Świętokrzyski Rzym? Sprawdź, co kryją Kielce – od pałacu biskupów po podziemne jaskinie
Dlaczego warto odwiedzić Kielce? W tym mieście zabytki przeplatają się z piękną przyrodą. Przedstawiamy najciekawsze atrakcje Kielc.
Spis treści: Nowe atrakcje turystyczne w Kielcach Wydarzenia i festiwale w 2025 roku Kultura i edukacja – ciekawe muzea w Kielcach Dworzec autobusowy w Kielcach – architektoniczna ikona Przyroda i rekreacja – co warto zobaczyć w Kielcach Ponadczasowe atrakcje Kielc Atrakcje dla rodzin z dziećmi Kielce jako baza wypadowa Praktyczne informacje dla turystów odwiedzających Kielce Oto najnowszy przewodnik od redakcji magazynu Traveler oraz National-Geographic.pl po najnowszych i ponadczasowych miejscach oraz wydarzeniach w sercu Gór Świętokrzyskich – najstarszych gór w Polsce. Rok 2025 przynosi wiele nowości dla turystów odwiedzających Kielce. Miasto przyciąga coraz więcej podróżników zainteresowanych bogatą ofertę kulturalną, przyrodniczą i rozrywkową stolicy województwa świętokrzyskiego. Nowe atrakcje turystyczne w Kielcach Via Ferrata na Kadzielni W 2025 roku na terenie rezerwatu przyrody Kadzielnia w Kielcach otwarto trasę typu Via Ferrata, czyli szlak turystyczny wyposażony dla celów autoasekuracji w linę stalową – pierwszą tego rodzaju w regionie. To propozycja dla osób poszukujących aktywnego wypoczynku oraz niecodziennych wrażeń w otoczeniu unikatowych formacji skalnych. Trasa wyposażona jest w system zabezpieczeń linowych, umożliwiających bezpieczne pokonywanie skalnych półek i ścian nawet osobom bez doświadczenia we wspinaczce. Dostępne są trzy poziomy trudności, dzięki czemu atrakcja jest odpowiednia zarówno dla początkujących, jak i zaawansowanych turystów. Z punktu widokowego na szczycie rozciąga się panorama Kielc i Gór Świętokrzyskich. Trasa biegnie w bezpośrednim sąsiedztwie naturalnych jaskiń i wapiennych urwisk, co dodatkowo zwiększa atrakcyjność tego miejsca. Praktyczne informacje dla turystów: Wymagany własny sprzęt asekuracyjny lub możliwość wypożyczenia na miejscu. Czas przejścia: ok. 60–90 minut w zależności od wybranej trasy. Dostępność: codziennie, z wyjątkiem dni z silnymi opadami. Wejście odpłatne, bilety dostępne online i na miejscu. Urban Lab – przestrzeń dla młodych Urban Lab Kielce to nowoczesne centrum kreatywności, edukacji i integracji społecznej, otwarte w 2025 roku w centrum miasta. Powstało z myślą o młodych mieszkańcach i odwiedzających, którzy chcą rozwijać swoje pasje, kompetencje cyfrowe i społeczne. W obiekcie znajdują się: Studio nagrań audio i wideo dla twórców internetowych i początkujących artystów. Sala do gier planszowych i konsolowych, służąca rekreacji i integracji. Przestrzeń warsztatowa z regularnymi zajęciami z zakresu nowych technologii, programowania, sztuki i ekologii. Kawiarenka edukacyjna, gdzie można odpocząć, pracować zdalnie lub spotkać się z innymi uczestnikami wydarzeń. Miejsce zostało zaprojektowane w duchu zrównoważonego rozwoju, z wykorzystaniem energooszczędnych technologii i materiałów odnawialnych. Praktyczne informacje dla turystów: Wstęp bezpłatny, część wydarzeń może wymagać wcześniejszej rejestracji. Godziny otwarcia: pon.–pt. 9:00–19:00, sob.–niedz. 10:00–16:00. Lokalizacja: centrum Kielc, w pobliżu ulicy Sienkiewicza i przystanków komunikacji miejskiej. Dostępność dla osób z niepełnosprawnościami: pełna, z windą, toaletą i oznaczeniami brajlowskimi. Wydarzenia i festiwale w 2025 roku DUB IT Festival DUB IT Tuning Festival w Kielcach to największe wydarzenie motoryzacyjne w Polsce południowo-wschodniej, które przyciąga tysiące fanów motoryzacji z całego kraju. W 2025 roku odbywa się na terenie Targów Kielce z jeszcze większą liczbą wystawców i wydarzeń towarzyszących. Na festiwalu można zobaczyć: profesjonalnie stuningowane auta i motocykle, pokazy driftu i akrobacji samochodowych, zloty klasycznych pojazdów, strefę retro i off-road, konkursy i spotkania z influencerami motoryzacyjnymi. Praktyczne informacje dla turystów: Termin wydarzenia: lipiec 2025 (dokładna data ogłaszana z wyprzedzeniem). Bilety: dostępne online i w kasach Targów Kielce. Dojazd: autobusy miejskie z centrum oraz parkingi przy Targach. Rodzinne atrakcje: strefy dla dzieci, food trucki, koncerty plenerowe. Off Fashion To prestiżowy konkurs mody, który od lat przyciąga młodych projektantów z Polski i Europy. Finałowe gale odbywają się w Kieleckim Centrum Kultury i cieszą się zainteresowaniem branży mody oraz mediów. Na uczestników czekają: pokazy mody, warsztaty z projektowania i stylizacji, spotkania z projektantami i jurorami, stoiska z modą autorską. Praktyczne informacje: Termin: jesień 2025. Wejściówki: bezpłatne na eliminacje, płatne na galę finałową. Miejsce: Kieleckie Centrum Kultury (KCK). Dostępność: pełna, również transmisje online. Kultura i edukacja – ciekawe muzea w Kielcach Muzeum Zabawek i Zabawy To jedno z najstarszych i największych muzeów zabawek w Polsce, zlokalizowane w zabytkowym budynku dawnego więzienia carskiego z XIX wieku. Jego zbiory to ponad 30 tysięcy eksponatów, w tym zabawki z czasów PRL-u, lalki, modele kolejek, klocki, teatrzyki, gry planszowe i rękodzieło dziecięce. W muzeum odbywają się również: warsztaty dla dzieci i rodzin (np. robienie lalek, drewnianych zabawek, teatrzyki cieni), wystawy czasowe prezentujące zabawki z różnych krajów i epok, interaktywne strefy, w których dzieci mogą bawić się dawnymi grami. Praktyczne informacje: Godziny otwarcia: wtorek–niedziela, 9:00–17:00. Bilety: ulgowe, rodzinne i darmowe w wybrane dni. Dostępność: obiekt przystosowany dla osób z niepełnosprawnościami. Lokalizacja: Plac Wolności, centrum Kielc. Geonatura Kielce – Centrum Geoedukacji To interaktywna placówka edukacyjna znajdująca się na terenie rezerwatu Wietrznia, która prezentuje geologiczne dziedzictwo regionu świętokrzyskiego. Wystawy i zajęcia oparte są na nowoczesnych technologiach – multimedialnych prezentacjach, symulacjach 3D i grach edukacyjnych. W Centrum można: poznać historię Ziemi od kambru po współczesność, wejść do kapsuły czasu, symulującej podróż przez epoki geologiczne, uczestniczyć w warsztatach paleontologicznych z wykorzystaniem modeli i skamieniałości, odwiedzić interaktywną jaskinię, prezentującą ekosystemy krasowe. Praktyczne informacje: Wejście bezpłatne, obowiązuje wcześniejsza rejestracja na zajęcia. Otwarte przez cały tydzień, z wyjątkiem poniedziałków. W pobliżu trasy spacerowe i punkt widokowy z panoramą Kielc i okolic. Dojazd komunikacją miejską lub pieszo z centrum – ok. 25 min. Dworzec autobusowy w Kielcach – architektoniczna ikona Historia i modernizacja dworca Dworzec autobusowy w Kielcach to jeden z najbardziej charakterystycznych budynków w Polsce, ze względu na swój unikatowy kształt UFO. Został zbudowany w latach 1975–1984 według projektu Edwarda Modrzejewskiego i od razu zyskał status lokalnego symbolu modernistycznej architektury. Po latach zaniedbań, w 2020 roku zakończono gruntowną modernizację budynku, która zachowała jego oryginalną bryłę, ale wprowadziła nowoczesne rozwiązania architektoniczne i ekologiczne, m.in. panele fotowoltaiczne i nowy system wentylacyjny. Budynek zdobył liczne nagrody, m.in. tytuł "Modernizacji Roku" i uznanie architektów z całej Europy. Funkcje i udogodnienia dla podróżnych Dziś dworzec pełni funkcję wielofunkcyjnego centrum transportowego i użytkowego. Znajdują się tu: 16 stanowisk dla autobusów międzymiastowych i dalekobieżnych, nowoczesna poczekalnia z cyfrowym systemem informacji pasażerskiej, punkty gastronomiczne, księgarnia, kiosk i punkty usługowe, toalety przystosowane do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, parkingi, w tym miejsca dla rowerów i stacja ładowania pojazdów elektrycznych. Praktyczne informacje: Otwarte całą dobę, ze stałą obsługą kas i monitorowaniem. Zlokalizowany w centrum miasta, przy ul. Czarnowskiej, blisko Galerii Korona. Dojazd pieszy z głównych punktów miasta: Rynek – 10 min, KCK – 7 min. Blisko przystanki komunikacji miejskiej i taxi. Przyroda i rekreacja – co warto zobaczyć w Kielcach Park Miejski im. Stanisława Staszica To najstarszy park w Kielcach, założony w 1830 roku na terenie dawnego ogrodu seminarium duchownego. Dziś pełni funkcję zielonego serca miasta, oferując relaks i wypoczynek w zabytkowym otoczeniu. W parku znajdują się: malownicze alejki spacerowe z ławeczkami i oświetleniem, zabytkowy staw z fontanną i kaczkami, plac zabaw i mini skatepark, pomnik Stanisława Staszica i rzeźby plenerowe. Park otoczony jest ważnymi instytucjami kultury, jak Teatr im. Stefana Żeromskiego i Pałac Biskupów Krakowskich, co czyni go świetnym punktem na rozpoczęcie zwiedzania centrum Kielc. Praktyczne informacje: Otwarte całą dobę, wejście bezpłatne. Świetnie skomunikowany – wejścia od ul. Zamkowej, Kapitulnej i Czerwonego Krzyża. W sezonie letnim działa tu letnia scena koncertowa i kino plenerowe. Rezerwaty przyrody: Kadzielnia i Ślichowice Kielce są jednym z niewielu miast w Polsce, które posiadają rezerwaty przyrody w obrębie granic administracyjnych. Najbardziej znane z nich to Kadzielnia i Ślichowice – prawdziwe perły geologiczne regionu. Kadzielnia: Rezerwat skalny i jaskiniowy z wyeksponowanymi wapieniami dewońskimi, liczącymi 350 milionów lat. Dostępne są jaskinie (m.in. Odkrywców, Prochownia) z możliwością zwiedzania z przewodnikiem. Amfiteatr Kadzielnia to scena wydarzeń muzycznych i teatralnych na świeżym powietrzu. Via Ferrata i trasa edukacyjna z tablicami geologicznymi. Ślichowice: Rezerwat geologiczny z unikatowym odsłonięciem fałdu kieleckiego, często odwiedzany przez studentów geologii z całej Europy. Trasa spacerowa wokół kamieniołomu z punktami widokowymi i tablicami edukacyjnymi. Praktyczne informacje: Wstęp wolny, bez konieczności rezerwacji. Dla Kadzielni – zalecane obuwie terenowe, kaski dostępne na miejscu. Oba rezerwaty znajdują się w zasięgu komunikacji miejskiej. Ponadczasowe atrakcje Kielc Pałac Biskupów Krakowskich To najlepiej zachowana rezydencja pałacowa z XVII wieku w Polsce. Wybudowany z inicjatywy biskupa Jakuba Zadzika, dziś mieści oddziały Muzeum Narodowego w Kielcach. Wnętrza zachowały oryginalny wystrój barokowy, w tym polichromie, stiuki i zabytkowe meble. Zbiory muzealne obejmują m.in. sztukę polską i europejską, zbroje, porcelanę oraz ekspozycje historyczne. Dodatkową atrakcją jest ogród włoski oraz taras widokowy z panoramą miasta. Praktyczne informacje: Czynne codziennie z wyjątkiem poniedziałków. Zwiedzanie indywidualne i z przewodnikiem. Bilety normalne, ulgowe i rodzinne. Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP Katedra to duchowe i historyczne centrum Kielc. Jej początki sięgają XII wieku, choć obecna forma pochodzi głównie z epoki baroku. Wnętrze kryje liczne dzieła sztuki sakralnej, freski, ołtarze, a także krypty biskupów. W 2025 roku zaplanowano renowację zabytkowego dachu i wież. Praktyczne informacje: Dostępna do zwiedzania poza godzinami mszy. W sezonie organizowane są koncerty organowe i zwiedzanie z przewodnikiem. Ulica Sienkiewicza To główny deptak Kielc – handlowo-kulturalna oś miasta. Przebiega przez centrum i łączy dworzec PKP z Rynkiem. Znajdziesz tu: butiki, księgarnie, kawiarnie i restauracje, pomnik Henryka Sienkiewicza, zabytkowe kamienice z XIX wieku, ogródki letnie i wydarzenia plenerowe. Praktyczne informacje: Strefa piesza – idealna na spacer i zakupy. Łatwy dostęp do komunikacji miejskiej i atrakcji turystycznych. Rezerwat Kadzielnia (część ponadczasowa) Poza nową trasą Via Ferrata, Kadzielnia to kultowe miejsce wypoczynku dla kielczan i turystów. Odbywają się tu liczne wydarzenia plenerowe, koncerty, spektakle i kino letnie. Wieczorami całość rezerwatu jest efektownie podświetlona, co czyni go wyjątkowym miejscem na romantyczny spacer lub wieczorne zwiedzanie. Atrakcje dla rodzin z dziećmi Centrum Geoedukacji Centrum Geoedukacji to wyjątkowe miejsce dla rodzin z dziećmi, które chcą odkrywać tajemnice geologii w nowoczesny, multimedialny sposób. Położone na terenie rezerwatu Wietrznia, łączy edukację z aktywnym wypoczynkiem. Dzieci mogą: wziąć udział w wirtualnej podróży przez epoki geologiczne w specjalnej kapsule czasu, oglądać interaktywne wystawy o powstawaniu skał, wulkanach i dinozaurach, uczestniczyć w warsztatach paleontologicznych – wykopując gipsowe skamieniałości i poznając tajniki pracy geologa. Teren wokół obiektu jest idealny na spacer, a ścieżki edukacyjne prowadzą przez ciekawe formacje skalne i stanowiska geologiczne. Praktyczne informacje: Wstęp bezpłatny, ale obowiązuje wcześniejsza rejestracja online. Otwarte od wtorku do niedzieli. Możliwość organizacji urodzin edukacyjnych i wycieczek szkolnych. Park Rozrywki Fly Sky Fly Sky to jeden z najnowszych rodzinnych parków rozrywki w regionie świętokrzyskim, zlokalizowany na obrzeżach Kielc. To przestrzeń zaprojektowana z myślą o dzieciach i młodzieży, ale też dorosłych szukających aktywnej rozrywki. W strefie rozrywki znajdują się m.in.: park trampolin i dmuchane tory przeszkód, ścianki wspinaczkowe i strefa ninja warrior, małpi gaj, zjeżdżalnie, labirynty, interaktywna strefa VR i symulatory ruchu. Fly Sky to także organizator rodzinnych eventów tematycznych, np. kosmicznej nocy z bajką, warsztatów chemicznych czy pokazów robotów. Praktyczne informacje: Czynne codziennie, bilety godzinowe i całodniowe. Bezpłatny parking i zaplecze gastronomiczne. Możliwość rezerwacji urodzin i imprez integracyjnych. Kielce jako baza wypadowa Szlaki turystyczne w Górach Świętokrzyskich Kielce są idealnym punktem startowym do zwiedzania Gór Świętokrzyskich – jednych z najstarszych gór w Europie. Region oferuje szlaki piesze, rowerowe, edukacyjne i tematyczne, zarówno dla początkujących, jak i doświadczonych turystów. Najpopularniejsze trasy z Kielc: Kielce – Chęciny (Zamek i Jaskinia Raj) – ok. 15 km, szlak czerwony, Kielce – Święta Katarzyna – Łysica – najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich (614 m n.p.m.), Ścieżki dydaktyczne w rezerwatach Wietrznia i Biesak-Białogon – idealne na krótkie wyprawy z dziećmi. Praktyczne informacje: Dostępność map i aplikacji mobilnych z trasami i punktami widokowymi. Większość szlaków jest oznakowana i bezpieczna, także dla rodzin z dziećmi. Możliwość wynajmu rowerów i sprzętu trekkingowego w centrum Kielc. Bezpłatny autobus na Święty Krzyż Nowością w sezonie letnim 2025 jest uruchomienie bezpłatnego połączenia autobusowego z Kielc na Święty Krzyż – jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych i historycznych w Polsce. Na Świętym Krzyżu znajduje się: klasztor Oblatów z relikwiami Drzewa Krzyża Świętego, taras widokowy z panoramą Puszczy Jodłowej, Muzeum Misyjne i dawna cela więzienna z XIX wieku. Praktyczne informacje: Autobus odjeżdża z centrum Kielc kilka razy dziennie, kursy codzienne w sezonie letnim. Czas przejazdu: ok. 50 minut. Rezerwacja miejsc przez stronę miasta lub w punktach informacji turystycznej. Praktyczne informacje dla turystów odwiedzających Kielce Noclegi i gastronomia Kielce oferują szeroki wybór miejsc noclegowych dopasowanych do różnych potrzeb i budżetów. Znajdziesz tu zarówno luksusowe hotele z pełnym zapleczem wellness, jak i przytulne pensjonaty, hostele, apartamenty na wynajem oraz agroturystyki w okolicznych wsiach. Popularne opcje zakwaterowania w centrum miasta: 4-gwiazdkowe hotele z restauracjami i SPA – idealne na dłuższy wypoczynek lub pobyt biznesowy, nowoczesne apartamenty typu airbnb w pobliżu ulicy Sienkiewicza, tanie hostele i schroniska młodzieżowe blisko dworca PKP. Gastronomia w Kielcach rozwija się dynamicznie. Obok klasycznej kuchni świętokrzyskiej (zalewajka, karminadle, pierogi z kaszą) można tu znaleźć kuchnię włoską, gruzińską, azjatycką czy wegetariańską. Warto odwiedzić: U Kucharzy – miejsce dla osób ceniących tradycyjne dania. Warto spróbować tu gulaszu, policzków wołowych czy lepionych ręcznie pierogów. Chinkalnia – restauracja gruzińska z szerokim wyborem dań. Oprócz pierogów chinkali i placków chaczapuri znajdziemy tu także dobry gulasz, wątróbkę i pasty na bazie orzechów (pchali). Fragola – kawiarnia położona nad rzeką Silnicą. Rewelacyjny wybór ciast i deserów. Praktyczne informacje: W sezonie letnim warto rezerwować noclegi z wyprzedzeniem. Wiele restauracji i kawiarni działa do późnych godzin wieczornych. System płatności kartą dostępny w większości punktów. Dojazd i komunikacja Kielce są dobrze skomunikowane zarówno z resztą Polski, jak i wewnętrznie. Korzystają z rozbudowanej sieci dróg, połączeń kolejowych oraz komunikacji miejskiej. Dojazd do Kielc: Pociągiem – szybkie połączenia z Warszawą, Krakowem, Katowicami i Radomiem. Samochodem – drogą ekspresową S7 (Warszawa–Kraków). Autobusem – zmodernizowany dworzec autobusowy obsługuje liczne linie krajowe i regionalne. Komunikacja miejska: Autobusy ZTM Kielce obsługują całe miasto i okolice. Nowoczesna aplikacja mobilna i biletomaty ułatwiają planowanie trasy i zakup biletów. Bilety jednorazowe, czasowe (30/60 min.) oraz dzienne i weekendowe. Infrastruktura piesza i rowerowa: Kielce są miastem kompaktowym – większość atrakcji znajduje się w zasięgu spaceru. Dostępna jest sieć ścieżek rowerowych i wypożyczalnia rowerów miejskich (Kielecki Rower Miejski). Parkingi wielopoziomowe i strefa płatnego parkowania w centrum. Dla turystów: Punkty informacji turystycznej dostępne na dworcu PKP, Rynku i w Centrum Geoedukacji. Mapy, przewodniki, karty zniżkowe dostępne w wersji drukowanej i online. Wi-Fi w wielu przestrzeniach publicznych i lokalach. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. Pisze o medycynie, biologii i fizyce. Pracował w „Gazecie Wyborczej”, „Przekroju”, „Wprost” i „Focusie”. W Radiu TOK FM prowadził audycję „Człowiek 2.0”. W wolnych chwilach eksperymentuje w kuchni, odwiedza kawiarnie w poszukiwaniu idealnego espresso i chodzi po górach. Więcej: www.stradowski.net
Najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich nie imponuje wysokością. Zalicza się go jednak do Korony Gór Polski
614 m n.p.m. to niezbyt dużo. Łysicę, czyli najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich można zdobyć w godzinę. Podobnie jak pobliską Łysą Górę, czyli Święty Krzyż.
W tym artykule: Najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich – Łysica Stefan Żeromski i Łysica Święty Krzyż, czyli Łysa Góra Mumia Wiśniowieckiego Najwyżej położonym punktem województwa świętokrzyskiego jest szczyt Łysicy – 614 m n.p.m. Najniżej zaś – dolina Wisły w gminie Tarłów – 127,5 m n.p.m. Oznacza to, że Łysica to także najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich. Czyli najstarszych gór w Polsce. Łysogóry to najwyższe, liczące 25 km pasmo Gór Świętokrzyskich (jednych z najstarszych w Europie). Można je umownie podzielić na: część zachodnią, która jest niższa, słabo zalesiona, część wschodnią, wchodzącą w skład Świętokrzyskiego Parku Narodowego. To w tej części znajdują się najwyższe szczyty: Łysica oraz Łysa Góra. Najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich – Łysica Łysica, inaczej Góra Świętej Katarzyny, jest zaliczana do Korony Gór Polski. Jest jej najniższym szczytem. Łysica znajduje się na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego niedaleko Kielc. To obszar ochrony ścisłej. Za wstęp do parku obowiązuje opłata. Dojść na Łysicę można czerwonym szlakiem z miejscowości Święta Katarzyna. To tylko 2 km trasy, ale wejście może zająć 1 godz. Po drodze mijamy: klasztor bernardynek, drewnianą kapliczkę z XIX w., liczne pomniki pamięci narodowej (lasy świętokrzyskie były miejscem kryjówki powstańców styczniowych i oddziałów partyzanckich AK), źródełko św. Franciszka, z którego płynie woda mająca – według ludowych legend – moc leczenia oczu. Po drodze drewniane pomosty zamieniają się w wychodnie skalne i twarde kamienie, które mają 500 mln lat. Na zachodnim szczycie Łysicy znajduje się replika krzyża z 1930 r. Najwyższy punkt to wschodni wierzchołek – tzw. Agata, zwana też Skałą Agaty lub Zamczyskiem. Stefan Żeromski i Łysica Przed laty dwaj uczniowie kieleckiego gimnazjum postanowili uczcić swoją górską wycieczkę na Łysicę, podpisując się na białym tynku kapliczki cmentarnej. Czyn godny potępienia? Wręcz przeciwnie. Przynajmniej według przewodników, którzy z entuzjazmem o tym opowiadają. Na murze widnieje blady napis: Stefan Żeromski/ D. 2 Sier. 1882/ Jan Strożecki. Najsłynniejszy literat z Gór Świętokrzyskich nie dość, że nie dostał reprymendy za ten akt wandalizmu, to jeszcze dziś powszechnie mówi się o tym miejscu „kapliczka Żeromskiego”. Całkiem zapominając o leżącym tu fundatorze: Wincentym Fekleriuszu Dysmie Janikowskim. Święty Krzyż, czyli Łysa Góra Łysa Góra (594 m n.p.m.) to drugi najwyższy szczyt Gór Świętokrzyskich. Na jej szczyt prowadzi m.in. Droga Królewska z Nowej Słupi. Przy wejściu na szlak stoi kamienna figura Emeryka. Legenda głosi, że ów rycerz był równie waleczny co pyszny. Przybył tu przed wiekami, by odwiedzić klasztor. Kiedy dotarł na skraj puszczy, rozległo się bicie dzwonów, chociaż nie był to czas nabożeństwa. Pielgrzym rzekł, że dzwony same biją na jego powitanie, oddając mu cześć. Gdy tylko wypowiedział te słowa, zmienił się w kamienny posąg, pokutując za grzech zarozumiałości. Jeśli ktoś się spodziewa, że Droga Królewska będzie wygodnym wyasfaltowanym chodnikiem, to może się zdziwić. W zasadzie niewiele się różni od ścieżki, którą ponad 600 lat temu król Władysław Jagiełło wspinał się do sanktuarium. Władca chciał pomodlić się do relikwii św. Krzyża przed wydaniem Krzyżakom bitwy w 1410 r. Trzeba się nieźle napocić, by od Nowej Słupi podejść na szczyt. Niewygody rekompensuje żywiczny zapach jodłowego lasu. Ciekawe, czy pobożny, choć świeżo ochrzczony Litwin wiedział, że miejscowi rzadko o tym miejscu mówią Święty Krzyż. Dużo częściej mówili Łysa Góra albo Łysiec. Bo choć to najstarsze święte miejsce w Polsce, z tradycją sięgającą aż XI w., to przecież wcześniej czczono tu słowiańskich bogów. Ślady liczącego 1,5 km długości kamiennego wału, oddzielającego pogańskie sacrum, są widoczne nawet po dziesięciu wiekach. Dzisiaj na szczycie Łyśca wznosi się potężny kościół oblatów. Krótki spacer dzieli mury kościoła twierdzy od pokrytego nagimi głazami gołoborza. Czyli efektu wietrzenia późnokambryjskich piaskowców kwarcytowych. Według legendy to ślady działania diabłów, obrzucających głazami kościół. Dlatego Łysa Góra jest uznawana za nawiedzone miejsce. Mumia Wiśniowieckiego Przewodnicy oprowadzający wycieczki po opactwie na Św. Krzyżu z dumą pokazują zmumifikowane ciało księcia Jeremiego Wiśniowieckiego. Kieruje nimi siła tradycji, a także bezwładu. Już od jakiegoś czasu historycy są zgodni co do tego, że w klasztornej krypcie nie spoczywają zwłoki księcia, tylko kompletnie nieznanej osoby. Zasłużony dla Polski ruski kniaź zmarł niespodzianie w wojskowym obozie w Ukrainie na skutek gorączki i biegunki niewiadomego pochodzenia. Podejrzewano m.in. otrucie. Dlatego przeprowadzono szczegółową sekcję jego zwłok, która niestety niczego nie wyjaśniła. Tak jak ze śmiercią, tak i z pogrzebem księcia wiążą się liczne zagadki. Dlaczego księżna Gryzelda nie pochowała męża w Wiśniczu, choć sobie tego życzył? Dlaczego zalała ciało smołą i wywiozła do Sokala, a po dwóch latach zawiozła aż na Święty Krzyż? Dlaczego syn Michał Korybut – już jako król Polski – nie sprawił ojcu ceremonialnego pogrzebu? I gdzie się podziało ciało księcia? Jedynie na ostatnie pytanie można odpowiedzieć z dużą dozą prawdopodobieństwa. Zostało mianowicie strawione przez pożar, który wybuchł w klasztorze pod koniec XVIII w. Kto jednak i dlaczego postanowił ulokować w kaplicy nowe zwłoki w miejsce spopielonych? Czy stało się to w wyniku błędu, czy było celowym działaniem? O tym, że świętokrzyska mumia nie ma nic wspólnego z wybitnym wodzem, świadczą bezsporne fakty. Badania radiologiczne wykazały, że zmarły miał 50–55 lat (Wiśniowiecki zmarł jako 39-latek). Na zasuszonym ciele nie wykryto żadnego śladu sekcji. Ponadto okazało się, że trumna była otwierana, zwłoki nagie, rozkawałkowane, przykryte przypadkowymi tkaninami, m.in. kawałkiem kobiecego gorsetu. Z grubsza zgadza się jedynie data śmierci, liczona w przybliżeniu do lat kilkudziesięciu. Źródło: archiwum NG.
Odkryj Świętokrzyskie na nowo. Skrywa wiele atrakcji i tajemnic
Świętokrzyskie skrywa wiele atrakcji. To kraina pałaców, łagodnie falujących wzgórz, sadów owocowych i ludzi z pasją. Przekonaj się, że warto wybrać się tam na weekend.
W tym artykule: Mój pomysł na weekend Polskie Carcassonne Stolica śliwki Winnica Avra KUROZWĘKI KRZYŻTOPÓR PUSTELNIA ZŁOTEGO LASU WILLA SICHÓW Mój pomysł na weekend To, że na nowo odkryłam Świętokrzyskie, zawdzięczam właśnie jej. Agnieszka Baxter, dawna koleżanka z pracy, która zjeździła z rodziną niemal cały świat, postanowiła wrócić i osiąść w rodzinnych stronach w Szydłowie i stać się swego rodzaju ambasadorką tego regionu. Sile jej zachwytów nad tą ziemią, jej historią i atrakcjami po prostu nie mogłam się oprzeć. Tym bardziej, że będąc na studiach geologicznych, dużo czasu spędziłam w Górach Świętokrzyskich, gdzie Uniwersytet Warszawski ma swoją bazę. I wreszcie do pierwszego wydania Travelera napisałam reportaż o pałacu w Kurozwękach, więc bardzo chciałam zobaczyć, jak przez 15 lat zmieniła się ta posiadłość. Wkrótce jednak okazało się, że najcenniejsze są dla mnie rozmowy i spotkania z ludźmi, którzy robią tu rzeczy niezwykłe, wkładając w nie całe swoje serce. I tak naprawdę to o nich chcę opowiedzieć. Polskie Carcassonne Za tym hasłem stoi Jan Klamczyński, który przez 16 lat był wójtem Szydłowa. Dziś podniesiony ponownie do rangi miasta ma nowego burmistrza. Wójt Jan oprowadza mnie po swoim muzeum, gdzie zgromadził zdjęcia i eksponaty z ważnych dla siebie i miasteczka wydarzeń. Liczy, że Izba Wójta Jana stanie się jedną z tutejszych atrakcji. Z pewnością trudno to miejsce pominąć – znajduje się tuż za imponującą Bramą Krakowską, symbolem Szydłowa, przez którą wjeżdżam na jego teren. Przed nią na malowniczym wapiennym wzgórzu stoi pokryty gontem gotycki kościółek pw. Wszystkich Świętych z zachowanymi polichromiami z końca XIV w. A w powstałych u stóp wzniesienia jaskiniach miał się ponoć ukrywać zbój Szydło, od którego miasteczko wzięło swoją nazwę. Muszę przyznać, że malutki Szydłów historię ma fascynującą. Już w średniowieczu pełnił funkcję miasta królewskiego, dlatego aż 17 razy gościł tu sam król Władysław Jagiełło. Jednak wybudowanie słynnych liczących dziś 1080 m długości i nawet 1,80 m grubości kamiennych murów obronnych, jednych z najdłuższych zachowanych z tego okresu w Polsce, zawdzięcza Kazimierzowi Wielkiemu. To on też rezydencję królewską zamienił w zamek warowny, który niestety nie przetrwał. Zachował się za to szkielet gotyckiego pałacu ukończonego przez Jagiełłę i Skarbczyk, w którym mieści się nowo otwarte Muzeum Zamków Królewskich, a po którym oprowadza mnie Maria Stachuczy, dyrektor Centrum Kultury. Poznamy tu dzieje tego zamku i ważnych dla rozwoju tego miejsca królów, ale też innych pełniących podobne funkcje znanych europejskich warowni z tego okresu. Stąd spacerem docieram do synagogi – przed wojną 70 proc. mieszkańców Szydłowa stanowili Żydzi – odnowionych ruin szpitala i kościoła św. Ducha, gdzie dawniej leczono chorych, do gotyckiego kościoła pw. św. Władysława ufundowanego przez Kazimierza Wielkiego w ramach pokuty za utopienie ks. Baryczki, który oskarżał króla o nieobyczajne życie (kochanie zbyt wielu kobiet) – by zakończyć zwiedzanie na tutejszym rynku, gdzie w sklepiku ratuszowym można nabyć produkty ze słynnej szydłowieckiej śliwki, bo Szydłów też śliwką stoi i to bardzo mocno. Stolica śliwki Koniecznie przyjedź tu wiosną, kiedy kwitną drzewka śliwkowe, takiego widoku nie ma nigdzie na świecie – przekonywała mnie Agnieszka, i faktycznie obsypane miliardami delikatnych różowobiałych kwiatków szpalery drzewek falujące łagodnie w Purpurowej Dolinie, jak ją nazwała, wyglądają niczym impresjonistyczny obraz. Na terenie gminy Szydłów znajduje się aż 1,7 tys. ha sadów, w tym 80 proc. z nich to śliwki. Owoce zbiera się tu już od lipca, dlatego wtedy warto tu przyjechać ponownie, by pozachwycać się tym razem dywanami zielono-fioletowych drzewek. Nie wiadomo, od kiedy na tych terenach uprawia się te owoce, za to wiadomo, że mieszkający tu Żydzi nauczyli szydłowian metody suszenia i wędzenia śliwek, dzięki czemu mają unikatowy smak. Dojrzałe słodkie owoce trafiają na laski – coś w rodzaju drewnianych ażurowych tac ustawionych jedna pod drugą w budynku o wyglądzie szafy, pod którym znajduje się palenisko. Aga pokazuje mi coś w rodzaju łóżka tuż obok, gdzie bywało, że przez całą nawet noc doglądał tego przekazywanego z pokolenia na pokolenie procesu jej tata. Winnica Avra W agroturystyce i winnicy u Eli i Tomka w Woli Żyznej pod Szydłowem spędzam dwie noce. Właściciele oprócz tego, że są cudownymi ludźmi, to jeszcze lokalnymi guru od produkcji wina. Małżeństwo w winie zakochało się, gdy mieszkało przez 6 lat w Grecji. Kiedy więc wrócili do Polski, postanowili tutaj założyć własną winnicę. Po długich poszukiwaniach znaleźli ponad hektar ziemi o odpowiednim nachyleniu i zaczęli sadzić pierwsze krzaczki. Dziś winnica Avra ma już 8 lat i sukcesy na koncie. Okazuje się, że winogrona na tych terenach uprawiano już w XVI w., więc teraz ta tradycja powoli się odradza. Ela i Tomek wszystko robią sami ręcznie i mam wrażenie, że znają dokładnie każdy winny krzaczek w swojej winnicy. Można tu przyjechać na degustację ich win o delikatnym kwiatowym aromacie, można też spędzić więcej czasu. Z tarasu ich domu dla gości roztacza się widok na łąki, staw obrośnięty kaczeńcami i płynącą w dole rzekę. Dlatego ma się tu ochotę godzinami celebrować śniadanie i kolację, które dzięki opowieściom gospodarzy przedłużają się w nieskończoność. KUROZWĘKI Fasada pałacu wciąż odcina się różem na tle otaczającej zieleni, pamiętam, jaki ten kolor za pierwszym razem zrobił na mnie wrażenie. Rodzina Popielów odkupiła swój majątek w ruinie i konsekwentnie krok po kroku przywraca mu dawną świetność. Pałeczkę po ojcu, panu Jeanie Martinie, którego poznałam 15 lat temu, przejęli synowie Michał i Andrzej. Młodszy Andrzej poświęca się rozwijaniu browaru Popiel, gdzie obecnie produkuje się sześć rodzajów piw o związanych z historią tego miejsca nazwach Biały Bizon (od największego stada bizonów, które biega po tutejszych łąkach), Pan Paweł (to z kolei najpopularniejsze imię w rodzinie Popielów) czy Złoto Kurozwęk, ale jest też jedno o nazwie K, z dodatkiem konopi, które już zostało wyprzedane. Po zakamarkach pałacowych oprowadza mnie Michał. Właśnie rodzina zdobyła nowe fundusze, które pozwolą na dalszy remont rezydencji. To niesamowite, jakim labiryntem pokoi, korytarzy, klatek schodowych i piwnic, które doprowadzają do prywatnych kaplic, bibliotek, sal balowych są takie pałace. Zastanawiam się, ile nowych sekretów ujawnią podczas tej renowacji. Popielowie mają też swoją stadninę w oddalonym o 3 km Staszowie z ok. 80 końmi rasy arabskiej. Podziwiam, z jaką gracją te wzorce końskiego piękna biegają po padoku, prezentując swoje największe atuty; długą szyję, małą głowę, duże oczy, długie nogi i smukłe sylwetki z wysoko noszonym ogonem. – Kiedy chcę odpocząć lub się odstresować, przychodzę na nie popatrzyć – mówi Michał. Hodowla koni tej krwi to też rodzinna tradycja Popielów, która odradza się dzięki staraniom spadkobierców. KRZYŻTOPÓR Przed wybudowaniem Wersalu ten wzniesiony w XVII w. przez Krzysztofa Ossolińskiego w Ujeździe pałac w stylu włoskim był największym tego typu obiektem w Europie. W założeniach miał zachwycać i oszałamiać rozmachem. Otoczony wysokim murem miał aż 13 tys. m² powierzchni, a jego budowa trwała 23 lata. Niestety właścicielowi było dane cieszyć się nim zaledwie rok – zmarł na febrę, a jego jedynemu synowi 5 lat – poległ w bitwie pod Zborowem w 1649 r. Potem było tylko gorzej – doszczętnie ograbili go Szwedzi podczas potopu, a w 1770 r. spalili Rosjanie za konfederacji barskiej. Ruiny warto zwiedzać z przewodnikiem, by poznać fascynującą historię tego obiektu i mnóstwo lokalnych legend oraz anegdot. Krzysztof Ossoliński interesował się magią i numerologią, stąd podobno zastosowana w nim symbolika nawiązuje do kalendarza. „Okien miał tyle, ile dni w roku, pokoi tyle, ile tygodni; sal wielkich tyle, ile miesięcy, a cztery narożne jego baszty odpowiadały liczbie kwartałów”. Nad wejściem do pałacu na wieży umieszczono symbol tego miejsca, czyli krzyż i topór, herby rodowe jego budowniczego. Na miejscu pustych obecnie tarcz dawniej lśniły złote zegary, a można się było do niego dostać przez zwodzony most. Z dziedzińca w kształcie trapezu wchodzimy do piwnic, gdzie w stajniach trzymano nawet 100 koni, a podobno za cztery takie rumaki można było kupić w Krakowie kamienicę. Jadły one z marmurowych żłobów i przeglądały się w kryształowych lustrach. Nad nimi znajdowały się kwatery dla wojska. Wielkie wrażenie musiała też kiedyś robić druga wieża, z tyłu pałacu, gdzie Krzysztof Ossoliński miał swoją bibliotekę oraz gabinet. Podobno między nimi znajdowało się olbrzymie przeszklone akwarium z egzotycznymi rybami, które magnat mógł podziwiać z góry albo z dołu w zależności od tego, czy pracował, czy czytał książki. Zapobiegawczy właściciel wydrążył też rzekomo pod pałacem 15-kilometrowy tunel, którym mógł się ewakuować z Ujazdu do Ossolina w razie niebezpieczeństwa, i ukrył gdzieś wielki skarb – złote dukaty, które wciąż czekają na znalazcę. PUSTELNIA ZŁOTEGO LASU Tu odnajdziesz święty spokój – jest mottem współczesnej pustelni. Klasztor kamedułów w Rytwianach to miejsce, gdzie z dala od zgiełku świata możemy pogrążyć się w ciszy, kontemplacji i choć na kilka dni uwolnić od cywilizacyjnych uzależnień. Reguła kamedułów jest jedną z najsurowszych. Zakonnicy ubrani w białe habity, zamknięci za murami klasztorów, w ciszy, samotności, medytacji, ubóstwie i pracy szukali drogi do Boga. Dziś kamedułów w Rytwianach już nie ma jednak ich duch wciąż unosi się nad tym miejscem. Pustelnia ma szczęście do dobrych gospodarzy. Obecny ks. Wiesław Kowalewski kontynuuje dzieło odbudowy tego miejsca, w planach jest odtworzenie kolejnych domków eremitów, w których będą mogli mieszkać goście. Ksiądz Wiesław przyjmuje tu wszystkich, bez względu na poglądy i wyznanie. Goście mają do dyspozycji ogród, stołówkę i kilometry ścieżek w pobliskim lesie, od którego pustelnia wzięła swoją nazwę. I jak zapewnia gospodarz, każdy ma szansę znaleźć tu to, czego szuka – nasze spa to cisza, spokój, rytm dnia zgodny z naturą, długi sen, zdrowa kuchnia, świeże powietrze i zawsze życzliwi ludzie. WILLA SICHÓW Stefana Dunina-Wąsowicza spotykam przed jego willą – pałacem w pięknym starym parku obsadzonym podobno ponad stu gatunkami drzew, z których wiele ma kilkusetletnią metrykę. Odzyskał rodzinną posiadłość zbudowaną w 1794 r. przez Potockich i powoli podnosi ją z ruin. Pan Stefan oprowadza mnie po odnowionych wnętrzach rezydencji, z których część wynajmuje, by sfinansować dalsze prace. A są one bardzo ambitne, o czym przekonuję się, wychodząc na rozległy taras na tyłach willi. Widok, jaki się stąd roztacza, nie bez powodu pan Stefan nazywa polską Toskanią. Łagodnie falujące wzgórza są idealne do uprawy winorośli, więc właściciel oczywiście założył tu swoją winnicę, którą opiekuje się teraz z pasją. Wino i takie otoczenie to doskonałe połączenie, dlatego zostaję tu do zachodu słońca. Nie mogłabym sobie wyobrazić lepszego zakończenia tego weekendu.
Dzika przyroda, piękne krajobrazy i... porcelana. Skarby Ziemi Świętokrzyskiej
Najgorszy jest pierwszy krok. Paraliżuje mnie widok zielonego dywanu z trawy falującego jak łóżko wodne i świadomość, że pod stopami mam jezioro głębokie na trzy metry. – Stąpaj po kępach. Będziesz miał pewność, że nie wpadniesz do wody – instruuje mnie Roman Gad, przewodnik po jeziorze Żabiniec. Idę za nim w kaloszach i z dwumetrowym kijem do sprawdzania, jak jest głęboko.
W tym artykule: Ziemia Żeromskiego Porcelana się rumieni Chęć zobaczenia czarnych bocianów, żurawi, czapli siwej czy kaczek krzyżówek silniejsza jest od strachu. Powoli, krok po kroku, dochodzimy po pływającej darni do jednego z kilkudziesięciu skupisk nenufarów, tak pięknych jak te z francuskich obrazów impresjonistów. Mamy szczęście: jesteśmy przed godziną 15, gdy można podziwiać je jeszcze w pełnej okazałości, bo później zamykają białe płatki. Mógłbym tak na nie patrzeć i patrzeć, ale jednak okazuje się to niebezpieczne. – Gdybyśmy tak dłużej postali w jednym miejscu, jezioro zaczęłoby nas wciągać – ostrzega Roman. Udaje nam się dostrzec żurawia i czaplę. Na Żabińcu są też dwa gniazda czarnego bociana, ale zostawiamy je w spokoju. To jezioro na Pojezierzu Świętokrzyskim, odkrytym przez naukowców zaledwie kilkanaście lat temu, jest jedną z najbardziej niezwykłych atrakcji województwa. Znalazło się w krainie natury – jednej z siedmiu na Świętokrzyskim Szlaku Przygody. Chociaż region uchodził za całkowicie pozbawiony jezior, przeprowadzone na przełomie XX i XXI w. badania ujawniły nieznane i nienaniesione na mapy pojezierze. W widłach Wisły i Pilicy zlokalizowano ponad 450 jezior. Sporo ich w okolicach Łopuszna, Mniowa, Małogoszcza czy Piekoszowa. Większość z nich ukryta jest w lasach i starorzeczach, część stała się bagnami, niektóre osuszono albo zamieniono w stawy rybne. Żabiniec przetrwał. Ziemia Żeromskiego Świętokrzyskie słynie nie tylko z pięknej przyrody, której ikonami pozostają najstarsze w Polsce góry. To tu stoi dąb Bartek – nazywany ostatnim Mohikaninem – i Góry Pieprzowe w okolicy Sandomierza , gdzie jest największe w Europie skupisko dziko rosnących gatunków róż (aż 15). Zachwycająca jest też Żeromszczyzna z Dworkiem Stefana Żeromskiego w Ciekotach. Tak naprawdę to replika dworu, który doszczętnie spłonął w 1900 r. Dziś mieści się w nim Centrum Edukacyjne „Szklany Dom” z pokojami gościnnymi i miejscem spotkań miłośników twórczości pisarza. Z Kazimierą Zapałową, która przeszła całą Kielecczyznę, poszukując wiadomości o rodzinie Żeromskiego, a dziś jest honorowym kustoszem we dworze, rozmawiam o miłości Stefana, ale do tutejszej przyrody. – Był młody, w Ciekotach zamieszkał jako 7-latek, krajobraz chłonął całym sobą. Dlatego gdy już opuścił dom rodzinny, opisując ścieżki deptane przez swoich bohaterów, wciąż myślał o Ciekotach i miejscach z dzieciństwa, czasami je oczywiście ubarwiając – mówi Kazimiera Zapałowa. Góry Świętokrzyskie, które tak miłował Żeromski, swoją nazwę wzięły od Świętego Krzyża. To druga nazwa Łysej Góry, na której, jak głosi legenda, nocami zbierały się na sabat wiedźmy. Niedługo po chrzcie Polski powstało tu najstarsze polskie sanktuarium. Na Święty Krzyż wchodzę od strony Huty Szklanej w gminie Bieliny, po drodze mijając osadę średniowieczną. Na Świętokrzyskie patrzę z wieży kościelnej. Taras jest 36 m nad ziemią. Na tej wysokości przekonuję się, że nigdzie tak pięknie nie wieje jak w Kieleckiem. Jest też inne miejsce na szlaku przygody, które warto odwiedzić. To niewielkie pożydowskie miasteczko Chmielnik. Jego największą atrakcją jest odnowiona synagoga z 1633 r., w której otwarto ośrodek Świętokrzyski Sztetl. Przechodząc stworzoną tu uliczką sztetla, jak Żydzi nazywali miasteczko, spoglądam na sceny z życia ówczesnych chmielniczan: są fotografie dożynkowe, młodzież bawiąca się na rynku, sklepikarze. O zaradności kupieckiej mieszkańców można się przekonać także dziś, na niewielkim targowisku przy synagodze. Wierzcie mi na słowo, że bez chmielnickich jagodzianek stąd nie wyjedziecie. Porcelana się rumieni Jadę do Żywego Muzeum Porcelany w Ćmielowie. O wyrobach z fabryki AS Ćmielów mówi się, że to arystokracja wśród porcelan. I trudno się z tym nie zgodzić, patrząc na różowe dzieła sztuki, których recepturę opatentował w 1936 r. Bronisław Kryński, przedwojenny współwłaściciel fabryki. – Odtworzenie jego przepisu po 70 latach było niezwykle trudne. Eksperymentowaliśmy z barwnikami, ale bezskutecznie. Dopiero dzięki przekazanym nam przez córkę Kryńskiego zapiskom wytworzyliśmy cenną masę porcelanową – opowiadają pracownicy fabryki AS Ćmielów. Trudno odkleić nos od gablot we wzorcowni. Są serwisy obiadowe, kawowe, lampy, dawne nocniki i figurki zwierząt wzorowane na tych z lat 50. i 60. Z Ćmielowa pochodzą też niezwykłe prezenty dla wielkich tego świata: np. naczynie do yerba mate ofiarowane papieżowi Franciszkowi czy figurki psów prezydentów Stanów Zjednoczonych – dostali je George W. Bush i Barack Obama. Tylko ceny przyprawiają o zawrót głowy. Kruchy czworonóg kosztuje ok. 18 tys. zł. – Są klienci, którzy potrafią zaszaleć. Mówią, że życie jest kruche jak porcelana, dlatego trzeba z niego korzystać – filozofuje sprzedawczyni. Mnie tym razem stać na kotka i na filiżankę kawy z glinką kaolinową – głównym składnikiem masy porcelanowej, który wygładza i ujędrnia skórę. Ot, taka mała przyjemność dla duszy i ciała.
Kielecczyzna: "Co będzie ciekawsze: wizyta w raju czy w piekle"
Kielecczyzna zapewnia niezwykłe wrażenia. Można tu spotkać smoka albo wybrać się na spacer do piekła.
Krętymi schodami zmierzam 11 m pod ziemię, do największej kopalni krzemienia pasiastego w neolitycznej Europie. Tutaj, w Krzemionkach 6-5 tys. lat temu powstało około czterech tysięcy kopalń. Idę korytarzem, który niedawno wykopano na użytek turystów, by odsłonić ciasne i niskie tunele wyrobisk. Trasa zwiedzania ma aż 480 m długości; dobrze, że ałożyłam polar, bo temperatura wynosi tu zawsze około 5oC. Buły czarnych krzemieni wystają z białych wapiennych ścian. Przypominają przerośnięte rodzynki w cieście, niektóre są wielkości wiejskiego kołacza. Cenne konkrecje pracowicie wyłuskiwano, by w wielkiej wytwórni w pobliskim Ćmielowie produkować z nich siekiery. Wówczas, w epoce amfor kulistych, eksportowano je dalej niż za granice dzisiejszej Polski. Powszechne zainteresowanie wyrobami z krzemienia skończyło się 2 tys. lat p.n.e., gdy ludzie nauczyli się przetwarzać brąz a później żelazo. W wielu osadach, m.in. w Rudkach i Nowej Słupi powstały wtedy huty żelaza, tzw. dymarki. Poznawszy tajemnice ludów neolitycznych, postanawiam cofnąć się do czasów, z których pochodził krzemień pasiasty, czyli do epoki dinozaurów. Jakieś 150 mln lat pokonuję szosą w kilka minut. Z Krzemionek do Bałtowa, w którym mieści się Park Jurajski, jest tylko 8 km. Miejsce to wybrano nieprzypadkowo: na jednej ze skał naukowcy odkryli ślady pozostawione przez dinozaura. O Parku Jurajskim już dawno słyszałam wiele pozytywnych opinii. Naturalnej wielkości kolorowe dinozaury i ich kuzyni stoją na trawie przy ścieżkach, szczerzą zęby i łypią groźnie na przechodniów. Można zajrzeć do pyska dimetrodonowi, zmierzyć się wzrostem z T. reksem, przejść między nogami 50-metrowej długości diplodoka. Niestety, większości fi gur nie wolno dotykać. Mimo to zwykle rozbrykane dzieci, które przyjechały tu na wycieczkę szkolną, z zaangażowaniem biorą udział w lekcji. Nadmiar energii zaraz pewnie rozładują na świetnie wyposażonym placu zabaw, a potem zwiedzą tutejsze zoo. Tajemniczego klimatu kielecczyzny dalej jadę szukać na Łysej Górze, zwanej górą Św. Krzyża. Od wschodu prowadzi na nią pieszy szlak z Nowej Słupi, a od zachodu, przez Hutę Szklaną, droga asfaltowa. Kiedyś, jak podają legendy, na górze odbywały się zloty czarownic. Teraz podziwiać tam można Gołoborze i pogański wał kultowy sprzed XI w. Na szczycie góry porządku strzeże benedyktyńskie opactwo z relikwią Świętego Krzyża. To jej Góry Świętokrzyskie zawdzięczają nazwę. Znajduje się w XVII-wiecznej kaplicy Oleśnickich przy kościele pw. Trójcy Przenajświętszej. Zanim wyruszę w dalszą drogę, zastanawiam się, co będzie ciekawsze: wizyta w raju czy w piekle. W raju (Jaskini Raj) kiedyś już byłam, więc postanawiam pójść do piekła. By się tam dostać, należy podjechać samochodem do Niekłania Wlk., pozostawić go pod lasem i pokonać pieszo 1,3 km szeroką leśną ścieżką. Jakoś umknęło mojej uwagi, że droga do piekła może prowadzić przez czyściec zgotowany przez chmary żądnych krwi komarów. Od razu zaczynam żałować, że repelent na owady zostawiłam w aucie. Szybkim krokiem docieram do rezerwatu Skałki Piekło pod Niekłaniem. Ten widok robi wrażenie, warto było narazić się na nierówną walkę z komarami. Na długości kilometra wśród drzew ciągną się żółtoszare skałki piaskowcowe o kształtach 8-metrowych grzybów i kominów. Patrząc na piekielne formacje wyobrażam sobie, jak między skałkami biegały legendarne diabły, a Lucyfer wymierzał im karę za nieposłuszeństwo. Po nocy spędzonej w Kielcach i szybkim zwiedzaniu miasta jadę do Orońska na festyn w Centrum Rzeźby Polskiej. Na scenie pod chmurką odbywa się pokaz tańców ludowych, dzieci uczą się lepić garnki na kole, a profesorowie rzeźby wśród salw śmiechu i żartów podejmują próby wykonania grafik pod okiem studentów Wydziału Sztuki Politechniki Radomskiej. – Festyn ma przybliżyć działalność naszego centrum – mówi Monika Bartoszek, kierownik Ośrodka Promocji i Dokumentacji Rzeźby. Powstają tu największe polskie rzeźby w kamieniu, prowadzone są programy edukacyjne dla szkół artystycznych. 13 września Bartoszek zaprasza na festyn zorganizowany we współpracy ze Stowarzyszeniem Wietnamczyków. Orońsko można również odwiedzić w zwykły dzień i pobyć wśród rzeźbiarzy. W pałacu Józefa Brandta zorganizowana jest wystawa wnętrz dworskich z XIX w., a w pobliskich budynkach – galerie Muzeum Rzeźby Współczesnej. Polecam spacer po zabytkowym parku, gdzie między drzewami wkomponowano 93 rzeźby. Warto poznać to niezwykłe miejsce, które stworzyli sobie artyści.