Zachodniej i Bliskiego Wschodu, rozciągające się na terytorium czterech współczesnych państw: Turcji, Iraku, Iranu i Syrii. Region ten charakteryzuje się zróżnicowaną rzeźbą terenu – od gór Zagros i Taurus po wyżyny i doliny rzeczne. Najbardziej zwarte terytorialnie skupisko kurdyjskie znajduje się w północnym Iraku, gdzie funkcjonuje wspomniany Region Kurdystanu ze stolicą w Irbilu (z kurdyjskiego: Hewlêr). W Turcji Kurdowie zamieszkują głównie południowo-wschodnią część kraju, w Iranie – zachodnie prowincje przy granicy z Irakiem, a w Syrii – północne tereny przygraniczne. Brak jednego centrum administracyjnego dla całego Kurdystanu sprawia, że region ten jest przede wszystkim kategorią kulturowo-historyczną, a nie geopolityczną. W co wierzą Kurdowie? Religia Kurdów nie jest jednolita i nie stanowi czynnika definiującego ich tożsamość narodową. Większość Kurdów wyznaje islam sunnicki, jednak istnieją także liczne mniejszości religijne. Wśród nich znajdują się szyici, jazydzi, chrześcijanie, a także wyznawcy lokalnych, synkretycznych systemów wierzeń. Jazydyzm, często błędnie utożsamiany z islamem, jest odrębną religią powstałą w XII wieku i silnie związaną z tradycją kurdyjską. Jej wyznawcy przez wieki doświadczali prześladowań, co dodatkowo wpłynęło na skomplikowany krajobraz religijny regionu. W praktyce religia w Kurdystanie ma często charakter kulturowy, a nie doktrynalny. W wielu miastach regionu, zwłaszcza w irackim Kurdystanie, obserwuje się stosunkowo świecki i tolerancyjny dla innych wyznań styl życia, wyraźnie odróżniający ten obszar od niektórych sąsiednich regionów Bliskiego Wschodu. Region bez własnego państwa Historia Kurdystanu to dzieje społeczności funkcjonującej na styku imperiów. Przez stulecia ziemie kurdyjskie znajdowały się pod panowaniem perskim, osmańskim i arabskim, a Kurdowie rzadko dysponowali trwałą autonomią polityczną. Po I wojnie światowej pojawiła się możliwość utworzenia państwa kurdyjskiego, jednak z uwagi na odkrycie złóż ropy region został podzielony między nowe państwa narodowe. W XX wieku Kurdowie wielokrotnie podejmowali próby uzyskania autonomii lub niepodległości, szczególnie w Iraku. Często kończyły się one represjami, migracjami i konfliktami zbrojnymi. Dopiero po wojnie z 2003 roku iracki Kurdystan uzyskał trwały status autonomiczny, który został usankcjonowany zapisem w nowej konstytucji Iraku z 2005 roku. Wolny Kurdystan – hasło polityczne czy realny projekt? Określenie „Wolny Kurdystan” pojawia się często w debacie publicznej, jednak nie oznacza jednego, konkretnego projektu politycznego. Dla części Kurdów jest to symbol aspiracji do samostanowienia, dla innych – postulat autonomii w ramach istniejących państw, a niekoniecznie pełnej niepodległości. Najdalej idące działania w tym kierunku miały miejsce w irackim Kurdystanie, gdzie w 2017 roku przeprowadzono referendum niepodległościowe. Choć większość głosujących opowiedziała się za secesją, brak poparcia międzynarodowego oraz sprzeciw państw sąsiednich sprawiły, że jego skutki miały głównie wymiar symboliczny. W praktyce „wolny Kurdystan” pozostaje pojęciem otwartym, interpretowanym różnie w zależności od kraju, środowiska politycznego i kontekstu historycznego. Dlaczego Kurdystan nie jest jednym państwem? Uwarunkowania polityczne i międzynarodowe Brak państwowości Kurdystanu wynika z kilku nakładających się czynników. Kluczową rolę odgrywa sprzeciw państw, na których terytorium znajdują się regiony kurdyjskie. Turcja, Iran, Irak i Syria postrzegają potencjalną niepodległość Kurdów jako zagrożenie dla integralności własnych granic. Istotne są również podziały wewnętrzne wśród samych Kurdów. Regionalne interesy polityczne oraz odmienne doświadczenia historyczne sprawiają, że nie istnieje jeden ośrodek decyzyjny reprezentujący wszystkich Kurdów. W konsekwencji dążenia polityczne są często rozproszone i lokalne. Nie bez znaczenia pozostaje także czynnik międzynarodowy. Społeczność międzynarodowa, mimo okresowego wsparcia militarnego lub politycznego, konsekwentnie opowiada się za stabilnością istniejących granic państwowych. W tym układzie Kurdystan funkcjonuje jako region o silnej tożsamości, lecz ograniczonych możliwościach formalnego usamodzielnienia. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Syria znów otwiera się na turystów. „W Damaszku czułam się bezpiecznie”
Jeszcze niedawno Syria była okiem wojennego cyklonu. Dziś to gorący punkt na podróżniczej mapie. Damaszek i Aleppo budzą się z głębokiego snu.
Spis treści: Damaszek: Al-Halbouni i muzeum Pałac, meczet i bazary Aleppo Syria – informacje praktyczne Cokolwiek by się działo, nic nie jest pilniejsze niż pójście na buzę, czyli bliskowschodnie lody. Śnieżnobiałe, ciągnące się, obficie posypane pistacjami. Swoją konsystencję i orientalny posmak zawdzięczają salepowi, czyli mączce z korzenia orchidei, oraz mastyce, czyli żywicy z drzewa pistacji kleistej. Wszystko ubija się w wielkich metalowych pojemnikach ogromnymi tłuczkami, dokładnie tak samo jak 130 lat temu – w lodziarni Bakdash. Mieści się ona w samym środku krytego blachą suku Al-Hamidiyeh i od czasu założenia w 1895 r. również nic się w niej nie zmieniło. Lody z Bakdasha z dostawą do pałacu zamawiała tu ponoć nawet rządząca Syrią rodzina Asadów, ale od czasu upadku reżimu o tym się nie wspomina. O tym, że czasy się zmieniły, przypominają mi dziś migające co jakiś czas twarze żołnierzy nowej władzy: długie brody, zawiązane na głowie chusty i niedbale przewieszone przez ramię kałasznikowy. Mieszają się z tłumem miejscowych, backpackerami z Zachodu i turystami z całej Syrii. Damaszek: Al-Halbouni i muzeum Jeszcze rok temu niewinne: „wyskoczmy na weekend do Damaszku”, brzmiało równie absurdalnie jak city break w Pjongjangu dla mieszkańców Seulu. Ale to się zmieniło. Po upadku reżimu Baszszara al-Asada dla wielu podróżników Syria stała się jednym z najgorętszych kierunków na mapie Bliskiego Wschodu. Choć w kraju wciąż bywa niespokojnie, w Damaszku czują się bezpiecznie. Po rewolucji polityczna zawierucha na razie omija stolicę. Najłatwiej poczuć to, spacerując po Al-Halbouni, okolicy znanej z księgarni i bukinistów. Jeszcze rok temu naloty muhabaratu, czyli służby bezpieczeństwa, zdarzały się tu regularnie, a posiadanie nieodpowiednich książek mogło się zakończyć wieloletnim więzieniem. – Przez lata sprzedawałem spod lady tylko tym, którym naprawdę mogłem zaufać. Zakazane pozycje, głównie religijne, trzymałem w domu. Zwykle zdzierałem okładki i zastępowałem bezpiecznymi. Do niektórych z nich, zwłaszcza o więzieniach, odważyłem się zajrzeć dopiero teraz – mówi mi Mohammed, który ma księgarnię na rogu. Idę dalej. W Muzeum Narodowym oglądam odrestaurowaną figurę Lwa Palmyreńskiego wbudowaną we frontową ścianę muzeum. Lew dostał tu schronienie 9 lat temu, po tym jak Państwo Islamskie usiłowało zniszczyć ruiny średniowiecznego miasta Palmyra. Dla Polaków spotkanie z Lwem ma dodatkowy smaczek – został on odkryty pod koniec lat 70. XX w. przez polską misję archeologiczną. W efekcie zdobi on dziś logo Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Stare przewodniki radzą, by po sąsiedzku koniecznie zajrzeć do sufickiej Takijji Al-Sulejmanija, czyli meczetu połączonego ze „strefą odpoczynku”, który dawał schronienie pielgrzymom podróżującym do Mekki. Ten XVI-wieczny budynek z białymi kopułkami – arcydzieło architektury osmańskiej – wciąż jednak czeka na powojenne otwarcie. Pałac, meczet i bazary Z damasceńskich zabytków wciąż świetnie mają się za to te flagowe, na czele z XVIII-wiecznym pałacem paszy Azema. Można tu zobaczyć, jak jeszcze sto lat temu wyglądało życie w zamożnym syryjskim domu. Tu znajdziemy chyba najbardziej okazały przykład techniki zwanej ablaq, czyli układania ścian w wielobarwne, przypominające czasem mozaiki pasy z różnego rodzaju kamienia – w tym wypadku piaskowca, wapienia, bazaltu i marmuru. Moje ulubione tutejsze atrakcje to skrzydło przeznaczone tylko dla teściowej oraz ekspozycja poświęcona pielgrzymowaniu. Ujrzymy tu np. lekko surrealistycznego manekina wielbłąda objuczonego mahmalem, czyli bogato zdobioną lektyką. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-125854-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--87f4988.png" width="1207" height="806" alt="Wielki Meczet wzniesiony w latach 709–715 n.e. Damaszek, Syria, 2007 r. / fot. Martin Gray, Nat Geo Image Collection" title="Wielki Meczet wzniesiony w latach 709–715 n.e. Damaszek, Syria, 2007 r. / fot. Martin Gray, Nat Geo Image Collection" /> Do kompletu obowiązkowych atrakcji Damaszku trzeba dorzucić wielki meczet Umajjadów z VIII w., jedno z najważniejszych miejsc dla wyznawców islamu. Ale też dla chrześcijan – tu przechowywane są relikwie Jana Chrzciciela. Potem można już oddać się temu, co w starym Damaszku najlepsze, czyli spacerom po plątaninie pachnących przyprawami bazarów i uliczek. Zobaczymy tu grupki starszych panów popijających herbatę nalewaną z metalowych czajników. A często również grających w tawli (gra planszowa znana też jako tryktrak) otoczonych wianuszkiem żywiołowych kibiców. Warto też sobie zrobić przerwę i usiąść na chwilę w jednej z klimatycznych kawiarni. Ja mam słabość do Al-Qishli, pewnie dlatego, że oprócz świetnej lemoniady miętowej ma ona też niezapomniany wystrój: jedną z toalet ozdabia przedpotopowy telewizor oraz… pamiątkowa metalowa taca z Zamkiem Królewskim w Warszawie. Aleppo Wsiadam w nocny autobus do Aleppo (ok. 360 km na północ od Damaszku), które uważane jest za jedno z najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych miast na świecie. Podobno na pobliskim wzgórzu swego czasu zatrzymał się biblijny Abraham. Na pewno wiadomo natomiast, że pierwsze zapiski o tym miejscu pochodzą sprzed 4 tys. lat. Kiedyś był to jeden z najważniejszych punktów na Jedwabnym Szlaku, dzięki czemu Aleppo miało szansę na szybki rozwój. Ostatnie lata jednak ciężko je doświadczyły. Wojna, czteroletnie oblężenie, a potem jeszcze trzęsienie ziemi, które zamieniły dużą część miasta w kupę gruzu. Spacerując po tym, co zostało z urokliwej niegdyś starówki, mam sporo wątpliwości, czy nie uprawiam tu wątpliwej moralnie „turystyki wojennej”? Antoine, mój przyjaciel z Aleppo, któremu zadaję to pytanie, uspokaja: – Jeśli w kontakcie z mieszkańcami wykażesz się delikatnością i empatią, to nie. My, Syryjczycy, naprawdę potrzebujemy dziś turystów – nie tylko ze względów finansowych. Po latach izolacji jesteśmy spragnieni kontaktów ze światem, zwłaszcza że dla większości z nas wyjazd za granicę jest wciąż nieosiągalny. Rozmowy z obcokrajowcami to dla nas szansa na opowiedzenie swojej historii, bez cenzury czy propagandy. Antoine z przyjaciółmi założył inicjatywę NoWhere Cultural Club, w ramach której działa m.in. dyskusyjny klub filmowy, który jest okazją do dzielenia się przemyśleniami i doświadczeniami. Organizowane są też regularne spacery po mieście. Uczestniczę w jednym z nich. W Wielki Piątek idziemy razem – muzułmanie i chrześcijanie kilku obrządków – na tradycyjną procesję, z której Aleppo znane jest od pokoleń. Główna jej część dzieje się na placu Farhad, przy którym mieszczą się trzy kościoły: maronicki, greckokatolicki i ormiańskoprawosławny. Pomiędzy nimi przy dźwiękach bębnów wędrują procesje z otwartymi trumnami, w których znajduje się figura Chrystusa. Po wszystkim następuje część bardziej towarzyska, czyli nawiedzanie w gronie rodziny przynajmniej siedmiu kościołów dowolnego obrządku. Innym razem zwiedzamy miasto śladami tego, z czego na świecie jest najbardziej znane, czyli mydła. Niektóre manufaktury wytwarzają je w tradycyjny sposób od setek lat. Charakterystyczny zapach oraz niezwykłe właściwości pielęgnacyjne mydło zawdzięcza połączeniu oliwy z olejem laurowym. Ale i tak Aleppo to dla mnie przede wszystkim niezapomniana kuchnia. Na początek zalaybiyeh – delikatne naleśniki wypełnione asztą, czyli kremem przypominającym mascarpone, obficie posypane pistacjami i polane syropem z kwiatów pomarańczy. Kybby bi karaz to z kolei typowy lokalny przysmak o lekko migdałowym posmaku, w którym mielone kotleciki z baraniny pływają w sosie z wiśni wonnych (mahlab). Zapach tych wiśni, a dokładnie mahlabu produkowanego ze sproszkowanych pestek, będzie mi towarzyszył jeszcze długo po wyjeździe z Syrii. Autorka dziękuje za pomoc Alexowi Orlińskiemu. Syria – informacje praktyczne Dojazd Lotnisko w Damaszku działa i donosi o przywracaniu kolejnych połączeń ze światem – ostatnio zaczęła tu latać m.in. Air Arabia. Ale najwygodniej dostać się tu taksówką – ze stolicy Libanu, Bejrutu. To 110 km. Miejsce w taksówce dzielonej można wynegocjować z już za 35–50 dol., w obu miastach istnieje sieć takich przewozów. Najlepiej pytać taksówkarzy na miejscu, ale można też umówić się wcześniej. Całodobowa firma Lebanon Taxi Official: +961 320 72 83. Z Warszawy do Bejrutu można się dostać np. liniami Lufthansa; od 1250 zł. Wiza i waluta Wniosek o wizę: evisa.sy. Można ją też otrzymać na przejściu granicznym. Walutą jest funt syryjski; 3573 SYP = 1 PLN. Nocleg Ceny w hotelach są inne dla Syryjczyków i dla obcokrajowców, ale nawet te drugie są wciąż dość atrakcyjne: pokój w słynnym 5-gwiazdkowym Talismanie kosztuje ok. 100 dol.; +963 988 900 900. Zwykle nocuję w Al Sultan, gdzie czysty pokój z łazienką, klimatyzacją i śniadaniem to koszt 37 dol.; +963 11 222 5768. W Aleppo polecam tani i czysty Qasr Al-Andalus, 25 dol.; +963 21 212 5156. Syryjskiego hotelu nie zarezerwujemy przez internet, najlepiej zrobić to przez telefon. Jedzenie Restauracja Dar Misk w Damaszku. Warto tu wpaść na popisowe bliskowschodnie śniadanie – z humusem, omletem, serem labneh, oliwkami, kiszonkami i świeżo pieczonym chlebkiem. Restauracja Al Kommeh w Aleppo. Warto tu wpaść na Kybby bi karaz, czyli kotleciki z baraniny w sosie wiśniowym. Warto wiedzieć Uber jest zakazany. Jego miejscowy odpowiednik to YallaGo! Nigdzie nie zapłaci się też kartą, a z bankomatów korzystają tylko Syryjczycy. Trzeba więc mieć ze sobą zapas gotówki. Źródło: National Geographic Traveler
Obcy mile widziany. Zaskakujące informacje z pierwszych ludzkich osad
W osadach zamieszkanych przez pierwszych rolników na Bliskim Wschodzie 10 tys. lat temu było sporo „przyjezdnych” . Podobnie jak w dzisiejszych metropoliach bezpieczną przystań znajdowały tam obce osoby. A o tym, że dobrze się integrowano świadczą... groby.
Koniec epoki lodowcowej przyniósł w życiu ludzi kardynalną zmianę. Zaczęto uprawiać rolę i hodować zwierzęta. Aby było to możliwe, koniecznie było mieszkanie w jednym miejscu. W ten sposób powstały pierwsze wsie pełne domostw w miejscu obozowisk. Jak wyglądało życie w takich osadach w czasach neolitu? Czy ludzie umierali z nudów w swoim własnym gronie, w jednej ciasnej przestrzeni? Badania międzynarodowego zespołu badaczy rzuciły na to zagadnienie nowe światło. Opublikowano je na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Mobilność pierwszych rolników Naukowcy w bardzo ciekawy sposób sprawdzili, skąd pochodzili mieszkańcy pierwszych osad na Bliskim Wschodzie. Otóż przeanalizowali sygnatury chemiczne zębów 71 osób znalezionych na pięciu stanowiskach archeologicznych w dolinie Eufratu, na terenie dzisiejszej Syrii. Ludzie ci żyli w całym okresie neolitu – od 11 600 do 7500 lat temu. Okazało się, że w wielu osadach mieszkali ludzie, którzy się w nich nie urodzili. A mimo to byli oni w pełni zintegrowani z pozostałymi mieszkańcami. A to oznacza, że wczesne społeczności rolnicze były inkluzywne i otwarte na przybyszów podobnie jak dzisiejsze słynne metropolie, tak jak Nowy Jork czy Berlin. Zdaniem naukowców ich ustalenia potwierdzają, że mobilność nie wykluczała integracji społecznej, a mieszkańcy wsi w okresie neolitu byli otwarci na pełną asymilację przybyszów we wspólnym życiu. – Badanie jest ważne ze względu na zastosowaną interdyscyplinarną metodologię, z jednej strony szeroko zakrojoną analizę izotopową (strontu i tlenu), a z drugiej strony badanie archeologicznego i historycznego kontekstu tego obszaru – wyjaśnia współautorka artykułu, dr Anna Bach z Katedry Prehistorii Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Dowody na wspólne życie Ale skąd archeolodzy wiedzą, że przybysze byli traktowani tak samo? W ich ocenie dobrym wyznacznikiem są… groby. Przybyszów i lokalnych mieszkańców chowano w taki sam sposób, często pod posadzką domów. Ten zwyczaj jest tłumaczony przez archeologów na kilka sposobów. Pochówek pod podłogą miał „wzmacniać” znaczenie miejsca. W ten sposób identyfikacja rodziny z tym miejscem była silniejsza. Jednocześnie takie pochówki miały wzmacniać koncepcję rodowodu i przynależności do konkretnego gospodarstwa domowego. Mobilność kobiet Z badań wynika, że pod koniec epoki neolitu kobiety częściej niż mężczyźni przemieszczały się między społecznościami. Oznaczać to może tradycje patrylokalne. Zgodnie z nimi kobiety przenosiły się, aby zawierać związki małżeńskie w nowych społecznościach, podczas gdy mężczyźni pozostawali w swoich rodzinnych wioskach. Archeolodzy zawiesili badania wykopaliskowe w Syrii w 2011 roku w związku z wojną. Ale jak widać, analizy pobranych próbek są ciągle możliwe i przynoszą intrygujące rezultaty. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tym bawiły się dzieci ponad 2000 lat temu. W Syrii odkryto starożytne zabawki
Nowa analiza 19 artefaktów znalezionych w Syrii w latach 30. ubiegłego wieku wykazała, że były to starożytne grzechotki. Zabawki pochodzą z syryjskiego miasta Hama.
Spis treści: Niezwykłe odkrycie w syryjskim mieście Starożytne grzechotki dla najmłodszych Problemy rodziców w starożytności Gry i zabawy towarzyszą dzieciom od tysięcy, jeśli nie dziesiątek tysięcy lat. Najstarsze znane zabawki, takie jak gliniane figurki czy proste lalki i kukiełki, pochodzą m.in. z Mezopotamii czy starożytnego Egiptu sprzed nawet 4–5 tysięcy lat. Z kolei w Europie archeolodzy odkryli m.in. drewniane konie na kółkach czy grzechotki, które powstały w starożytnej Grecji i Cesarstwie Rzymskim. Niezwykłe odkrycie w syryjskim mieście Na łamach czasopisma „Childhood in the Past” ukazał się właśnie artykuł. Jego autorami są duńscy badacze pracujący pod kierunkiem dr Mette Hald. Naukowcy postanowili ponownie przeanalizować 19 artefaktów, które w latach 30. XX wieku zostały odnalezione przez archeologów w Hamie w zachodniej Syrii. Przedmioty te pochodziły z okresu 2500–2000 lat p.n.e. Były wykonane z ceramiki i od czasu znalezienia przez ponad 90 lat znajdowały się w mgazynach muzeum w Kopenhadze. – Badanie jest częścią większego projektu prowadzonego przeze mnie, w ramach którego badamy różnorodność codziennego, zwyczajnego życia w starożytnym syryjskim mieście Hama. Przyglądamy się między innymi praktykom żywieniowym i handlowi, ale skupiamy się również na życiu dzieci – powiedział mówi dr Mette Hald z Muzeum Narodowego w Kopenhadze. – Znalezienie tych przedmiotów było szczęśliwym zbiegiem okoliczności. Gdy Georges Mouamar zobaczył je w muzeum, natychmiast rozpoznał je jako fragmenty tego samego typu grzechotek, które wcześniej widział w Muzeum Narodowym w Damaszku. Można więc powiedzieć, że był to zarówno szczęśliwy zbieg okoliczności, jak i przypadek w ramach badań nad dziećmi, na których już się skupialiśmy – dodaje dr Hald. Starożytne grzechotki dla najmłodszych W artykule jego autorzy przedstawili nowe dowody poparte analizami, że artefakty z Hamy w rzeczywistości były właśnie dziecięcymi grzechotkami z wczesnej epoki brązu. To oznacza, że zabawki te są najwcześniejszym przykładem tego typu artefaktów zidentyfikowanym na Bliskim Wschodzie. – Tymi grzechotkami bawiły się dzieci, ale także używali ich rodzice do uspokajania niemowląt – napisali w pracy duńscy naukowcy. Według badaczy nie mogły to być zwykłe instrumenty muzyczne, ponieważ wytwarzane przez nie dźwięki były zbyt ciche, aby dało się je wykorzystywać do tworzenia muzyki. Ponadto uchwyty miały bardzo niewielkie rozmiary, co sugeruje, że grzechotki były skonstruowane tak, aby swobodnie używały ich dzieci. Problemy rodziców w starożytności Naukowcy podkreślają, że uchwyty te miały walcowate kształty. Miały ok. 4,5–6 cm długości i średnicę zaledwie 2 cm. – To rozmiar idealny dla niemowlęcia lub starszego rodzeństwa, którego zadaniem jest zabawianie młodszego brata lub siostry – podkreślają badacze. – We wnętrzu grzechotki znajdowały się kamienie lub wypalona glina, które obijając się o ścianki, wydawały charakterystyczne dźwięki – tłumaczy dr Hald. – Tak jak i współcześnie, w starożytności rodzice byli najczęściej zajęci pracą poza domem, dlatego musieli szukać sposobów na to, aby jakoś zająć swoje pociechy. Biorąc pod uwagę kunszt wykonania i wzory na tych grzechotkach, prawdopodobnie należały one do standardowego produktu wytwarzanego przez garncarzy. Grzechotki te można było zostawić w domu z niemowlętami i młodszym rodzeństwem, aby zapewnić im radość i spokój, podczas gdy dorośli pracowali – mówi dr Hald. Uczona dodaje, że w przyszłości badacze mają nadzieję zidentyfikować kolejne przedmioty związane z dziećmi i ich życiem w starożytności, ponieważ historia najmłodszych była przez dziesiątki lat pomijana. Teraz naukowcy chcą dać należny im głos. Źródło: Phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Ile lat ma najstarszy alfabet? Może być o 500 lat starszy, niż dotychczas sądzono
Naukowcy odnaleźli najstarszy alfabet w historii. Okazuje się, że najdawniejsze pismo powstało w Syrii.
Spis treści: Kiedy powstał alfabet? Najstarszy alfabet mógł powstać 500 lat wcześniej, niż sądzono Napisanie historii od nowa Powszechnie uważa się, że najpopularniejszym systemem zapisywania mowy jest alfabet. Termin ten jednak wielokrotnie bywa używany w kontekście różnych pojęć dotyczących historii i teorii pisma. Jest to przyczyną wielu nieporozumień, gdy chcemy dotrzeć do momentu jego powstania. Wiemy na pewno, że jest to zestaw znaków, które są używane do zapisu języka. Kiedy powstał alfabet? Każdy znak lub litera reprezentuje określoną głoskę lub grupę głosek w danym języku. Powstanie alfabetu miało olbrzymi wpływ na komunikację, zachowywanie informacji i archiwizację naszych dziejów. Właśnie dlatego jego wynalezienie było kluczowe dla rozwoju cywilizacji. Dotychczas uważano, że najstarszy znany alfabet to alfabet protosynajski, który powstał ok. 1900 r. p.n.e. na terenie półwyspu Synaj w starożytnym Egipcie. To wczesna forma pisma fonetycznego, która stanowiła podstawę dla późniejszych alfabetów, w tym przede wszystkim fenickiego, greckiego i łacińskiego. Alfabet protosynajski składał się z około 30 znaków, z których każdy reprezentował spółgłoski. W przeciwieństwie do pisma klinowego czy hieroglifów, był dużo prostszy w użyciu. Najstarszy alfabet mógł powstać 500 lat wcześniej, niż sądzono Jednak najnowsze odkrycie sugeruje, że najstarszy alfabet może być jeszcze starszy, i to nawet o 500 lat. Naukowcy z Johns Hopkins University prowadzili wykopaliska starożytnym syryjskim mieście Umm-al Mara. Badacze odnaleźli tam małe fragmenty gliny, na których zostało wyryte pismo. Datowanie wykazało, że słowa te zostały napisane ok. 2400 r. p.n.e. Tajemnicze artefakty, na których widniał alfabet, znajdowały się w jednym z grobowców z epoki brązu, które odnaleziono podczas wykopalisk. W środku znajdowało się sześć szkieletów, złota i srebrna biżuteria, grot włóczni, a także kilka glinianych naczyń. W sumie odkryto cztery gliniane pieczęcie. Na razie nie wiadomo, jakim alfabetem zostały zapisane znaki, ale naukowcy uważają, że przedmioty te mogły być swego rodzaju „etykietami”. – Przedmioty te były perforowane, a więc wyobrażam sobie, że w przeszłości dołączony do nich był także sznurek, którym przywiązywano je do innych przedmiotów. Być może szczegółowo opisywały zawartość naczynia, a może skąd pochodzi naczynie lub do kogo należało — powiedział Glenn Schwartz, archeolog z Johns Hopkins University. – Bez możliwości przetłumaczenia pisma możemy jedynie spekulować. Napisanie historii od nowa – Wcześniej naukowcy uważali, że alfabet został wynaleziony w Egipcie lub w jego okolicach po 1900 r. p.n.e. — wyjaśnia Schwartz. – Jednak nasze artefakty są starsze i pochodzą z innego obszaru na mapie świata. To sugeruje, że alfabet może mieć zupełnie inną historię pochodzenia, niż myśleliśmy – dodał uczony. Starożytne miasto Umm-al Mara w zachodniej Syrii znane było z tego, że był to jeden z pierwszych ośrodków miejskich w regionie. Naukowcy z Johns Hopkins University, a także badacze z Uniwersytetu w Amsterdamie pod kierunkiem prof. Schwartza prowadzą tam badania od 16 lat. Amerykański uczony podkreśla, że ich odkrycie alfabetu może sprawić, iż historię powstania alfabetu trzeba będzie napisać raz jeszcze. Starożytne miasto Umm-al Mara zajmowało powierzchnię około 25 hektarów. Było otoczone murem miejskim z 3 bramami i fosą obronną. Dużo wskazuje na to, że grobowiec, w którym znajdowały się dowody na najstarszy alfabet w historii, należał do rodziny królewskiej. Świadczą o tym bogactwa, jakie znajdowały się w środku. – Świadczyły o tym osobliwe aspekty pochówku, które mogą sugerować wyjątkowo rzadkie cechy rytualne – mówił Schwarz. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Znaleziono dowody, że w tym starożytnym kraju zmuszano dzieci do pracy. Najmłodsze miały 7 lat
Na ceramicznych naczyniach sprzed 4500 lat odkryto odciski palców. Badania wykazały, że należały do kilkuletnich dzieci, które pracowały jako garncarze.
Spis treści: Badania w starożytnej Syrii Dzieci w pracy Garncarze w wieku 7 lat Od czasów starożytnych dzieci brały aktywnie udział we wszelkich pracach nie tylko rolnych, ale i rzemieślniczych. To, co dziś może zatrważać, dawniej było normą, a najmłodsi nie byli traktowani jako dzieci, lecz mali dorośli. Tak zresztą było aż do czasów nowożytnych. Dziecko, tak samo zresztą, jak macierzyństwo jest w pewnym sensie konstruktem społecznym, który utworzył się w wyniku zmiany w myśleniu m.in. o okresie dzieciństwa. W XVII i XVIII wieku coraz częściej podkreślano wagę tego etapu w życiu człowieka. Koncepcja dzieciństwa stała się bardziej rozpowszechniona w XIX wieku, wraz z wprowadzeniem praw dzieci, takich jak zakaz pracy w fabrykach i wprowadzenie obowiązkowej edukacji. Badania w starożytnej Syrii Archeolodzy z Uniwersytetu w Tel Awiwie i naukowcy z Muzeum Narodowego w Kopenhadze odkryli ostatnio dowody, które pokazują, jak dzieci były wykorzystywane do pracy w starożytnej Syrii. Badacze przeanalizowali 450 naczyń ceramicznych, które wykonane zostały w wiosce Hama, znajdującej się nieopodal miasta Ebla, najważniejszego ośrodka północnej Syrii. W III tysiącleciu p.n.e., było to silne państwo semickie i ważne centrum handlowe. Wyniki tych badań opublikowano w czasopiśmie naukowym „Childhood in the Past”. Dzieci w pracy W wyniku badań naukowcy wykazały, że na ponad dwóch trzecich naczyń znajdowały się odciski palców należących do dzieci. Wiele z nich mogło mieć zaledwie 7 lub 8 lat. Autorzy sugerują, że kilkulatkowie byli najprawdopodobniej autorami tych wyrobów, którzy pracowali w lokalnym zakładzie garncarskim. – O dzieciństwie myślimy z poczuciem nostalgii. Tęsknimy za jego prostotą i beztroską. Jednak ta nostalgia przesłania nasze postrzeganie tego, co oznacza życie jako dziecko w szerszym ujęciu – mówi Akiva Sanders, autor badania z Uniwersytetu w Tel Awiwie. – Ostatnie archeologiczne badania etnograficzne dotyczące dzieci zaczęły opowiadać historię dzieciństwa z jego złożonościami. Podkreślały one sprawczość dzieci w przeszłości oraz różnorodność tego, co oznaczało bycie dzieckiem w czasie, przestrzeni i kategoriach społecznych. A także to, jak bycie dzieckiem różni się od bycia dorosłym – dodaje badacz. Garncarze w wieku 7 lat Sanders uważa, że w szczytowym okresie, mniej więcej od 2400 do 2000 r. p.n.e., miasta związane z królestwem Ebla zaczęły stawiać na pracę dzieci w celu przemysłowej produkcji ceramiki. Młodzi pracowali w warsztatach od siódmego roku życia. Byli specjalnie szkoleni, aby tworzyć kubki, które miały jednolitą formę i były używane nie tylko w życiu codziennym, a także na królewskich bankietach. – Na początku wczesnej epoki brązu w Lewancie i Mezopotamii powstały jedne z pierwszych miast-królestw na świecie – mówi Sanders. – Chcieliśmy wykorzystać odciski palców na ceramice, aby zrozumieć, w jaki sposób procesy takie jak urbanizacja i centralizacja funkcji rządowych wpłynęły na demografię przemysłu ceramicznego – tłumaczy naukowiec. Interesującym wnioskiem, który płynie z badań, jest to, jak zmieniał się wiek dzieci, wraz ze zmianami politycznymi w regionie. W Hama początkowo garncarze mieli około 12 i 13 lat, przy czym połowa z nich jest poniżej 18. roku życia. Pracują niemal po równo chłopcy i dziewczęta. – Ta statystyka zmienia się wraz z powstaniem Królestwa Ebla. Wtedy widzimy, że garncarze zaczynają produkować coraz więcej naczyń przeznaczonych na wytworne bankiety – mówi Sanders. Zapotrzebowanie na te produkty cały czas rosło, a więc potrzebni byli dodatkowi pracownicy. Właśnie dlatego najprawdopodobniej zatrudniano coraz młodsze dzieci. – Królestwo zaczęło nie tylko coraz bardziej polegać na pracy dzieci, ale dzieci były również szkolone, aby wytwarzać kubki jak najbardziej do siebie podobne. To zjawisko obserwujemy również w trakcie rewolucji przemysłowej w Europie i Ameryce. Bardzo łatwo jest kontrolować dzieci i uczyć je określonych ruchów, aby stworzyć standaryzację w rękodziele – wyjaśnia Sanders. Źródło: Arkeonews. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dieta śródziemnomorska – jej korzenie sięgają 4 tysięcy lat. Archeolodzy mają dowody
Dieta śródziemnomorska bywa określana jako jeden z najbardziej korzystnych dla zdrowia sposobów odżywiania. Teraz naukowcy mają dowody na to, że stosowano ją już 4 tysiące lat temu w dzisiejszej Syrii.
W tym artykule: Badania izotopowe dla archeologii Bardzo stara metryka diety śródziemnomorskiej Czym jest dieta śródziemnomorska? W mediach co jakiś czas pojawiają się informacje o kolejnych „dietach cud”, które mają zrewolucjonizować nasze życie. Tymczasem wśród zdrowych sposobów odżywiania na podium od lat znajduje się dieta śródziemnomorska. W corocznym rankingu U.S. News & World Report w 2024 roku po raz siódmy z rzędu uznano tę dietę za najlepszą. Aż trudno uwierzyć, że „wynaleziono” ją kilka tysięcy lat temu. Badania izotopowe dla archeologii Zespół badaczy z Niemiec, Belgii i Kanady opublikował na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „PLOS One” wyniki analiz izotopowych szczątków roślin, zwierząt i ludzi ze stanowiska archeologicznego Tell Tweini w Syrii. Znajduje się ono w pobliżu nadmorskiego miasta Jableh. W ostatnim czasie wśród archeologów coraz bardziej popularne jest wykonywanie badań izotopowych. Proszą oni o pomoc geochemików. Mechanizm jest dość prosty. W skrócie: jesteśmy tym, co jemy. Ilościowy stosunek izotopów określonych pierwiastków w kolagenie zawartym w kościach ujawnia nie tylko pochodzenie danego człowieka (skąd była żywność, którą spożywał), ale właśnie jego dietę. Naukowcy wykorzystują różne izotopy, w zależności od tego, jakie informacje chcą uzyskać – na przykład strontu lub tlenu. W przypadku szczątków ludzkich i zwierzęcych próbki do badań izotopów strontu geochemicy pobierają z reguły ze szkliwa zębów. Bardzo stara metryka diety śródziemnomorskiej Naukowcy zbadali próbki z Tell Tweini, które można datować od wczesnej epoki brązu (około 2600 lat p.n.e.) aż do epoki żelaza, czyli mniej więcej 300 roku p.n.e. Celem było poznanie ówczesnej diety i praktyk rolniczych. Analizy były bezprecedensowe, jeśli chodzi o skalę we wschodniej części Śródziemnomorza. W sumie pobrano ponad 600 próbek, głównie z roślin. Okazało się, że w środkowej epoce brązu (między 2000 a 1600 r. p.n.e.) w szczątkach ludzkich wykryto dość niski poziom izotopu azotu. Wskazuje to na dietę opartą głównie na roślinach, takich jak zboża i oliwki. Jednak na stanowisku archeologicznym odkryto też szczątki owiec, kóz i bydła. To pozwala podejrzewać, że zwierzęta te były czasami spożywane. Inną możliwością było ich dojenie i korzystanie z mleka oraz różnych typów nabiału. „Co ciekawe, ludzka dieta była stosunkowo uboga w białko zwierzęce. Wydaje się porównywalna do tego, co dziś uważa się za typową dietę śródziemnomorską, składającą się z chleba (pszenicy lub jęczmienia), oliwek, winogron, roślin strączkowych, produktów mlecznych i niewielkich ilości mięsa” – zauważają naukowcy w artykule. Co jedli nastolatkowie 10 tys. lat temu? Prehistoryczna „guma do żucia” daje wyobrażenie o diecie paleo Ślady DNA znalezione na żywicy pozwoliły odkryć, czym żywili się młodzi ludzie w epoce kamiennej. W ich diecie ważną rolę odgrywały pstrągi i orzechy laskowe. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-jedli-nastolatkowie-10-tys-lat-temu-prehistoryczna-guma-do-zucia-daje-wyobrazenie-o-diecie-paleo-fot-verner-alexandersen-15d2a94.jpg" width="938" height="380" alt="Co jedli nastolatkowie 10 tys. lat temu? Prehistoryczna „guma do żucia” daje wyobrażenie o diecie paleo (fot. Verner Alexandersen)" title="Co jedli nastolatkowie 10 tys. lat temu? Prehistoryczna „guma do żucia” daje wyobrażenie o diecie paleo (fot. Verner Alexandersen)" /> Inne analizy izotopowe z Tell Tweini rzucają światło na klimat i praktyki rolnicze sprzed tysiącleci. Na przykład wszystkie pozostałości po winogronach mają stosunkowo wysoki poziom izotopu węgla. To sugeruje, że owoce otrzymywały wystarczającą ilość wody i były dobrze pielęgnowane. Naukowcy dowiedzieli się też, że zwłaszcza pszenicę płaskurkę i pszenicę samopszę nawożono obornikiem od epoki brązu po epokę żelaza. W późniejszych czasach nawożenie uległo intensyfikacji. Obornik trafiał też do gajów oliwnych i upraw winogron. Czym jest dieta śródziemnomorska? Współczesna dieta śródziemnomorska zapewne nieco różni się od tej sprzed tysiącleci. Jak podaje Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, jest ona dobra dla wszystkich: dorosłych, dzieci, osób zdrowych i chorujących na większość chorób. Co się składa na dietę śródziemnomorską: świeże owoce i warzywa; produkty zbożowe pełnoziarniste; ryby i nasiona roślin strączkowych; oliwa z oliwek zamiast tłuszczy zwierzęcych; orzechy bez dodatku soli i cukru; W diecie śródziemnomorskiej unika się: czerwonego mięsa; produktów przetworzonych; słodyczy i wyrobów cukierniczych; napojów słodzonych i gazowanych. Źródła: PLOS One, NCEZ Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Który okres w dziejach Bliskiego Wschodu był najbardziej brutalny? Naukowcy mają odpowiedź
Najbardziej brutalny okres w dziejach starożytnego Bliskiego Wschodu miał miejsce około 4500–3300 lat p.n.e. w okresie chalkolitu. Takie ustalenie naukowców możliwe było po przeanalizowaniu kilku tysięcy szkieletów z urazami.
W tym artykule: Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Jakie były przyczyny konfliktów? Epoka brązu i później Obszar Bliskiego Wschodu był w miejscem, w którym powstały pierwsze znane cywilizacje. To tam doszło do udomowienia zwierząt i niektórych roślin, na przykład zbóż. Znajomość rolnictwa rozprzestrzeniła się stamtąd do Europy. Na Bliskim Wschodzie istniały też wielkie cywilizacje – sumeryjska, asyryjska czy hetycka. Jest to zatem obszar bardzo interesujący dla badaczy przeszłości człowieka. Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Naukowcy byli świadomi, że na terenie Bliskiego Wschodu od tysiącleci dochodziło do różnego rodzaju konfliktów zbrojnych i agresji. Jednak nikt do tej pory nie zajął się tym zagadnieniu bliżej. Nie było jasne, kiedy dochodziło najczęściej do przemocy. Zespół naukowców z Niemiec, Hiszpanii i Polski postanowił przyjrzeć się kościom ludzkim z Bliskiego Wschodu. Pochodziły z Turcji, Iraku, Iranu, Syrii, Libanu, Izraela i Jordanii i były datowane na lata 12 000–400 p.n.e. Dzięki takiemu szerokiemu zakresowi chronologicznemu udało się dokonać ciekawych obserwacji. W sumie przeanalizowano ponad 3500 szkieletów pod kątem urazów czaszek lub ran zadanych bronią. Wyniki opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Nature Human Behavior”. Jakie były przyczyny konfliktów? Okazało się, że najwięcej urazów miało miejsce około 4500–3300 lat p.n.e., czyli w okresie chalkolitu. Autorzy publikacją sugerują, że przemoc w tym czasie zbiegła się z powstaniem pierwszych scentralizowanych protopaństw. Wówczas sporadyczne utarczki i waśnie poszły w zapomnienie. Nastała epoka konfliktów zbrojnych na dużą skalę. Chalkolit to epoka, która nastąpiła po neolicie. Jeszcze w neolicie gęstość zaludnienia była niska, mimo że rolnictwo rozprzestrzeniało się na coraz większe tereny. Od około 4400 lat p.n.e. zmieniły się warunki klimatyczne i było bardziej sucho. Być może była to jedna z przyczyn rozwoju pierwszych miast. Wtedy tworzące się elity zaczęły konkurować o kontrolę nad zasobami. Z kolei miejska ciasnota i rosnące nierówności mogły wywoływać konflikty międzyludzkie – sugerują autorzy artykułu. Krzyżowcy w Jordanii. Polscy archeolodzy na tropie rezydencji wojowniczych rycerzy Wśród średniowiecznych ruin na przedmieściach stolicy Jordanii polscy archeolodzy odkryli blok ze znakiem krzyża. Czy krzyżowcy wznieśli tam w XII wieku nieznaną do tej pory historykom rezy... Epoka brązu i później Naukowcy stwierdzili, że przemoc była mniej obecna w życiu ludzi na Bliskim Wschodzie we wczesnej i środkowej epoce brązu (3300-1500 lat p.n.e.). To wówczas powstały pierwsze spisane kodeksy prawne i powstała instytucja sądu. Te elementy cywilizacji najbardziej rozwinęły się w latach 2400–1700 p.n.e. W tym okresie cały Bliski Wschód połączył też dalekosiężny handel. Doszło również do profesjonalizacji armii. Wzrost przemocy nastąpił ponownie w późnej epoce brązu i epoce żelaza, czyli w latach 1500-400 p.n.e. Wówczas nastąpiła trwająca 300 lat susza, która mogła przyczynić się do niepokojów. Miały miejsce masowe ruchy ludnościowe. Do władzy doszło imperium asyryjskie, które prowadziło kampanie wojskowe, przeprowadzało masowe deportacje i przymusowe opodatkowanie. Zdaniem naukowców nowe badania rzucają nowe światło na historię konfliktów we wczesnych społecznościach. – Zrozumienie różnic w poziomie przemocy w przeszłości jest nie tylko głównym problemem nauk społecznych, ale także w antropologii, archeologii i historii – zaznaczają naukowcy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Naukowiec odkrył zaginiony fragment Biblii. To jeden z najstarszych przekładów w historii
Austriacki historyk dokonał sensacyjnego odkrycia. Przeglądając watykańskie księgi, natrafił na zaginiony fragment Nowego Testamentu. Spisano go 1750 lat temu, a następnie usunięto. To prawdopodobnie jedno z najstarszych tłumaczeń Ewangelii.
W tym artykule: To jeden z najstarszych przekładów Nowego Testamentu Rękopis znajdował się pod trzema warstwami tekstu w Ewangelii św. Mateusza Syria odegrała ważną rolę w początkach chrześcijaństwa Grigory Kessel to historyk z Austriackiej Akademii Nauk, który zajmuje się głównie okresem średniowiecza. Naukowiec prowadził ostatnio badania nad manuskryptami z tłumaczeniami Ewangelii. Rękopisy znajdowały się w archiwach Watykanu. W pewnym momencie natrafił na stronę, która przykuła jego uwagę. Postanowił prześwietlić ją ultrafioletem. Okazało się, że znajdowały się tam „zaginione” syryjskie tłumaczenia. To jeden z najstarszych przekładów Nowego Testamentu Słowa zostały zapisane na palimpseście. To specyficzny rodzaj rękopisu, który spisywany był na użytym wcześniej materiale piśmiennym, z którego wcześniej usuwano tekst. Metoda ta pozwalała zmniejszyć koszty nowych materiałów, tym bardziej że pergamin nie był tak powszechny, tak jak dzisiaj papier. Promieniowanie ultrafioletowe wykazało, że syryjski tekst znajdował się pod rozdziałami 11. i 12. Ewangelii św. Mateusza. Prof. Kessel twierdzi, że syryjskie tłumaczenie zostało usunięte przez palestyńskiego skrybę, który ok. 1300 lat temu spisywał na palimpseście nowe tłumaczenie tekstu Biblii. Naukowiec uważa, że tłumaczenie, które znajdowało się tam wcześniej, było jednym najwcześniejszych tłumaczeń Ewangelii w historii. Powstało w III wieku, ok. 1750 lat temu. Mediewista swoje odkrycie opublikował na łamach czasopisma „New Testament Studies”. Rękopis znajdował się pod trzema warstwami tekstu w Ewangelii św. Mateusza – Tradycja syryjskiego chrześcijaństwa zna kilka przekładów Starego i Nowego Testamentu. Dotychczas znane były tylko dwa manuskrypty, które zawierały starosyryjskie tłumaczenie Ewangelii. Podczas gdy jeden z nich znajduje się obecnie w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, drugi palimpsest odkryto w klasztorze św. Katarzyny, na górze Synaj. Co ciekawe, nie tak dawno zidentyfikowano trzeci manuskrypt – mówi prof. Kessel. Oznacza to, że usunięty rękopis znajdujący się w Ewangelii św. Mateusza, jest już czwartym odnalezionym starosyryjskim przekładem Biblii. Mediewista zwraca uwagę, że fragmenty znajdowały się pod trzecią warstwą tekstu. To znaczy, że treść manuskryptu usuwana była podwójnie. Historyk uważa, że ten niewielki fragment jest „wyjątkową bramą”, do najstarszych chrześcijańskich kronik. Austriacki historyk zwraca uwagę, że tłumaczenia różnią się od siebie drobnymi szczegółami. W artykule czytamy, że greckie tłumaczenie pierwszego wersu 12. rozdziału głosi: „W tym czasie Jezus przeszedł przez pola zbożowe w szabat, a jego uczniowie zgłodnieli, więc zaczęli zbierać ziarna i jeść”. Z kolei w tłumaczeniu syryjskim apostołowie „zaczęli zbierać ziarna, rozcierać je w dłoniach i jeść” Syria odegrała ważną rolę w początkach chrześcijaństwa Według ekspertów syryjskie przekłady Biblii zaczęły powstawać od ok. 170 roku n.e. Oznacza to, że powstały w praktycznie w tym samym okresie, gdy spisany został oryginał Nowego Testamentu. Właśnie dlatego tłumaczenia te są ważnymi świadkami biblijnych tekstów. Co więcej, Syria była bardzo ważnym miejscem dla początków chrześcijaństwa. To właśnie w tym kraju powstały Ewangelia Mateusza, Łukasza, Didache, Ignatiana oraz Ewangelia Tomasza. Sam syryjski jest bardzo podobny do aramejskiego, czyli języka, w którym miał mówić Jezus i jego apostołowie. Nie wiadomo dokładnie, jak dużo powstało starosyryjskich przekładów. Eksperci zakładają, że spisano ich pięć lub sześć. Część z dotychczas odnalezionych zawiera głównie opisy części Nowego Testamentu. Większość rękopisów przechowywana jest obecnie w bibliotekach w Europie (głównie we Francji i Wielkiej Brytanii). Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... – Grigory Kessel dokonał wielkiego odkrycia, które zawdzięcza swojej głębokiej wiedzy na temat starych tekstów syryjskich i cech tego pisma. – To tłumaczenie syryjskie powstało co najmniej 100 lat przed najstarszymi zachowanymi rękopisami greckimi, takimi jak Kodeks Synajski – mówi Claudia Rapp, dyrektorka Instytutu Badań Średniowiecznych z Austriackiej Akademii Nauk. – To odkrycie dowodzi, jak ważne jest współdziałanie nowoczesnych technologii cyfrowych z badaniami tradycyjnymi, gdy mamy do czynienia ze średniowiecznymi manuskryptami – dodaje Rapp. Źródło: New Testament Studies Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
16 najpiękniejszych tras kolejowych świata
Pociągiem przez świat Sri Lanka, jestem na peronie z plecakiem, mam bilet na słynny niebieski pociąg z Kandy do Badulli przez miasta Nuwara Eliya, Ella i Haputale. Zdaniem wielu to jedna z najbardziej malowniczych tras kolejowych na tej wyspie, a może i na świecie. Dystans ok. 184 km pociąg pokonuje co prawda w ciągu 7–8 godz., ale na tym polega jego największy walor. Wiem, że taka podróż to niepowtarzalna szansa poznania Sri Lanki z niecodziennej perspektywy zmieniających się za oknem niczym w kalejdoskopie krajobrazów. Mój zachwyt rośnie z każdą godziną, mijamy wioski, machające do nas i biegnące wzdłuż torów dzieci, wjeżdżamy w wilgotną tropikalną dżunglę. Zieloną i bujną, z potężnymi drzewami sięgającymi nieba, rododendronami i gigantycznymi paprociami. Wspinamy się coraz wyżej, do górskiego serca wyspy, pokonując malownicze mosty, tunele, rzeki, majaczące w oddali wodospady, aż wreszcie docieramy do spowitych mgłą pól herbacianych, z których słynie Sri Lanka. I które były moim celem. Już wiem, że to przygoda, której nigdy nie zapomnę. I właśnie o takich trasach kolejowych w Europie i poza nią piszemy w tym wydaniu Travelera. Podróże pociągami poza tym, że dają dużo frajdy, gwarantują niezapomniane widoki, których nie zapewni samolot. Są też okazją do poznania nowych ludzi, mnie ugościła pikantnymi przekąskami siedząca obok lankijska rodzina. A co ważniejsze, to najbardziej ekologiczny środek transportu. Więc pomyślcie o nim, planując podróże weekendowe lub wakacje. AGNIESZKA FRANUS redaktor naczelna
W pogrążonej wojną Syrii archeolodzy odnaleźli zadziwiającą mozaikę sprzed 1600 lat
Mozaika przedstawia wojnę trojańską, Herkulesa oraz Neptuna wraz z jego czterdziestoma kochankami. Powstała za czasów Cesarstwa Rzymskiego.
W tym artykule: Wojna w Syrii niszczy dziedzictwo narodowe kraju Mozaika jest częścią budynku starożytnego miasta Mozaika przedstawia sceny i postacie znane z kultury i mitologii Greków i Rzymian W Syrii od 2011 roku trwa wojna domowa. Codziennie giną tam ludzie, budynki są nieustannie bombardowane, a państwo pogrążone jest w największym kryzysie humanitarnym w historii. Konflikt rozpoczął się od antyrządowego powstania przeciwko prezydentowi Baszszarowi al-Asadowi. Wojna w Syrii niszczy dziedzictwo narodowe kraju Od tego czasu reżim we współpracy m.in. z Rosją, Iranem i Hezbollahem wyniszczają ten niezwykły kraj, w którym żyją niewinni i dobrzy ludzie. Cierpi na tym również zadziwiające dziedzictwo kulturowe Syrii, które w dużym stopniu zostało zniszczone. Ostatnie odkrycie archeologów potwierdza, jak niezwykle wyjątkowe zabytki mogą być potencjalnie zagrożone jeszcze przed ujrzeniem światła dziennego. W pobliżu miasta Hims, na południe od Hamy i północny-wschód od granicy z Libanem, archeolodzy odnaleźli niezwykle dobrze zachowaną i bardzo rzadką mozaikę z czasów imperium rzymskiego. Mozaika jest częścią budynku starożytnego miasta Mozaika o wymiarach 20 × 6 m znajdowała się pod budynkiem w mieście al-Rastan, który do 2018 roku był siedzibą rebeliantów. Przedstawia mityczne sceny, m.in. wojnę trojańską. Archeolodzy przyznają, że wykopaliska są dopiero na początkowym etapie, ale mają nadzieję, że wkrótce uda im się odkryć większą część ruin starożytnego miasta. – Na razie nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy mozaika była dawniej częścią łaźni, czy jakiegoś innego budynku – mówi w rozmowie z AP Humam Saad, jeden z autorów odkrycia. Mozaika została stworzona z bardzo drobnych i kolorowych kamieni o średnicy 1,2 × 1,2 cm. Eksperci zwracają uwagę na to, że przedstawione postacie i wydarzenia są niezwykle szczegółowe. Straciła nogę, gdy miała dwa lata. W Syrii nie ma szans na protezę Lana miała zaledwie dwa lata, gdy na jej rodzinny dom spadła bomba. Dziewczynkę udało się uratować spod gruzów, ale jej prawa noga została nieodwracalnie uszkodzona. Takich dzieci jak Lana,... – To prawdopodobnie najważniejsze odkrycie archeologiczne od wybuchu wojny w Syrii w 2011 roku – dodaje Humam Saad. Autorzy odkrycia przyznają, że ze względu na trwający konflikt, losy mozaiki były niepewne. W 2017 roku pewne bojówki próbowały ją sprzedać na aukcji w mediach społecznościowych. Mozaika przedstawia sceny i postacie znane z kultury i mitologii Greków i Rzymian Uczeni twierdzą, że mozaika pochodzi z IV wieku n.e., prawdopodobnie z okresu, gdy Konstantyn Wielki przeniósł stolicę cesarstwa z Nikomedii do Konstantynopola. Świadczyć mają o tym przedstawione postacie, które nawiązują do greckiej i rzymskiej mitologii. Wojna trojańska została prawdopodobnie po raz pierwszy opisana przez greckiego pieśniarza Homera. To konflikt pomiędzy Trojanami a Achajami, który skończył się zdobyciem i zniszczeniem Troi. Według legendy głównym powodem konfliktu było porwanie żony króla Sparty Menelaosa – Heleny – przez trojańskiego księcia Parysa. Starożytni wierzyli, że bogowie nieustanie sprawowali pieczę nad śmiertelnikami oraz ingerowali w ich życie, a więc i w wojny. Najstarsze miasto świata. Qaramel w Syrii mogło powstać nawet 14 tys. lat temu Mieszkańcy osiedla Qaramel nigdy nie splamili się pracą na roli czy hodowlą. Mimo to stworzyli kulturę dalece przewyższającą zdobycze współczesnych im rolników i pasterzy. Najstarsze mia... Na mozaice widoczny jest również Herakles, który zabija Hippolitę, królową amazońskich wojowników i zabiera jej pas. Jest to przedstawienie jednej z dwunastu prac greckiego herosa, czyli kary, którą nałożyła na niego wyrocznia delficka za wymordowanie przez niego własnej rodziny. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najstarsze miasto świata. Qaramel w Syrii mogło powstać nawet 14 tys. lat temu
Mieszkańcy osiedla Qaramel nigdy nie splamili się pracą na roli czy hodowlą. Mimo to stworzyli kulturę dalece przewyższającą zdobycze współczesnych im rolników i pasterzy. Najstarsze miasto świata odkryła polsko-syryjska ekspedycja archeologiczna.
W tym artykule: Najstarsze miasto świata Qaramel – miasto budowniczych Jak wyglądało życie w Qaramel? W co wierzyli mieszkańcy Qaramel? Sukces polskiej archeologii Jaką sztukę rozwijali mieszkańcy Qaramel? Najstarsze miasto świata Qaramel leży na terenie dzisiejszej Syrii, w miejscu przecinania się najdawniejszych szlaków komunikacyjnych. Dowody zebrane przez polskich archeologów potwierdzają nieprzerwane zasiedlenie tego miejsca od co najmniej 12 tys. lat p.n.e. Qaramel składało się z wydzielonych okręgów, z których każdy należał prawdopodobnie do jednej grupy rodzinnej. Serce każdej z takich rodowych „dzielnic” stanowiła wieża. Wokół niej stawiano domy wraz z zapleczem gospodarczym. Domostwa qaramelczyków, budowane z kamienia i mady, trudno nazwać prymitywnymi. Były obszerne, dwuizbowe, z paleniskiem i wewnętrznymi ściankami działowymi. Najstarsze miasto świata – Znamy również inne osady z podobnego okresu. Są to m.in. osady kultury Jomon w Japonii, a także kilkanaście osad z terenów Chin Środkowych. Wspólnie zalicza się je do najstarszych świadectw zorganizowanego bytowania Homo sapiens. Żadna z nich nie może się jednak pochwalić tak spektakularnymi przejawami wysokiej kultury jak to, co znaleźliśmy w Syrii – mówi prof. Ryszard F. Mazurowski z Uniwersytetu Warszawskiego. Naukowiec prowadzi badania wykopaliskowe na stanowisku archeologicznym w Qaramel z ramienia Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. – Największe skupisko domów z japońskiej kultury Jomon liczyło zaledwie 14 prymitywnych, jednoizbowych półziemianek – dodaje prof. Mazurowski. W Azji, Ameryce Północnej, Ameryce Środkowej i Ameryce Południowej początki osadnictwa tego typu (co nie znaczy, że równie okazałego) są znacznie późniejsze. Pochodzą dopiero z końca VIII tysiąclecia p.n.e., a więc ok. 3 tys. lat po Qaramel. W Europie (Tesalia i Argolid w Grecji, strefa nadczarnomorska) najstarsze osady neolitu przedceramicznego są datowane na VII tysiąclecie p.n.e. Odkryto fragment tronu króla Salomona? Archeolodzy odnaleźli tajemnicze płytki z kości słoniowej opisywane w Biblii Zaskakujące odkrycie dotyczy fragmentów boazerii. Archeolodzy uważają, że płytki mogą pochodzić z czasów Pierwszej Świątyni w Jerozolimie zniszczonej w 587 r. p.n.e. Qaramel – miasto budowniczych Odkrywane wcześniej na Bliskim Wschodzie wsie, w których można prześledzić ewolucję osadnictwa od kultury łowców i zbieraczy do kultury neolitu przedceramicznego, były o wiele młodsze od naszego znaleziska. Kamienna wieża z murem obronnym Jerycha (uznawanego za najstarszą nieprzerwanie istniejącą osadę na świecie) w świetle danych archeologicznych jest młodsza od wież w Qaramel. Podobnie jest w przypadku innych stanowisk: Tell Mureybet nad środkowym Eufratem, Zawi Chemi na obszarze północnej Mezopotamii, Nemrik 9, Tell Mlefaat, osady w Hallan Chemi w dorzeczu górnego Tygrysu. Nieco młodsze, bo datowane na koniec X i IX tysiąclecia p.n.e., jest też Göbekli Tepe w rejonie Taurusu. Te dwa najbogatsze na Bliskim Wschodzie pod względem rozwoju kultury materialnej, architektury monumentalnej i sztuki stanowiska niezbyt przystają do powszechnie akceptowanego w światowej nauce modelu ewolucji kulturowej. Ich rozwój przypada chronologicznie na stadium neolitu przedceramicznego. W trakcie prac wykopaliskowych nie znaleziono jednak śladów uprawy zbóż ani udomowienia zwierząt. Wynika z tego, że niezwykle wysoko rozwiniętą kulturę Qaramel i Göbekli Tepe przewyższającą swoim poziomem wszystkie współczesne im osady, wytworzyli myśliwi i zbieracze reprezentujący teoretycznie „wsteczny” model gospodarki, właściwy kulturze paleolitycznej. Wykopaliska pokazują, że żyjąca w Qaramel przedneolityczna społeczność opanowała zaawansowane techniki budowlane, a jej dzieła sztuki i architektura budzą podziw do dziś. Jak zdołali tego dokonać? Wydaje się, że kluczem do sukcesu było niezwykle korzystne usytuowanie osady – nad terasą zalewową w dolinie rzeki Kueik, na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych. Od zarania dziejów wędrowali tędy ludzie zmierzający z Mezopotamii do Anatolii czy na wybrzeże lewantyńskie. Tędy wiodła jedna z najstarszych dróg handlowych świata – szlak kupców mezopotamskich, potem odnoga Jedwabnego Szlaku. Qaramelczycy z pewnością znali odległe krainy, w tym oddalone o 180 km wybrzeże morza. Zapewne stamtąd pochodzi odnaleziona na wykopaliskach plakietka z przestawieniem kobiety ośmiornicy. Z kolei paciorek z samorodka miedzi i paciorki z malachitu świadczą o kontaktach z Anatolią. Jak wyglądało życie w Qaramel? Krajobraz roztaczający się wokół Qaramel 13 tys. lat temu nie różnił się znacznie od obecnego. Tak jak i dziś rosły tu dzikie drzewa owocowe (migdał, czereśnia karłowata i czereśnia mahleb, tamaryszek, śliwka syryjska, figa i pistacja), a także wiele roślin strączkowych – wyka, groszek, soczewica. Na łąkach kłosił się dziki jęczmień i dwie odmiany pszenicy. Taka zasobna w pokarm okolica przyciągała liczne zwierzęta, które z kolei padały łupem mieszkańców osady. Z analizy odnalezionych szczątków kostnych wynika, że qaramelczycy byli wszechstronnymi myśliwymi. W ich jadłospisie przeważały owce i kozy, ale trafiały się też tury, jelenie, gazele. Nie gardzili koniowatymi średniej wielkości (najpewniej były to onagery i osły afrykańskie), a czasem jadali też ssaki mięsożerne (lisy, jeże). Zapewne nie musieli się po obiad wyprawiać daleko, bo zabite zwierzęta były do osady przynoszone w całości. Upolowaną zwierzynę dzielono i wędzono nad paleniskami na podwórkach. Dowodem na to są znalezione przez polskich archeologów „komplety” kości zwierząt, łącznie z kośćmi kończyn. Obok takiego paleniska wkopywano drewniane słupki, wieszano na nich drążek, a na nim połcie mięsa. Wędzenie odbywało się w twardym i aromatycznym drewnie owocowym. Wiemy o tym, ponieważ w paleniskach znaleziono biały popiół. Paleniska opalane chrustem bądź zwykłym drewnem, które dawało czarny popiół, służyły tylko do ogrzewania domostw oraz gotowania strawy. Za naczynia służyły na co dzień duże, płaskie kamienie, które rozgrzewano w ogniu, a potem pieczono na nich mięso. Meksyk: w zatopionej 8 tys. lat temu jaskini znaleziono szczątki człowieka. Odkrycie może nie zostać zbadane do końca Meksyk słynie ze starożytnych odkryć archeologicznych. Tym razem nurkujący archeolog trafił pod wodą na szkielet, który może liczyć nawet 8 tys. lat. Prawda o jego wieku może pozostać ta... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/meksyk-w-zatopionej-8-tys-lat-temu-jaskini-znaleziono-szczatki-czlowieka-odkrycie-moze-nie-zostac-zbadane-do-konca-c3a9251.jpg" width="938" height="626" alt="Meksyk: w zatopionej 8 tys. lat temu jaskini znaleziono szczątki człowieka. Odkrycie może nie zostać zbadane do końca" title="Meksyk: w zatopionej 8 tys. lat temu jaskini znaleziono szczątki człowieka. Odkrycie może nie zostać zbadane do końca" /> Przy większych uroczystościach jadło serwowano w kamiennych misach i kociołkach. Oprócz ziaren dzikich zbóż mielonych na kamiennych żarnach prawdopodobnie przygotowywano też z gotowanego grochu, soczewicy czy owoców rodzaj gęstych past typu humus, z których potem np. pieczono placki. Z migdałów, orzechów i ziół robiono pasty typu pesto. Do ucierania służyły moździerze i kamienne misy (rodzaj prehistorycznych makutr). W domach używano też małych kamiennych siekierek, które prawdopodobnie pełniły funkcję dzisiejszych tasaków. Naczynia i sprzęt kuchenny wyrabiano z bazaltu, mułowca wapniowego, chlorytu. Sporadycznie trafiają się egzemplarze z wapienia. Wszystkie są starannie wykonane, zdobione i duże – mają do 35 cm średnicy. Prof. Mazurowski przypuszcza, że mięso przyprawiano ziołami, a nawet solą pochodzącą ze znajdujących się nieopodal wychodni. W warunkach takiej obfitosci pozywienia ryby z pobliskiej rzeki stanowiły już tylko uzupełnienie urozmaiconej diety. W co wierzyli mieszkańcy Qaramel? Mając wyjątkowo dogodne zaplecze ekonomiczne, przedneolityczni sybaryci zdecydowali, że warto tu pozostać na dłużej. To dlatego starannie rozplanowali osadę z monumentalna wieżą. – W okresach zagrożenia budowla ta dawała ludziom schronienie – wyjaśnia prof. Mazurowski. – Tam zbierała się rada starszych, tam odprawiano rytuały. Z datowania węglem 14C wynika, że Qaramel jest najstarszym ośrodkiem zorganizowanego kultu, którego początki sięgają przynajmniej 10 500 lat p.n.e. Odkrycia wskazują, że jeszcze głębiej – tak dosłownie, jak i w przenośni. Pod fundamentami najstarszej wieży przedneolitycznej archeolodzy znaleźli ślady owalnej konstrukcji słupowej z dwoma paleniskami w środku, datowane na okres epipaleolityczny (13 200–10 900 lat p.n.e.). To pozwala sądzić, że mieszkańcy osady już wtedy mieli świadomość kultowego charakteru tego miejsca. Stąd następnych 5 wież usytuowali jedna na drugiej, każda kolejna wznosząc na pozostałościach poprzedniej. W fundamentach jednej z nich znaleziono szczątki ludzkie, natomiast w murach najmłodszej złożono razem pięć ludzkich czaszek. Czyżby wielkie przedsięwzięcia wymagały swoistego „depozytu fundacyjnego”, czyli ofiary ludzkiej? Można tak przypuszczać. Qaramelczycy zwyczajowo umieszczali pod podłoga domów bądź w wymurowanych przed nimi ławach figurki, czaszki turów lub gazel. Rytualne pochówki turów, przedstawianie zwierząt tak niebezpiecznych jak wąż i pantera, podkreślanie cech płciowych w figurach ludzi pozwalają przypuszczać, że oddawali cześć siłom natury. Najpewniej czcili też przodków, na co wskazują znalezione przez archeologów szczątki, którym pośmiertnie odjęto głowy i pochowano je w innym miejscu. Więcej o narodzinach religii przeczytasz tutaj. Sukces polskiej archeologii Polscy archeolodzy mogą mówić o prawdziwym szczęściu. Nikomu przed nimi nie udało się odsłonić tak doskonale zachowanej osady reprezentującej nieprzerwane przemiany kultury ludzkiej od stadium gospodarki myśliwsko-zbierackiej do rolniczo-hodowlanej, będącej do dnia dzisiejszego podstawa rozwoju cywilizacyjnego Starego i Nowego Świata. Badania powierzchniowe prof. Ryszarda Mazurowskiego rozpoczęły się w 1998 roku. Już rok później pod jego kierownictwem ruszyła posko-syryjska wyprawa archeologiczna. Odkryto wówczas pięć opisanych wyżej wież, a w pobliżu ślady po 90 domostwach, świątyniach i paleniskach. Zdaniem prof. Mazurowskiego, zdumiewające jest to, że mieszkańcy Qaramel przez cały okres jej rozwoju nie przekroczyli progu gospodarki wytwórczej, pozostając myśliwymi i wyspecjalizowanymi zbieraczami. Mimo to (a może właśnie dzięki temu) ich kultura i sztuka reprezentowały poziom o wiele wyższy niż odpowiedniki tworzone przez współczesnych im mieszkańców pierwszych na Bliskim Wschodzie osad o gospodarce rolniczo-hodowlanej. Czyżby to niespotykany nigdzie indziej nadmiar wolnego czasu kazał przedneolitycznym łowcom wznosić domy z kamienia i ozdabiać je płaskorzeźbami? Największy wieloryb. Poznajcie płetwala błękitnego, który waży tyle, co 30 słoni Największy wieloryb to bez wątpienia płetwal błękitny. Ile waży wieloryb zaliczany do tego gatunku? Jego masa sięga 190 ton. Rozmiary wieloryba też budzą podziw. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najwiekszy-wieloryb-poznajcie-pletwala-blekitnego-ktory-wazy-tyle-co-30-sloni-fot-getty-images-d83f07d.jpg" width="938" height="623" alt="Największy wieloryb. Poznajcie płetwala błękitnego, który waży tyle, co 30 słoni (fot. Getty Images)" title="Największy wieloryb. Poznajcie płetwala błękitnego, który waży tyle, co 30 słoni (fot. Getty Images)" /> Jaką sztukę rozwijali mieszkańcy Qaramel? Jaka by nie była przyczyna, domostwa qaramelczyków zupełnie nie pasują do naszych wyobrażeń o codzienności człowieka z wczesnego neolitu. – Ich życie wolne było od trosk typowych dla epoki, w której udomowienie zwierząt i roślin przykuło człowieka do ziemi i uczyniło go jej niewolnikiem. Zdobywanie pożywienia nie zajmowało „obywatelom” Qaramel wiele czasu. Mieli go zatem dość, by oddawać się przedsięwzięciom budowlanym, rzemiosłu, sztuce i rozwijaniu obrzędów – opowiada prof. Mazurowski. Mieszkańcy osady przywiązywali wielką wagę do estetyki. Znaleziono m.in. puzderka do farb i miniaturowe naczynia z rozcieraczami do barwników. Stąd wiemy, że ludzie z osady posługiwali się paletą przynajmniej sześciu kolorów i chętnie malowali swe ciała. Niemal każdy przedmiot wydobyty przez badaczy z ziemi jest bogato zdobiony. Zwinięte zgeometryzowane węże, skolopendry, ptaki, pantery, tańczące postaci upiększają naczynia, sprzęty, a nawet… prostowniki do strzał. Dekoracja każdego że znalezionych przyrządów jest inna, jak gdyby każdemu myśliwemu zrobiono prostownik na indywidualne zamówienie. Na jednym przedstawiono cała scenę rodzajowa z ludźmi i drzewami.
Kiedy ludzie po raz pierwszy zaczęli czerpać korzyści z posiadania zwierząt? Wcześniej niż sądziliśmy
Najnowsze badania wykazały, że ludzie zaczęli opowiekować się zwierzętami prawie 13 000 lat temu. To o kilka tysięcy lat wcześniej, niż dotychczas podejrzewano.
W tym artykule: Ślady w Abu Hurejra wskazują, że człowiek mógł hodować tajemnicze zwierzę Prawdopodobnie ludzie zaczęli hodowlę zwierząt 2000 lat wcześniej niż zakładano Na razie nie wiadomo, które zwierzę było odpowiedzialne za odchody Które zwierzę po raz pierwszy zostało udomowione przez człowieka i kiedy to się wydarzyło? Na te pytania archeologowie wciąż szukają odpowiedzi. Na przestrzeni lat naukowcy odkryli, że prawdopodobnie to pies stał się pierwszym zwierzęcym przyjacielem człowieka. Według różnych teorii do domestykacji czworonogów mogło dojść ok. 12–17 tysięcy lat temu, ale pewności co do dokładnej daty nie ma. Badacze w swoich poszukiwaniach zazwyczaj bazują na analizie szczątek lub wszelkich poszlak, które następnie poddają datowaniu radiowęglowemu, aby ustalić potencjalną datę. Ślady w Abu Hurejra wskazują, że człowiek mógł hodować tajemnicze zwierzę Naukowcy ze Stanów Zjednoczonych prowadzili wykopaliska na mezolitycznym stanowisku archeologicznym Abu Hurejra, które znajduje się w Syrii. Położone jest na płaskowyżu na zachodnim brzegu dawnego Eufratu w zachodniej Mezopotamii. Miejsce to w przeszłości dostarczyło badaczom cennych informacji o społeczeństwach zbieracko-łowieckich. To m.in. w Abu Hurejra odkryto ślady początków rolnictwa i okresu przejścia od zbieractwa do uprawy zbóż. Podczas najnowszych badań archeologom udało się odnaleźć pozostałości zwierzęcego łajna, które pochodziło z okresu ok. 13 300–11400 lat temu. Uczeni zbadali pradawne odchody i okazało się, że zostały one celowo spalone w temperaturze 500–700 st. C. Uczeni sugerują, że w ten sposób prehistoryczni ludzie stworzyli tzw. suche paliwo z łajna. Odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „PLOS One”. Prawdopodobnie ludzie zaczęli hodowlę zwierząt 2000 lat wcześniej niż zakładano Odkrycie może oznaczać, że ludzie zaczęli hodować zwierzęta nawet 2000 lat wcześniej, niż dotychczas sądzono. Uczeni zaznaczają jednak, że pozostaje niejasne, do jakiego zwierzęcia dokładnie należały odchody oraz jak mogła wyglądać owa hodowla. – Dzisiaj wiemy, że paliwo, które powstaje ze zwierzęcego łajna, jest cennym surowcem. Ale najwcześniejszy dowód na to, że ludzie je wytwarzali, pochodził z okresu neolitu – twierdzi Alexia Smith, autorka badań i archeolożka z Uniwersytetu w Connecticut. Domestykacja, czyli udomowienie zwierząt. Jak wiele gatunków jesteśmy w stanie oswoić? Mimo że proces domestykacji (udomowienie zwierząt) z każdym wiekiem ewoluował, to do tej pory ludzkość zdołała oswoić zaledwie kilkanaście gatunków dzikich zwierząt. Według naukowców,... Autorzy badania ponownie przeanalizowali 43 próbki, które pobrano z Abu Hurejra w latach 70. XX wieku. W części z nich odkryli różne ilości sferolitów. Czyli kulistych agregatów utworzonych przez igiełkowate kryształki, które powstają w zwierzęcych jelitach, a następnie wydalane są w odchodach. Zespół porównał swoje odkrycie do wszystkich zebranych danych o stanowisku archeologicznym. Na razie nie wiadomo, które zwierzę było odpowiedzialne za odchody Okazało się, że wytwarzanie suchego paliwa z łajna zbiegało się w czasie z powstaniem pierwszej osady i przejściem na bardziej osiadły tryb życia. Autorzy podejrzewają, że to właśnie w tym okresie ludzie zdali sobie sprawę ze znaczenia zwierząt i wzięli je pod opiekę. Środowisko naukowe uważa, że odkrycie tego, o które zwierzę mogło chodzić, jest niemałym wyzwaniem. Niektórzy twierdzą, że ludzie z Abu Hurejra mogli podejmować pierwsze próby hodowli dzikich owiec, ponieważ te były najłatwiejsze do złapania. Pojawiają się również głosy w dyskusji, że łajno mogło należeć do gazeli, które w regionie tworzyły liczne stada. Naukowcy podkreślają jednak, że to niewątpliwie dowód na to, że prehistoryczne społeczeństwa „eksperymentowały” z otaczającą je przyrodą. Źródło: PLOS One. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Baszar al-Asad – miał być okulistą, został dyktatorem. Jak rządzi Syrią?
Choć zapewniał, że chce być człowiekiem pokoju, na rękach ma krew tysięcy ofiar. Niepodzielnie rządzi Syrią od ponad dwóch dekad i nie ma żadnej konkurencji. Kim naprawdę jest Baszar al-Asad?
W tym artykule: Baszar al-Asad – jaki ojciec, taki syn Baszar al-Asad i Asma al-Asad – z kim przestajesz, takim się stajesz Baszar al-Asad – cytaty Syria, kraj położony na Bliskim Wschodzie, graniczący z Turcją, Irakiem, Jordanią, Libanem i Izraelem. Liczba ludności balansuje między 17 a 19 mln mieszkańców. Niezmienne zaś pozostało jedno – władza. Nieprzerwanie od 50 lat na czele państwa stoi ród al-Asad i nic nie zapowiada, że miałoby się to w najbliższym czasie zmienić. Wszystko rozpoczęło się w 1971 roku, gdy władze w Syrii przejął lider partii Baas, Hafiz al-Asad. Rządził żelazną ręką przez niemal 30 lat. 10 czerwca 2000 r. podczas rozmowy telefonicznej z prezydentem Libanu, Émile Lahoudem dostał zawału serca, w wyniku którego zmarł. Jego miejsce miał zająć najstarszy syn, Basil. Przewidywany następca zginął przedwcześnie w wypadku samochodowym. Obowiązek ten spadł na najmłodszego w rodzinie, Baszara. Jak to się stało, że ukształtowany przez demokratyczny Zachód, mówiący płynnie po angielsku i francusku lekarz stał się tyranem mordującym swoich obywateli? Baszar al-Asad – jaki ojciec, taki syn Baszar al-Asad urodził się 11 września 1965 w Damaszku. Pod koniec lat 80. ukończył studia na Wydziale Medycyny Uniwersytetu Damasceńskiego, a następnie wstąpił do armii. Po czteroletniej służbie przeniósł się do Londynu, gdzie studiował podyplomowo i odbywał praktyki na oddziale okulistycznym St. Mary’s Hospital. 21 stycznia 1994 roku Baszar otrzymał telefon, który – jak się później okazało – mocno przewartościował jego życie. Marzenia o karierze lekarza zostały przerwane w jednej chwili przez tragiczną wiadomość o śmierci starszego brata, a zarazem pupila ojca. 31-letni Basil, w drodze na samolot do Berlina, uległ poważnemu wypadkowi samochodowemu i zginął na miejscu. Baszar al-Asad tuż po powrocie do kraju był przygotowywany do roli następcy. Wstąpił do akademii wojskowej, zaangażował się w walkę z korupcją wśród wysokiej rangi urzędników i był jednym z głównych doradców swojego ojca. Po sześciu latach przygotowań nastał dzień, kiedy „człowiek Zachodu w Damaszku” został głową państwa. Po śmierci Hafizza al-Asad syryjski parlament natychmiast zwołał posiedzenie, podczas którego deputowani obniżyli wiek kandydata ubiegającego się o urząd prezydenta z 40 na 34 lata (tyle lat miał wówczas młody Asad). Tak wygląda życie w obozie dla uchodźców. Reportaż z Lesbos Jeszcze kilka miesięcy temu moja wiedza o tej greckiej wyspie ograniczała się do znajomości kilku teorii tłumaczących jej nazwę. Dziś kiedyś słyszę Lesbos, myślę o tysiącach uchodźc.. Światowi przywódcy, po objęciu przez 34-latka władzy, z nadzieją spoglądali w przyszłość, licząc na to, że Syria już wkrótce dorówna krajom Zachodu i stanie się liderem przemian ustrojowo-społecznych na Bliskim Wschodzie. Początki były obiecujące. Świeżo upieczonego prezydenta gościli m.in. prezydenci Francji – Jacques Chirac i Nicolas Sarkozy – czy brytyjska królowa, Elżbieta II. „Le Figaro” prognozował, że kraj czeka wiele zmian i refom ku dobremu. Jak się później okazało, więcej racji miał inny dziennik znad Sekwany – „Liberation” – który od samego początku ostrzegał przed polityką al-Asada. – Jaki ojciec, taki syn – grzmiały nagłówki. O tym, do czego zdolny jest syryjski dyktator, po raz pierwszy przekonano się w 2005 roku, gdy w zamachu bombowym zginął były premier Libanu, Rafik al-Hariri. Do tragicznego zdarzenia doszło zaledwie trzy dni po tym, jak al-Asad uznał Rafika za „wroga Syrii oraz marionetkę USA i Francji” (słowa wypowiedziane podczas tajnej narady partii Baas). Mimo specjalnie powołanej komisji i sprawy przed Trybunałem w Hadze, do tej pory nikt nie udowodnił mu winy. Demokratyczna część świata nie ma jednak wątpliwości, że zamachu dokonano na polecenie tyrana z Damaszku. Po wydarzeniach w Bejrucie, Syria skierowała się ku Rosji i stała się kluczowym partnerem Władimira Putina. Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzyma w garści Iran Islamska Republika Iranu to religijna dyktatura powołana po antyzachodniej rewolucji w 1979 roku. Dziś rządzi tam Najwyższy Przywódca, duchowny i teolog Ali Chamenei (Ali Khamenei). Jednak mł... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ali-chamenei-zwany-tez-ali-khamenei-czlowiek-ktory-trzyma-w-garsci-iran-fot-iranian-leader-s-press-office-handout-anadolu-agency-getty-images-88dd3a1.jpeg" width="938" height="630" alt="Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzyma w garści Iran (fot. Iranian Leader's Press Office - Handout/Anadolu Agency/Getty Images)" title="Ali Chamenei, zwany też Ali Khamenei: człowiek, który trzyma w garści Iran (fot. Iranian Leader's Press Office - Handout/Anadolu Agency/Getty Images)" /> Wrogiem numerem jeden (prawie) całego świata Baszar al-Asad stał się wraz z wybuchem wojny domowej w Syrii w 2011 roku. Mimo dowodów na brutalność wojsk al-Asada wobec cywilów, prezydent cały czas twierdzi, że za konflikt odpowiedzialni są terroryści, a zarzuty o użyciu broni chemicznej pod jego adresem są bezpodstawne. – Nie było rozkazu, by zabijać ani być brutalnym – przekonywał w rozmowie z CNN. Według danych ONZ z 2021 r., do tej pory życie w wyników ataków straciło ponad 350 tys. osób, a 5 mln uciekło z kraju. Baszar al-Asad i Asma al-Asad – z kim przestajesz, takim się stajesz Dyktatura dyktaturą, władza władzą, ale o wizerunek trzeba dbać. Baszar al-Asad często bywa nazywany „dyktatorem z ludzką twarzą”. Za to mniej znane oblicze syryjskiego przywódcy odpowiedzialna jest jego żona, Asma al-Asad, z domu al-Achras. Ich drogi połączyły się w latach 90. w Londynie, gdzie urodziła się pierwsza dama Syrii (11 sierpnia 1975 roku). W stolicy Wielkiej Brytanii spędziła znaczną część swojego życia i ukończyła studia z programowania na prestiżowej uczelni King’s College London. Po zdobyciu wyższego wykształcenia rozpoczęła pracę w Deutsche Bank jako analityk ekonomiczny. Dla ukochanego, którego poznała w jednym z londyńskich szpitali, porzuciła jednak zachodni styl życia i powróciła w rodzinne strony. Dodajmy, że zarówno matka, jak i ojciec Asmy – Sahar Akhras i Fawaz Akhras – mieli syryjskie korzenie. W grudniu 2000 roku, pięć miesięcy po objęciu przez Baszara urzędu prezydenta Syrii, oficjalnie stała się członkiem rodu al-Asad. Tuż po zawarciu małżeństwa córka byłej dyplomatki i kardiologa ruszyła w podróż po kraju, by na własne oczy zobaczyć, jak wygląda codzienność zwykłych obywateli. Asma al-Asad, jak przystało na pierwszą damę, mocno zaangażowała się także w akcje charytatywne, zbiórki i inicjatywy na rzecz potrzebujących oraz kampanie społeczne wspierające kobiety i dzieci. Kim Dzong Un. Jak „Król Porannej Gwiazdy” i miłośnik amerykańskiej koszykówki stał się „Wielkim Następcą” Kiedy Kim Dzong Un obejmował władze po swoim ojcu, wiele osób wierzyło, że Korea Północna w końcu otworzy się na Zachód. Nic z tych rzeczy. Dyktatura w Pjongjangu ma się dobrze i niewiel... Niestety, zmiana sposobu rządzenia państwem przez Baszara al-Asada odcisnęła poważne piętno na dotychczasowym wizerunku jego małżonki. Z „Róży Pustyni”, jak określił Asmę amerykański „Vogue” w 2011 roku, stała się „Pierwszą Damą Piekła”. – Asma, chociaż wrażliwa i współczująca, jest częścią reżimu – powtarzał z kolei Andrew Tabler, dziennikarz specjalizujący się w tematyce syryjskiej. Nie mylił się. – Jak takie coś może w ogóle dziać się w XXI wieku? – mówiła w rozmowie z CNN Asma al-Asad, gdy w 2008 roku Izrael bombardował Strefę Gazy. Kilka lat później, kiedy Syrię pochłonęła wojna domowa, a tysiące niewinnych osób z rozkazu Baszara al-Asada traciło życie, stała się obojętna na krzywdę drugiego człowieka. – Prezydent jest prezydentem Syrii, a nie frakcji Syryjczyków. Pierwsza dama wspiera go w tej roli – napisała w e-mailu skierowanym do redakcji tygodnika „The Times” w odpowiedzi na krytykę zagranicznej prasy. Reakcja, a właściwie jej brak, na barbarzyństwo męża-tyrana poskutkowało śledztwem brytyjskich służb. Jego celem jest ustalenie, czy urodzona na Wyspach żona al-Asada podżegała do zbrodni wojennych przeciwko cywilom. Jeśli śledczy udowodnią winę pierwszej damie, grozi jej utrata brytyjskiego obywatelstwa i międzynarodowy nakaz aresztowania. Przypomnijmy, że od 2012 roku Asma znajduje się na liście osób objętymi sankcjami nałożonymi przez Unię Europejską, Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Władimir Putin: mroczny car Rosji. Jak doszedł do władzy i czy ktokolwiek może go od niej odsunąć? Rosyjskiemu prezydentowi zarzuca się niezliczone już zbrodnie. Władimir Putin zgromadził w ręku gigantyczną, dyktatorską władzę. Zadbał nawet, by zmienić własną przeszłość. Baszar al-Asad – cytaty Baszar al-Asad od momentu wybuchu konfliktu zbrojnego w Syrii unika zachodnich mediów jak ognia. W przeszłości w swoim pałacu gościł m.in. dziennikarzy BBC czy CNN, ale w głównej mierze tych z Rosji, czyli kraju, który mu najbardziej sprzyja. Dyktator wielokrotnie zaskakiwał swoimi słowami, bowiem nie zawsze miały one przełożenie na rzeczywistość. Które wypowiedzi syryjskiego przywódcy odbiły się szerokim echem na całym świecie? „Syria i Izrael mogą żyć obok siebie w pokoju i harmonii” – 2006. „Chcę być człowiekiem pokoju” – 2006. „Europa ma kompleks holokaustu. (…) Wy mówicie tyle o wolności wypowiedzi, sukces odniosła książka „Kod Leonarda da Vinci”. Można więc dyskutować o Chrystusie, a o holokauście nie? To nie jest historia Boga, to historia ludzi” – 2006. „Syria jest spoiwem Bliskiego Wschodu, jeśli zaczniecie się bawić na jej terenie, wywołacie trzęsienie ziemi” – 2011. „Nie jestem marionetką. Nie zostałem stworzony przez zachód w celu posłania mnie na zachód albo do jakiegokolwiek innego kraju. Jestem Syryjczykiem. Urodziłem się w Syrii. Muszę żyć w Syrii i w Syrii umrzeć” – 2012. „Nie ma przeciwnika, który okupowałby jakąś cześć naszej ziemi. Mamy do czynienia z terrorystami, infiltrującymi nasze wioski i peryferie miast. To są przestępcy, którzy zabijają niewinnych cywilów i niszczą infrastrukturę” – 2013. „Stajemy naprzeciwko wymierzonemu w nas zewnętrznemu atakowi, który jest bardziej niebezpieczny niż którekolwiek poprzednie wojny… Zmagamy się z ekstremistami, którzy znają tylko język zabijania i zbrodni” – 2013. „Oni nie są moim wojskiem, oni są siłami zbrojnymi należącymi do rządu. Nie jestem ich właścicielem. Jestem prezydentem, nie jestem właścicielem kraju, więc oni nie są moim wojskiem” – 2013.
Tak wygląda życie w obozie dla uchodźców. Reportaż z Lesbos
Jeszcze kilka miesięcy temu moja wiedza o tej greckiej wyspie ograniczała się do znajomości kilku teorii tłumaczących jej nazwę. Dziś kiedyś słyszę Lesbos, myślę o tysiącach uchodźców, którzy utknęli u bram Europy. Latem 2021 r. mogłem poznać ich lepiej.
W tym artykule: Solidarna codzienność Małe wielkie marzenia Uchodźcy podają czas w miesiącach Podziel się wszystkim, co masz Wychowani w obozie Lesbos to nie jest popularny kierunek wakacyjny. Mimo że ta przepiękna wyspa leży zaledwie kilka kilometrów od Turcji, wczasowicze konsekwentnie jej unikają. Kiedy mówię, że te wakacje spędzam razem ze wspólnotą Sant'Egidio w Grecji na Lesbos, moi rozmówcy zazwyczaj dziwią się albo myślą, że sobie z nich żartuję. Ja sam nie wiem jeszcze, co mam myśleć. Lecę do obozu dla uchodźców. Co i kto mnie tam zastanie? Najbardziej boję się tego, że psychicznie nie wytrzymam cierpienia ludzi, zwłaszcza kobiet i dzieci. Z listy książek, które miały mnie do tego wyjazdu przygotować, nie przeczytałem żadnej. Bo czy na takie spotkanie da się w ogóle przygotować? Solidarna codzienność Szybko wchodzę w rytm życia na Lesbos. Każdy dzień ma taki sam rozkład jazdy. Po wspólnym śniadaniu rozjeżdżamy się do Szkoły Pokoju lub Szkoły Angielskiego. Nie mam jeszcze dzieci i nie wiem, jak się z nimi bawić, dlatego wybieram pomoc w nauce dorosłym. Klasa liczy ponad 30 osób, a poziom jest bardzo zróżnicowany. Są uczniowie, którzy znają angielski w stopniu komunikatywnym, ale większość z nich dopiero uczy się przedstawiać i opowiadać o sobie. Największym wyzwaniem dydaktycznym są dla nas osoby, które nie potrafią pisać. Podczas pierwszej lekcji dosiadam się do rodzeństwa z Syrii. Dwie nastoletnie siostry pilnie notują wszystko to, co pojawia się na tablicy. Ich nieco młodszy brat wydaje się zagubiony. Zaglądam mu do zeszytu i widzę, że nie zna alfabetu łacińskiego. Stara się coś pisać, ale litery są koślawe. Mimo bariery językowej udaje nam się dogadać. – Na Lesbos jesteśmy od 18 miesięcy. Nie podoba mi się w obozie. Są szczury i węże – mówi Faris prostymi zdaniami. W trakcie lunchu rozmawiam też z jego siostrami. Są nieufne, ale wcale im się nie dziwię. Jestem nowy, a one w swoim krótkim życiu już wielokrotnie zdążyły zawieść się na innych ludziach. Krótka przerwa na schłodzenie się, a potem jedziemy do Restauracji Solidarności. Tam uchodźcy mogą zjeść w godnych warunkach, ale nie tylko. Jesteśmy tam też po to, żeby ich wysłuchać, poznać nierzadko bardzo trudne historie, zaprzyjaźnić się, dowiedzieć się, jak możemy pomóc. Gratką dla najmłodszych jest plac zabaw. Uśmiechy na twarzach dzieci i wzruszonych rodziców pokazują, jak ważne są dla nich te chwile, kiedy mogą poczuć się normalnie. Małe wielkie marzenia Po kilku dniach pomagania w Szkole Angielskiego uczniowie przyzwyczajają się do mnie. Witają mnie serdecznymi uśmiechami, machają na dzień dobry, niektórzy nawet pamiętają moje imię. Lunch to czas, kiedy możemy porozmawiać ze sobą na tematy niekoniecznie związane z lekcjami. Od tego w końcu są w szkołach przerwy. Rozmawiam z trójką młodych chłopaków z Afganistanu. Są nastolatkami i tak jak ja dziesięć lat temu mają głowy pełne marzeń. – Chcę zostać fotografem. Już teraz oglądam na YouTube filmiki z profesjonalnymi tutorialami – opowiada pełen zapału Abdul-Muhsen. Imponuje mi jego determinacja i to, że jest pełen nadziei, choć na chwilę obecną sam nie wie, czy i kiedy będzie mógł rozwinąć skrzydła jako fotograf. W jego wieku nie miałem tyle wiary w siebie. – Robię zdjęcia tam, gdzie mogę. Lubię fotografować ludzi, ale tęsknię za plenerami na łonie natury. W obozie jak na razie mam ograniczone możliwości – kontynuuje. Marzenia to trudny temat. Rozmawiamy o nich podczas jednej z ostatnich lekcji. Młodsi, mniej doświadczeni przez wojnę uchodźcy z dumą opowiadają o tym, że w przyszłości chcą iść na studia i zostać lekarzami, architektami czy nauczycielami. U niektórych starszych osób nie widzę tego entuzjazmu. – Marzę już tylko o tym, żeby moje dzieci mogły pójść do szkoły, bo ja nie miałem takiej szansy – mówi Taarank po dłużej chwili zastanowienia. Uchodźcy podają czas w miesiącach Spędzam solidarne wakacje z uchodźcami na greckiej wyspie Lesbos, ale w samym obozie dla uchodźców jestem tylko dwa razy. Tyle wystarczy, żeby zobaczyć, w jak trudnych warunkach mieszkają ludzie, którzy w ojczystych krajach zostawili całe swoje życie. Przed czym uciekają? – Nie da się żyć w miejscu, gdzie bombardowania są na porządku dziennym – słyszę od syryjskiej rodziny. – Jesteśmy Hazarami. W Afganistanie groziłaby nam śmierć – mówi mi młody mężczyzna z Kabulu, ojciec trójki dzieci. – Uciekłam z Somalii, bo chcę żyć na własnych zasadach. W moim kraju kobiety nie mogą decydować o tym, kogo poślubią – opowiada 20-letnia Somalijka. Ilu ludzi, tyle historii. W sumie ponad 4 tys. Tyle osób mieszka obecnie w obozie na Lesbos. Wszystkich łączy to, że marzą o bezpiecznym życiu dla siebie i dla rodziny. Kiedy i czy w ogóle się tego doczekają? Nie wiedzą. Życie w obozie to życie w stanie zawieszenia. Teoretycznie czas na przyznanie azylu politycznego to około 6 miesięcy. Nie spotykam jednak nikogo, kto byłby na Lesbos zaledwie od pół roku. 10 miesięcy, 15 miesięcy, 26 miesięcy… Uchodźcy podają czas w miesiącach. Rzeczywiście brzmi to bardziej optymistycznie niż „ponad dwa lata”. Jakie warunki panują w obozie dla uchodźców? Przede wszystkim jest bardzo gorąco. Namioty i baraki stoją na byłym terenie wojskowym. Drzew dających cień jest zatem niewiele. Podczas naszego pobytu na Lesbos temperatury sięgają niemal 40 st. C. To wymarzona pogoda na wczasy w hotelu z dostępem do morza, ale nie na życie w namiocie, gdzie potrafi być jeszcze goręcej. Dostęp do wody jest ograniczony, a na prysznic każdy ma 7 minut. Dla muzułmanek, które muszą zdjąć z siebie wszystkie warstwy ubrań, a potem je założyć to zdecydowanie mało. Podziel się wszystkim, co masz Tego dnia jest wyjątkowo gorąco. Poranek spędzam właśnie w obozie. Jest ciężko. Przy takim upale woda kończy się jeszcze szybciej, a każdy skrawek cienia jest na wagę złota. Niestety tutaj cienia nie znajdę. Obóz został zbudowany na terenie byłego poligonu wojskowego. Z oczywistych przyczyn nie rośnie tu więc zbyt wiele drzew. Naliczyłem ledwie kilka. Kiedy razem z przyjaciółmi z Francji zaglądamy do namiotu młodej pary z Syrii, musimy wyglądać już na bardzo zmęczonych. – Proszę, usiądźcie – zachęca nas Maatuq – Czego się napijecie? Woda, kawa, a może herbata? – dopytuje. Korzystamy z krzeseł i chwytamy niemal oszronione butelki wody. Nasz nowy znajomy tłumaczy, że razem z narzeczoną szukają azylu politycznego, ponieważ w Syrii groziłaby im śmierć. – Nie zgadzamy się z reżimem. Mamy liberalne poglądy – mówi. Tego samego dnia dostajemy też ciepły obiad od rodziny Afgańczyków. Nie mogę wyjść z podziwu, że ludzie, którzy nie mają prawie nic, potrafią się tym dzielić. Podobnie jak mieszkańcy obozu, którzy zgłaszają się do pomocy w prowadzonej przez nas restauracji. Każdego dnia grono wolontariuszy się powiększa. Co dostają w zamian za pomoc nam? Poczucie przynależności do większej grupy ludzi z podobnymi ideami. Wychowani w obozie Moją uwagę zwracają dzieci. Jest ich bardzo dużo. Niektóre z nich urodziły się już w obozie i nie znają innej rzeczywistości niż piach i szare namioty z minimalnym wyposażeniem. W środku nie ma nawet stołów. Do szkoły chodzą tylko nieliczne najzdolniejsze, które są w stanie nauczyć się podstaw języka greckiego. Reszta snuje się między barakami i szuka jakichkolwiek rozrywek. Okazuje się, że zabawą może być kruszenie styropianu lub wbijanie gwoździ w deskę. To bardzo przykry widok. Co będzie z tymi małymi ludźmi, którzy od najmłodszych lat doświadczają beznadziei i niesprawiedliwości? Czy uda im się dostać w bezpieczniejsze miejsce i zacząć życie od nowa? Bardzo bym chciał, żeby tak właśnie było. Niestety rzeczywistość nie wygląda optymistycznie. Już na lotnisku w Atenach czytam, że Grecy budują mur obronny przed uchodźcami. Kilka dni później dowiem się o stanie wyjątkowych na polsko-białoruskiej granicy. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
"Skakanka z kabla". Poruszający reportaż z obozu-miasta
Obóz dla uchodźców zaprojektowano w dziewięć dni. Po roku mieszkało tu 140 tys. ludzi. To jedno z największych miast Jordanii, którego nikt nie nazywa miastem.
Na Champs Élysées tłok i ścisk. Kobiety w chustach na głowie z rękami pełnymi zakupów. W miejscowym supermarkecie można dostać puszki z ananasem i paczki kakao. W kiosku lizaki, zapalniczki, kostki mydła. Obok jest sklep AGD: lodówki, klimatyzatory i grzejniki, bo noce na pustyni bywają bardzo zimne. Jest jeszcze fryzjer, jubiler, golibroda, wypożyczalnia sukien ślubnych, pizza na telefon. Piekarz wypieka pity – przykleja placek do wewnętrznej strony rozgrzanego do czerwoności owalnego pieca i wyjmuje je po kilku sekundach – brązowe i chrupiące. Lodziarz sprzedaje dzisiaj pięć smaków: czekoladowy, truskawkowy, mango, cytrynowy i ciasteczkowy. Przyszykowałby więcej, ale generator prądu zasila tylko jedną zamrażarkę. W restauracji obok podłogę wyłożyli linoleum, na ścianie zawiesili sztuczny bluszcz i na plastikowych ceratach podają kurczaka z grilla w sosie czosnkowo-śmietanowym. Wszyscy oblizują palce. Zobacz galerię. Ci, którzy nie mają własnego sklepu, rozkładają kramy na ziemi. Wystarczy płachta materiału albo drewniana skrzynka. Na nich leżą produkty pierwszej potrzeby: karty telefoniczne i mocne papierosy dla mocnych facetów. Po Champs Élysées ludzie chodzą szybkim krokiem. Nikt nie zatrzymuje się popatrzeć na wystawy, bo nie znaleźli się tu dla przyjemności, tylko załatwić najpilniejsze sprawunki: kupić coś do jedzenia, znaleźć ciepły sweter na zimną noc i koniecznie buty dla najmłodszego syna, bo znowu biega na bosaka. Przez tłum przeciskają się dzieciaki, które na taczkach pchają większe zakupy – butle oleju, worki z ryżem albo z suszonymi ziarnami pszenicy, ale też sprzęt domowy: garnki, szczotki, pralki. A czasem na taczkach wiozą ludzi, których stać na opłacenie transportu. Według statystyk pracuje ok. 13 proc. dzieci. Głównie chłopcy. Tłumy nóg w plastikowych sandałkach, rozklapcianych adidasach, zakurzonych lakierkach wzbijają w górę rdzawy pył. Champs Élysées – paryski szyk na jordańskiej pustyni, główna ulica Zaatari, do niedawna drugiego co do wielkości obozu dla uchodźców na świecie i piątego miasta w Jordanii. Choć po roku żyło tu 140 tys. ludzi, nikt nie nazywa tego miejsca domem. Zdradliwy płacz Mężczyźni raczej nie chodzą po Champs Élysées. Sprawunki załatwiają kobiety i dzieci, a oni siedzą i palą. Tak jak Ajeed, właściciel knajpki z lepiącymi się stolikami. Pije gęstą jak smoła kawę, której ziarna zmielił z kardamonem. Ręcznikiem leniwie odgania muchy. Pochodzi z Homs na zachodzie Syrii, niedaleko granicy z Libanem. Kiedy armia rządowa wkroczyła do miasta, schował się w piwnicy razem z sąsiadami. Wydał ich płacz dziecka. Żołnierze wyważyli drzwi, wyciągnęli wszystkich na zewnątrz. Kobietom zerwali burki z głów, żeby sprawdzić, czy pod czarnym strojem nie ukrywa się bojownik Wolnej Armii. Mężczyzn ustawili pod ścianą. Strzelili. Między nogi. Dzieci Ajeeda patrzyły. Ośmioletni syn do dzisiaj budzi się w nocy zasikany. A dziecko sąsiada osiwiało. Chłopiec miał wtedy 12 lat. Ajeeda zamknęli w więzieniu. Nie było miejsca, żeby usiąść. Jedna kromka chleba dziennie – z dżemem pełnym mrówek. Sikało się do butelki. Wypuścili go po czterech dniach, nie wie czemu. Niektórzy nie wyszli w ogóle. O tym, co robiono z kobietami, mężczyźni wolą nie wiedzieć. Ajeed spakował to, co miał, i ruszył na południe – do Jordanii. Był styczeń 2013 r. Teraz w Zaatari podaje kawę, wcześniej był biznesmenem. Pomaga mu dwóch kuzynów – jeden prawnik, drugi stolarz. Siedzą przy kawie, palą i opowiadają w kółko te same historie: bombardowania, ostrzał, zatrzymania, więzienie, ucieczka, bombardowania, ostrzał, zatrzymania. Dzwonią do rodziny, która została w Syrii, i też tylko o tym słyszą: bombardowania, ostrzał, zatrzymania, więzienie. O Zaatari nie mają za wiele do powiedzenia. Tu nic się nie zmienia. Perspektyw nadal brak. Miasto z niczego Pięć lata temu była tu pustynia: piach, skorpiony i słońce. Bliżej szosy widać było kilka gajów oliwnych ze skarlałymi drzewami i domki rozstawione wzdłuż drogi. Wieś Zaatari. Do największego miasta w okolicy, Al-Mafrak, 10 km. Do syryjskiej granicy – 12. Poznaj najsłynniejsze obozy uchodźców na świecie! Zdaje się, że nawet tu nikt już nie pamięta, jak zaczął się konflikt w Syrii. Był rok 2011. Arabska Wiosna, entuzjazm ludzi, upadające reżimy. Tunezja, Libia, Egipt. Syryjczycy też spróbowali. Ale prezydent Baszar al-Asad przeciwko pokojowym demonstracjom wystawił czołgi. Zaczęli walczyć – jedni na południu, inni na północy. Brakowało wspólnego frontu. Po pięciu latach w Syrii trwa krwawa wojna domowa: sami Syryjczycy gubią się w tym, kto z kim walczy. Siły rządowe, rebelianci, islamscy ekstremiści, etniczne grupy i ugrupowania spoza Syrii – każdy ma inne cele, a wszystko napędzane jest rywalizacją o wpływy w regionie. To oczywiste, że wojna najdotkliwiej uderza w cywilów, którzy nigdy nie wiedzą, kto za chwilę uzna ich za wroga. Są torturowani, bombardowani, ostrzeliwani. 11 mln ludzi opuściło swoje domy. To połowa Syryjczyków. Jakieś 7 mln szukało schronienia w obrębie własnego kraju. Ale już prawie 5 mln uciekło za granicę – tam, gdzie oprócz bezpieczeństwa nie ma dla nich nic. Jako uchodźcy nie mogą pracować, są zależni od pomocy, zredukowani do 2100 kcal na dzień, które przysługuje im według międzynarodowych standardów. Pierwsi uchodźcy pojawili się w Jordanii jesienią 2011 r. Pod koniec lipca roku 2012 przez gaje wokół wsi Zaatari pociągnięto drogę prosto na pustynię. Na piachu rozstawiono kilka przenośnych toalet, niewielkie namioty z logo UNHCR – Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców, i jeden większy: centrum rejestracji. Wszystko zajęło dziewięć dni. Obóz oficjalnie otwarto 29 lipca 2012 r. Na początku mieszkało tu około stu rodzin, ale już wtedy wyznaczono granice: 2 km długości i 4 km szerokości. Miało tu zamieszkać 60 tys. ludzi. We wrześniu, po dwóch miesiącach funkcjonowania, populacja obozu Zaatari liczyła 30 tys. osób. W listopadzie 65 tys. A w lutym 2013 r. było ich już 76 tys. W marcu 2013 r. przestano publikować statystyki. Każdego dnia z granicy przywożono autokarami trzy tysiące osób. Średnio co minutę syryjsko-jordańską granicę przekraczał nowy uchodźca. Choć przecież większość przychodziła w nocy – długie kolumny ludzi osłanianych przez kilku bojowników z Wolnej Armii Syrii, albo pojedyncze rodziny, które już dawno porzuciły samochód z dobytkiem i niosły tylko rzeczy naprawdę niezbędne: ciepłe ubrania, pieniądze i biżuterię na sprzedaż. W sumie przez Zaatari przewinęło się ponad 430 tys. ludzi. Kontener luksusu Pierwsze namioty stawiano dość chaotycznie.Każdy walczył o miejsce blisko polowego szpitala, punktu dystrybucji chleba i wjazdowej bramy. Ale kolejne dzielnice wytyczano już od linijki. Ich powierzchnię wysypano białym żwirem – w lecie będzie się mniej pylić, w zimie nie zrobią się kałuże. Zbudowano obóz inny niż wszystkie. Zaplanowany. Dwanaście dzielnic z równo biegnącymi ulicami. Ze szpitalami, meczetami i szkołami, latarniami wzdłuż głównych ulic (pokrytych asfaltem) i porządnymi łazienkami, do których 80 ciężarówek codziennie rano dowozi wodę, a wieczorem zabiera nieczystości. Dość szybko, bo już w październiku 2012 r. (dwa miesiące po otwarciu), zaczęły się pojawiać kontenery – dary od bogatych sąsiadów. Na przykład Arabii Saudyjskiej. Stały się synonimem luksusu. W którym uchodźczym obozie na świecie mieszka się w kontenerach? – pytano. Zazwyczaj na uciekinierów czekają namioty albo bida chatki zbudowane z połamanych desek i plastikowych butelek. Dzienny koszt utrzymania Zaatari to 0,5 mln dolarów. Uchodźcom trzeba dostarczyć jedzenie i wodę. Całość zarządzana jest z base campu, kilkunastu kontenerów ustawionych za zasiekami, które stanęły na miejscu owego dużego namiotu do rejestracji. To tu mieszczą się siedziby ponad stu organizacji pozarządowych obsługujących obóz. Jedni odpowiedzialni są za higienę, inni za wywóz śmieci, jeszcze inni za edukację, zapobieganie przemocy wobec kobiet, zdrowie, rejestrację, kontakt z mediami albo też budowanie społeczności. Najlepszy obóz na świecie O obozowej rzeczywistości opowiadają przede wszystkim kobiety. Często to one zarabiają, pracując dla organizacji pozarządowych. I utrzymują całe rodziny. Tak jak Mariam, która kończyła literaturę angielską, a teraz sprawdza stan obozowych łazienek – betonowych budynków ustawionych co kilka ulic. Na ekranie smartfona zaznacza, które toalety są czyste, gdzie urwano krany itd. Wielu jej tej pracy zazdrości. Choć ma 25 lat, rodzice ciągle nie chcą wydać jej za mąż. Mariam chciałaby znaleźć męża. Jeden z przyjaciół rodziny był nią nawet zainteresowany, ale ojciec dziewczyny odprawił go z kwitkiem – nikt przy zdrowych zmysłach nie pozbywa się tutaj źródła stałego dochodu. O tym wszystkim Mariam opowiada cichym głosem w kontenerze, który zdążyła kupić jeszcze jesienią 2013 r., kiedy na czarnym rynku schronienie z metalu (w teorii rozdawane za darmo) kosztowało około 50 dol. Dwa miesiące później jego cena wrosła dziesięciokrotnie, bo wszyscy szykowali się na zimę. Temperatura miała spaść poniżej zera, zapowiadano śnieg. Już zaczynały się deszcze. Pomimo tak pieczołowicie wysypywanego białego żwiru, ziemia w Zaatari zamieniała się w rdzawą maź oblepiającą buty grubą warstwą. Woda zalewała namioty, ludzie budzili się w środku nocy w błotnistej kałuży. Wichury zrywały linki, zwalały brezentowe schronienie na śpiące w środku rodziny. Kontener – to było wtedy marzenie każdego uchodźcy w Zaatari. Ten, w którym mieszka Mariam, ma 18 m2 powierzchni i blaszane ściany. Żadnych skosów, same linie proste. Szara podłoga, biały sufit. Zaduch niewietrzonego pomieszczenia. Zakratowane okna, których zimą nikt nie otwiera. Trzy materace pod ścianą, sterta koców. Lampka na baterie słoneczne. W metalową ścianę wbite cztery gwoździe, na których można powiesić torbę. Pustka. Mariam wstaje rano, przed szóstą. Przyrządza rodzicom śniadanie, szykuje się do pracy, która zajmuje jej osiem godzin dziennie. Dzięki temu może kupić, co tylko chce: kartę telefoniczną, jedzenie, cieplejsze ubrania. Resztę oddaje rodzicom. Do domu wraca o piątej, gotuje obiad. Owszem, chciałaby wtedy zajrzeć do obozowej biblioteki, ale wieczorem nie wychodzi. Nawet do łazienki. Ludzie dużo gadają o tym, co się dzieje, kiedy jest ciemno. Nie mówią wprost. Oficjalne statystyki tego nie pokazują, ale wiadomo, że chodzi o prostytucję i gwałty. Święta samowolka Bardzo szybko, bo chyba już dwa miesiące po utworzeniu, Syryjczycy sami zaczęli decydować o tym, jak będą mieszkać. Przesuwali namioty, żeby być bliżej znajomych z tej samej wioski (większość Syryjczyków w Zaatari, bo statystyki mówią o nawet 80 proc., pochodzi z południowej prowincji Dara), nie zważali na wytyczone przez zarządców ulice, organizowali przestrzeń tak, żeby to im było wygodniej w niej żyć. Bogatsi odkupywali kontenery od biedniejszych, łączyli je w podkowę i tworzyli namiastki domów z dziedzińcem. Ci, którzy mieli pieniądze albo kontakty, otwierali wzdłuż głównej ulicy biznesy, budując Champs Élysées. Samozwańczy elektrycy podłączali kontenery do słupów wysokiego napięcia plątaniną kolorowych kabli. Kto mógł, budował latrynę. Po nocy nikt nie chciał chodzić do wybetonowanych łazienek – za daleko, za ciemno. Ścieki szły w pustynny piach. Samowolka jako wyraz buntu przeciwko bezczynności. Namiastka kontroli nad swoim życiem. Rowerem po champs Élysées Po czterech latach od powstania obozu wiele się w nim zmieniło. Część ludzi wróciła do Syrii, część wyszła z obozu (można to zrobić, zdobywając finansowe gwarancje od jordańskich znajomych), część opuściła Zaatari nielegalnie. Zostało 80 tys. ludzi. Wojna domowa w Syrii staje się coraz bardziej okrutna i coraz mniej zrozumiała. Uchodźcy zdają sobie sprawę, że w Zaatari zostaną na dłużej. Próbują w tym nienormalnym mieście stworzyć namiastkę normalności. I tak pojawiły się rowery – teraz z dalszych części do centrum, na Champs, nie trzeba już iść godzinę, wystarczy kwadrans pedałowania. Budowana jest elektrownia na baterie słoneczne. Prąd, który do tej pory płynął przez 11 godzin w ciągu doby, będzie teraz dostępny dzień i noc w każdym kontenerze. Trwają prace kanalizacyjne. Działają dwa szpitale i dziewięć klinik. A także dziewięć szkół i 27 ośrodków kultury. Zdarzają się nawet kontenerowe pałace z fontannami na dziedzińcach. Ludzie tutaj naprawdę nie lubią siedzieć bezczynnie – w doniczkach sadzą kwiaty, na tyłach domów na pustynnym piasku hodują bakłażany i słoneczniki. Nie muszą już stać w kolejkach, bo dostali e-karty, którymi mogą robić zakupy w dwóch supermarketach w Zaatari. Na nich 20 dinarów, czyli równowartość 107 zł. Coraz częściej sami decydują, co zjedzą. Ale pieniędzy z pomocy międzynarodowej wystarcza na podstawowe produkty: ryż, jajka, olej, jakieś warzywa, tuńczyka w puszce. Skakanka z kabla Większość syryjskich uchodźców w Jordanii, których liczbę szacuje się nawet na milion osób, przebywa poza obozami. Od bezczynnego życia na kupony wolą jakąkolwiek suterenę, niewielki pokoik, chociaż garaż, nawet namiot z jutowych worków i nielegalną pracę przy zbiorze pomidorów – ryzykują deportację, byleby nie siedzieć w obozowym zamknięciu. Bo obóz to ochrona, ale również więzienie. Nie można go opuścić bez rządowego pozwolenia, trzeba siedzieć na miejscu i czekać, aż skończy się wojna. Doskonale wie o tym Ali, który z żoną i siódemką dzieci mieszka w jednym kontenerze. Są tu od prawie trzech lat. Myśleli, że przyjechali najwyżej na dwa miesiące. Ali chciałby pracować, ale pracy dla niego nie ma. Raz w miesiącu sprząta obóz – to jedyna opcja dla mężczyzn, żeby coś dorobili. Nie może się doczekać tego dnia – wreszcie jest coś do roboty. O tym, co będzie, gdy najstarszy syn za rok skończy liceum, Ali woli nie myśleć. Bo obozowym dzieciom nie wolno zdawać na jordańskie uniwersytety, przynajmniej na razie. Kończą szkołę i dołączają do bezczynnego życia rodziców. Ali stara się nie myśleć również o tym, co za kilka lat będzie z jego córeczką urodzoną w Zaatari (co miesiąc rodzi się tu 80 dzieci). Może będą już w Syrii? Bo co to za dzieciństwo na tym piachu, gdzie skakanki dziewczynki robią sobie z elektrycznych kabli? Co to za dzieciństwo, w którym Alego nie stać nawet na kupienie tandetnych chińskich zabawek na Champs Élysées? A i tak dzieciaki Alego mają szczęście. W najtrudniejszej sytuacji są te, których rodzice decydują się mieszkać nielegalnie poza obozem. Wśród nich pracuje ponad jedna trzecia nieletnich. Głównie na farmach, gdzie zbierają oliwki i pomidory. Na Champs jak zwykle – ścisk i tłok. W garach z gorącą wodą gotuje się kukurydza, na głęboki olej wrzucają falafela, w witrynie wykładają słodkie drożdżowe ciasteczka – prawie jak nasze pączki. W kawiarniach mężczyźni rozpalają sziszę, czuć delikatny zapach jabłkowego tytoniu. W perfumerii właściciel miesza własne zapachy: „Czerwony Anioł”, „Noc Miłości” i – najpopularniejszy – „Eau de Liberty”, wodę wolności. Champs, wymawiane jak Szam, tak Syryjczycy nazywają Damaszek – serce kraju, za którym zawsze tęsknią, do którego nie mają jak wrócić. Bo ten Damaszek ze złocistym meczetem Umajjadów, w którego wypolerowanych posadzkach przegląda się słońce, z tysiącletnim sukiem, w którego arkadach sprzedawano najlepsze lody na świecie (obtoczone w grubo siekanych pistacjach) – tamten Damaszek, tamta Syria istnieją tylko w ich pamięci. A to tutaj to tylko pustynna fatamorgana. Każdy by chciał, żeby jak najszybciej zniknęła.
Straciła nogę, gdy miała dwa lata. W Syrii nie ma szans na protezę
Lana miała zaledwie dwa lata, gdy na jej rodzinny dom spadła bomba. Dziewczynkę udało się uratować spod gruzów, ale jej prawa noga została nieodwracalnie uszkodzona. Takich dzieci jak Lana, które straciły kończyny, jest setki, a w Syrii pierwszeństwo oprotezowania mają mężczyźni. Pomoc kobietom i dzieciom niesie Polska Misja Medyczna
Idlib było dużym, ruchliwym miastem w Syrii, gdzie życie toczyło się typowym, hałaśliwym rytmem właściwym aglomeracjom Bliskiego Wschodu. Na ulicach tłoczyli się sprzedawcy najrozmaitszych drobiazgów, a kierowcy nadużywali klaksonów. Lana przyszła na świat we wrześniu 2015 roku. Zupełnie nie zdawała sobie sprawy, ile wysiłku kosztuje jej ojca utrzymanie całej rodziny. Starsi bracia, Hamada i Ayham, chodzili już do szkoły, siostra – Massa, spędzała czas bawiąc się w domu w towarzystwie mamy. Rodzice mieli plany na przeprowadzenie się do większego domu. Ahmad, ojciec Lany, wiedział, że jego najmłodsza córeczka będzie potrzebować stałej, dodatkowej opieki i leczenia, urodziła się z wrodzoną deformacją wargi, co utrudniało karmienie dziewczynki. Lana czeka na protezę, która umożliwi jej normalne funkcjonowanie (fot. PPM) Z każdym kolejnym miesiącem coraz częściej do łóżeczka, gdzie spała Lana docierały nerwowe głosy rodziców i starszego rodzeństwa. Do Idlib zbliżała się wojna. Nieuchronnie. Jak się zachować? Uciekać czy zostać? Jeśli szukać schronienia w innym miejscu, to gdzie? Rozmowy krążyły wciąż wokół tych samych tematów, różniły się tylko większą lub mniejszą nerwowością rozmawiających ludzi. W końcu zaczęły się naloty. Bomby spadały na kolejne budynki. W czasie bombardowań tynk sypał się z sufitu, ściany pękały, z ram wypadały szyby. Rodzina Lany w tych chwilach zbierała się razem w pokoju i próbowała przeczekać, pokonać strach. Niestety, w 2017 roku jedna z setek bomb spadła na dom, w którym mieszkała rodzina Lany. Dom zawalił się. Sąsiedzi wydobyli spod gruzów rodzinę Lany, ale nigdzie nie było widać śladu dziewczynki. Hamada, najstarszy brat, nie poddawał się, ale kolejne próby znalezienia Lany nie kończyły się sukcesem. Hamada, niezmordowany dwunastoletni ratownik, obsypany kurzem z tego, co do niedawna było jego domem, walczył nieustępliwie i w końcu usłyszał głos swojej najmniejszej siostry. Tak, to nie przesłyszenie, to była ona gdzieś głęboko pod ruinami. Odrzucał kamienie coraz szybciej, aż w końcu wydobył ją spod gruzów. Kiedy opatrywano rannych, Ahmad z żoną Saną i trójką rodzeństwa z przerażeniem patrzyli na prawą nogę Lany. Było jasne dla wszystkich, że noga jest bardzo poważnie pogruchotana. Lekarze musieli amputować dziewczynce część nóżki, ale udało im się ocalić kolano. Lana nie miała czasu na rehabilitację. Rodzina musiała szukać schronienia. Nie mieli już przecież domu. Jak tysiące innych Syryjczyków wciągnął ich ten wir, który gna kolejne rzesze uchodźców przez syryjską pustynię na północ. Szli, jechali, potem znów szli, by w końcu zamieszkać w prowizorycznym domu blisko granicy z Turcją. Są tu do dzisiaj. Nie mają kontaktu z dawnymi znajomymi. Są samotni i zdesperowani. Hamada i Ayham porzucili szkołę, razem z ojcem pracują w warsztacie, gdzie produkuje się miotły. Zarabiają w trójkę piętnaście dolarów tygodniowo. Brakuje im na wszystko, a przecież Lana potrzebuje specjalnego karmienia ze względu na wrodzoną wadę ust. Polska Misja Medyczna pomogła już blisko 320 dzieciom po amputacjach. W 2017 roku podjęliśmy się niezwykle trudnej pracy, która polega na zebraniu środków finansowych na zakup protez, a potem na długiej rehabilitacji, która pozwala okaleczonym dzieciom wrócić do życia. Dzięki naszym darczyńcom oraz ofiarnej pracy lekarzy w Syrii i Turcji te dzieci zaczynają ponownie chodzić, mogą kontynuować naukę, zawierać przyjaźnie i po prostu opuszczać dom. Nasi syryjscy lekarze spotkali Lanę niedawno. Dziewczynka już jest naszą pacjentką. Potrzebujemy teraz tylko zebrać środki na zakup protezy. Wierzymy, że kolejne syryjskie dziecko uwierzy w otwarte serca Polaków. My, w Polskiej Misji Medycznej jeszcze nigdy się nie zawiedliśmy na Waszej dobroci i solidarności! Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak wesprzeć Polską Misję Medyczną, wejdź na stronę www.pmm.org.pl.
"Oni nie traktowali nas jak ludzi." Życie po ISIS (REPORTAŻ)
Gdy wojska sprzymierzone zaczęły odbijać Mosul, uciekający Irakijczycy opowiadali wstrząsające historie o brutalności Państwa Islamskiego.
Kurdyjscy żołnierze stali na wale w narożniku stanowiska artylerzystów. Był to jeden z wysuniętych punktów linii frontu biegnącej wzdłuż grzbietu górskiego i skierowanej na zachód, w stronę doliny Tygrysu. Słońce zaszło, kończył się dzień lata, pory, kiedy ziemia i niebo w Iraku wydają się stapiać w jedno. Mimo to w gęstniejącym mroku dało się dostrzec na brzegu rzeki światła miasta Mosul. Owi żołnierze, peszmergowie z armii irackiego Kurdystanu, mogliby opisać ten widok w środku nocy, zbudzeni ze snu. Od miesięcy obserwowali go, nanosili na mapy i omawiali każdy jego centymetr – ale nie przestawał być dla nich fascynujący i groźny. Wszystko, na co patrzyli, należało do Państwa Islamskiego. Był koniec lipca 2016 r. i bitwa o Mosul, o której mówiono od dawna, miała się wkrótce rozpocząć. Irackie wojska pokonały Państwo Islamskie, znane też jako ISIS, pod Faludżą i teraz parły na północ, w stronę Mosulu. Kurdyjscy peszmergowie naciskali z tej góry. Koncentrowały się siły amerykańskie i europejskie, żołnierze i członkowie milicji z Turcji, Iranu i innych krajów. Był to największy do tej pory pokaz międzynarodowej siły skierowanej przeciw ISIS. Państwo Islamskie kontrolowało Mosul, drugie co do wielkości miasto Iraku, od dwóch lat. Planiści liczyli na to, że jego upadek będzie końcem dżihadystów w Iraku. Latem 2016 r. siły Iraku i międzynarodowej koalicji dążące do wyparcia z kraju dżihadystów zbliżyły się do zajmowanego przez ISIS miasta Qayyarah na południe od Mosulu. Oddziały ISIS podpaliły okoliczne szyby naftowe i wycofały się. Mieszkańcom pozostało spustoszone środowisko. W mieście zapanowała panika. ONZ szacowała, że na skutek bitwy ponad milion ludzi zostanie wysiedlonych. (Przed zajęciem przez ISIS Mosul liczył ok. 1,4 mln mieszkańców). Straty wśród ludności cywilnej miały być straszne. Mieszkańcy uciekali z miasta na wszelkie możliwe sposoby, a ta kurdyjska placówka była punktem końcowym często wybieranej trasy. Prawie każdej nocy ludzie wdrapywali się na zbocze i docierali tu, mając za cały dobytek tylko to, w co byli odziani. Dziś żołnierze spodziewali się siedmioosobowej rodziny. Jej ojciec, pielęgniarz, zadzwonił do kuzyna mieszkającego w pobliżu góry, a ten powiadomił dowódcę. Ów kuzyn, niejaki Tayeb, mógł podać pielęgniarzowi jedynie mgliste wskazówki: – Wspinaj się na górę. – Teraz Tayeb wraz z dowódcą stał na wale. Nagle odezwał się telefon Tayeba. To był pielęgniarz, Ayham Ali. Tayeb podał telefon kurdyjskiemu tłumaczowi, który tłumaczył Alemu wskazówki udzielane przez żołnierzy. (Ali mówił po arabsku, żołnierze po kurdyjsku). Pod naciskiem chwili, a może chcąc podnieść Alego na duchu, tłumacz awansował go. – Gdzie jesteś, doktorze? Z słuchawki dobiegł zaniepokojony głos. – Idź 500 m w prawo. Zobaczysz małą dolinkę. Wejdź do niej. W telefonie rozległ się płacz dziecka. – Nie martw się, doktorze. Jesteś już bezpieczny. Jakiś żołnierz zaświecił latarkę i przesuwał snopem światła na boki. – Powiedz mu, by szedł za światłem – polecił. – Doktorze, widzisz światło? – zapytał tłumacz. – Nie wymachuj tak tą latarką. ISIS może zobaczyć – dowódca skarcił podwładnego. Przez kilka następnych godzin Ali szedł i dzwonił po kolejne wskazówki, znowu szedł i znowu dzwonił. Połączenie zostało przerwane i przez jakiś czas nie działo się nic. Kiedy Ali zadzwonił ponownie, około 11, był zagubiony i zatroskany. Wysłał przodem najstarszą córkę, by spróbowała znaleźć drogę, i od tamtej pory jej nie widział. Obawiał się, że zauważyli ich ludzie z ISIS. Tłumacz poprosił go, żeby opisał, co widzi dookoła. – Wiem, gdzie jesteś. Idź w prawo. Jeśli pójdziesz w lewo, nie dasz rady. Tam jest zbyt stromo. Tayeb zeskoczył z wału i poszedł ich szukać. Mijały niekończące się minuty. Około północy Tayeb powrócił, niosąc małą dziewczynkę, w której oczach szkliło się przerażenie. Postawił ją na ziemi, zawrócił i znowu zniknął. Jeden z żołnierzy wziął dziecko na ręce, poklepał delikatnie i mówił coś do niego pieszczotliwie. Niebawem przybyli chłopiec, dwie dziewczynki, w tym ta najstarsza córka, oraz Tayeb niosący najmłodszą córeczkę. Po drodze upuścił ją i na czole dziewczynki pęczniał guz, ale nie płakała. Wreszcie pojawiła się matka. Miała na imię Nawal, co znaczy „dar”. Nosiła czarne abaję i hidżab. Padła na kolana. Zadumana, a może majacząca, opowiadała o swoich przejściach, nie zwracając się do nikogo konkretnego. – Byliśmy tacy głodni w Mosulu – powiedziała. – Nie było pieniędzy ani żywności. Nic nie szkodzi, jeśli umrzemy głodni. Jesteśmy bezpieczni. To najlepsza chwila mojego życia. Jako ostatni przyszedł Ali, oszołomiony z powodu ulgi. Na jego brodzie połyskiwał pot. – Chodźmy – zarządził dowódca. – Tam są snajperzy. Żołnierze poprowadzili rodzinę do obozu. – Jesteśmy tu. Teraz mogę już umrzeć – powiedziała Nawal. – Czuję się, jakbym był w raju – oświadczył Ali, podejmując własną opowieść. – Nie jest łatwo zostawić swoich rodziców, ale ja tam umierałem. Było nas dwadzieścioro. Mój brat sprzedawał lody. Nic nie zarabiał. Walczyliśmy, on i ja. W Al-Alam, miasteczku nieopodal Tikritu, 11 mieszkańców zostało publicznie straconych w pobliżu skrzyżowania, na którym teraz stoi ich pomnik. W całym Iraku coraz częściej można zobaczyć pomniki, billboardy, plakaty i malowidła upamiętniające ofiary potworności ISIS. ISIS zajęło Mosul w czerwcu 2014 r. Bojownicy spalili komisariaty policji i wojskowe punkty kontrolne. Wywiesili flagi z czarno-białym logo ISIS, wprowadzili nowych imamów do meczetów i nowych nauczycieli do szkół. Z Wielkiego Meczetu al-Nuri przywódca Państwa Islamskiego, Abu Bakr al-Baghdadi, który niedawno odłączył się od Al-Kaidy, proklamował utworzenie Państwa Islamskiego, a siebie samego ogłosił kalifem. Wszystkim muzułmanom nakazał: – Bądźcie mi posłuszni. Część mieszkańców uciekła. Inni zaczęli się ukrywać. Wielu się cieszyło. Ali nie zdradził, co czuł, ale wspominał, że początkowo żyło się nieźle. Mógł nadal pracować w szpitalu. Jednak dość szybko zaczęła się niedola, tortury i publiczne egzekucje. Tych, zachowując ostrożność, można było jednak uniknąć. Nieuniknione były dotkliwe upokorzenia codziennego życia. Musiał skrócić swe spodnie, aby dostosować się do „afgańskiego” stylu preferowanego przez przywódców ISIS. Kazano mu zapuścić brodę, a potem zapuścić ją dłuższą. W miejscach publicznych jego żona mogła się pojawiać tylko w towarzystwie mężczyzny ze swojej rodziny, całkowicie spowita w czerń. – Gdyby założyła chociażby sandały z obcasem, mogła zostać zbita – powiedział Ali. – Oni nie traktowali nas jak ludzi. Targi opustoszały. Wyłączono elektryczność, potem wodę. ISIS stało się bardziej brutalne. Gdy Ali bandażował rękę kobiecie, która nie była w pełni okryta, uznano, że ma z nią relacje seksualne. Trafił do więzienia i został wychłostany, ale uważał się za szczęściarza, bo zachował głowę. Wtedy uświadomił sobie, że musi uciekać, ryzykując szybką śmierć, albo zostać i umierać powoli. Państwo Islamskie zaczęło dojrzewać jako zespół sunnickich grup islamistycznych około roku 2006. Przez następne lata nabrało kształtu i siły, przygarniając byłych bojowników z partii Baas irackiego prezydenta Saddama Husajna, obalonego w kwietniu 2003 r. W 2012 i 2013 r. ogniska ISIS pojawiły się w całej Syrii. W pierwszych dniach stycznia 2014 r. kilkuset bojowników chwyciło za broń w Ramadi, stolicy irackiej prowincji Anbar, zajmując znaczną część miasta. Siły rządowe zdołały utrzymać tylko fragment Ramadi. Przez większą część następnych dwóch lat mieszkańcy musieli znosić wojnę pozycyjną. Sytuacja skłaniała do porównań z podzielonym Berlinem. Irackie wojsko ponownie zebrało siły. Dołączyły do niego szyickie milicje oraz koalicja kierowana przez Stany Zjednoczone. Pod koniec 2015 r. Ramadi zostało „wyzwolone”, jak to ujęła państwowa telewizja. Tyle że całe dzielnice nie tylko nie nadawały się do zamieszkania, ale wręcz nie można ich było rozpoznać. Trudno było sobie wyobrazić, że ludzie zechcą tam wracać. A jednak wracali. Taksówka wjechała na opuszczoną, zrujnowaną drogę i zaparkowała. Nie było wiadomo dlaczego. Nikt jej nie zatrzymywał, bo nikogo tam nie było. Potem kierowca, starszy mężczyzna w szarej diszdaszy, wysiadł i zniknął wśród gruzów. Skrywały jego dom. Piętro zostało zerwane przez atak lotniczy, jakby ścięte ogromną kosą, ale parter stał nadal, choć niepewnie. W miejscu, gdzie kiedyś była brama frontowa, mężczyzna powiesił plandekę z niebieskiego plastiku. Wyjaśnił, że wrócił przed czterema dniami, spodziewając się, że niczego nie znajdzie. Wolał mieć pół domu niż nic. Problem polegał na tym, że nie dało się tam dotrzeć. Wynajął więc buldożer i przekopał ścieżkę przez stertę roztrzaskanych mebli i pustaków, na której szczycie sterczało koło motocykla. – Myślimy, że tam są zwłoki – powiedział. – Wyczuwamy je. Ukląkł, przystawił nos do niewielkiej dziury w ścianie przytrzymującej gruzy i wciągnął powietrze. Zaprosił swoich gości, żeby zrobili to samo. – Czujecie ten zapach? Przed bitwą o Mosul mieszkańcy uciekali z miasta we wszystkich kierunkach. Jedna z tras wiodła przez góry do Kurdystanu. Nawal, żona Ayhama Alego, wraz z dziećmi wspinała się za nim nocą po zboczu. Po dotarciu na miejsce była wyczerpana, ale wdzięczna losowi za to, że jest bezpieczna. Dom handlarza mebli Abduli Zuhaira stał w części miasta kontrolowanej przez rząd, ale ledwo, ledwo. Linia podziału przebiegała kilkaset metrów od niego. Kiedy wkroczyło ISIS, jego ludzie rozciągnęli sznur do bielizny między domami po obu stronach ulicy – Zuhair przeciągnął w powietrzu ręką z żarzącym się papierosem, aby to pokazać – i rozwiesili na nim koce. Początkowo między rządem a ISIS panował kruchy pat. Zuhair miał klientów po stronie powstańczej i pozwalano mu tam chodzić i wracać. Niektóre różnice były wyraźne. Na przykład na budynkach wymalowano sprejem słowa Własność darowana Państwu Islamskiemu. Sklepy musiały być zamykane przed każdym wezwaniem do modlitwy, czyli pięć razy dziennie. Wszędzie było widać czarno-białe logo ISIS. Inne różnice były subtelniejsze. Islamiści uważali wyobrażenia ludzkiej postaci za świętokradztwo. Zuhair zauważył, że na sklepowych markizach i billboardach wycięto lub zamalowano modelki i modeli. W 2015 r. zaginął nastoletni syn Zuhaira. Handlarz podejrzewał, że ma z tym coś wspólnego ISIS – znane z porwań dla okupu. Przekroczył więc linię z koców i poszedł na posterunek patrolowy. Wyjaśnił, że jego 16-letni syn jest upośledzony rozwojowo. Mężczyźni byli uczynni, nakazali, by w meczetach wygłaszano zawiadomienie o zniknięciu chłopca. Jednak niedługo potem w sklepie meblowym Zuhaira pojawił się bojownik. ISIS miało jego syna, a Zuhair miał trzy możliwości: zapłacić 50 tys. dolarów za jego uwolnienie, pozwolić mu wstąpić do ISIS albo patrzeć, jak zostanie ścięty. Zuhair nie miał tylu pieniędzy. Zaproponował swoją furgonetkę i całą gotówkę, jaką posiadał. Zanim usłyszał odpowiedź, siły irackie rozpoczęły ostateczny atak. Zuhair z rodziną uciekł na zachód, do miasta pozostającego w rękach rządu, gdzie zbierali się wysiedleńcy. A tam porywacze chłopca, najwidoczniej litując się nad nim, potajemnie przyprowadzili go na spotkanie z ojcem. Chłopak miał na sobie strój w stylu afgańskim. – Musisz próbować uciec – szepnął Zuhair, kiedy się ściskali. – Nie mogę – odparł syn. – Ciągle mnie pilnują. Mogą zabić ciebie albo matkę. Od tamtej pory Zuhair nie widział syna. Ostatniego lata, pewnego popołudnia po wyzwoleniu miasta, pojechał do centrum, do swojego sklepu meblowego. Wspiął się po zawalonym metalowym daszku i wszedł przez okno, po którym pozostała tylko rama. Sala wystawowa była splądrowana. Przedostał się przez dziurę w ścianie do sąsiedniego pomieszczenia handlowego, które ISIS zaadaptowało na wytwórnię bomb. Na betonowej posadzce leżały worki z grubym, szarym prochem, puste paczki po papierosach i dwa zgrabne stosy ludzkich ekskrementów. Kolejna dziura zaprowadziła go do tylnej sali wystawowej zapchanej zestawami stołowymi i wymyślnymi szafami pokrytymi kurzem. – Mój ojciec otworzył ten sklep w latach 60. – powiedział. – To był najlepszy salon w Ramadi. Zniszczenia w Ramadi były największe pośród wszystkich irackich miast, ale nie stanowiły rzadkości. Po ISIS i wojnie z nim znaczna część północnego i zachodniego Iraku leżała w gruzach. Przemoc zapanowała na obszarach położonych na południe od Bagdadu aż po granice Turcji, Syrii i Arabii Saudyjskiej, pochłaniając dziesiątki miast – oprócz Ramadi najechane zostały Faludża, Tikrit i Tal Afar – oraz setki miasteczek i wsi. ISIS zniszczyło archeologiczne skarby mezopotamskie w Niniwie i starożytne chrześcijańskie wioski. Usiłowało eksterminować jazydów, których uważało za pogan. Podpalone przez dżihadystów szyby naftowe płonęły miesiącami, powodując nieopisane zniszczenia środowiska. Do początku 2017 r. ONZ i inne organizacje wzniosły w całym Iraku 86 obozów dla wysiedleńców i uchodźców. Ponad 3 mln Irakijczyków uciekło ze swoich domów. Przedstawiana przez ISIS obietnica czystego i dumnego państwa przemawiała do wielu mieszkańców Iraku. Tylko niektórzy byli fanatykami, ale wszyscy mieli dość tej lub innej okopanej władzy. ISIS pociągało sunnitów, oburzonych zaniedbaniami i nadużyciami, których doświadczali pod szyickimi rządami Nouriego al-Malikiego. Spoglądających na samolubne monarchie znad Zatoki Perskiej, brutalny sekularyzm wojska w Egipcie oraz ulegającą wpływom Zachodu Turcję i dostrzegających brak wiarygodnego przywództwa. ISIS było też atrakcyjne dla ludzi marginalizowanych i pozbawionych środków do życia. Prowincję Anbar zamieszkują najbiedniejsi, najsłabiej wykształceni obywatele Iraku, a propaganda ISIS nieprzypadkowo podkreśla socjalistyczny podtekst politycznego islamu. Klasowy wymiar tej wojny jest często oczywisty, podobnie jak inne społeczne rozdźwięki spotęgowane przez ISIS. Sojusz Irakijczyków wypierających Państwo Islamskie z Iraku – Arabów i Kurdów, sunnitów i szyitów, wojska i milicji – był wątły. Gdyby nie wspólna sprawa, jego uczestnicy skoczyliby sobie do gardeł. Po wycofaniu się ISIS z Faludży na jaw wyszło okrucieństwo tej grupy. Rezydencję zamożnego przedsiębiorcy przekształcono w więzienie, a kolegium nauczycielskie w sąd i miejsce straceń. Zwłoki grzebano w masowych grobach pod brukiem dziedzińców i posadzkami. Latem 2016 r. siły irackie parły na północ, wzdłuż Tygrysu. W sierpniu dotarły do niewielkiego nadrzecznego miasta Qayyarah, ostatniej strategicznej zdobyczy niezbędnej do ataku na Mosul. Pewnego dnia, w połowie bitwy o Qayyarah, z bazy Makhmur wyruszył na linię frontu wojskowy konwój. Za beżową furgonetką jechał opancerzony humvee i ciężarówka wioząca 200 plastikowych worków z ryżem, herbatą, cukrem i olejem spożywczym dla ludzi, którzy uciekli przed walkami. Na przednim siedzeniu furgonetki jechał ważny generał z Bagdadu, jeden z wielu planistów kampanii na Mosul, a w każdym razie jeden z wielu uważających, że powinni ją planować. Furgonetka dotarła do wypalonej wioski i droga rozdzieliła się na równoległe piaszczyste ścieżki. Kierowca, już wcześniej zdenerwowany, nie wiedział, co począć. Miny pułapki mogły być wszędzie. – Jedź po śladach opon. Nie skręcaj w lewo ani w prawo – powiedział generał, mężczyzna przysadzisty i łysiejący, po czym mówił nadal do grupki adiutantów stłoczonych na tylnym siedzeniu: – W Bagdadzie te idee by nie przeszły (chodziło mu o popularność ISIS w wiejskich rejonach Iraku), ale tutaj ludzie są odseparowani od świata. Nie potrafią myśleć samodzielnie. Potem generał zaczął śpiewać piosenkę z wideo na YouTubie, które oglądał. Kierowca zboczył w lewo. – Nie, nie tędy. Na tej drodze są bomby. Jedź prosto. Ostrzelają nas rakietami. – Słowo daję, ci z ISIS to sukinsyny – ciągnął generał. – Żaden nie jest człowiekiem – zgodził się oficer z tylnego siedzenia. Miał własną teorię na temat motywacji tej grupy: – Wszyscy są gejami. – To prawda – przytaknął inny, zgadzając się z tym oszczerstwem. – Znałem człowiek, który wstąpił do ISIS. Już wtedy był gejem. Kierowca znowu skręcił. – Dokąd jedziesz? – zrugał go generał. – Widzisz tu jakieś ślady opon? Nie myśl jak Kurd. Co z twoją głową? Konwój wjechał do wioski Jahala, gdzie miała być rozdana żywność. Na centralnym placu zgromadziły się setki ludzi. Mężczyźni przycupnęli szeregiem wzdłuż głównej drogi, ocieniając twarze kartkami na żywność, a kobiety stały w cieniu, w mniej karnej kolejce. Z każdą chwilą ludzi było coraz więcej. Żołnierze stanęli z bronią w pogotowiu. W wiosce po drugiej stronie rzeki rozległa się eksplozja – pocisk rakietowy albo bardzo duży moździerz – i w niebo wzbił się pióropusz kurzu. Nikt nawet nie drgnął. Ciężarówka stanęła na placu i kierowca otworzył klapę. Podszedł do niej członek starszyzny. – Ta wioska zamieniła się w obóz uchodźców – powiedział generałowi. – Liczba mieszkańców wzrosła z 700 do 25 tys. Oni tu przychodzą, nie mając nic. Potrzebujemy więcej pomocy. Generał otrzymał plik kartek żywnościowych. Zaczął odczytywać nazwiska i wręczać worki z jedzeniem. Było coraz goręcej, kolejka wydłużała się, kobiety były rozdrażnione. – Wpuśćcie mnie – powiedziała któraś, próbując wepchnąć się do kolejki. – Nie, to nasze miejsce. – Gdzie jest generał? Chcę z nim porozmawiać. Ludzie wychodzili z kolejki, by odwołać się do generała osobiście, czemu towarzyszył pomruk oburzenia. Jakiś człowiek zbliżył się do niego, ale nim zdążył otworzyć usta, generał warknął: – Nic nie mów. Wracaj do szeregu. Stało się jasne, że żywności nie starczy dla wszystkich, nawet nie dla większości. Wydano ostatni worek. Kierowca zamknął klapę i zapalił silnik. Pomruki przerodziły się w krzyki, kolejka zamieniła się w bezładny tłum. Generał był otoczony. Jeden z żołnierzy skierował karabin w niebo i wystrzelił. Kilku wieśniaków schyliło głowy, większość nie zareagowała. Kiedy generał próbował otworzyć drzwi furgonetki, grupa starszych kobiet błagała go o żywność, wyciągając ręce. – Jutro będzie więcej, z Bożą pomocą – powiedział generał. – Na dziś skończyliśmy, ale jutro będziemy mieć tysiąc worków żywności! Słuchajcie, zaśpiewam to wam. – I zaczął śpiewać: – Na dziś skończyliśmy, ale jutro będziemy mieć tysiąc. W Kirkuku pewien więzień, który wytwarzał bomby dla Al-Kaidy, a potem dla ISIS, był przetrzymywany w policyjnej bazie. Państwo Islamskie oderwało się od Al-Kaidy, ponieważ jego przywódca, Abu Bakr al-Baghdadi, był zbyt żądny krwi nawet jak na standardy tej organizacji. Podzielał pogląd swej dżihadystycznej Alma Mater, że „cały świat zjednoczył się we wspólnym wysiłku, by zniszczyć islam”, jak to ujął David Cook, historyk dżihadu. Jednak podczas gdy Osama bin Laden zbudował swoją organizację na przekonaniu, że największym przeciwnikiem islamu jest „daleki wróg”, czyli imperialistyczny Zachód, al-Baghdadi skupiał się do niedawna na „bliskim wrogu”, bezbożnych rządach świata muzułmańskiego. Jeszcze gorsi, poucza al-Baghdadi, są szyici, prawdziwy rak, który rozprzestrzenia się wewnątrz islamu. Ta opinia jest kontynuacją dziesięcioleci sekciarskiej polityki w Iraku. W latach 70. XX w. partia Baas deportowała osoby podejrzewane o irańskie pochodzenie. Kiedy Saddam Husajn przystąpił do wojny z Iranem w 1980 r., nazwał się obrońcą prawdziwego islamu, człowiekiem, który ochroni sunnickich Arabów przed perskimi hordami szyitów stanowiących zagrożenie od VII w. (I to pomimo faktu, że wielu irackich szyitów lojalnie dla niego walczyło). Al-Baghdadi jest dzieckiem tej niechęci, która odrodziła się wraz z sekciarską wojną na początku XXI w. Nabrał dzięki temu przekonania, że szyitów nie można nazywać inaczej niż ludobójcami. W tym samym stopniu jest dzieckiem amerykańskiej okupacji. Co zatem sprawia, że jak na ironię w Iraku jego zwolennicy prawie na pewno zabili – a już z pewnością doprowadzili do zubożenia – więcej sunnitów niż szyitów? Może to: Odejście ISIS od Al-Kaidy objawiało się nie tylko profesjonalizacją dżihadu, ale również podbudową teoretyczną zawężoną do wizji, w której na miano muzułmanina najbardziej zasługuje muzułmanin zabijający – nie tylko niewiernych, nie tylko apostatów, nie tylko szyitów, ale także każdego muzułmanina, który nie zabija. W sposób najbardziej przerażający nakreślił tę wizję palestyński teoretyk dżihadu, nieżyjący już Abdullah Azzam. Honoru i szacunku nie można ugruntować inaczej, jak na fundamencie z okaleczonych i zabitych, napisał. Każdy muzułmanin na Ziemi ponosi odpowiedzialność za odrzucenie dżihadu i grzech odrzucenia broni. Jedyną rzeczą w słowach Azzama bardziej oczywistą niż nienawiść jest nienawiść do samego siebie. To polityka obłąkańcza. Jest ludobójcza, ale też – samobójcza. Być może zatem trudno się dziwić, że wielu zabitych bojowników ISIS pod koniec 2016 r. nie było ofiarami walk, tylko własnych towarzyszy. Kiedy ISIS wycofało się w stronę Syrii, najwyraźniejsze dowody sadyzmu tej grupy pojawiły się w Faludży, zajętej w styczniu 2014 r. Pod koniec czerwca 2016 r., po miesiącu walk, żołnierze irackich sił specjalnych odbili miasto. Kilka dni później grupa żołnierzy i policjantów przeszła przez zasypane gruzem ulice do Instytutu Nauczycielskiego dla Kobiet w Faludży, gdzie ISIS urządziło swój sąd i miejsce egzekucji. Powietrze wokół było ciężkie od woni rozkładających się ciał. W korytarzu wejściowym leżało mnóstwo przewróconych szafek. Posadzka była zarzucona kartotekami młodych kobiet, które tu studiowały, z ich zdjęciami przypiętymi do niebieskich teczek. Wszedłszy na mały dziedziniec, wszyscy mężczyźni, jak na komendę, zatkali nosy. Jeden z policjantów odsunął szkolną tablicę leżącą na ziemi, pod którą ukazała się kość strzałkowa. Wystawała z dziury w kamiennym bruku. Mężczyźni podeszli bliżej. Dziurę wypełniały szczątki, które nie były już ciałami, ale jeszcze nie szkieletami. Nie dało się określić, ile ich tam było. W sąsiednim korytarzu znajdował się kolejny masowy grób, przykryty dywanem i sofą. Dowódca policji powiedział, że to mogą być członkowie ISIS straceni z powodu podejrzeń o tchórzostwo, zdradę lub inne przestępstwo. Kiedy ISIS zajęło miasto, bojownicy udali się do imponującego szpitala głównego i zamienili go w swoją kwaterę główną. Grupa mężczyzn dokonała inspekcji szpitala. Przeszli przez dziedziniec. Na ziemi, w pobliżu małego, świeżo przykrytego grobu, leżały tace prosektoryjne. Któryś z żołnierzy podniósł rękę do pasa, żeby pokazać wzrost pochowanej tam osoby. W czasie walk przenoszenie zmarłych dzieci na cmentarz było zbyt niebezpieczne, więc miejscowi grzebali je na terenie szpitala, gdzie się tylko dało. Na oddziale pomocy doraźnej z sufitu zwisały listwy i płyty niczym podszyt w dżungli. Policjant zwany Abu Nebah szukał pamiątek i wkładał je do plastikowej reklamówki. Na ścianach przyklejono taśmą ziarniste fotokopie logo ISIS oraz memoranda na oficjalnym papierze Państwa Islamskiego. Teksty wskazywały na rozpaczliwą sytuację w ostatnich dniach u władzy. Do wszystkich braci i szefów sekcji, niech Bóg ich błogosławi, brzmiała jedna z notatek. Wszyscy bracia powinni natychmiast sprowadzić swoje rodziny do sektora Faludża, w ciągu 20 dni od daty tego ogłoszenia. Każdy, kto się nie podporządkuje, nie dostanie przepustki. Abu Nebah powiedział, że znał ten szpital doskonale, jeszcze zanim objął swoją placówkę. Cała zzwórka jego dzieci urodziła się tutaj. Uciekł w 2004 r., podczas dwóch bitew o Faludżę. Później, w szczytowym momencie powstania, został policjantem. – Ale tamto nie było takie paskudne jak ISIS – stwierdził. Kiedy nadeszli dżihadyści, policjanci, którzy mieli dość pieniędzy, uciekli. Ci, którzy ich nie mieli, ukryli się. A ci, którzy nie mogli się ukryć, poddali się. Hisbah, policja religijna ISIS, zmusiła ich do stania w meczetach i na publicznych placach i obwieszczania swego żalu za to, że egzekwowali prawa niewiernego rządu. Po tych rytuałach publicznego upokorzenia niektórzy zostali zabici. Rodzina Abu Nebaha uciekła wraz z setkami innych, zasadniczo z całą jego dzielnicą. Zapytany, dlaczego wrócił, odpowiedział. – Przecież to jest nasz dom. W każdym razie nie jest tu tak źle jak w Ramadi. Gdy już pielęgniarz Ayham Ali wraz z rodziną dotarł z Mosulu do wojskowego posterunku na zboczu góry, skierowano ich do niewielkiego ogrodzonego obozu. Wyrwawszy się z uścisku ISIS, po raz pierwszy od dwóch lat przespali spokojnie całą noc. Następnego dnia Alego zaprowadzono do biura i kazano mu usiąść. Był zmieniony nie do poznania – czysty i ogolony, miał na sobie nowe spodnie i koszulę z kołnierzykiem. Za biurkiem siedział generał, a na kanapach po obu stronach funkcjonariusze Asayish, kurdyjskiej służby wywiadu i bezpieczeństwa. – Mamy kilka pytań – powiedział generał. Przesłuchanie poprowadził jeden z funkcjonariuszy. Asayish miała w Mosulu informatorów. Śledczy pokazał Alemu na iPadzie zdjęcie satelitarne jego ulicy z programu Google Earth i poprosił o wskazanie budynku, w którym mieszkał. – Tuż obok znajduje się budynek zajęty przez ISIS – zauważył. Ali był zdenerwowany. Wiedział, że fakt, iż zwlekał przez dwa lata, zanim uciekł z Mosulu, nie działa na jego korzyść. Tak jak i to, że wraz z rodziną sprowadził się do Mosulu z odległej wioski wkrótce po zajęciu miasta przez ISIS. Zrozumiał, że nie ma sensu tego ukrywać. – Opuściliśmy naszą wioskę, bo baliśmy się, że zostanie zniszczona podczas walk – powiedział. Przesłuchujący był niewzruszony. Bardziej interesowało go to, dlaczego Ali tak długo czekał z ucieczką z miasta. – Kiedy ISIS wkroczyło do Mosulu, szlaki do Kurdystanu były wciąż otwarte, prawda? – Sądziliśmy, że nie zdołamy dotrzeć do Kurdystanu – wyjaśnił Ali. Mówiono, że drogi są zaminowane. Ludzie, którzy próbowali uciekać, zginęli. – Czy wiadomo ci o ludziach z sąsiedniej wioski, którzy wstąpili do ISIS? – zapytał śledczy. – Wiem o dwóch. Znam nazwisko ich ojca. Nie wiem, jak nazywali się oni. – A co z tymi z twojej wioski? – Znam wszystkich. – Wymień ich. Ali zawahał się przez chwilę. – Mój kuzyn był w ISIS – powiedział. Śledczy ponownie nie był zaskoczony. – Tak, wiemy o nim. Ali wyjaśnił, że opatrywał tego kuzyna. Rany od szrapnela. Nie chciał tego robić, ale kuzyn nalegał. Był w ISIS – Ali nie zamierzał zaprzeczać. Zapytano go o numery telefonów. Powiedział, że nie ma żadnych. – Ja ich tylko znałem. To nie znaczy, że z nimi współpracowałem. – Wiem – powiedział przesłuchujący. – A co z Facebookiem? – Nie mam Facebooka. Nie mam nawet telefonu, na którym mógłbym go używać. Śledczy pytał o naczelnika aresztu ISIS, do którego trafił Ali, o posterunki, tunele, stanowiska artylerii. Atmosfera w pokoju przesłuchań nie była swobodna. Asayish wiedziała, że wielu uciekających z Mosulu kłamie w sprawie swojego zaangażowania w ISIS. Jeden ze śledczych powiedział prywatnie: – Wszyscy Arabowie kłamią. Wszyscy mieli jakieś powiązania z ISIS. Kiedy przesłuchanie dobiegło końca, Ali powiedział: – Nie chcę iść do obozu dla uchodźców. Moja żona jest taka młoda. A tam mogą być młodzi mężczyźni. Zobaczą ją. – Wszyscy mamy żony – powiedział generał. – Ja swojej nie widziałem od sześciu miesięcy. Ali z rodziną trafił do obozu. To był całkiem nowy obóz, zbudowany w oczekiwaniu na bitwę o Mosul. Białe tropiki namiotów pozostawały nieskazitelne, toalety wciąż czyste. Ali dobrze jednak wiedział, że to nie będzie trwać wiecznie. Jego kuzyn Tayeb rozpocznie proces oficjalnego poręczenia za nich. Przy odrobinie szczęścia wkrótce przeprowadzą się do jego domu albo do innego z krewnych. Ali nie miał pojęcia, co zrobi potem. ISIS zmieniło życie w Iraku. Nie ma powrotu do przeszłości. – Nie obchodzi mnie, czy wyzwolą Mosul – powiedział. – Nigdy tam nie wrócę. Tekst: James Verini Zdjęcia: Maises Saman
Posłuchaj melodii sprzed ponad 3 tysięcy lat! Takiej muzyki słuchali starożytni Sumerowie
W Muzeum Narodowym w Damaszku można zobaczyć starożytną glinianą tabliczkę, na której Sumerowie spisali swoje pieśni ku czci bogini Ningal. Trzy tysiące lat po jej stworzeniu ktoś postanowił te pieśni odegrać.
Znalezisko pochodzi z miasta Ugarit, którego powstanie datuje się na 1400 lat przed Chrystusem. Nagrany utwór to jedna z 36 pieśni zawartych w zbiorze "Pieśni Hurrian", który archeolodzy znaleźli w latach 50-tych ubiegłego wieku .Poświęcony został bogini matce Słońca i żonie Księżyca Michael Levi, kompozytor i instrumentalista zajmujący się badaniem muzyki starożytnej, podjął się trudnego zadania odczytania zapisu i ożywienia dawnej melodii. Posłuchajcie jak brzmi. View oEmbed on the source website Źródło: Vintage News Człowiek kontra ośmiotysięcznik. Zobacz co powiedział Andrzej Bargiel, Człowiek Roku National Geographic, podczas Gali Travelerów w Warszawie! View oEmbed on the source website
Codzienność nieletnich mężatek, które uciekły przed wojną w Syrii [FOTOREPORTAŻ]
Uciekły przed piekłem, szukają schronienia w małżeństwie i nie zawsze znajdują to, na co liczą. Dla wielu syryjskich rodzin w Turcji wczesne małżeństwo to sposób na zabezpieczenie przyszłości.
Gdy rozpoczęła się wojna w Syrii nawet te rodziny, które sprzeciwiały się takim małżeństwom zaczęły wydawać swoje córki by zapewnić im ochronę. Teraz stają przed podobnymi dylematami. W sąsiadujących z Syrią krajach, na przykład w Turcji, młode dziewczęta stają się samotnymi matkami, a problem małżeństw z nieletnimi zdaje się być ignorowany. Przemysłowe miasto Kayseri w Anatolii stało się schronieniem dla około 60 tysięcy syryjskich uchodźców. Fotografka Özge Sebzeci spędziła wiele czasu dokumentując ich codzienność i jej wymiar, o którym mówi się niewiele – małżeństwa i rozwody wśród syryjskich dzieci. Kobieta rozmawiała z dziewczynkami oraz ich matkami by spróbować zrozumieć źródło problemu. Pomogli jej w tym przyjaciele z dobrymi kontaktami w syryjskiej społeczności. Część z matek młodych żon sama została równie wcześnie wydana za mąż, jednak większość nie. Według Funduszu Ludnościowego Narodów Zjednoczonych przed wojną takich małżeństw było znacznie mniej, wzrost nastąpił wraz z pogorszeniem się sytuacji ludności cywilnej. Powody takich dramatycznych decyzji są różne: od ekonomicznych, gdy wydanie córki za mąż to po prostu zmniejszenie obciążeń budżetu rodziny o 1 osobę, aż po względy bezpieczeństwa, gdy w ten sposób chce się ochronić dziecko przed wykorzystaniem przez mężczyzn spoza społeczności. W Turcji prawo pozwala na małżeństwo najwcześniej w wieku 18 lat lub 17, ale tu już tylko za zgodą rodziców. Małżeństwa sankcjonowane religijnie u młodszych są praktykowane w kraju, jednak utrzymywane są najczęściej w sekrecie. Są celowo niezauważane, co może tłumaczyć brak jakichkolwiek interwencji w tych sprawach w obozach dla uchodźców, gdzie tłumaczy się to często tradycją. - Czasem zdarza się, że syryjskie rodziny zapraszają na śluby tureckich sąsiadów – opowiada Sebzeci – Ci przychodzą i mówią, że panna młoda jest bardzo młoda... ale nic z tym nie zrobią. Jedna z panien młodych urodziła w szpitalu mając 15 lat. Policja zabrała ją do specjalnego schronienia, ponieważ nie mówiła po turecku. Wręczono jej dokument do podpisania, w którym stwierdza, że nie będzie mieszkać z mężem do ukończenia 18 roku życia. Nie ma jednak sposobu by to wyegzekwować. Co tydzień dziewczyna przychodzi na posterunek meldować, że nie mieszka z nim, choć prawda jest zupełnie inna. Większość z dziewcząt mówiła o swoim losie otwarcie, jednak kilka z nich nie chciało pokazać się bez sięgających podłogi zasłon. Fotografka nie mogła także sfotografować samych ceremonii. By pokazać zjawisko wybrała ujęcie metaforyczne – pokazując dziewczęta za zasłonami. Kluczem do poprawy sytuacji rodzin i dzieci jest edukacja, w tym nauka języka tureckiego. Dzięki temu, jak przekonuje Sebzeci, szybciej i sprawniej przebiegnie proces integracji w Turcji z resztą społeczeństwa. Wzrośnie poziom bezpieczeństwa i nie będzie trzeba go szukać wydając dzieci za mąż. Źródło: NG.com
W tym więzieniu ludzie mieszkają z własnej woli. To azyl dla uchodźców [FOTOREPORTAŻ]
Holenderska rządowa agencja udostępniła uchodźcom puste więzienia. Stworzono w nich ośrodki dla szukających schronienia. Zobaczcie fotoreportaż Muhammeda Muheisena, który podpatrywał ich życie.
Tekst: Melody Rowell Źródło: National Geographic News
Ci ludzie uciekli przed piekłem. Poruszające zdjęcia uchodźców, którzy zamieszkali w opuszczonej szkole
Opuszczony ośrodek w 2016 zyskał nową rolę - miejsca do mieszkania, nauki i zabawy dla 250 uchodźców.
W historiach o uchodźcach, którzy uciekli do Grecji często pojawia się jedno słowo – utkwić. Uciekając przed konfliktami w Syrii, Afganistanie i innych krajach, ci szukający azylu ludzie natrafiają na blokady drogowe i zamknięte granice. Choć przepływ uchodźców jest teraz wolniejszy niż w zeszłym roku, nie zatrzymał się. Ponad 1300 uchodźców przybyło do Grecji w czerwcu, które dołączyły do pozostałych 57 tysięcy osób. Wiele obozów jest przepełnionych i coraz trudniej jest uchodźcom znaleźć miejsce do spania na czas oczekiwania na dalszą podróż poza granice Grecji. Jednak jedna grupa uchodźców znalazła tymczasowy dom w nieużywanej szkole w Atenach. Kampus w Atenach został opuszczony w 2013 roku, a tej wiosny odkryła go na nowo grupa wolontariuszy, która przekształciła go w miejsce do spania. Uchodźcy otrzymali nie tylko dach nad głową – wolontariusze przygotowują tam dla nich posiłki, uczą greckiego i dostarczają sprzęt, by dzieci mogły grać w koszykówkę i piłkę nożną na miejscowym podwórku. - Nie czujesz się dobrze, jeśli nic z tym nie robisz – mówi Aris Messinin, fotograf mieszkający w Grecji, który udokumentował życie uchodźców w szkole. Messinis opowiada, że na początku było mu ciężko robić zdjęcia, zakazano mu zwłaszcza robienia zdjęć kobietom. – Za pierwszym razem trudno było się do nich zbliżyć, bo wszyscy się bali – twierdzi. Jednak z czasem pojawiły się rezultaty, a teraz Messinis planuje powrót do szkoły, by zaktualizować swój projekt i zobaczyć, jak radzą sobie mieszkańcy. - Potrzebujemy tego typu działań od prawdziwych wolontariuszy – podkreśla. To nie pierwszy przypadek, kiedy budynek rządowy zostaje przekształcony w dom dla uchodźców. Na początku 2016 roku nieużywane więzienie w Holandii stało się domem dla uchodźców. Źródło: National Geographic News
Ta dziewczynka straciła obie nogi. Polska organizacja chce dać jej szanse na normalne życie
Nie da się tego jednak zrobić bez pomocy darczyńców. Poznajcie historię 11-letniej Hebe.
Dziewczynka o promiennym uśmiechu jest jedną z ponad 260 tysięcy dzieci, które podczas bombardowań w Syrii straciło kończyny. Nie są w stanie normalnie funkcjonować, uczyć się, przygotowywać do samodzielnego życia. 11-letnia Hebe bawiła się w swoim pokoju, gdy na jej dom spadły bomby. W Syrii nie ma szpitali, które mogą pomóc tak poszkodowanym dzieciom. Próbują to robić organizacje charytatywne, w tym działająca na miejscu Polska Misja Medyczna, która rozpoczęła zbiórkę na nowoczesne protezy dla dzieci, które dadzą im szanse na normalne życie. Jeżeli chcesz pomóc - przeczytaj o szczegółach na tej stronie i dowiedz się jak możesz skutecznie wesprzeć akcję. View oEmbed on the source website
"Odkryłam, że można mieć preferencje dotyczące rodzajów bomb." Ta kobieta z własnej woli obserwuje straszliwą wojnę o Aleppo [WYWIAD]
Aleppo pisze swoją historię od przeszło pięciu tysięcy lat. Niegdyś najbogatsze w Syrii, dziś najczęściej porównuje się je do Stalingradu czy Warszawy – miast doszczętnie niszczonych na oczach świata. Z włoską korespondentką wojenną Francescą Borri, autorką książki Syrian Dust opowiadającej historię bitwy o Aleppo, rozmawia Michał Kukawski.
Pamiętasz jeszcze sam początek? Byłam w Aleppo jesienią 2012 r., gdy rewolucja zmieniała się w wojnę domową. Rozmawiałam na ulicy z grupą Syryjczyków i nagle usłyszałam huk i wybuch. W takich chwilach, nawet jeśli nie masz pojęcia, gdzie spadła rakieta, i tak zaczynasz uciekać – to odruch. Wbiegłam do podziemnego magazynu jednego ze sklepów. Ludzie stali tam ściśnięci jak sardynki, dla mnie miejsca już nie było. Pewien starszy mężczyzna zobaczył, że mam na sobie kamizelkę kuloodporną z napisem „Press”. Wyczołgał się i ręką wskazał wolne miejsce: „Dalej, śmiało, twoje życie jest ważniejsze od mojego. Świat musi się dowiedzieć, co tu się dzieje” – powiedział. Mieli nadzieję, że przyjdzie pomoc? Syryjczycy byli pewni, że świat im pomoże, że nie będzie bezczynnie patrzył, jak giną niewinni ludzie, cywile. Ale nic takiego się nie stało. Dziś pewnie nikt by mi nie oddał swojego miejsca w piwnicy. W każdym razie nie z tych samych powodów. Pojechałaś do Syrii relacjonować pokojowe demonstracje. Było nas tam wtedy wielu. Wszystkie najważniejsze stacje telewizyjne, dziennikarze z największych tytułów, znani fotoreporterzy i wolni strzelcy. Ja nigdy nie byłam zatrudniona w żadnej gazecie, a to znaczy, że bazuję na kontaktach i relacjach z lokalną społecznością. Moją kartą przetargową nie są pieniądze, jakimi dysponują koledzy z wielkich koncernów medialnych. Gdy zaczęło się robić niebezpiecznie, kiedy w ostrzale moździerzowym zginęła słynna reporterka wojenna Marie Colvin, większość dziennikarzy wyjechała. Wyjeżdżali także dlatego, że po roku pracy w Syrii ci, którzy mieli dostać jakąś ważną nagrodę typu Pulitzer czy World Press Photo, już ją dostali. Wiadomo było, że w kolejnym roku nie będą nagradzane te same tematy. Pojechali szukać innego konfliktu. A ja zostałam. Czułam, że nie potrafię odpuścić. Miałam dobre kontakty z rebeliantami, także z grupami radykalnych islamskich bojowników. Zdobyłam ich zaufanie. Także dlatego, że jestem kobietą. Podoba im się, że ryzykuję, by robić to, w co wierzę. W tym jesteśmy podobni. Skąd u ciebie taka postawa? Pochodzę z wykształconej rodziny, studiowałam dwa kierunki – prawa człowieka i prawo międzynarodowe we Florencji. Moje życie zmieniła podróż do Kosowa w 2003 r. Dostałam się na staż we włoskim konsulacie. Na miejscu czekało mnie jedno zadanie: odrzucić wszystkie wnioski wizowe. Zrozumiałam wtedy, że nie zostanę dyplomatą. Że wszystko, czego mnie uczono na studiach, to bujda. Postanowiłam na własne oczy zobaczyć, jak wygląda rzeczywistość. Miałam 23 lata, kiedy zdecydowałam, że będę dziennikarką. Pojechałam do Strefy Gazy i zostałam reporterką wojenną. Powiedziałaś mi kiedyś, że to najgorsza decyzja w twoim życiu. Ale też jedyna słuszna. Bo to jest zajęcie, które z każdym dniem pogłębia moje poczucie samotności i bezsilności. Gazety, do których piszę, nie oferują mi żadnej pomocy, czekają tylko na gotowy tekst. Ponadto tym, co dzieje się w moim życiu, podzielić się mogę jedynie z tymi, którzy przeżyli coś podobnego. No a bezsilność bierze się z tego, że to, co robię, tak naprawdę niewiele znaczy. Nigdy nie wierzyłam, że reportaż może zatrzymać wojnę, ale przygnębiająca jest świadomość, że mało kogo obchodzi to, co dzieje się w Syrii, ale i w Jemenie, Sudanie, na Filipinach, w Wenezueli... Czasami mam dość. A może dać sobie spokój, założyć cichy, przytulny pensjonat w Toskanii? Ale nie mogę. Bezczynność w czasie wojny jest równoznaczna ze sprzyjaniem silniejszemu. Kiedy ostatnio byłaś w Aleppo? We wrześniu 2016 r., ale po kilku godzinach uciekłam. Pierwszy raz w życiu nie wytrzymałam tego, co tam zobaczyłam. A co zobaczyłaś? Chaos. Wschodnia część miasta (w zachodnich dzielnicach zajmowanych przez siły Asada nigdy nie byłam) została bez jakiejkolwiek kontroli. Nie było ani jednego niezbombardowanego budynku. Gdy rozmawiałam z ludźmi, wyglądali na psychicznie złamanych, nie byli w stanie racjonalnie myśleć. Pytasz ich, słuchają, odpowiadają, wypowiadają słowa, ale zdania nie mają sensu. To było straszne. Zachowywali się, jakby potracili rozumy. Trzeba jednak wiedzieć, że sytuacja była dramatyczna od maja 2014 r., kiedy na miasto zaczęto regularnie zrzucać bomby beczkowe. Z każdym miesiącem było już tylko gorzej. Obserwowałam wiele wojen, relacjonowałam konflikt izraelsko-palestyński, napisałam książkę o Kosowie, ale żadnej z tych historii nie da się porównać z tym, co działo się w Aleppo. Jak wygląda atak bombami beczkowymi? W Syrii odkryłam, że można mieć preferencje dotyczące rodzajów bomb, które na ciebie lecą. Najlepsze są rakiety ziemia-ziemia, bo spadają nagle. Nie widać ich, a gdy nadlatują, jest za późno na jakąkolwiek reakcję. Dochodzi do eksplozji i albo giniesz natychmiast, albo udaje ci się przeżyć. Na początku wydawało mi się to przerażające – bum i nie żyjesz. Ale kiedy zaczęły się bombardowania, zatęskniliśmy za ostrzałem rakietowym, bo samoloty i śmigłowce nadlatują, robią hałas, czasem krążą nad miastem przez jakiś czas, odlatują, wracają za 15 min. Wiadomo jednak, że w końcu zaatakują. Ma się wtedy stosunkowo dużo czasu na myślenie i zastanawianie, a to jest najgorsze. Wojna psychologiczna. Ale najstraszniej zrobiło się, gdy pojawiły się bomby beczkowe wyrzucane z helikopterów. Nadlatują, są stosunkowo nisko, wydaje ci się, że są nad twoją głową, ale mogą być kilka ulic dalej. Dlatego nie wiesz, w którą stronę uciekać. W końcu wyrzucają beczkę, która zaczyna spadać. Leci jak w zwolnionym filmie i to też jest straszne – przyglądanie się nieuniknionemu horrorowi. Człowiek czuje, jakby ktoś na niego polował. To potworne uczucie. Co się dzieje, gdy bomba beczkowa eksploduje? Beczki wypełnione są benzyną, trotylem i różnego rodzaju odłamkami, najczęściej metalowymi. Zrzucano trzy, cztery jednocześnie, każdego dnia, każdej nocy – na bloki mieszkalne, bazary, szkoły i szpitale. Średnio 50 na dobę. Ponieważ beczek nie zrzucano w pobliżu wojsk rządowych, wielu mieszkańców zdecydowało się przenieść bliżej linii frontu, ryzykując tym samym wejście pod lufy snajperów i śmierć w ostrzale. Beczka to okrutna broń, bo gdy eksploduje, mamy naturalnie wybuch, ale dodatkowo fala uderzeniowa z impetem wyrzuca umieszczone wewnątrz kawałki metalu, które ranią i wbijają się w ciała ludzi nie będących w zasięgu rażenia ładunkiem wybuchowym. Poza tym bomba beczkowa jest w stanie wysadzić cały budynek, wypełniając powietrze pyłem – nie ma wtedy czym oddychać. Więc jeśli nawet komuś uda się przeżyć eksplozję, umiera, dusząc się. Każdy mieszkaniec Aleppo wiedział, że prędzej czy później czeka go śmierć. To jedyne na co w tym mieście mógł liczyć – śmierć ogłaszaną okrzykiem: „Tajara! Tajara! Samolot!” Możesz tylko próbować się ratować. A potem ratować tych, którzy zostali pod gruzami. I tak w kółko. Mówisz, że tak to wyglądało przez ostatnie trzy lata, ale obrazy, które do nas trafiały, przedstawiały też ludzi, którzy próbują wieść normalne życie w trudnych warunkach. Dzieci chodzą do tymczasowych szkół, gdy robi się spokojniej otwierane są sklepy, piekarnie, pali się nargile... Wyszła ostatnio holenderska wersja mojej książki Syrian Dust, na okładce której jest zdjęcie dwóch dziewczynek z plecakami. Wśród zrujnowanych budynków maszerują do szkoły. Zadzwoniłam do wydawcy z awanturą. Bo to przecież wygląda jak miasto po trzęsieniu ziemi – domy się zawaliły, ale następnego dnia dzieci wracają na lekcje. W ostatnich latach nie widziałam podobnej sceny w Aleppo zajętym przez rebeliantów. To zdjęcie nie przedstawia syryjskiej wojny. W Aleppo nie ma niczego. Dosłownie NIC. Od dawna nie ma żadnych szkół. Czasami zbierano grupę dzieci w piwnicy, żeby oderwać ich uwagę od tego, co na zewnątrz. Tego nie można jednak nazwać szkołą. Jeśli znalazł się kawałek kartki i jakaś kredka, dzieciaki mogły sobie porysować, ale nie prowadzono lekcji, nie było książek, podręczników, ołówków. Jak wyglądało twoje codzienne życie we wschodnim Aleppo? To jest życie w ciągłym strachu. Życie na wpół umarłe. Bomby lecą prawie bez przerwy. Nie da się myśleć o niczym innym niż: czy tym razem i ja zginę? Chcesz, żeby to się jak najszybciej skończyło. A to się nie kończy. Zawsze zabierałam ze sobą żywność, a także batoniki, czekoladę, by nie musieć zjadać zapasów ludzi, którzy tam zostaną. To był mój główny bagaż i większość rozdawałam ludziom. Pracując w takim miejscu jak Aleppo, człowiek przestaje myśleć o jedzeniu, a także o tym, jak i gdzie się umyje, gdzie dziś będzie spał... Bo czy będzie w stanie zasnąć? Je się bardzo mało i cokolwiek, głównie chleb. Czasem trafiał się ryż, cieciorka. Piło się dużo herbaty, najchętniej z cukrem, im słodsza, tym lepsza. Większość tych produktów pochodzi z paczek pomocy humanitarnej. Przecież wciąż słyszeliśmy, że ta nie trafia do ludzi, bo konwoje nie są wpuszczane na terytorium Syrii. Uważamy, że jedyna pomoc pochodzi z transportów ONZ, które – swoją drogą – trafiały wyłącznie na tereny pod kontrolą reżimu. A są przecież jeszcze dary z krajów muzułmańskich – z Zatoki Perskiej, od bogatych szejków i prywatnych fundatorów, więc mówienie, że w Syrii nie ma żadnej pomocy humanitarnej, nie jest prawdą. Natomiast trzeba sobie otwarcie powiedzieć, że pomoc pochodząca od organizacji islamskich trafia do dżihadystów i oni mają za zadanie rozdzielić ją wśród potrzebujących. Jak to robią? Trudno zweryfikować. Żywności w sklepach nie było od dawna, ale w meczetach tak – każdy mógł liczyć, że nie zostanie odesłany z pustymi rękami. Wielokrotnie byłam świadkiem takich scen. Podobnie działo się już pod koniec 2013 r., kiedy miastem kierowali bojownicy Państwa Islamskiego, choć wtedy jeszcze nazywali się Dawlat (Państwo). W sklepach nie było zaopatrzenia, ale wystarczyło zapukać do meczetu i dostawało się wszystko, czego było potrzeba, łącznie z mięsem. Mało kto miał pieniądze, żeby kupić ciepłe ubrania, jedzenie, gaz do gotowania i ogrzewania, ale ludzie czuli, że dżihadyści robią dużo, żeby im pomóc, stąd wzięła się później siła i popularność ISIS. Czy to znaczy, że ludzie nie używają pieniędzy? Nie są im potrzebne, bo i tak niczego nie można kupić? Jak na każdej wojnie, tak samo w Aleppo można było kupić wszystko, czego dusza zapragnie, tylko jest to potwornie drogie. Pamiętam Boże Narodzenie w oblężonym przez bojowników z ISIS Kobane na północy Syrii. Od jednego z zaprzyjaźnionych dziennikarzy dostałam wtedy słoik nutelli. Pewnie kosztował jakieś dzikie pieniądze. Ale to dowód, że do Syrii przemycane jest wszystko. Chcesz leki – dostaniesz je. Masz wystarczająco dużo pieniędzy, by kupić karton Marlboro – kupisz. W Aleppo większość produktów nie było wcale szmuglowanych z Turcji, ale z zachodniej części miasta kontrolowanej przez reżim, bo tam było i jedzenie, i ubrania, i papierosy w normalnych cenach. Przemytnicy kupowali tam i sprzedawali po stronie zajmowanej przez rebeliantów. Można sobie wyobrazić, ilu reżimowych żołnierzy było gotowych pomóc przy tym „biznesie” – brali pewnie niemałe łapówki na punktach kontrolnych. Wojna wypracowuje swoją własną ekonomię. Zarabiają watażkowie, przemytnicy, żołnierze... Im nie zależy na zakończeniu wojny, bo uczynili z niej sposób na robienie pieniędzy. A jak działały we wschodnim Aleppo szpitale? Zdaje się, że były najczęstszym celem bombardowań. W części wyzwolonej od dawna nie było szpitali z prawdziwego zdarzenia. Polowe, choć raczej nazwałabym je punktami medycznymi. Prowadzone głównie przez Lekarzy Bez Granic, ale o ich działalności nie można mówić, bo oficjalnie nigdy ich w miastach zajętych przez rebeliantów nie było. Teraz najprawdopodobniej rzeczywiście już ich tam nie ma. Jeżeli chodzi o Białe Hełmy, czyli Syryjską Obronę Cywilną, i ich działania – nie prowadzą oni szpitali. Działają w opuszczonych budynkach, w mieszkaniach, które przekształcili w oddziały ratunkowe. No i przede wszystkim nie mają wykwalifikowanych lekarzy, to cywile przeszkoleni z udzielania pierwszej pomocy. Czy kiedy w wyniku krwawych walk miasto zostało podzielone – wschodnie dzielnice przeszły pod kontrolę rebeliantów, a zachodnie zostały pod panowaniem reżimu – ludzie mogli wybierać, czy zostaną po jednej lub po drugiej stronie? Czy nie mieli wyjścia i zostawali tam, gdzie mieszkali? Większość ludzi zostało tam, gdzie mieli domy. Trzeba pamiętać, że mieszkańcy Aleppo raczej nie włączali się do walki. Ci, którzy mieli pieniądze, wyjechali. Inni płacili łapówki żołnierzom i przechodzili z jednej strony na drugą, żeby być z resztą rodziny. Zdarzało się też tak, że rebelianci walczący po wschodniej stronie miasta mieli rodziny po stronie zachodniej, bo tam było bezpieczniej. Co ciekawe, Asad ciągle płaci pensje wszystkim pracownikom administracji państwowej, niezależnie od tego, po której stronie konfliktu stoją. W ten sposób chce utrzymać pozycję lidera i dba o poparcie. Zdarzało się, że ludzie zatrudnieni w instytucjach państwowych, mieszkający we wschodniej części Aleppo, pod koniec miesiąca przedostawali się do zachodniej części, by odebrać wypłatę. Wielu zginęło od kul snajperów, ale zawsze było sporo sposobów na przejście z jednej części do drugiej. Dla większości Syryjczyków Aleppo zawsze było jednym miastem. Do Idlib pod granicą syryjsko-turecką trafiła duża część mieszkańców Aleppo, którym udało się wyjść z miasta cało. Idlib to będzie nowe Aleppo? Dżihadyści już od dłuższego czasu są tam obecni. Dopóki granica z Turcją jest otwarta i tą drogą można dostarczać broń, nie będzie końca tej wojny. A Europa nie może nic zrobić? Kiedy rozmawia się z młodymi Arabami, staje się jasne, że oni bezczynność Europy odczytują jako nasze wsparcie dla reżimu Asada. Uważają, że jesteśmy przeciwko nim, przeciwko muzułmanom walczącym o wolność. To bardzo niebezpieczne. Setki tysięcy Arabów mieszkających w Europie od dawna czuło się jak obywatele drugiej kategorii. Teraz mają na to kolejny dowód. Obawiam się, że w najbliższych latach zapłacimy ogromną cenę za to, że nic nie zrobiliśmy w sprawie Syrii.
Syria: Możesz pomóc. Polska Misja Medyczna chce dostarczyć leki dla mieszkańców Aleppo
Polacy współpracując z libańską organizacją Amel organizują transport leków dla mieszkańców syryjskiego Aleppo. Sytuacja w mieście wciąż się pogarsza.
Na teren ogarniętej wojną Syrii, a szczególnie oblężonego Aleppo nie można tak po prostu wjechać z pomocą. Polska Misja Medyczna, chcąc dostarczyć pomoc bezpośrednio do potrzebujących, współpracuje z organizacją Amel. Libańska grupa wspierająca dotkniętych wojną Syryjczyków była nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla za swoją działalność. Polacy zbierają fundusze na leki, które Libańczycy dostarczą do potrzebujących. - Dwa tygodnie temu wróciłam z Irackiego Kurdystanu i Libanu, gdzie przebywa wielu uchodźców z Syrii – mówi Małgorzata Olasińska-Chart, która koordynuje dwa projekty PMM dla uchodźców – udało nam się spotkać z osobami, które mogą pomóc w dostarczeniu potrzebnych dla uchodźców z Aleppo leków, które są tam bardzo potrzebne. Są na wagę złota. W nocy z czwartku na piątek miał wejść w życie podpisany przez strony konfliktu rozejm. Niestety już po dwóch godzinach obserwatorzy donieśli o kolejnych walkach. Więcej o akcji Polskiej Misji Medycznej oraz o tym jak ją wesprzeć przeczytasz TUTAJ.