Jedyna taka świątynia w starożytnym Egipcie. Polacy pomogli ją odnaleźć
Archeolodzy odkryli unikatową świątynię w północnej części Synaju w Egipcie. Jest to gigantyczny basem wzniesiony na okrągłym planie, który służył do odprawiania rytuałów związanych z wodą. Do znaleziska przyczyniły się analizy Polaków.
Stanowisko archeologiczne Tell el-Farama nie wygląda dziś imponująco. Jest to płaska pustynia z wystającymi gdzieniegdzie reliktami starożytnej architektury. W jego obrębie działało kilka misji archeologicznych. Pod piachem skrywa się miasto Peluzjum, które było w okresie grecko-rzymskim drugim co do wielkości portem po Aleksandrii. Mieściła się tutaj również twierdza broniąca wschodniej granicy kraju faraonów. To właśnie tutaj najsilniej mieszały się tradycje egipskie, greckie oraz rzymskie. Miasto pod pustynią Miasto zajmowało sporą powierzchnię, nie jest więc możliwe jego kompletne przebadanie w sposób wykopaliskowy. Dlatego pojawili się tam naukowcy ze sprzętem geofizycznym, który umożliwia zajrzenie pod powierzchnię bez wbijania łopaty. W latach 2005–2009 działali tam eksperci pod kierunkiem Tomasza Herbicha z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W ten sposób uzyskano ogólny obraz dużej części starożytnego miasta – jego rozplanowanie. Wówczas natknięto się też na zagadkową budowlę na planie okręgu. Sześć lat intensywnych poszukiwań Egipska misja archeologiczna z Najwyższej Rady Starożytności (SCA) prowadziła intensywne wykopaliska na tym stanowisku archeologicznym przez sześć lat. Naukowcy skupili się na badaniu pozostałości dawnej metropolii. Głównym celem było lepsze zrozumienie układu urbanistycznego i życia religijnego mieszkańców. Badacze musieli zmierzyć się z trudnymi warunkami terenowymi i skomplikowaną stratygrafią. Jednym z celów badań była okrągła w planie budowla widoczna na zobrazowaniach geofizycznych. Archeolodzy głowili się od lat, czym była. Siedziba rady miejskiej. Czy jest zagadkowa budowla? Pierwsza hipoteza badaczy dotycząca przeznaczenia budowli okazała się błędna. Początkowo sądzono, że okrągły budynek to bouleuterion. Miała to być reprezentacyjna siedziba miejskich władz. Takie budynki były charakterystycznym elementem greckich i rzymskich miast tamtego okresu. Jednak dalsze sezony wykopaliskowe ujawniły znacznie bardziej złożony plan architektoniczny. Budowla posiadała wiele wejść oraz niezwykle rozbudowany system hydrauliczny. Konsultacje z ekspertami z Sorbony ostatecznie pozwoliły skorygować te wczesne ustalenia. Bóg zrodzony z żyznego błota Egipski zespół badaczy po przeprowadzeniu wykopalisk stwierdził, że jest to jednak świątynia. Obiekt ten był w całości poświęcony lokalnemu bóstwu o imieniu Pelousios. Imię to wywodzi się bezpośrednio od greckiego słowa pelos, co oznacza błoto lub muł. Centralnym punktem całego kompleksu jest potężny, kolisty basen. Ma on imponującą średnicę aż 35 metrów. W starożytności wypełniano go wodą z Nilu, która była bogata w osady. Ten żyzny muł stanowił symboliczny hołd dla boga opiekuńczego miasta. To pierwsza tego typu świątynia odkryta w Egipcie. Podobne założenia, ale mniejsze, znane są z innych części świata śródziemnomorskiego. Funkcjonowała od II wieku p.n.e. do VI wieku n.e. Inżynieria w służbie religii Budowla stanowi doskonały przykład niezwykłej fuzji stylów architektonicznych. Łączy ona w sobie starożytne tradycje egipskie z elementami hellenistycznymi oraz rzymskimi. Basen otacza zintegrowany i przemyślany system kanałów drenażowych. Na samym środku zbiornika znajduje się kwadratowe podium. Prawdopodobnie to właśnie tam stał niegdyś kolosalny posąg bóstwa. Całość konstrukcji wykonano głównie z trwałej, czerwonej wypalonej cegły. Budynek ulegał jedynie niewielkim modyfikacjom architektonicznym na przestrzeni wieków. Źródła: Ahram Online, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeologiczna zagadka w Hims. Czy tajemnicza inskrypcja ujawnia sekrety potężnego władcy?
Grecka inskrypcja odnaleziona pod Wielkim Meczetem w Hims ożywia debatę na temat lokalizacji zagadkowej Świątyni Słońca. Wykuty w granicie tekst stanowi kluczowy dowód na architektoniczną ciągłość miejsca, które na przestrzeni dwóch tysiącleci ewoluowało z pogańskiego sanktuarium w chrześcijański kościół, a ostatecznie w islamski meczet. To kolejny dowód w tym toczącym się od lat sporze.
Historia Świątyni Boga Elagabala w syryjskim mieście Hims przypomina wątki z filmów o przygodach Indiany Jonesa. Badacze od lat spierają się co do dokładnej lokalizacji tego mitycznego budynku. Według niektórych archeologów kluczem do jej odnalezienia nie są głębokie wykopy, lecz ukryte w murach późniejszych budowli greckie inskrypcje, które wskazują na fundamenty Wielkiego Meczetu w Hims. Inni badacze pozostają jednak sceptyczni sugerując, że prawdziwe sanktuarium z legendarnym czarnym meteorytem wciąż spoczywa nietknięte pod warstwami ziemi na pobliskim wzgórzu cytadeli. Ta pierwsza grupa zyskuje w ostatnim czasie kolejne argumenty w tej archeologicznej debacie. Grecka inskrypcja pod meczetem Tajemniczy napis został wydobyty w 2016 roku spod posadzki Wielkiego Meczetu w Hims. Wykuta w granitowym bloku inskrypcja była częścią bazy jednej ze świątynnych kolumn. Tekst, zajmujący 3/4 szerokości metrowej bazy, został skomponowany w sposób wyważony i uroczysty. Regularne, poziome linie pisma oraz jego symetryczny układ nadają całości oficjalny ton, właściwy dla tablic pamiątkowych czy inskrypcji dedykacyjnych. Z samą muzułmańską świątynią wiąże się postać XII-wiecznego władcy Nureddina. Według tradycji meczet został wzniesiony na fundamentach kościoła św. Jana Chrzciciela, który z kolei mógł stanowić kontynuację sakralną jeszcze dawniejszego miejsca kultu – prawdopodobnie świątyni pogańskiej. Co zawiera inskrypcja? Przez długi czas treść napisu pozostawała dla badaczy zagadką. Wojenne realia panujące w Syrii utrudniały archeologom pracę pozwalającą na odczytanie tajemniczego tekstu. Dopiero w kolejnych latach udało się przeanalizować zapis, który przedstawia w sposób heroiczny postać wojowniczego władcy, przyrównując jego potęgę do niszczycielskich sił natury i drapieżników. Wstępna analiza prof. Abdulkarima wykazała błędy gramatyczne w tekście, co świadczy o silnych wpływach języka aramejskiego w rzymskiej prowincji. Symetryczny i uroczysty układ liter sugeruje, że blok pełnił pierwotnie funkcję pamiątkową w ważnym obiekcie publicznym. Zdaniem ekspertów znalezisko to stanowi kluczowy dowód na istnienie w tym miejscu antycznego sanktuarium, utożsamianego prawdopodobnie z legendarną Świątynią Słońca. Fakty czy przypuszczenia? Aby ocenić dokładną lokalizację Świątyni Słońca, należy oddzielić zebrane fakty od przypuszczeń. Choć odnalezienie w 2016 roku granitowej bazy z grecką inskrypcją pod podłogą meczetu w Hims jest faktem, nie daje ono stuprocentowej gwarancji, że blok ten znajduje się w swoim pierwotnym miejscu. Prof. Abdulkarim sugeruje, że znalezisko potwierdza istnienie antycznego sanktuarium dokładnie w tym punkcie, jednak krytycy wskazują na powszechną w historii praktykę przenoszenia materiałów budowlanych, czyli tzw. spoliów. Historia o religijnym przejściu miejsc kultu — od pogańskiej świątyni, przez kościół, aż po meczet — jest silnie zakorzeniona w źródłach pisanych, lecz wciąż brakuje jej pełnego potwierdzenia w fundamentach. W obecnej sytuacji politycznej teza o lokalizacji świątyni pod meczetem pozostaje więc fascynującą, ale wciąż wymagającą dowodów hipotezą. Źródła: ScienceDaily, R Discovery Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Miasto św. Walentego naprawdę istnieje. Przyjeżdżają do niego pary z całego świata
Zbliżające się Walentynki co roku kierują uwagę milionów osób ku postaci św. Walentego, uznawanego za patrona miłości i narzeczonych. Choć współczesne obchody często mają charakter symboliczny i komercyjny, ich źródło tkwi w kulcie męczennika z pierwszych wieków chrześcijaństwa. Właśnie dlatego na kilka dni przed 14 lutego do jednego miasta w środkowych Włoszech zaczynają przybywać pary z różnych krajów. Nie przyciąga ich wyłącznie romantyczna atmosfera, lecz przekonanie, że to miejsce pozostaje związane z historią świętego, którego wstawiennictwu powierzają swoje relacje.
Choć Walentynki bywają dziś kojarzone głównie z komercją, sama data 14 lutego ma podłoże religijne i historyczne. To dzień, który w tradycji chrześcijańskiej łączony jest z męczeńską śmiercią św. Walentego. Z tego powodu szczególne znaczenie zyskało umbryjskie miasto Terni, gdzie według przekazu przechowywane są jego relikwie. W tamtejszej świątyni, Basilica di San Valentino, od wieków rozwija się kult patrona zakochanych, co sprawia, że w lutym miejscowość staje się celem zarówno pielgrzymów, jak i par pragnących symbolicznie powierzyć swój związek opiece świętego. Święty Walenty i tradycja, która uczyniła Terni miastem zakochanych Postać św. Walentego, z którą dziś łączy się święto zakochanych, wywodzi się z wczesnochrześcijańskiej tradycji Włoch. Według przekazów biskup Walenty urodził się około 175 roku w Interamnie, czyli dzisiejszym Terni. Żył w czasach, gdy imperium rzymskim rządził m.in. cesarz Klaudiusz II Gocki. Z późniejszych relacji wynika, że władca ten miał sprzyjać przekonaniu, iż najlepszymi żołnierzami są mężczyźni niezwiązani rodziną, dlatego ograniczano możliwość zawierania małżeństw przez młodych legionistów. Walenty jako duchowny sprzeciwiał się takiemu podejściu – potajemnie błogosławił związki i udzielał ślubów parom, które nie chciały rezygnować z życia rodzinnego mimo obowiązujących restrykcji. Ten gest sprzeciwu wobec decyzji władzy, a zarazem obrona prawa do miłości i małżeństwa, stał się osią legendy łączącej jego postać z patronatem nad zakochanymi. Według tradycji za swoją działalność trafił do więzienia, a następnie został stracony 14 lutego 273 roku w pobliżu Via Flaminia. Jego kult rozwijał się w Terni od VI–VII wieku, a w 1644 roku oficjalnie ogłoszono go głównym patronem miasta. Najważniejszym miejscem związanym z jego kultem pozostaje Basilica di San Valentino w Terni, gdzie w srebrnym relikwiarzu przechowywane są szczątki świętego, opatrzone inskrypcją wskazującą go jako patrona miłości. Co roku, w niedzielę poprzedzającą Walentynki, do świątyni przybywają pary z różnych krajów, aby złożyć przy relikwiach przyrzeczenia miłości. Uroczystości mają charakter religijny, ale także symboliczny – młodzi narzeczeni oraz małżonkowie z wieloletnim stażem odnawiają przysięgi, traktując to miejsce jako przestrzeń potwierdzenia trwałości związku. Kulminacyjnym momentem jest symboliczny gest przypieczętowania obietnicy, czyli wymiana pocałunku przed relikwiarzem patrona. W ten sposób lokalna tradycja splata historię męczeństwa z żywą współczesną praktyką, czyniąc Terni jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla kultu św. Walentego w Europie. Co można zobaczyć w Terni poza sanktuarium św. Walentego? Choć Terni rozpoznawalne jest przede wszystkim jako ośrodek kultu św. Walentego, to właśnie jego wielowarstwowa historia sprawia, że miasto oferuje znacznie więcej niż jeden – choć ważny – punkt pielgrzymkowy. Ponieważ osada funkcjonowała już w czasach rzymskich jako Interamna Nahars, do dziś w jej strukturze urbanistycznej widoczne są ślady antycznego układu, a pozostałości amfiteatru potwierdzają dawną rangę tego ośrodka. Następujące po sobie epoki rozbudowywały miasto jako centrum administracyjne i religijne Umbrii, czego konsekwencją jest zespół zabytkowych świątyń oraz dominująca w panoramie katedra, wznoszona etapami od XII do XVIII wieku. Nakładające się style architektoniczne odzwierciedlają kolejne fazy rozwoju, podobnie jak historyczne pałace mieszczańskie i budowle publiczne z XIX i XX stulecia, w tym neoklasyczny teatr miejski, który podkreśla reprezentacyjny charakter centrum. Bliskość wyjątkowych krajobrazów powoduje natomiast, że Terni łączy funkcje miejskie z walorami przyrodniczymi. Zaledwie kilka kilometrów od zabudowy miejskiej znajduje się Cascata delle Marmore – wodospad o wysokości około 165 metrów, którego obecny kształt jest rezultatem zarówno procesów naturalnych, jak i starożytnych prac hydrotechnicznych mających osuszyć dolinę. Osady wapienne nadają skałom jasną barwę przypominającą marmur, co tłumaczy nazwę wodospadu, a rozbudowana sieć ścieżek i punktów widokowych umożliwia obserwację z różnych perspektyw. Dodatkowo pobliska średniowieczna osada Torreorsina stanowi ważny element historyczny tego obszaru, dzięki czemu okolice Terni łączą dziedzictwo kulturowe z pięknymi widokami. W efekcie miasto funkcjonuje jako pełnoprawny cel podróży w Umbrii, a nie jedynie przystanek związany z jednym świętem. Źródła: Vivi Terni, Italy Magazine Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Poznano sekret świątyni Wenus pod Neapolem. Jak rzymska konstrukcja przetrwała zbudowana na wulkanie?
Świątynia Wenus w Neapolu zachowała się do współczesnych czasów w zaskakująco dobrym stanie. Budowla musiała przecież przetrwać stulecia – powszechnych w tym regionie – zagrożeń sejsmicznych i geologicznych. Naukowcy odkryli receptę na długowieczność budynku.
Świątynia Wenus znajduje się na neapolitańskich Polach Flegrejskich – rozległej kalderze wulkanu, który kształtował ten obszar dziesiątki tysięcy lat temu. Region ten od wieków doświadcza bradyseizmu, czyli powolnego unoszenia i zapadania się gruntu, co stawia miejscowe budowle w wyjątkowo trudnych warunkach geologicznych. Aby zrozumieć fenomen trwałości świątyni, włoscy naukowcy przeanalizowali materiały użyte do wzniesienia budynku. Badania pokazują inżynieryjny kunszt rzymskich architektów i sugerują, że zastosowane starożytne rozwiązania mogą inspirować współczesne budownictwo na obszarach zagrożonych aktywnością wulkaniczną. Łaźnia, która została świątynią – losy budowli Świątynia Wenus została wybudowana w II wieku n.e. przez cesarza Hadriana. Władca, chcąc dbać o swoje zdrowie, rozbudował istniejący już wtedy kompleks łaźni o dodatkową halę dekoracyjną, która później została nazwana świątynią. Rzymianie w II wieku n.e. silnie rozwijali kulturę term. Łaźnie służyły im jako miejsce relaksu, rekreacji, ale również terapii zdrowotnych, z których korzystał sam cesarz Hadrian. Swoją nazwę, nawiązującą do rzymskiej bogini, świątynia zyskała dopiero pod koniec XVI wieku. W 1595 roku podczas prac archeologicznych na terenie budowli odkryto marmurowy posąg Wenus. Znalezisko okazało się na tyle istotne, że budynek został mianowany imieniem bogini miłości, zastępując tym samym poprzednie przeznaczenie obiektu. Choć późniejsze badania archeologiczne wykazały, że XVI-wieczni uczeni błędnie uznali tę budowlę za miejsce kultu, nazwa kompleksu pozostała niezmieniona i do dziś potrafi wprowadzać odwiedzających Neapol w błąd. Jak przeprowadzono badania? Badacze od wielu lat zastanawiali się, jak świątynia potrafiła przetrwać w tak dobrym stanie, tyle lat stojąc na terenach niezwykle wrażliwych geologicznie. Aby rozwiązać zagadkę długowieczności budowli, naukowcy z Uniwersytetu Neapolu oraz Uniwersytetu Chieti-Pescary pobrali próbki materiałów, z których w II w. n.e. została wybudowana świątynia. Wśród dziewięciu elementów, jakie pozyskali, były: zaprawa murarska, cegły, kilka odmian kamienia wulkanicznego użytego w budowie oraz biała powłoka ścienna (tzw. eflorescencja), która powstaje w procesie wietrzenia solnego, kiedy budowla stoi na gruncie bogatym w minerały. Badania nad materiałami Zebrane materiały zostały następnie poddane kilku procedurom badawczym. Na początku surowce obejrzano pod wysokiej klasy mikroskopem optycznym, co pozwoliło na określenie struktury i tekstury materiałów. Analiza dowiodła, że Rzymianie intencjonalnie mieszali wapno z dużą ilością cząstek pochodzenia wulkanicznego, co czyniło zaprawę bardziej elastyczną i odporną na odkształcenia podłoża. Struktura zaprawy murarskiej została przez badaczy przeanalizowana także za pomocą promieniowania rentgenowskiego. Analizy wykazały, że rzymska zaprawa powstawała na bazie wapna, do którego dodawano znaczną ilość drobnych składników pochodzenia wulkanicznego. Takie domieszki stosowano również w cegłach. Badacze podejrzewają, że wykorzystanie takich składników nie było przypadkowe – rzymscy budowniczy robili to w pełni świadomie. Potwierdzać może to fakt, że scoria (okruchy szkliwa wulkanicznego) używana w budownictwie została specjalnie sprowadzona na Pola Flegrejskie z regionu Wezuwiusza. Jakie wnioski płyną z badań? Badania nad składem materiałów budowlanych pozwalają naukowcom lepiej opisać proces powstawania świątyni Wenus. Niektóre składniki były celowo sprowadzane na plac budowy, co oznacza, że Rzymianie świadomie wykorzystywali m.in. materiały wulkaniczne. Obecność tych składników sprawiała, że zaprawa była bardziej elastyczna, lepiej znosiła odkształcenia i ruchy podłoża oraz miała większą odporność na degradację materiałów. Oznacza to, że budulce stosowane przez Rzymian okazały się wyjątkowo odporne na trudne warunki geologiczne. Naukowcy podkreślają, że takie podejście może inspirować współczesne budownictwo – zwłaszcza na terenach narażonych na aktywność wulkaniczną czy niestabilność gruntu. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Świątynia była imponującym dziełem architektury”. Wraz z jej upadkiem straciliśmy Arkę Przymierza i Tablice Przykazań
Świątynia Salomona nie była jedynie monumentalnym miejscem kultu – stanowiła centrum polityczne, ekonomiczne i duchowe królestwa Izraela. Budowa świątyni na Górze Moria, po uprzednim sprowadzeniu Arki Przymierza przez Dawida, była gigantycznym przedsięwzięciem zarówno pod względem kosztów, jak i logistyki. W artykule opisujemy nie tylko architekturę i wymiary budowli, lecz także jej zniszczenie przez Babilończyków oraz dowody archeologiczne potwierdzające istnienie tej starożytnej budowli.
Spis treści: Wyjątkowa architektura świątyni Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Świątynia Salomona, znana także jako Pierwsza Świątynia Jerozolimska, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii Izraela i w dziejach religii monoteistycznych. Jej geneza związana jest z pragnieniem króla Dawida, który po zdobyciu Jerozolimy sprowadził do miasta Arkę Przymierza. Ta wcześniej była przechowywana w Szilo w świątyni zwanej Namiotem Spotkania. Ambicją króla Dawida było wzniesienie monumentalnego przybytku, jednak zgodnie z biblijnym przekazem Bóg odmówił mu tego zaszczytu, wskazując na Salomona jako przyszłego budowniczego. Syn Dawida zrealizował projekt w latach 966–959 p.n.e., wznosząc Świątynię na Górze Moria – miejscu symbolicznym, gdzie Abraham miał złożyć Izaaka w ofierze. Świątynia Salomona nie była wyłącznie domem kultu: stanowiła widoczny znak przymierza, była miejscem rytuału ofiary i pomnikiem boskiej chwały. Jej powstanie ugruntowało znaczenie Jerozolimy jako duchowej stolicy narodu i zdefiniowało ramy izraelskiej tożsamości na kolejne stulecia. Wyjątkowa architektura świątyni Budowa Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej była przedsięwzięciem nie tylko religijnym, lecz także architektonicznym o wyjątkowej skali i precyzji. Świątynia Salomona wyróżniała się monumentalnymi wymiarami, starannie dobranymi materiałami oraz detalami zdobniczymi, które podkreślały jej znaczenie jako centrum kultu i symbol potęgi króla. Już sama lokalizacja na Górze Moria oraz podział wnętrza na różne strefy kultu świadczyły o przemyślanej kompozycji przestrzeni sakralnej. Rozmiary i struktura Według biblijnych opisów Świątynia Salomona była imponującym dziełem architektury. Jej wymiary określano na około 55 metrów długości, 28 metrów szerokości i 16 metrów wysokości. Najwyższy punkt budowli sięgał około 67 metrów. W Tanachu zapisano inne dane: długość 60 łokci, szerokość 20 łokci i wysokość sieni aż 120 łokci. Choć różne źródła podają odmienne parametry, przekaz łączy się w obrazie monumentalnej budowli, jakiej Izraelici wcześniej nie znali. Materiały i wykonanie Salomon nie szczędził środków na realizację swojego przedsięwzięcia. W budowę zaangażowano ogromne zasoby finansowe i ludzkie. Władca korzystał z bogactw zdobytych przez Dawida podczas licznych wojen, a także z ofiar składanych przez samych Izraelitów. Głównym materiałem budowlanym było drewno cedrowe sprowadzane w wielkich ilościach od króla Hirama I z Tyru. Dodatkowo wykorzystano potężne kamienne bloki, które posłużyły do stworzenia fundamentów. Do pracy przy wznoszeniu budowli zmuszono poddanych Salomona. Całość nadzorowało 3300 królewskich urzędników. Budowa była tak kosztowna, że król popadł w poważne długi – by spłacić część zobowiązań, oddał królowi Tyru dwadzieścia miast w Galilei. Święte Świętych Najważniejszym pomieszczeniem w Świątyni Salomona było Święte Świętych (Sancta Sanctorum). To właśnie tam umieszczono Arkę Przymierza z dwiema kamiennymi tablicami przykazań, które Mojżesz otrzymał na Górze Synaj. Zgodnie z opisem biblijnym całe wnętrze sanktuarium wyłożono złotem, a ołtarz wykonano z cedru. Nad Arką znajdowały się skrzydła cherubów, które okrywały ją i jej drążki. Symbolika tego miejsca była niezwykle głęboka – stanowiło ono centrum duchowe Izraela, a zarazem materialny znak obecności Boga pośród swojego ludu. Uroczyste poświęcenie Po ukończeniu świątyni król Salomon zainaugurował ją modlitwą i uroczystym poświęceniem. W ceremonii uczestniczyli nie tylko Izraelici, lecz także przedstawiciele innych narodów. Salomon w swojej modlitwie apelował, aby Bóg wysłuchiwał modlitw wszystkich, którzy będą kierować je ku tej świątyni. Jego słowa brzmiały jak manifest uniwersalizmu: „Niech wszystkie narody ziemi poznają Twe Imię dla nabrania bojaźni przed Tobą za przykładem Twego ludu, Izraela” (1 Księga Królewska, 8,43). Upadek i zniszczenie Świątyni Salomona Historia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej zakończyła się tragicznie. W 587 roku p.n.e. Babilończycy pod wodzą króla Nabuchodonozora II przeprowadzili oblężenie Jerozolimy. Po miesiącu walk udało im się przełamać mury miasta, zdobyć je i spalić wraz z większością zabudowy, w tym z samą Świątynią Salomona. To wydarzenie było dla Żydów ciosem duchowym i narodowym. Wraz ze zniszczeniem świątyni utracono Arkę Przymierza i tablice przykazań, które do dziś pozostają zaginione. Na miejscu zburzonej budowli w 515 roku p.n.e. wzniesiono Drugą Świątynię. Jednak jej Święte Świętych pozostało puste, ponieważ Arka zniknęła. Druga Świątynia przetrwała do roku 70 n.e., kiedy Rzymianie złupili Jerozolimę. Później na Wzgórzu Świątynnym powstały islamskie budowle: Kopuła na Skale i meczet Al-Aksa. Zburzenie Pierwszej Świątyni jest do dziś wspominane podczas żydowskiego święta Tisza be-Aw. W modlitwach ortodoksyjni Żydzi trzy razy dziennie proszą o jej odbudowę. Archeologiczne ślady Pierwszej Świątyni w Jerozolimie Przez wiele lat istnienie Świątyni Salomona potwierdzano jedynie na podstawie źródeł biblijnych. Jednak badania archeologiczne dostarczyły dodatkowych dowodów. Najstarszym dokumentem jest ostrakon Domu Jahwe, pochodzący sprzed niewoli babilońskiej, który został odkryty w Tel Arad. W latach 2007–2015 izraelscy archeolodzy prowadzili prace na obszarze Wzgórza Świątynnego. Podczas tych badań udało się odkryć artefakty datowane na VIII–VI wiek p.n.e., czyli na okres istnienia Pierwszej Świątyni. Wśród znalezisk znalazły się fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz zwęglone wgłębienia oliwne. Odkrycia te potwierdziły, że Wzgórze Świątynne było ważnym ośrodkiem kultu już w starożytności. Choć sama budowla przestała istnieć ponad dwa i pół tysiąca lat temu, jej dziedzictwo wciąż żyje. Świątynia Salomona stała się symbolem idealnego miejsca spotkania człowieka z Bogiem, centrum duchowości i religijnej tożsamości narodu żydowskiego. Jej wspomnienie inspiruje do dziś zarówno wierzących, jak i badaczy historii Bliskiego Wschodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
To arcydzieło architektury z Małopolski zostało Cudem Polski 2025. Nie wszyscy znają tę cerkiew
Dawna łemkowska cerkiew św. Parskewy w Kwiatoniu została wyróżniona przez internautów w plebiscycie „Cuda Polski 2025”. To jedna z największych perełek architektury drewnianej w kraju, o której wciąż wie niewiele osób – mimo tego, że została wpisana na listę UNESCO. Warto to zmienić.
Chociaż pięknych zabytków architektury drewnianej w Małopolsce nie brakuje, to na wyróżnienie zasługuje cerkiew w Kwiatoniu – podobnie uważają czytelnicy „National Geographic Traveler”, których głosami zwyciężyła ona w plebiscycie „Cuda Polski 2025”. To jedna z najbardziej efektownych budowli w regionie. Niezwykła historia łemkowskiej cerkwi Zachwycająca cerkiew została wybudowana w drugiej połowie XVII wieku, chociaż za datę jej ukończenia często wskazuje się rok 1700. Była świątynią łemków – wschodniosłowiańskiej grupy etnicznej tradycyjnie zamieszkującej tereny Łemkowszczyzny: rejonów Beskidu Niskiego, Beskidu Sądeckiego i Bieszczad. Obecnie, w wyniku akcji „Wisła” z 1947 roku, zostali oni rozproszeni po całej Polsce, ale ich kultura jest dalej pielęgnowana. Cerkiew została opuszczona w 1933 roku, kiedy cała wioska zmieniła religię na prawosławną – głównie w wyniku reakcji na silną agitację proukraińską prowadzoną przez część duchowieństwa grekokatolickiego. Po II wojnie światowej we wsi zostały jedynie dwie grekokatolickie rodziny. Szczęśliwie cerkwi udało się przetrwać – pięknym drewnianym budynkiem zaopiekowali się wyznawcy rzymskokatoliccy. Obecnie pełni on rolę świątyni katolickiej i należy do najlepiej zachowanych cerkwi łemkowskich w Polsce i w 2013 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Piękne wnętrza i architektoniczna perełka Wnętrze cerkwi zdobią liczące sobie 200 lat piękne polichromie – oko przykuwają szczególnie intensywne i kontrastujące kolory. Malowidła imitują dodatkowo kształt kolumn, robiąc piorunujące wrażenie. Świątynia dumna jest także ze stuletniego ikonostasu, czyli charakterystycznej dla religii prawosławnych wysokiej ściany z ikonami, która oddziela nawę od sanktuarium. Jej centrum stanowią carskie wrota prowadzące do prezbiterium, przez które mogą przechodzić jedynie duchowni. Teren wokół świątyni otacza ogrodzenie na planie okręgu, a wzrok przyciągają dachy pokryte gontem – drewnianym materiałem wykorzystywanym do wykonywania poszyć dachowych. Dzięki temu cerkiew jest niemal w całości drewniana. Na jednej z belek wieży odkryto datę 1743 – badacze zakładają, że wtedy wykonywany był remont świątyni. Gdzie znajduje się łemkowska cerkiew? Kwiatoń znajduje się w województwie małopolskim u podnóża malowniczego Beskidu Niskiego. Leży na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej, cicho szepcząc opowieści z dawnych wieków nad niewielką rzeką Zdynią. To perła architektury i wyjątkowy pomnik historii Polski, który warto odwiedzić – zwiedzanie świątyni jest darmowe, a na miejscu często można spotkać chętnego do opowieści przewodnika. Sponsorem plebiscytu „Cuda Polski 2025” jest: Źródło: National Geographic Polska, drewniana-malopolska.pl, swiatynia3d.pl, Uniwersytet Wrocławski Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Największy kompleks świątynny Egiptu powstał na wyspie? Karnak zdradza tajemnice
Karnak, potężny kompleks świątynny w Egipcie, skrywa więcej tajemnic, niż przypuszczaliśmy. Naukowcy odkryli, że miejsce to mogło pierwotnie być wyspą. I to nie byle jaką – symbolicznym miejscem, w którym miał się narodzić świat. Do takich wniosków badacze doszli dzięki... odwiertom.
Karnak jest jednym z największych na świecie kompleksów świątynnych. Zajmuje teren ponad 100 hektarów. Na jego usługach było w czasach panowania Ramzesa II Wielkiego aż 80 tysięcy osób. Starożytni Egipcjanie uznawali Karnak za najważniejsze sanktuarium. Jednak historia tego kompleksu jest daleka od kompletności. Archeolodzy badają Karnak od lat. Spierają się, kiedy powstały pierwsze budowle. Zdaniem niektórych stało się to nawet w czasach poprzedzających pierwszych faraonów, zdaniem innych – dopiero w II tysiącleciu p.n.e. Nowe badania, opublikowane na łamach „Antiquity”, rzucają na tę materię sporo światła. Nie tylko wykopaliska Wykopaliska to nie jest jedyny sposób pozyskiwania informacji na temat dawnych cywilizacji. W ramach najnowszych badań przeprowadzonych przez międzynarodową grupę badaczy, wykonano 61 odwiertów – najgłębsze sięgnęły blisko 12 m głębokości. Na podstawie ich analizy i rdzeni pobranych w okolicy w ramach innych projektów, udało się dojść do bardzo ciekawych wniosków. Zdaniem badaczy są to najbardziej kompleksowe badania Karnaku i jego krajobrazu, jakie do tej pory przeprowadzono. Początki wielkiej świątyni Karnak Budowę świątynnych przybytków w Karnaku rozpoczęto z pewnością w czasach Średniego Państwa (2055–1650 lat p.n.e.), ale większość powstała w czasie największej prosperity cywilizacji faraońskiej w Nowym Państwie (1550–1069 lat p.n.e.), gdy władała na przykład słynna Hatszepsut. Co mówią nowe badania na temat najstarszej fazy istnienia Karnaku? W rdzeniach znajdowały się skorupy naczyń ceramicznych, więc możliwe było określenie wieku nawarstwień. Naukowcy stwierdzili, że około 2500 r. p.n.e. miejsce to nie nadawało się do stałego zamieszkania ze względu na regularne zalewanie przez wartkie wody Nilu. Oznacza to, że najwcześniejsze osadnictwo w Karnaku musiało nastąpić nieco później, ale nadal w czasach Starego Państwa, czyli gdy w północnej części kraju wznoszono piramidy. Świadczą o tym odkryte fragmenty naczyń ceramicznych z okresu od 2300 do 1980 lat p.n.e. Miejsce, w którym wyłonił się świat Eksperci ustalili, że w czasach Starego Państwa miejsce, gdzie dziś jest Karnak było wyspą. Wyspa, na której powstał Karnak, mogła symbolizować prapagórek, znany z egipskich mitach o stworzeniu. – Kuszące jest stwierdzenie, że elity tebańskie wybrały Karnak na miejsce zamieszkania nowej formy boga stwórcy, Ra-Amona, ponieważ pasowało to do kosmogonicznej scenerii wzniesienia wyłaniającego się z otaczającej wody – mówi główny autor badania dr Ben Pennington. Starożytne egipskie teksty z okresu Starego Państwa mówią, że bóg stwórca objawił się jako wzniesienie, wyłaniając się z „jeziora”. Zatem było to idealne miejsce do wzniesienia ważnego centrum religijnego. Jednak z czasem koryta otaczające ją zamuliły się, a główny nurt Nilu oddalił się o kilkaset metrów. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Bóstwa, kadzidła i uzbrojeni strażnicy. Poznajcie tajemnice chińskich świątyń
W Chinach świątynie nie służą tylko bogom – bywały szkołami czy uczelniami. A wyglądają czasem jak pałace. Ich imponujące dachy przetrwały trzęsienia ziemi, wojny i rewolucje. Dziś często są to raczej fotograficzne marzenia turystów niż miejsca kultu. Poznajcie nieoczywiste chińskie świątynie. Dowiedzcie się więcej na temat ich detali, które umykają najlepszym przewodnikom
Spośród wszystkich cudów współczesnych Chin zazwyczaj to świątynie, pełne stylizowanych wizerunków bogów i bogiń, wzbudzają największą fascynację zagranicznych przyjezdnych. Można nawet powiedzieć, że dziś większość chińskich świątyń pełni przede wszystkim funkcję atrakcji turystycznych, ponieważ rozpowszechnieniu się komunizmu w Państwie Środka towarzyszył wzrost ateizmu. Zniknęły miejscowe odpowiedniki kościołów parafialnych – i należące do nich grunty miały zbyt dużą wartość monetarną. Pozostały jednak „katedry” zachowane z uwagi na ich walory architektoniczne i znaczenie historyczne. Wśród nich znajdujące się w Pekinie świątynia Wuta (Pięciu Pagód) i Świątynia Śpiącego Buddy, znane buddyjskie przybytki: Świątynia Białej Chmury, główny daoistyczny ośrodek Chin, a także meczet Niujie, do którego ściągają rzesze muzułmańskiej ludności Hui w północnych Chinach. Początki świątyń nikną w mgłach dziejów Bardzo trudno prześledzić historię konkretnych przybytków religijnych, ponieważ rzadko wspominają o nich źródła pisane. Każdy mógł wybudować lub ufundować świątynię, a jej utrzymanie też nie było kosztowne – wystarczały datki ze strony kilku zamożnych osób. Akcja wielu dawnych historii rozgrywa się w podupadłych, nieużywanych już świątyniach – okoliczna ludność zwykle postrzegała je jako miejsca złowieszcze, choć osoby z zewnątrz nie podzielały tej opinii. Podczas drugiej wojny światowej, gdy Chiny walczyły z Japonią, wiele szkół i uczelni zostało ewakuowanych do zachodnich prowincji Chin i tymczasowo ulokowanych w tamtejszych nieużywanych świątyniach. Świątynie jak pałace W Chinach różnice między architekturą religijną a, dajmy na to, pałacową były minimalne – jedno i drugie wznoszono zgodnie z wytycznymi feng shui. Dlatego też każda świątynia ustawiona jest na osi północ-południe. Główny pawilon mieści się na pierwszym dziedzińcu, a za nim, ku północy, ciągną się kolejne podworce i sale. Tylna część budowli powinna być położona nieco wyżej, a z przodu powinna znajdować się woda. Po wejściu do chińskiej świątyni mijamy najpierw duży kamienny ekran przedstawiający na przykład smoki w locie. Takie parawany mają bronić przystępu demonom. Podobną funkcję pełnią strażnicy świątyni, zaimportowani z buddyzmu hinduskiego i wprowadzeni do chińskich świątyń za dynastii Ming. Zwykle są to Czterej Niebiańscy Królowie (inspirowani buddyjskimi Bogami Czterech Kierunków): Strażnik Wschodu dzierży lutnię (po chińsku pipę), która służy tu jako symbol umiarkowania, ponieważ struny w instrumencie nie mogą być ani zbyt napięte, ani zbyt luźne; Strażnik Południa trzyma miecz symbolizujący sprawiedliwość; Strażnik Zachodu ma węża lub smoka na nadgarstku, co oznacza jego władzę nad innymi bóstwami, w tym smokami kontrolującymi wodę; Wreszcie Strażnik Północy dysponuje parasolem chroniącym przed wszelkim zanieczyszczeniem. Figury Niebiańskich Królów są zazwyczaj imponujących rozmiarów, odziane w pełną zbroję, mają też groźne miny, by skuteczniej odstraszać demony. W tych świątyniach nie musisz być cicho Na świątynnych dziedzińcach stoją wielkie kotły, do których wierni mogą wkładać zapalone trociczki z kadzidłem, zanim przejdą do dalszych pawilonów. Pierwszy dziedziniec bywa otoczony wieżami, z których bębny i dzwony obwieszczają porę dnia, wydzwaniając co dwie godziny. Są to mniejsze wersje wież strażniczych, które można spotkać w miastach takich jak Pekin. Zarówno w buddyjskich, jak i (szczególnie) daoistycznych świątyniach panuje większy gwar niż w chrześcijańskich kościołach. Nie ma tam żadnej potrzeby mówienia ściszonym tonem. Wewnątrz głównego pawilonu każdego przybytku znajduje się wizerunek – najczęściej okazała rzeźba – bóstwa, któremu jest on poświęcony. Po obu stronach posągu stoją figury innych bóstw, a z przodu, na półmiskach, składa się ofiary. Wokół leżą w rzędach poduszki, na których mnisi klęczą podczas recytowania sutr. Dach – wizytówka chińskich świątyń Najbardziej charakterystycznym elementem architektury świątynnych pawilonów jest masywny dach o wyraźnie wygiętych krawędziach. Od zewnątrz pokrywają go zwykle ceramiczne płytki, a jego obrzeża zdobią postaci, które również bronią wstępu rozmaitym demonom. Kolor dachówek nie jest przypadkowy – zdradza funkcję gmachu. Na przykład jedynie w pałacach cesarskich wolno było używać żółtych płytek. Choć ciężkie dachy mogłyby wydawać się niebezpieczne w kraju narażonym na trzęsienia ziemi, ich konstrukcja jest zadziwiająco elastyczna. Trzymają się na kolumnach zwieńczonych drewnianymi klamrami o nazwie dougong, składającymi się ze wsporników i złączy, co pozwala dachowi łagodnie się kołysać podczas wstrząsów. Formę tych misternie wykonanych podpór, tworzonych bez użycia gwoździ, przez wieki udoskonalali nieznani z imienia rzemieślnicy. Dougong często są pomalowane i wyglądają jak dekoracja, ale w rzeczywistości stanowią ważny element konstrukcyjny. Rodzaje chiński świątyń Chińskie świątynie nie są kryte kopułami ani zwieńczone iglicami, które dodawałyby im wysokości. W przeciwieństwie do nich pagody potrafią wznosić się nawet na dziesięć pięter lub wyżej. Istnieją dwa typy tych budowli. Pierwszy to miejsca pochówku znanych mnichów, zwykle znajdujące się na tyłach świątyń, poza zasięgiem wzroku turystów. Drugi to pagody poświęcane różnym bóstwom, ustawiane na ogólnodostępnych dziedzińcach. Obecnie ich rolę przejęły osobne pawilony dla pomniejszych bóstw, dlatego tego rodzaju konstrukcje znajdujemy wyłącznie w starszych kompleksach świątynnych. Osobną kategorię stanowią pagody w świątyniach lamaistycznych, czyli poświęconych buddyzmowi tybetańskiemu, który cieszył się dużą popularnością podczas rządów ostatniej dynastii Qing (1644–1612). Cechują się one zaokrąglonym wierzchołkiem, odmiennym od tradycyjnych chińskich pagód o wielowarstwowych dachach i wystających okapach. Przykładem takiej lamaistycznej budowli jest świątynia Miaoying w Pekinie, znana z charakterystycznej białej pagody. Tradycyjne religie i wierzenia zachowały się w różnym stopniu w Chinach, Hongkongu i Tajwanie. W Chinach wiele świątyń zostało zniszczonych przez czerwonogwardzistów podczas Rewolucji Kulturalnej zapoczątkowanej przez Mao Zedonga. Od tamtej pory liczne przybytki odbudowano, niektóre przywrócono do funkcji sakralnych, inne zaadaptowano na muzea, ośrodki administracyjne lub szkoły. Część świątyń, od kiedy przywrócono swobodę religijną, zyskała silne wsparcie zamożnych darczyńców i instytucji rządowych. Zatrzęsienie świątyń w Tajwanie i w Hongkongu W Tajwanie, gdzie komunizm nie zdestabilizował dawnych wierzeń, istnieje tyle świątyń, że trudno je zliczyć – szacuje się, że jedna świątynia przypada na około półtora tysiąca mieszkańców. Tamtejsze przybytki pełnią funkcję nie tylko ośrodków religijnych i celów pielgrzymek, lecz także lokalnych centrów kultury. Również w Hongkongu, który był kolonią brytyjską, zachowało się wiele świątyń; Brytyjczycy nie ingerowali w miejscowe obyczaje. Choć tradycje i święta obchodzone w Tajwanie i Hongkongu mają swe korzenie w prowincjach Fujian i Guangdong, często znacznie się różnią od praktyk, które możemy zaobserwować w kontynentalnej Chińskiej Republice Ludowej. To jest przedruk z książki autorstwa Tao Tao Liu pt. „Chiny. Przewodnik po herosach, smokach i świętych rzekach”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w przekładzie Agnieszki Walulik. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Jakie dary składano greckim bogom? Analiza chemiczna odsłania tajemnicę
Zagadkowa maź odkryta w naczyniach sprzed 2500 lat przez archeologów w greckiej świątyni przez dekady pozostawała zagadką. Dziś już wiemy, że była to ofiara dla bogów – i że miała słodki smak.
Spis treści: Laboratorium prawdę ci powie? Miód dla bogów Substancje organiczne są bardzo rzadko odkrywane przez archeologów. Najczęściej natykają się na naczynia ceramiczne lub ich pozostałości i narzędzia kamienne. Sporadycznie do badaczy przeszłości uśmiecha się szczęście. Tak też było w tym przypadku. Podczas wykopalisk w greckiej świątyni z VI wieku p.n.e. w Paestum we Włoszech odkryto 8 naczyń z brązu z pozostałościami jakiejś mazi. Laboratorium prawdę ci powie? Praca archeologa w terenie to tylko początek. Odkryte obiekty następie analizowane są przez ekspertów różnych specjalności i poddawane konserwacji. Początkowo archeolodzy, którzy prowadzili wykopaliska w 1954 roku w Paestrum, zidentyfikowali pierwotną zawartość brązowych naczyń jako miód, uznawany za symbol nieśmiertelności. Sugerowali, że miód był ofiarowany w postaci plastrów miodu, z których pozostał jedynie wosk pszczeli jako główny element. Jednakże trzy kolejne analizy laboratoryjne, przeprowadzone na różnych próbkach substancji, wykluczyły, że był to miód. Dominowało przekonanie, że zawartość naczyń stanowiła mieszaninę wosku, tłuszczu lub żywicy. Teraz metody analityczne zostały udoskonalone. Postanowiono zweryfikować dawne wyniki i postawić kropkę nad i. Miód dla bogów Teraz zespół badaczy z Wielkiej Brytanii opublikował artykuł na łamach czasopisma „Journal of the American Chemical Society”. Zastosowano takie metody jak: chromatografia jonowa – to bardzo czuła metoda do wykrywania małych, rozpuszczalnych w wodzie cząsteczek, takich jak cukry; spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera – wykrywa „chemiczny odcisk palca”. Urządzenie świeci światłem podczerwonym na próbkę i mierzy, jak światło jest przez nią pochłaniane. Każda substancja pochłania światło inaczej, tworząc unikatowy wzór, który pozwala ją zidentyfikować; chromatografia gazowa sprzężona ze spektrometrią mas z sondą termiczną – ta metoda rozdziela różne substancje i pozwala identyfikować każdą z nich. W nowoczesnym laboratorium wykryto lipidy – produkty rozkładu sacharydów, cukrów heksozowych oraz białek mleczka pszczelego, co silnie wspiera hipotezę, że naczynia zawierały miód lub plastry miodu. Skład chemiczny substancji był bardziej złożony niż wosku pszczelego zdegradowanego pod wpływem ciepła. Naukowcy zastrzegają – nie można jednak wykluczyć obecności innych produktów pszczelich. Miód był ważną substancją w starożytnym świecie, czasami pozostawianą w świątyniach jako ofiary dla greckich bogów lub chowaną razem ze zmarłymi. W przypadku świątyni w Paestrum tę substancję umieszczono w sześciu hydriach (brązowych dzbanach na wodę) i dwóch amforach – naczyniach z z dwoma uchwytami. Źródło: Journal of the American Chemical Society Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
To jedna z najwspanialszych świątyń. Stała się symbolem zmian zachodzących na świecie
Hagia Sophia uchodzi za jedno z największych dzieł architektury bizantyjskiej. Na przestrzeni wieków wspaniała świątynia była świadkiem wielu dziejowych wydarzeń – koronacji cesarzy, krucjat, wielkich kataklizmów i przemian zachodzących w religii i polityce. Dziś jest nie tylko miejscem modlitwy, ale także jedną z najwspanialszych atrakcji turystycznych i najbardziej wyrazistym symbolem Stambułu.
Spis treści: Zanim powstała Hagia Sophia Justynian I zapragnął wybudować najwspanialszą świątynię Kościół Mądrości Bożej stał się meczetem Mądrości Bożej Świątynia stała się muzeum Międzynarodowy skandal Bizantyjskie mozaiki to arcydzieła sztuki sakralnej Co jeszcze można podziwiać w świątyni? Każdy miłośnik historii i zabytków powinien przynajmniej raz udać się do Stambułu. Wspaniały pałac Topkapi, imponujący pałac Dolmabahçe, Cysterna Bazyliki, ikoniczna wieża Galata – można tak wymieniać i wymieniać. Na liście atrakcji dawnej stolicy Turcji nie można pominąć meczetów, a zwłaszcza jednego – górującej nad miastem świątyni Hagia Sophia. To unikatowe miejsce, wpisane na listę UNESCO, stanowi najwspanialszy przykład bizantyjskiej architektury i sztuki. Zanim powstała Hagia Sophia Przed Hagią Sophią na miejscu, gdzie dziś wznosi się wspaniały meczet, istniały dwie świątynie. Pierwsza powstała w 325 roku, gdy Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański władca Imperium Rzymskiego, założył Konstantynopol. Kościół „Megale Ekklesia” (czyli „Wielki Kościół”) pełnił funkcję głównego miejsca modlitwy w nowej stolicy. Dokładny wygląd budowli nie jest znany. Najprawdopodobniej był to dość prosty bazylikowy budynek z drewnianym stropem. Wiadomo natomiast, że świątynia spłonęła w 404 roku. Wtedy w Konstantynopolu wybuchły zamieszki w związku z wygnaniem Jana Chryzostoma, gdy cesarzowa Eudoksja nie zgodziła się na reformy patriarchy. Kolejny kościół powstał w 415 roku, z polecenia cesarza Teodozjusza II. Nowa świątynia pełnymi garściami czerpała z tradycji rzymskiej. Składała się z bazyliki z atrium, a jej fasadę zdobiły marmury. Niestety, nowa budowla nie przetrwała nawet stu lat. 13 stycznia 532 roku w Konstantynopolu rozpoczęło się powstanie ludowe, będące reakcją na politykę Justyniana I Wielkiego (rewolta Nika). W trakcie trwających pięć dni krwawych walk w mieście spłonęło wiele budynków. Jednym z tych, które strawił ogień, był kościół. Justynian I zapragnął wybudować najwspanialszą świątynię Jeszcze w tym samym roku cesarz zarządził odbudowę świątyni. Prace z tym związane zlecił Antemiuszowi z Tralles, uznanemu inżynierowi i matematykowi, i Izydorowi z Mieltu, cenionemu architektowi. Według Prokopiusza z Cezarei, Justynian I osobiście uczestniczył w planowaniu kościoła. Władca pragnął bowiem, by nowa świątynia przywróciła miastu świetność i stała się symbolem potęgi Bizancjum. W samym centrum projektu znalazła się ogromna kopuła o średnicy około 31 metrów. W zamierzeniu projektantów, element ten miał unosić się na pendentach, umożliwiających osadzenie go na kwadratowym planie. Udało się. Kopuła nowej świątyni w Konstantynopolu była jednym z najśmielszych rozwiązań w ówczesnej architekturze. Najśmielszych i najnowocześniejszych. Nowa świątynia otrzymała nazwę „Hagia Sophia”, co można przetłumaczyć jako „Mądrość Boża” lub „Święta Mądrość”. Budowla została poświęcona 27 grudnia 537 roku. Według legendy, po zakończeniu prac cesarz miał powiedzieć: „Salomonie, przewyższyłem cię!”. Miało to oznaczać, że Hagia Sophia jest wspanialsza od biblijnej Pierwszej Świątyni. Hagia Sophia symbolizowała związek cesarstwa z Bogiem Na przestrzeni lat Hagia Sophia pełniła funkcję najważniejszego miejsca kultu religijnego w całym Cesarstwie Bizantyjskim. Nie zmieniło tego nawet potężne trzęsienie ziemi, które rozpętało się w 558 roku. Kataklizm poważnie zagroził świątyni. Runął wówczas jej najważniejszy punkt – centralna kopuła. Niebawem Hagia Sophia odzyskała świetność. Cesarz właściwie natychmiast zarządził odbudowę zniszczonych fragmentów. Nic dziwnego. W końcu wspaniała świątynia nie tylko symbolizowała potęgę imperium, ale także jego związek z Bogiem. Żeby uniknąć podobnych sytuacji w przyszłości, nowa kopuła została podwyższona. Ten zabieg zwiększył stabilność konstrukcji. Należy jednak wspomnieć, że żadne rozwiązania architektoniczne nie mogły uchronić wspaniałego kościoła przed zagrożeniem, które zawisło nad miastem dziewięć wieków później. Hagia Sophia w okresie ikonoklazmu W VIII wieku w Bizancjum rozpoczął się okres sprzeciwu wobec kultu obrazów. Z polecenia Leona III w 726 roku zaczęto niszczyć wizerunki Maryi z Nazaretu, Jezusa Chrystusa i świętych. Trwało to do 843 roku, kiedy cesarzowa Teodora, regentka sprawująca władzę w imieniu Michała III, położyła kres tym działaniom. W tym czasie wiele mozaik w najważniejszej świątyni w mieście zniszczono lub zamalowano. W IX stuleciu rozpoczął się mozolny proces przywracania dekoracji i tworzenia nowych, co stanowiło wyraz triumfu ikonoduli. Klęski naturalne i grabieże W 989 roku rozpętało się kolejne trzęsienie ziemi. Także tym razem majestatyczna kopuła runęła. Budowa nowej trwała dwa lata. Proces nadzorował Trdat, osmański architekt. W 1204 roku Konstantynopol zdobyli krzyżowcy biorący udział w IV krucjacie. Świątynia została wówczas zbezczeszczona i ograbiona. W mieście powstało Cesarstwo Łacińskie i aż do jego odzyskania w 1261 roku Hagia Sophia służyła katolikom. Kolejne poważne zniszczenia dokonały się 1894 roku, gdy Stambuł ponownie nawiedziło potężne trzęsienie ziemi. Zniszczeniu uległa wówczas część dekoracji. Kościół Mądrości Bożej stał się meczetem Mądrości Bożej 29 maja 1453 roku Konstantynopol – symbol potęgi władzy cesarskiej – padł łupem Turków osmańskich. Zdobycie miasta i śmierć Konstantyna XI Paleologa pociągnęły za sobą upadek Bizancjum. Mehmed II Zdobywca uczynił miasto stolicą swojego imperium, którą pozostało aż do XX wieku. Hagia Sophia przetrwała potężny ostrzał artylerii tureckiej. Budowla zachwyciła sułtana swoim majestatem do tego stopnia, że zdecydował się zachować ją w niemal niezmienionej formie. Niemal, bo budowla musiała zostać dostosowana do wymogów kultu muzułmańskiego. Ostatnie nabożeństwo 28 maja w kościele odbyła się ostatnia msza. W liturgii uczestniczyli wszyscy obrońcy miasta, bez względu na wyznanie. Obok siebie stanęli biskupi, księża i mnisi, którzy wcześniej zarzekali się, że „nie postawią nogi w katedrze, dopóki nie oczyści się jej z rzymskiego skażenia”. W obliczu niebezpieczeństwa, wszyscy wznosili modły o oswobodzenie. Dziedzictwo dwóch religii Po zdobyciu miasta kościół Mądrości Bożej został przemianowany na meczet Mądrości Bożej. Wspaniałe mozaiki i freski, prezentujące postaci religii chrześcijańskiej, zniknęły pod warstwą tynku. Rygorystyczne zasady islamu zabraniały bowiem przedstawień figuralnych w miejscach modlitwy. Odkryta pozostała jedynie mozaika przedstawiająca Matkę Boską w apsydzie i serafów w pendentywach (jedynie zakryto ich twarze metalowymi osłonami w kształcie gwiazd). We wnętrzu pojawił się mihrab, czyli wskazująca kierunek Mekki nisza. Z rozkazu Mehmeda II dodano także minbar, czyli kazalnicę. Nieco później, bo w XVI wieku, dobudowano cztery minarety. Elementy te pełniły przede wszystkim funkcję religijną, ale pozwoliły też wzmocnić nadwyrężoną konstrukcję kopuły. Na przestrzeni wieków świątynia doczekała się rozbudowy. Dodano między innymi bibliotekę, sułtańską lożę, mauzolea władców, fontannę do ablucji i medaliony z imionami Mahometa i kalifów. W ten sposób Hagia Sophia stała się unikatowym miejscem, łączącym chrześcijańskie i muzułmańskie dziedzictwo. Świątynia stała się muzeum Po zdobyciu Konstantynopola, Imperium Osmańskie rozpoczęło podbój Europy. Marsz Turków osmańskich powstrzymała dopiero Liga Święta, w 1683 roku. Po porażce pod Wiedniem, państwo Osmanów istniało jeszcze przez niemal 250 lat. Gdy 1 listopada 1922 roku sułtanat został zniesiony, a ostatni sułtan, Mehmed VI, uciekł, formalnie przestało istnieć. Niemal rok później, 29 października 1923 roku, powołana została Republika Turcji. Co wówczas stało się z meczetem? Żeby podkreślić nowoczesny, świecki charakter państwa, w 1934 roku Mustafa Kemal Atatürk zadecydował o zmianie przeznaczenia Hagii Sophii. Miejsce modlitwy, które przez 916 lat służyło chrześcijanom, a przez 481 lat – muzułmanom, zaczęło pełnić funkcję muzeum. Tym samym wspaniała Hagia Sophia stała się dostępna dla ludzi z całego świata. Po dokonaniu sekularyzacji świątyni, rozpoczęły się intensywne prace konserwatorskie. Freski i mozaiki, które przez prawie pięć stuleci były ukryte pod warstwą tynku, ponownie ujrzały światło dzienne. Z posadzki zniknęły dywany. Międzynarodowy skandal Jako muzeum Hagia Sophia stała się jedną z największych atrakcji Turcji. Wspaniała świątynia każdego roku przyciągała miliony odwiedzających, aż do lipca 2020 roku, kiedy sąd administracyjny w Turcji wydał postanowienie o unieważnieniu dekretu z 1934 roku, na mocy którego Hagia Sophia została przekształcona w muzeum. Po tej decyzji Recep Tayyip Erdoğan wydał dokument, w którym postanowił, że od 24 lipca budowla na nowo będzie pełnić funkcję miejsca modlitwy muzułmanów. Właściwie można było się tego spodziewać, bo faktyczne odejście od świeckości muzeum nastąpiło już w 2016 roku. Wtedy po raz pierwszy od 81 lat muezin zaintonował w jej wnętrzu ezan wzywając wiernych do modlitwy. Decyzja tureckiego prezydenta wywołała sprzeciw Hieronima II, zwierzchnika greckiego Kościoła prawosławnego. Swoje niezadowolenie wyraził też Bartłomiej I, ekumeniczny patriarcha Konstantynopola. Papież Franciszek, głowa Kościoła katolickiego, wyraził głęboki smutek w związku z tą decyzją, a władze kilku krajów, w tym Grecji, Francji i Stanów Zjednoczonych wystosowały protest. Zdało się to na nic, bowiem decyzja Erdoğana miała wymiar nie tylko religijny, ale także polityczny. Prezydent w ten sposób podkreślił imperialną przeszłość kraju. Zwiedzanie? Tak, ale z ograniczeniami Na szczęście tym razem chrześcijańskie mozaiki nie zostały trwale ukryte. Zdobienia są zakrywane na czas nabożeństw. Recep Tayyip Erdoğan obiecał, że nie zostawi turystów z niedosytem. Prezydent obiecał, że religijne i kulturalne dziedzictwo będzie dostępne dla wszystkich, nie tylko dla muzułmanów. Zapewnił też, że opłaty za wstęp zostaną zniesione. Obietnicy dotrzymał. Turyści mogli wchodzić do świątyni wspólnie z wiernymi, a dystans między nimi zapewniały jedynie barierki i znaki. Zmieniło się to na początku 2024 roku, kiedy Mehmet Nuri Ersoy, turecki minister kultury i turystyki, ogłosił nowe zasady zwiedzania meczetu. Od stycznia przewodnicy nie mogą oprowadzać zwiedzających po korytarzach. Turyści od razu są kierowani na górną galerię. Przywrócona została też opłata za wstęp. Na osłodę, na początku 2025 roku przekazana została informacja, że do zwiedzania udostępnione zostaną podziemia świątyni – tunele piwnice i grobowce, do których nie można było wchodzić przez ponad 1500 lat. Czy warto odwiedzić to miejsce? Hagia Sophia skrywa w sobie ogrom bogactwa, nie tylko kulturowego i religijnego, ale także artystycznego. Odpowiedź wydaje się być oczywista. Z górnej galerii można spojrzeć z ciekawej perspektywy na tę perełkę architektury sakralnej. Bizantyjskie mozaiki to arcydzieła sztuki sakralnej Z poziomu górnej galerii można podziwiać między innymi wspaniale zachowane bizantyjskie mozaiki. Kunsztowne dzieła przedstawiają wizerunki świętych, a każde skrywa w sobie unikatową symbolikę. Poniżej wymieniamy najwspanialsze dekoracje, które po prostu trzeba zobaczyć. Mozaika Deesis Pochodzące z XIII wieku dzieło znajduje się na galerii katedry. Mozaika stworzona dla upamiętnienia końca użytkowania świątyni przez katolików przedstawia Chrystusa Pantokratora, po którego lewej stronie znajduje się Najświętsza Maria Panna, a po prawej – Jan Chrzciciel. Kunsztowne dzieło zdobi galerię południową, która była zarezerwowana dla cesarza i członków jego dworu. To umiejscowienie sugeruje, że było ono przeznaczone wyłącznie dla nielicznych. Rekonstrukcje serafów W pendentywach galerię zdobią pozbawione twarzy wizerunki serafów. Odkryli je w 1849 roku bracia Fossati, podczas prowadzenia prac konserwatorskich. Dwa z czterech wizerunków aniołów to rekonstrukcje. Po oryginalnych mozaikach pozostały jedynie niewielkie fragmenty. Mozaika Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus Sklepienie głównej absydy zdobi wizerunek siedzącej na tronie bez oparcia Matki Bożej, na której kolanach siedzi Dzieciątko Jezus. To pierwsza mozaika, która powstała w Hagii Sophii po burzliwym okresie ikonoklazmu. Dzieło odsłonięte 29 marca 867 roku najprawdopodobniej jest rekonstrukcją wcześniejszej, pochodzącej z VI wieku mozaiki. Mozaika nad bramą cesarską Jednym z najwspanialszych dzieł zdobiących kościół jest mozaika umieszczona w tympanonie bramy cesarskiej, symbolizująca wieczną władzę cesarzy bizantyjskich, nadaną im przez Zbawiciela. Dzieło przedstawia Chrystusa Pantokratora, siedzącego na wysadzanym klejnotami tronie. W lewej ręce trzyma księgę, w której zawarta jest inskrypcja: „Pokój z tobą. Ja jestem światłością świata”. Prawą ręką Chrystus udziela błogosławieństwa. Hołd składa mu klęczący u jego stóp cesarz Leon VI Filozof. Po bokach Jezusa widnieją medaliony z wizerunkiem Marii i Archanioła Gabriela. Mozaika cesarzowej Zoe Mozaika, na której uwieczniony został wizerunek bizantyjskiej cesarzowej Zoe, znajduje się w południowej galerii. Przedstawiono na niej władczynię trzymającą zwój. Po lewej stronie umieszczono cesarza Konstantyna IX Monomacha, który ofiaruje Jezusowi worek z kosztownościami. Nad jego głową widnieje inskrypcja: „Konstantyn Monomach, pobożny władca Rzymian i sługa jedynego Boga Jezusa”. Inskrypcja pojawia się także nad głową cesarzowej. Ta głosi: „Wielce pobożna cesarzowa Zoe”. Co jeszcze można podziwiać w świątyni? W obszarze górnej galerii można zwiedzić lożę cesarzowej. To prywatny obszar widokowy, który tysiące lat temu był zarezerwowany wyłącznie dla bizantyjskich cesarzowych. Usytuowany w taki sposób, by zapewniał idealny widok na główną salę, niegdyś pozwalał władczyniom obserwować nabożeństwa i ceremonie. Dziś pozwala poczuć atmosferę cesarskiego dworu. Zwiedzanie świątyni daje możliwość przyjrzenia się z bliska najmisterniejszym detalom świątyni. Kunsztownie zdobione marmurowe balustrady, masywne kolumny, wspaniałe wzory na ścianach – to wszystko jest w zasięgu zwiedzających. Niestety, na dolną część można spoglądać tylko z poziomu galerii. Obszar, gdzie odbywają się modlitwy, jest zamknięty dla turystów. O czym należy pamiętać? Jako że Hagia Sophia jest czynnym meczetem, obowiązują pewne zasady zwiedzania. Najważniejsze wymieniamy poniżej. Odwiedzający to miejsce powinni mieć na sobie skromny strój. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni, powinni zakryć ramiona i kolana. Ponadto panie muszą pamiętać o zakryciu włosów chustą. Zgodnie z islamskim zwyczajem, do muzułmańskich świątyń wchodzi się boso, ale turyści nie muszą zdejmować butów. Wynika to z faktu, że nie mają wstępu do części, w której odbywają się modlitwy. W czasie modlitw Hagia Sophia pozostaje zamknięta. Przed udaniem się na miejsce, warto sprawdzić aktualny harmonogram. Przed wejściem do meczetu, zwiedzający są poddawani kontroli bezpieczeństwa. To rutynowa i niezbędna czynność. Fotografowanie wnętrza Hagii Sophii jest dozwolone, ale zaleca się nie używać lampy błyskowej. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W Boliwii odkryto wielką świątynię zaginionej cywilizacji. Istniała przed Inkami
Ruiny po olbrzymiej świątyni, w której odprawiano rytuały w czasie równonocy, odkryli archeolodzy w Boliwii. Stworzyli ją przedstawiciele jednej z najpotężniejszych cywilizacji Ameryki Południowej, Tiwanaku.
Spis treści: Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia pełna kubków po piwie Zaskakujące odkrycie Gdy myślimy o dawnych kulturach Ameryki Południowej, najczęściej stają nam przed oczami Inkowie. Znani z zagadkowego „pisma” węzełkowego i Machu Picchu stworzyli potężne imperium, które istniało kilkaset lat aż do XVI wieku. Jednak historia tego kontynentu jest zdecydowanie dłuższa. Jedną z największych cywilizacji poprzedzających Inków była kultura Tiwanaku (Tiahunaco). Swą nazwę zawdzięcza jej głównemu ośrodkowi położonemu w pobliżu jeziora Titicaca na terenie dzisiejszej Boliwii. Zachowały się tam niezwykłe budowle ceremonialne, również wykonane z kamienia, w tym słynna Brama Słońca. Teraz międzynarodowy zespół naukowców poinformował, że zlokalizował kolejną imponującą konstrukcję tego ludu – znajduje się ona ponad na południe 200 km od Tiwanaku. Odkryciem podzielono się na łamach czasopisma „Antiquity”. Zagadkowy prostokąt na wzgórzu Świątynia otrzymała nazwę Palaspata. Znajduje się na szczycie wzgórza, które było znane lokalnym rolnikom, ale nigdy nie zostało dogłębnie zbadane przez naukowców. Nie było jasne, co w sobie skrywa. Budowlę zidentyfikowano z lotu ptaka dzięki subtelnym zmianom topograficznym i wegetacji. Ma zarys prostokąta o wymiarach 125 na 145 m. W środkowej części znajduje się dziedziniec otoczony z trzech stron kilkunastoma pomieszczeniami. Szczegółowe analizy wykonano z pomocą dronów. Następnie wykonano badania powierzchniowe. Świątynia pełna kubków po piwie – Na powierzchni świątyni znaleziono liczne fragmenty kubków keru. Kubki te były używane do picia chicha, tradycyjnego piwa kukurydzianego, podczas świąt rolniczych i uroczystości, co wskazuje, że świątynia była [również – przyp. red.] centralnym ośrodkiem handlu – mówi główny autor publikacji, prof. José Capriles z Uniwersytetu Penn State. Zdaniem badaczy układ kompleksu nie jest przypadkowy i zapewne związany jest z dostosowaniem do wykonywania rytuałów w czasie równonocy, czyli w momencie, gdy słońce znajduje się bezpośrednio nad równikiem. W czasach kultury Tiwanaku miejsce to znajdowało się na styku trzech głównych szlaków handlowych. Łączyły trzy bardzo różne obszary: urodzajne wyżyny wokół jeziora Titicaca na północy, suchy płaskowyż Altiplano idealny do hodowli lam na zachodzie oraz urodzajne doliny obszaru Cochabamba na wschodzie. Zaskakujące odkrycie Odkrycie było zaskoczeniem nawet dla lokalnych mieszkańców, wyjaśnił Justo Ventura Guarayo, burmistrz gminy Caracollo, gdzie znajduje się stanowisko archeologiczne. – Odkrycia archeologiczne w Palaspata są znaczące, ponieważ podkreślają kluczowy aspekt naszego lokalnego dziedzictwa, który był całkowicie pomijany – powiedział Guarayo. Wyraził nadzieję, że znalezisko przyczyni się do promowaniu turystyki w tym rejonie. Z kolei prof. Capriles ocenił, że nadal mogą czekać nas kolejne niespodzianki jeśli chodzi o nieznane relikty po dawnej przeszłości w tym rejonie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Profesor z Oksfordu rozwikłał zagadkę Partenonu. Efekt? Atena jak latarnia
Już wiemy, jak było oświetlone wnętrze najsłynniejszej greckiej świątyni – Partenonu w Atenach. Naukowiec z Uniwersytetu Oxfordzkiego wykonał spektakularną, trójwymiarową cyfrową rekonstrukcję.
Spis treści: Jak wyglądało wnętrze Partenonu? Precyzyjna gra światłem w greckiej świątyni Atena niczym złota latarnia Partenon uważany jest za jedno z najdoskonalszych dzieł architektonicznych, symbolizujących nastanie początku zachodniej cywilizacji. Świątynię wzniesiono na Akropolu – płaskowyżu dominującym nad Atenami. Partenon powstawał od 447 do 432 roku p.n.e. To świątynia poświęcona Atenie. Wykonano ją w klasycznym porządku doryckim. Przez setki lat miejsce to poważnie ucierpiało i zostało rozkradzione. Dlatego naukowcy posiłkują się cyfrowymi metodami, by je zrekonstruować. Jak wyglądało wnętrze Partenonu? Archeolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego, prof. Juan de Lara postanowił przyjrzeć się systemowi oświetlenia Partenonu. W tym celu wykonał trwającą cztery lata kwerendę, łączącą archeologię i technologię 3D. Wyniki badań opublikował w czasopiśmie naukowym poświęconym archeologii klasycznej, „The Annual of British School at Athens”. View oEmbed on the source website Długotrwałe analizy były niezbędne, bo wnętrze świątyni jest dziś w zasadzie nie do poznania – po prostu puste. Tymczasem w starożytności cechowało je bogactwo. Główną część Partenonu stanowił olbrzymi posąg Ateny, wykonany ze złota i kości słoniowej. Był to zapewne jeden z najdroższych zabytków wszech czasów. Precyzyjna gra światłem w greckiej świątyni Prof. De Lara ustalił, że żaden z elementów architektonicznych Partenonu nie był przypadkowy. Gra światłem była możliwa dzięki zastosowaniu zarówno naturalnego, jak i sztucznego oświetlenia. Niezwykły efekt wizualny zapewniały też specjalne zbiorniki z wodą i odpowiednio obrobione marmurowe płyty. Wszystkie te elementy tworzyły taki efekt, który powodował niezwykłe wrażenie: z ciemności wyłaniała się lśniąca złotem bogini Atena. Jej posąg wykonał słynny rzeźbiarz Fidiasz w 438 roku p.n.e. Atena niczym złota latarnia Naukowiec wziął pod uwagę ustawienie słońca w różnych porach roku i dnia. Ekspertowi udało się ustalić, że słońce znajdowało się w linii wrót do świątyni w czasie Panatejów, czyli święta ku czci Ateny. Wówczas posąg – jak opisuje badacz – lśnił jak latarnia. – Wyobraź sobie, że wchodzisz do Partenonu. Twoje oczy, wciąż zmęczone jasnym słońcem na dworze, powoli dostosowują się do ciemności wewnątrz [świątyni – przyp. red.]. Gdy światło słoneczne wpada przez drzwi świątyni, uderza w złoto szat bogiń pionową wiązką. To musiało być magiczne! – opisuje naukowiec. Źródło: The Annual of the British School at Athens Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Są symbolem słynnej świątyni Hatszepsut. Zrekonstruowali je Polacy
Najsłynniejsza egipska świątynia należała do królowej Hatszepsut i powstała 3500 lat temu. Co roku odwiedzają ją miliony turystów. Jej symbolem są monumentalne rzeźby. Wiele z nich zrekonstruowali polscy eksperci.
Spis treści: Polacy w słynnej świątyni Ponad 20 zrekonstruowanych rzeźb Przyczyny zniszczenia rzeźb Świątynia Hatszepsut w Deir el-Bahari niedaleko Luksoru uważana jest za jedną z najbardziej malowniczo położonych i oryginalnych świątyń egipskich. Polacy w słynnej świątyni W XIX i na początku XX w. zrujnowaną świątynię faraonki badało wielu naukowców. W ten żmudny proces zaangażowani byli wszyscy najważniejsi badacze starożytnego Egiptu. Wśród nich znaleźli się Jean-François Champollion, czyli egiptolog, który rozszyfrował hieroglify oraz odkrywca grobowca Tutanchamona – Howard Carter. Od 1961 roku zadania rekonstrukcji podjęła się polsko-egipska ekspedycja z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego we współpracy z egipskim Ministerstwem Turystyki i Starożytności. Trwa to do dzisiaj. A co ciekawe – konstrukcja świątyni zajęła starożytnymi Egipcjanom „zaledwie” 15 lat. Ponad 20 zrekonstruowanych rzeźb Szef misji, dr Patryk Chudzik, w rozmowie z Nauką w Polsce,podsumował dotychczasowe prace związane z rekonstrukcją słynnych rzeźb zdobiących świątynię. Są to zarówno piaskowcowe sfinksy, jak i wapienne ozyriaki – ukazujące kobietę-faraona Hatszepsut jako boga Ozyrysa. Do tej pory udało się zrekonstruować ponad 20 z nich. – Są one jedną z największych atrakcji turystycznych i najczęściej fotografowanych obiektów w Egipcie – stwierdził archeolog. Rekonstrukcja jest żmudną pracą. To efekt kooperacji archeologów, egiptologów, architektów i konserwatorów. – Posągi te, zrekonstruowane przez członka naszej ekspedycji, rzeźbiarza Wojciecha Myjaka, są dzisiaj już nie tylko najbardziej rozpoznawalnym elementem świątyni Hatszepsut, ale także symbolem turystyki nad Nilem – podkreślił badacz. Jak przekazał National Geographic Polska dr Chudzik, obecnie polscy eksperci pracują nad ostatnim z ozyriaków możliwych do rekonstrukcji. Szef ekspedycji liczy na odkrycie fragmentów kolejnych rzeźb. Przyczyny zniszczenia rzeźb Wizerunki Hatszepsut zniszczono zaledwie kilka dekad po jej śmierci na polecenie króla Thotmesa III. Dzięki pieczołowitym wykopaliskom prowadzonym w Deir el-Bahari od ponad 100 lat udaje się znaleźć wiele fragmentów rzeźb i poskładać w całość. Rekonstrukcja posągu trwa około 3–4 miesięcy i odbywa się bez użycia jakiegokolwiek ciężkiego sprzętu. – Takie odkrycia trafiają się i dzisiaj, gdy prowadzimy prace wykopaliskowe w różnych częściach świątyni. Fragmenty te są następnie dokumentowane i analizowane jest ich pierwotne umiejscowienie w posągach. Gdy przygotowany zostanie już projekt rekonstrukcji, przechodzimy następnie do połączenia wytypowanych fragmentów – opisuje system pracy dr Chudzik. Źródło: Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Luksorze odkryto „dom życia”. Tam uczyli się starożytni kapłani
W Ramesseum, czyli w świątyni grobowej Ramzesa Wielkiego, archeolodzy odkryli pozostałości po „domu życia”. To w takich miejscach kapłani przekazywali odwieczną wiedzę na temat religii.
Spis treści: Ramesseum pełne zagadek „Dom życia” – akademia kapłanów Groby sprzed 3 tysięcy lat i starożytne magazyny Ramesseum jest jednym z ciekawszych zabytków znajdujących się na zachodnim brzegu w Luksorze w Górnym Egipcie. Ta świątyni powstała w ciągu dwóch dekad w XIII wieku p.n.e. Jej twórcą jest słynny faraon Ramzes II, zwany też Wielkim. Jest on jednym z najbardziej znanych, ale i też najpotężniejszych władców starożytnego Egiptu. Rozkazał wznieść liczne świątynie, wśród nich słynne Abu Simbel. Ramesseum pełne zagadek Turyści kojarzą Ramesseum z kamienną świątynią, której malownicze ruiny można podziwiać do dziś. Tymczasem dwie trzecie obszaru należącego do tego świętego przybytku wykonano z cegły mułowej. Niewiele pozostało z tych budynków, a pełniły kluczowe funkcje związane z zarządzaniem świątynią. To właśnie tam dokonano ważnych odkryć, które właśnie ogłosiła wspólna francuska i egipska misja archeologiczna. Do tej pory wiele miejsc w obrębie Ramesseum nie zostało przebadanych w sposób wykopaliskowy. „Dom życia” – akademia kapłanów Najciekawszym znaleziskiem są relikty po „domu życia” – do tej pory nie udawało się go namierzyć w Ramesseum. Teraz rozpoznano zarówno rozplanowanie tego przybytku, jak też i liczne artefakty. Wśród nich są zachowane wprawki uczniów w postaci próbnych rysunków i innych przedmiotów związanych z nauczaniem. „Domy życia” przylegały do faraońskich świątyń. Były to ośrodki kultury egipskiej, które można wręcz określić „akademiami cywilizacji egipskiej”. To stamtąd wywodziła się wiedza egipskich kapłanów na temat religii i rytuałów. „Bez wątpienia profesorowie owych domów życia rozpowszechniali znajomość literatury oraz nauki niezbędne kapłanom, nauczając dzieci umieszczone w szkołach świątynnych” – uważa egiptolog prof. Guy Rachet. Groby sprzed 3 tysięcy lat i starożytne magazyny W ramach świątyni mieściły się również magazyny żywności, mające zapewnić prowiant dla setek osób pracujących w jej obrębie. Naukowcy przekazali informację o znalezisku w postaci miejsca, gdzie przechowywano miód, oliwę z oliwek i inne tłuszcze. Udało się też znaleźć piwniczkę na wino. A w innym miejscu zlokalizowano kuchnie i piekarnie. Archeolodzy natknęli się też na kilka grobowców z III Okresu Przejściowego (1070–664 lat p.n.e.), a więc późniejszych od panowania Ramzesa II o kilkaset lat. Nekropola powstała w tym miejscu po splądrowaniu świątyni w okresie niepokoju i niestabilności politycznej. Źródło: G. Rachet, „Słownik cywilizacji egipskiej”, Książnica 1994, Ministerstwo Starożytności i Turystki Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Do czego tak naprawdę służyło Göbeklitepe? Archeolodzy mają odpowiedź
Monumentalny megalit Göbeklitepe w Turcji sprzed ponad 11 tysięcy lat był otoczony przez zabudowania mieszkalne. Ta informacja rzadko pojawia się wśród zwolenników tak zwanej zakazanej archeologii, którzy twierdzą, że archeolodzy chcą coś zataić.
Spis treści: Legendy o Göbeklitepe. Skąd się wzięły? Świątynia pośród głuszy. Czy taka jest prawda o Göbeklitepe? Jak wyglądała osada w Göbeklitepe? Osada z dala od wody. Akwedukt łowców i zbieraczy Dla wielu osób pasjonujących się archeologią na myśl o stanowisku archeologicznym w Göbeklitepe w Turcji stają przed oczami monumentalne kamienne budowle z filarami, wzniesione na planie owalu. Powstawały przez około 1600 lat między 9600 a 8000 r. p.n.e. Uważane są za jedne z najstarszych megalitycznych budowli świata. Legendy o Göbeklitepe. Skąd się wzięły? Göbeklitepe położone jest w południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią. To już geograficzny obszar Mezopotamii, czyli międzyrzecza zlokalizowanego między wielkimi ciekami wodnymi: Tygrysem i Eufratem. Jest to strefa tzw. Żyznego Półksiężyca, czyli rejonu gdzie na Bliskim Wschodzie ludzie po raz pierwszy udomowili zwierzęta i zboża po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, około 12 tysięcy lat temu. Gdy w początku tego wieku zaczęło się pojawiać w mediach coraz to więcej publikacji o Göbeklitepe, gdzie podkreślano wyjątkowość tego miejsca, rosło społeczne zainteresowanie tym stanowiskiem archeologicznym. Na przykład niemiecki tygodnik „Der Spiegel” opublikował w 2006 roku artykuł zatytułowany „Poszukiwania rajskiego ogrodu. Archeolodzy na tropie biblijnego raju”. Kolejne publikacje skupiały się na odkryciu rzekomych świątyń. Teraz badacze określają kamienne struktury „budynkami specjalnymi” lub „publicznymi”. Do społecznej świadomości nie przebiła się informacja, że w Göbeklitepe istniała wielka, około 10-hektarowa osada. – O domostwach wiedzieliśmy od początku [wykopalisk – przyp. red.]. Nie wiem, kto odpowiada za to, że o tym nie wiadomo. Ludzie chcą słuchać sensacyjnych informacji – powiedział National Geographic Polska dyrektor badań w Göbeklitepe prof. Necmi Karul z Uniwersytetu Stambulskiego. Archeolog przyznaje ze smutkiem, że ludzie łakną bardziej ekscytujących historii, a nie informacji o „normalnych budynkach mieszkalnych”. – Myślę, że badanie domów mieszkalnych przyniesie więcej informacji niż specjalnych budynków – podkreśla archeolog, który niedawno zaczął badania nawet większego stanowiska z tego okresu w Karahantepe. I tam są budowle z filarami. Być może za taki, a nie inny obraz Göbeklitepe odpowiadają po części poprzedni archeolodzy, którzy wcześniej prowadzili tam wykopaliska. Od pierwszych lat badań natykali się na pozostałości po zwykłych domach. Jednak poświęcano im niewiele uwagi w publikacjach i raportach z badań. Badacze skupiali się na bardziej intrygujących konstrukcjach z T-kształtnymi filarami. Świątynia pośród głuszy. Czy taka jest prawda o Göbeklitepe? Sprawy potoczyły się szybko po pójściu w świat pierwszych informacji o wielkich pradziejowych megalitach. Media chętnie podchwyciły temat wielkiego kompleksu świątynnego pośród głuszy. Göbeklitepe zainteresowało też paranaukowców, którzy stwierdzili, że łowcy i zbieracze nie byliby w stanie wznieść takich budowli. Konieczna miała być pomoc zaginionej cywilizacji na miarę mitycznej Atlantydy. Tymczasem był też okres, kiedy w czasie blisko 1600 lat istnienia osady specjalne budynki były szczelnie otoczone budynkami mieszkalnymi – przekazał National Geographic Polska dr Lee Clare z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI. Zwykłe domy, początkowo wznoszone na planie okręgu, istniały w Göbeklitepe od samego początku – współistniały z megalitycznymi strukturami już 9600 lat p.n.e. – [Budynki specjalne – przyp. red.] były centralnymi punktami osady – twierdzi naukowiec. Zatem wszystko wskazuje, że to właśnie okoliczni mieszkańcy wznieśli te wielkie konstrukcje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/IMG20241105134346-70e990c.jpg" width="4000" height="3000" alt="Pozostałoścoi po domach odkryto na przykład na północ od głównego wykopu udostępnionego zwiędzającym. Dziś nakryte są płaskimi dachami" title="Pozostałoścoi po domach odkryto na przykład na północ od głównego wykopu udostępnionego zwiędzającym. Dziś nakryte są płaskimi dachami" /> W popularnych rekonstrukcjach, na przykład tej wykonanej na potrzeby pseudonaukowego serialu „Starożytna apokalipsa” z Grahamem Hancockiem w roli głównej, widać niezadaszone megalityczne budowle na szczycie wzgórza otoczone murem. Wokół nie ma osady, ani żadnych innych budynków. A co wynika z prac wykopaliskowych? Wszystko jest w rzeczywistości na odwrót. W zasadzie wszystkie „świątynie” były zagłębione w ziemię, ale to nie było by zgodne z wizją Hancocka, który sugerował, że pełniły funkcje obserwatoriów astronomicznych. Poza tym archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że były zadaszone. I najważniejsza manipulacja – megality były otoczone przez osadę stworzoną przez zwykłych ludzi. Tego z serialu się jednak nie dowiecie. Jak wyglądała osada w Göbeklitepe? Najstarsze domy, te pochodzące z X tysiąclecia p.n.e., zakładano na planie okręgu. Ich fundamenty były kamienne. Co ciekawe, z czasem od około przełomu X i IX tysiąclecia p.n.e., zmieniano ich rozplanowanie na prostokątne, co zapewne było związane ze zwiększającą się liczbą mieszkańców. W tych domach archeolodzy odkryli m.in. narzędzia krzemienne związane z codzienną działalnością czy żarna do rozcierania ziaren i barwników. Było też coś, co dla nas może być szokujące. Pod posadzką jednego z domostw odnaleziono szczątki ludzkie. – Mamy dwa groby z trzema lub czterema osobnikami – powiedział National Geographic Polska dr Clare. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/pone.0215214.g006-2dc6eb9.png" width="1387" height="955" alt="Rekonstrukcja prac komunalnych w osadzie na tarasach i dachach z widokiem na monumentalne budynki, grafika J. Notroff, na podstawie rekonstrukcji architektonicznej D. Kurapkat/in: Laura Dietrich et al., Plos ONE 2019" title="Rekonstrukcja prac komunalnych w osadzie na tarasach i dachach z widokiem na monumentalne budynki, grafika J. Notroff, na podstawie rekonstrukcji architektonicznej D. Kurapkat/in: Laura Dietrich et al., Plos ONE 2019" /> To nie jest zaskoczenie dla badaczy zajmujących się tym wczesnym okresem młodszej epoki kamienia w rejonie Bliskiego Wschodu. Ta praktyka była znana w kolejnych tysiącleciach. Sporo takich pochówków odkryto w Çatalhöyük w centralnej Turcji – niegdyś określanym jako najstarsze miasto świata (istniało od połowy VIII tysiąclecia p.n.e.). Niektórzy badacze interpretują ryty widoczne na kamiennych filarach w Göbeklitepe jako narracje o przodkach. A nawet więcej – być może uosabiały ludzi, o czym świadczą sugestywne ryty w postaci rąk w bocznej części niektórych filarów. Dlatego to wyjaśnienie może iść w parze z chęcią bliskości z przodkami – codziennego bycia z ich szczątkami doczesnymi w ramach zamieszkiwanego domostwa. Osada z dala od wody. Akwedukt łowców i zbieraczy Zagadką jest to, że łowcy i zbieracze osiedlili się na stałe na wzgórzach ponad doliną – i Göbeklitepe nie jest tu odosobnionym przypadkiem. Duże skupisko ludzi nie posiadało stałego dostępu do wody w postaci rzeki. Warunki musiały być trudne. Próbowano temu zaradzić. Archeolodzy znaleźli w Göbeklitepe specjalny system zbiorników i kanałów wykutych w kamieniu do zbierania deszczówki. Zapewne taka, a nie inna lokalizacja osady była związana z dawnymi przyzwyczajeniami. Ciągle byli to łowcy i zbieracze, którzy w górach polowali na gazele i inne dzikie zwierzęta. Ale to w tym czasie coraz częściej korzystano z dzikich roślin. W ciągu kolejnych stuleci zboże zostało udomowione. I kolejne osady już zakładano w dolinie, bliżej życiodajnych rzek, gdzie zasiewane łany zbóż dawały obfite żniwo. Dr Clare przyznaje, że o ówczesnych społecznościach mieszkających w rejonie Şanlıurfy wiemy naprawdę niewiele. Nie jest na przykład jasne, jaka była ich struktura społeczna. Według archeologa nie ma jednak dowodów na stratyfikację społeczną w postaci większych domostw od innych czy bogatych grobów. Hierarchia być może powoli się rodziła. To wówczas po raz pierwszy w historii ludzkości zaczęto gromadzić nadwyżki żywności, a proce ten przyspieszyło udomowienie zwierząt i roślin. Być może dochodziło do napięć społecznych. A spotkania, które miały odbywać się w specjalnych budynkach, być może miały integrować ostatnich łowców i zbieraczy u progu nowej, rolniczej ery i zapobiegać chaosowi – tak uważa dr Clare. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ten obraz ma działać cuda. Doceniono sanktuarium, w którym się znajduje
W 1670 roku specjalna komisja uznała obraz Matki Bożej Rokitniańskiej za cudowny. Od kilkuset lat ukazana na nim Maryja ma uzdrawiać wiernych. Ponoć pomogła królowi w uzyskaniu ugody ze zbuntowaną szlachtą. Sanktuarium w Rokitnie, w którym znajduje się obraz, trafiło właśnie na listę kluczowych zabytków w Polsce.
Spis treści: Cudowny obraz w Rokitnie Polityczne cuda – Maryja i pomoc dla króla oraz Ziem Odzyskanych 131 obiekt o szczególnym znaczeniu dla kultury W Polsce jest około 800 sanktuariów maryjnych. Najważniejszym, o randze sanktuarium narodowego i jednocześnie miejscem kultu religijnego, pozostaje Jasna Góra. Każdego roku odwiedza je kilka milionów pielgrzymów. Mniej monumentalne, ale równie cenne miejsca tego typu znajdują się na terenie całego kraju. Jednym z ważniejszych sanktuariów maryjnych w zachodniej Polsce jest Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej w Rokitnie w województwie lubuskim. Świątynia ta została właśnie doceniona i trafiła do pocztu najważniejszych zabytków w Polski. Cudowny obraz w Rokitnie Kluczowym elementem sanktuarium w Rokitnie jest cudowny obraz. Jego dzieje okryte są mgłą tajemnicy. Wiadomo, że powstał na początku XVI w. na drewnie lipowym. Przedstawia popiersie Matki Bożej na złoconym tle, z charakterystycznie odsłoniętym uchem. Z uwagi na też szczegół Matkę Bożą Rokitniańską nazywa się Cierpliwie Słuchającą. Twarz świętej jest pochylona ku lewej stronie i sprawia wrażenie zasłuchanej. Obraz trafił do Rokitna w 1669 roku jako dar opata Kazimierza Jana Opalińskiego, który przeniósł go z klasztoru cystersów w Bledzewie do kościoła wiejskiego w Rokitnie. Wtedy też, jak twierdzą wierni, zaczął czynić cuda. W Rokitnie pojawiły się informacje o nagłych uzdrowieniach. Z tego powodu biskup poznański powołał Komisję Teologiczną, która zbadała prawdziwość uzdrowień i łask płynących z obrazu świętej. W 1670 r. gremium to uznało obraz za cudowny. Do dzisiaj w lokalnych mediach można przeczytać historie o cudownych uzdrowieniach, które nastąpić miały po skierowaniu próśb do Maryi w rokitniańskiej świątyni. Barokowy kościół, w którym znajduje się obraz, pochodzi z XVIII wieku. Zbudowano go dla potrzeb kultu Maryi. Świątynia jest przykładem późnobarokowej architektury sakralnej w nurcie śląsko-morawskim, o dobrze zachowanym, jednorodnym wystroju i wyposażeniu wnętrz. Uwagę zwracają sklepienia ozdobione barokowymi polichromiami. Dlatego, mimo że nie jest to najstarszy kościół w naszym kraju, to warto do niego zajrzeć. Oprócz obrazu bardzo cenne są też wota z XVII-XVIII wieku i paramenty liturgiczne, ufundowane przez cystersów bledzewskich. Polityczne cuda – Maryja i pomoc dla króla oraz Ziem Odzyskanych W 1671 roku cudowny obraz trafił na Zamek Królewski w Warszawie. Wypożyczył go król Michał Korybut Wiśniowiecki. Zdaniem niektórych wiernych wizerunek Matki Bożej Rokitniańskiej przyczynił się do zawarcia ugody króla ze zbuntowaną szlachtą spod Lublina. Obraz Maryi z Rokitna stał się popularny wśród chrześcijan. Był często kopiowany i stanowi pierwowzór dla innych otoczonych kultem wizerunków Matki Bożej. Po II wojnie światowej Matka Boża Rokitniańska była tytułowana jako „Pani Cierpliwie Słuchająca” i uznana przez prymasa Augusta Hlonda za „Królową Polski Ziem Odzyskanych”. W ten sposób zaznaczono wyjątkową rolę sanktuarium w Rokitnie w procesie integracji powojennej społeczności zachodnich ziem Polski. 131 obiekt o szczególnym znaczeniu dla kultury Pod koniec listopada 2024 r. Sanktuarium Matki Bożej Rokitniańskiej w Rokitnie trafiło na listę pomników historii. Doceniono zarówno barokową architekturę kościoła, jak i jego polichromię i wyposażenie. Wśród pomników historii znajdują się najcenniejsze zabytki i założenia urbanistyczne Polski. W listopadzie trafił na nią również mało znany piastowski zamek z Międzyrzecza w Lubuskiem. Decyzję o nadaniu zabytkowi takiego statusu podejmuje prezydent na wniosek ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Pomnik historii jest jedną z pięciu form ochrony zabytków. Wśród miejsc, które znajdują się na liście pomników historii, są też m.in. historyczny zespół miasta Krakowa, Kanał Elbląski, zespół opactwa benedyktynów w Tyńcu czy kościół pod wezwaniem Trójcy Świętej wraz z budownictwem obronnym w Żórawinie. Źródła: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Sanktuarium Matki Bożej Cierpliwie Słuchającej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nowe odkrycia w Göbeklitepe w Turcji. Zagadkowe nisze, w których palił się ogień
Archeolodzy kontynuują badania w Göbeklitepe wśród najstarszych monumentalnych budowli świata. W tym roku natknęli się na nisze z popiołami w ścianie megalitycznej konstrukcji. Może to oznaczać, że ogień odgrywał ważną rolę w rytuałach.
Spis treści: Göbeklitepe – najnowsze odkrycia Przyszłość badań w Göbeklitepe Menażeria dzikich zwierząt z pradziejowego budynku Duże inwestycje w badania archeologiczne w Turcji W 2018 UNESCO wpisało na światową listę dziedzictwa neolityczne stanowisko archeologiczne w Göbeklitepe w Turcji. Archeolodzy odkryli tam wielkie konstrukcje składające się z megalitycznych T-kształtnych filarów, ważących nawet kilka ton. W planie przypominają nieco kręgi kamienne, chociaż były to zapewne zadaszone konstrukcje z pełnymi ścianami. Budowle te stanęły w centrum zainteresowania naukowców i pasjonatów, bo są nadzwyczaj stare. Mają nawet aż 11,5 tysiąca lat, czyli są starsze o kilka tysiącleci od Stonehenge czy piramid egipskich. Archeolodzy spierają się o ich funkcję, dlatego nazywają je różnie: miejscami spotkań, świątyniami czy budynkami o specjalnym przeznaczeniu. Göbeklitepe – najnowsze odkrycia Regularne badania wykopaliskowe trwają w tym miejscu od lat 90. XX wieku. Również w tym sezonie badacze byli w terenie. Prace odbyły się w sierpniu i we wrześniu. Kopano m.in. budynki B i C, które znajdują się pod zadaszeniem, wokół którego prowadzi kładka dla turystów. Zwiedzający mogą więc obserwować pracę archeologów na żywo. – Po raz pierwszy znaleźliśmy paleniska w budynkach specjalnych – powiedział National Geographic Polska dyrektor wykopalisk prof. Necmi Karul z Uniwersytetu Stambulskiego. Jaka była ich funkcja? W ocenie dr. Lee Clare'a z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI, mogły być używane jednocześnie do ogrzewania i zapewnienia światła. Ale – jak wskazuje – są dość monumentalne, więc być może odgrywały pewną rolę w rytuałach lub innych czynnościach, które rozgrywały się wówczas we wnętrzu budowli megalitycznej. Przyszłość badań w Göbeklitepe Profesor Karul zapytany przez National Geographic Polska o to, ile jeszcze potrwają wykopaliska w Göbeklitepe stwierdził, że bardzo długo. – Archeologia, podobnie jak inne nauki, zmienia się i używamy coraz innych metod. Musimy być ostrożni. Trudno jest porównać badania archeologiczne sprzed 100 lat z dzisiejszymi. Badania prowadzi się coraz wolniej. Wykopaliska możemy przeprowadzić tylko raz – podkreślił naukowiec. Archeologia jest nauką niszczącą – raz przekopanej warstwy nie da się ponownie przebadać. Z tego powodu – jak powiedział szef wykopalisk – jego zespół próbuje wykorzystać wszystkie nowe metody analityczne, by wycisnąć jak najwięcej informacji z każdego przebadanego metra kwadratowego. Prof. Karula wyraźnie irytują teorie spiskowe dotyczące Göbeklitepe. Wśród nich pojawiają się twierdzenia, że archeolodzy chcą coś ukryć, dlatego nie chcą kontynuować badań. Do wstrzymania badań miała przyczynić się budowa zadaszenia wykupów i nasadzenia drzew wokół stanowiska. – Nic z tego nie jest prawdą – mówi badacz. Zadaszenie jest niezbędne, by zakopane przez tysiąclecia budowle przetrwały kolejne lata. A jeśli chodzi o drzewa oliwne na stanowisku – to wysadzono je już wiele lat temu. Ale nie przeszkadzają w kontynuacji wykopalisk. Ciekawostką jest natomiast drzewo morwowe, które góruje nad pradziejowymi ruinami. Miejscowa ludność uważa je od dekad za magiczne i spełniające życzenia. Jego popularność wzrosła wraz z pojawieniem się turystów. Drzewo stało się ofiarą sławy i ze względu na różne zabiegi setek ludzi, zaczęło usychać. Dlatego obecnie nie można się do niego zbliżać. Musi najpierw dojść do siebie. Göbeklitepe wpisano na listę UNESCO, a badane jest wykopaliskowo już prawie 30 lat. – Teraz dla nas ważniejsza jest konserwacja – przyznał prof. Karul. Jednocześnie zauważył, że w sąsiedztwie badanych jest 10 innych stanowisk archeologicznych z tego okresu, a jedno z nich – Karahantepe jest nawet być może większe niż Göbeklitepe. Odkryto tam również monumentalne budowle megalityczne i ciągle trwają szerokopłaszczyznowe badania wykopaliskowe. Czy znaleziska z rejonu południowo-wschodniej Turcji z czasów wczesnego neolitu są wyjątkowe? Co je odróżnia od innych reliktów archeologicznych z obszaru Żyznego Półksiężyca w tym czasie? – Wyjątkowe w rejonie miasta Şanlıurfa są filary T-kształtne i monumentalizm – wykorzystanie wapienia i stan zachowania zabytków – uważa dr Clare. Jednocześnie zaznacza, że w innych częściach Bliskiego Wschodu występują też duże budynki o specjalnym przeznaczeniu – na obszarze Lewantu czy Palestyny. Jednak społeczności z różnych regionów cechowała inna kultura materialna. Co prawda uwagę przyciągają ryty wykute na megalitach w rejonie Şanlıurfy, to są one znane też z innych regionów – jednak ich skala jest mniejsza. Menażeria dzikich zwierząt z pradziejowego budynku Zarówno T-kształtne filary, jak i inne elementy kamienne tworzące budynki specjalne pokryte są płaskorzeźbami. Widać na nich zwierzęta – tylko dzikie: m.in. lamparty, sępy, węże i gady. Pojawia się też motyw dzika. W czasie wykopalisk w poprzednim sezonie wykopaliskowym w 2023 roku badacze natrafili na coś niezwykłego. Jest to piękna pełnowymiarowa rzeźba dzika (wysokość 1,35 m, długość 0,7 m). W największym detalu oddano otwarty pysk, widoczne są zęby i kły. View Gallery on the source website Między łapami dzika niektórzy badacze dostrzegają głowę, być może człowieka. Nie byłoby to zaskoczenie. Z osad z tego samego okresu znane są intrygujące wspólne przedstawienia dzikich zwierząt i ludzi. Na przykład w odległym o kilkadziesiąt kilometrów Karahantepe archeolodzy odkryli przedziwną rzeźbę ukazującą człowieka niosącego na swoich plecach lamparta (ewidentnie żywego, o czym świadczą detale) lub innego drapieżnika. Rzeźbę dzika można obejrzeć na wystawie w Muzeum Archeologicznym w Şanlıurfie, mieście oddalonym od Göbeklitepe o około 20 km. Warto zwrócić uwagę na wnętrze pyska, które pokryte jest nadal częściowo czerwonym barwnikiem. W tym muzeum znajduje się też rekonstrukcja jednego ze specjalnych budynków. Można wejść do jego wnętrza i odczuć, jak duże były to konstrukcje – filary mają 5–6 metrów wysokości. Na stanowisku archeologicznym możliwe jest tylko obejście tych konstrukcji kładką, znajdującą się nad nimi. Duże inwestycje w badania archeologiczne w Turcji W ostatnich latach Turcja coraz bardziej inwestuje w konserwację dziedzictwa i badania archeologiczne. Minister Kultury i Turystyki Turcji Mehmet Nuri Ersoy powiedział w listopadzie w czasie otwarcia Światowego Kongresu Neolitycznego w Şanlıurfie, że obecnie na terenie kraju prowadzonych jest około 750 projektów wykopaliskowych i archeologicznych. – Od początku 2024 r. na badania wykopaliskowe przeznaczono łącznie 3,4 mld lirów tureckich [około 400 mln zł]. Na wszystkie działania, takie jak wykopaliska, kształtowanie krajobrazu i renowacja prowadzone w miejscach wykopalisk do końca roku przeznaczono łączny budżet w wysokości 6 mld lirów [ponad 700 mln zł] – wyliczał minister. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak powstały megalityczne budowle w Göbeklitepe? Poznałem prawdę na własne oczy
Słynne kamienne budowle odkryte w Göbeklitepe w Turcji mają około 11 tysięcy lat. Niektórzy nazywają je najstarszymi świątyniami na świecie. Wbrew obiegowej opinii nie pojawiły się nagle i znikąd. Sprawdziłem to na własne oczy.
Spis treści: Świątynie czy miejsca spotkań. Göbeklitepe pełne znaków zapytania Kim byli ludzie, którzy wznieśli Göbeklitepe? Nie tylko Göbeklitepe. O świątyniach, które zniknęły Nie taki kamień straszny. A Göbeklitepe – nie takie wyjątkowe Kontekst. Słowo klucz w archeologii Archeolog też (czasem) się myli. Historia odkrycia wczesnych osad neolitycznych Göbeklitepe (z języka tureckiego: brzuchate wzgórze) fascynuje nie tylko archeologów, ale też wielu pasjonatów pradziejów. To w tym miejscu, zlokalizowanym na wzgórzach południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią, znajdują się jedne z najstarszych na świecie monumentalnych konstrukcji wzniesionych ręką człowieka. Świątynie czy miejsca spotkań. Göbeklitepe pełne znaków zapytania Do tej pory archeolodzy odkopali blisko 10 enigmatycznych budowli (niektóre częściowo), które niektórzy określają mianem świątyń. Są owalne w zarysie. W ich kamiennych ścianach znajdują się wielkie, T-kształtne filary. Nieco większe bloki, osiągające nawet 5–6 metrów wysokości, o takim samym kształcie umieszczone są naprzeciwko siebie wewnątrz tych założeń. Pokryte są płaskorzeźbami, na których widać dzikie zwierzęta. Przyglądam się tym budowlom z kładki, którą zbudowano nad nimi dla niekończącego się tłumu odwiedzających to miejsce. Rocznie przybywa tu od kilku lat nawet paręset tysięcy osób. W 2018 roku Göbeklitepe znalazło się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, co jeszcze bardziej wzmogło zainteresowanie. Mijają mnie przede wszystkim liczne, wielopokoleniowe tureckie rodziny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/20241105103419140iOS-6a37695.jpg" width="4032" height="3024" alt="Taj wygląda dzisiejszy krajobraz wokół Göbeklitepe. W czasach świetności osady rosło tu więcej drzew i było bardziej wilgotno" title="Taj wygląda dzisiejszy krajobraz wokół Göbeklitepe. W czasach świetności osady rosło tu więcej drzew i było bardziej wilgotno" /> Co prawda pierwszy badacz stanowiska archeologicznego, prof. Klaus Schmidt z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), nazywał budowle świątyniami, to obecna ekipa badawcza jest bardziej ostrożna w tej kwestii. Archeolodzy mówią teraz z reguły o „specjalnych budynkach” lub „budowlach wspólnotowych”, w których spotykano się w różnych celach. Kim byli ludzie, którzy wznieśli Göbeklitepe? Pierwsze stałe siedziby ludzie zaczęli wznosić wraz z pojawieniem się rolnictwa i hodowli – wydawać by się mogło, że tak faktycznie było. Brzmi to przecież rozsądnie. Łowcy i zbieracze przemieszczali się stale za stadami zwierząt. Preferowali mobilny styl życia. Kolejne znaleziska archeologiczne pokazują, że nie jest to prawda. W Göbeklitepe archeolodzy nie znaleźli ani szczątków udomowionych zwierząt, ani roślin uprawnych. Nie stosowano też naczyń ceramicznych. A mimo to ludzie ci mieli trwałe domostwa i monumentalne konstrukcje. Najstarsze pochodzą sprzed blisko 12 tysięcy lat – powstały tuż po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, jakieś 9600 lat p.n.e. Jak to możliwe, że łowcom i zbieraczom udało się tego dokonać? Göbeklitepe pojawiło się nagle i znikąd. Za jego powstanie musiała odpowiadać jakaś zaginiona cywilizacja – przekonują tacy fantaści jak np. Graham Hancock, którego serial „Starożytna apokalipsa” można obejrzeć na jednej z platform VOD. Ta prosta i chwytliwa koncepcja nie ma jednak wiele wspólnego z prawdą. Przyjrzyjmy się faktom. Nie tylko Göbeklitepe. O świątyniach, które zniknęły Idę na wypiętrzenie płaskiego wzgórza Çakmaktepe. Zwieńczone jest łopoczącą na wietrze turecką flagą: widzę biały księżyc i gwiazdę na czerwonym tle. Wokół, gdzie nie sięgnąć wzrokiem, rozciąga się lekko pofałdowany teren, porośnięty trawami, spośród których przezierają łagodnie opadające kamienne zbocza. Docieram na miejsce. Wśród otwartych wykopów archeologicznych wita mnie energiczna kierowniczka wykopalisk dr Fatma Şahin z Uniwersytetu Cukurova w tureckiej Adanie. Nie widzę jednak żadnych wielkich filarów czy rzeźb. Przede mną są pozostałości po owalnej w zarysie konstrukcji o średnicy 16 m, nieco zatopionej w kamiennym podłożu. W jej obrzeżach są wykute kamienne ławy. Obok nich – niewielkie dołki. Ślady po kilku kolejnych są też w wewnętrznej części budowli. Na co patrzę i jaki ma to związek z Göbeklitepe? Jak wyjaśnia mi dr Şahin, jest to jedna z najstarszych osad w regionie dzisiejszej Şanlıurfy, kilkusettysięcznego, świętego dla muzułmanów miasta. – Jest starsza od Göbeklitepe i Karahantepe [tutaj też odkryto budowle z T-kształtnymi filarami – przyp. red.] o 500–1000 lat – mówi mi badaczka. To, na co patrzę, to nic innego, jak wcześniejsza wersja świątyni lub budynku specjalnego, którą kojarzymy na przykład z Göbeklitepe. Filary tej budowli były wykonane nie z wapienia, ale z drewna. Do naszych czasów nie zachowało się nic po palach wbitych w podłoże – tylko negatywy w postaci dziur. Obok znajduje się podobna budowla. Na razie przebadana tylko częściowo. Budynki specjalne otaczają niewielkie domostwa mieszkalne wykonane na planie okręgu. Z Göbeklitepe budowle te łączą również kamienne ławy wzdłuż ścian i ich owalny kształt. W ocenie prof. Şahin ówcześni ludzie byli mistrzami w obróbce drewna. Te umiejętności rozwijały się w czasie. Później wykorzystano je do rzeźbienia w wapieniu, którego jest mnóstwo w tej okolicy. I z niego powstały później też T-kształtne filary. Nie taki kamień straszny. A Göbeklitepe – nie takie wyjątkowe W ostatnich latach archeolodzy odkryli kolejne podobne budowle do tych w Göbeklitepe. Wszystkie w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Sanliurfy. Znajdują się w Sayburç czy Karahantepe i pochodzą mniej więcej z tego samego okresu, co właśnie Göbeklitepe. Nieco późniejszą konstrukcję z kamiennymi filarami odkopano już w latach 80. XX wieku w Nevalı Çori. Nie wywołała jednak sensacji na świece. Chyba zabrakło chwytliwej dziennikarskiej narracji. O to, jak łowcy i zbieracze byli w stanie wznosić tak wielkie budowle pytam dr. Lee Clare z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI. Badacz zwraca uwagę, że specjalne budynki nie powstawały jednocześnie, bo pochodzą z różnych okresów istnienia osady. Zatem nie musiał być to wcale wysiłek setek osób, ale niewielkiej grupy. Poza tym surowiec znajdował się blisko, w promieniu zaledwie 100 m. Podobnie jak prof. Şahin zauważa, że mieszkańcy tego regionu mieli bogate doświadczenia w obróbce innych surowców, tak więc technika ta przydała się w obrabianiu kamieni. Nie zawsze jednak wszystko szło po myśli pradziejowych architektów. W Göbeklitepe w kamieniołomie nieopodal osady można zobaczyć filar, który porzucono w czasie wydobywania. Pękł w czasie prac kamieniarskich i go pozostawiono. Zamiast wymyślać niestworzone historii, poszukiwać zaginionych cywilizacji i wątpić w kunszt ówczesnych ludzi, warto zagłębić się w najnowsze artykuły naukowców i śledzić na bieżąco wykopaliska. Można też odwiedzić Göbeklitepe i zagadać do archeologów. Być może znajdą chwilę na pogawędkę? Kontekst. Słowo klucz w archeologii Można powiedzieć, że Göbeklitepe jest archeologicznym skarbem. To pierwsze miejsce tak szeroko znane na świecie z T-kształtnymi filarami. Stało się wizytówką Turcji i jedną z jej głównych atrakcji turystycznych. Kraj ten silnie je promuje – na przykład na prezentacji na ekranach zamontowanych na fotelach w samolocie Turkish Airlines widzę zdjęciu Göbeklitepe wśród innych ikonicznych miejscówek: Troi czy Kapadocji. Ale Göbeklitepe nie jest jedyne. I wcale nie jest wyjątkowe. Bo w archeologii ważny jest kontekst. To, co otacza skarb jest kluczowe, by mieć pełny obraz. Każdy archeolog przyzna temu stwierdzeniu rację. – Aby lepiej zrozumieć Göbeklitepe, należy przebadać wykopaliskowo inne stanowiska w regionie – powiedział mi prof. Necmi Karul, dyrektor wykopalisk na tym stanowisku i jednocześnie koordynator przedsięwzięcia Taş Tepeler Project (Projekt Kamienne Wzgórza). Celem tego projektu jest stworzenie inwentarza osad, obozowisk, terenów łowieckich, które istniały od X do VII tysiąclecia p.n.e. oraz przeprowadzenie w ich obrębie wykopalisk archeologicznych. Na celowniku badaczy jest na razie 10 stanowisk, ale wiedzą o wielu innych. Jeszcze kilka lat temu była to biała plama. Archeolodzy wiedzieli o pobycie ludzi w rejonie południowo wschodniej Turcji w kolejnych tysiącleciach, ale niemal nic nie wiedziano o tym, co działo się po zakończeniu zlodowacenia i w początkach okresu neolitu, gdy ludzie zaczęli osiadły tryb życia. Teraz się to zmienia. A Göbeklitepe jest tylko jednym z wielu elementów tej fascynującej układanki. Archeolog też (czasem) się myli. Historia odkrycia wczesnych osad neolitycznych Naukowcy określają okres, w którym powstało Göbeklitepe i inne osady jako neolit preceramiczny. Ludzie żyli tam w latach 9500–8000 lat p.n.e. W rejonie południowo-wschodniej Anatolii nie znano co prawda wówczas udomowionych zwierząt i roślin ani naczyń glinianych, jednak z jakiegoś powodu łowcy i zbieracze postanowili założyć trwałe osady. Przyczyna? To przedmiot ożywionej debaty naukowców. Badacze tego regionu poszukiwali w ciągu większej części XX wieku pierwszych neolitycznych osad na nizinach, wzdłuż rzek. Nie przychodziło im do głowy, że po zlodowaceniu wznoszono trwałe domostwa na wzgórzach. – To był mój błąd w czasie badań powierzchniowych, które prowadziłem w latach 70. XX w. Szukałem osad na nizinach. To było błędne założenie – przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska nestor badań nad neolitem, prof. Mehmet Ozdogan z Uniwersytetu Stambulskiego. Długo archeolodzy wiązali epokę neolitu z udomowionymi zbożami i zwierzętami. Miało to doprowadzić do osiadłego trybu życia. A rolę można uprawiać tylko tam, gdzie jest sporo wody, a więc na nizinach, niedaleko źródeł. Tymczasem znaleziska z okolic Göbeklitepe wskazują, że trwałe osady pojawiły się wcześniej i to w górach. Tam nikt się ich nie spodziewał. – Dla łowców i zbieraczy góry są najlepszymi miejscami do życia. Jestem przekonany, że w górskim rejonie na północ stąd [od Şanlıurfy – przyp. red.], który nie został przebadany w ogóle, są większe osady Göbeklitepe czy Karahantepe – mówi prof. Ozdogan. I faktycznie, gdy patrzymy na mapę z odkrytymi stanowiskami z tego okresu – kropki są widoczne na razie tylko na zachód i wschód od Şanlıurfy. Profesor mówi, że lata temu udało się zlokalizować tak stare neolityczne stanowiska w regionie, ale ówcześni badacze nie mogli uwierzyć w ich wiek i znaleziska uważano za pewne anomalie. Twiedzono, że Anatolia nie mogła być centrum neolityzacji ze względu na trudny klimat, a trwałe osady miały pojawić się tysiące lat później, w epoce brązu. Obraz ten, jak widać po ostatnich wykopaliskach, okazał się błędny. O ważnej roli obecnej Turcji w procesie udomowienia roślin świadczą też badania DNA. Analizy genetyczne pszenicy samopszy wykazały, że jej udomowienie miało miejsce w górach Karacadağ (południowo-wschodnia Turcja), czyli jakieś 140 km na północny wschód od Göbeklitepe. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bogowie i król ukazali się po setkach lat. Nowe odkrycia w egipskiej świątyni w Eśnie
Spod grubej warstwy sadzy na płaskorzeźbach w świątyni egipskiej w Esna ukazały się wizerunki bogów i króla. Ten święty przybytek poświęcony był również bogu o głowie barana, Chnumowi.
Spis treści: Destrukcja świątyń egipskich Ogniska w świątyni. Bogów prawie nie widać Nieznane sceny na świątyni w Eśnie Warte zobaczenia starożytne budowle znajdują się w Egipcie nie tylko w Luksorze czy w Gizie, ale również w wielu innych miejscach wzdłuż doliny Nilu. Nieco zapomnianą jest świątynia w Eśnie, zlokalizowana 60 km na południe od Luksoru. Budowla ta powstała w czasach grecko-rzymskich, czyli jakieś dwa tysiące lat temu. Poświęcono ją głównie egipskiemu bogowi Chnumowi (o baranim łbie) oraz Neith i Heka. Świątynia położona jest w centrum miasta, kilka metrów powyżej poziomu gruntu. Już ze względu na nietypową lokalizację warto ją odwiedzić, mimo że zachował się tylko jej fragment. Co ciekawe, jest ona jednym z ostatnich dzieł architektury staroegipskiej. Destrukcja świątyń egipskich Wiele egipskich świątyń przetrwało po dziś dzień w nienajgorszym stanie. Na przestrzeni tysięcy lat istnienia nieco się jednak „zapuściły”. W pierwszych wiekach naszej ery zmieniano ich przeznaczenie, na przykład na kościoły. W innych w kolejnych stuleciach po prostu mieszkano. Na przykład w miejscu świątyni Hatszepsut powstał koptyjski klasztor. To właśnie taka nietypowa działalność przyczyniła się do zniszczeń w świątyni w Esna. Budowla jest obecnie poddawana szeroko zakrojonym pracom renowacyjnym w ramach egipsko-niemieckiego projektu, który trwa od 2018 roku. Ze strony egipskiej prowadzi je Hisham El-Leithy z Centrum Dokumentacji Ministerstwa Turystyki i Starożytności (MoTA). Ze strony niemieckiej – egiptolog profesor Christian Leitz z Instytutu Studiów Starożytnego Bliskiego Wschodu na Uniwersytecie w Tybindze. Ogniska w świątyni. Bogów prawie nie widać W ciągu ostatnich lat konserwatorom udało się odsłonić sporo płaskorzeźb pokrytych tak grubą warstwą sadzy, że na części nie było widać nie tylko kolorów, ale nawet zarysów płaskorzeźb. W ciągu ostatnich 1800 lat miejscowa ludność rozpalała ogniska w przedsionku świątyni. W tym sezonie eksperci odsłonili coś wyjątkowego. – Największym odkryciem tego roku były liczne malowane detale ubioru króla i bóstw Esny, ich korony i trony. Wcześniej nie mogliśmy ich w ogóle zobaczyć z powodu grubej warstwy sadzy na płaskorzeźbach – mówi prof. Christian Leitz. Specjaliści zakończyli oczyszczanie południowej ściany od strony wewnętrznej sali hypostylowej i południowej części zachodniej ściany w tylnej części budowli. Wśród dominujących kolorów, które udało się odsłonić z sadzy są żółty i czerwony. Wygląda na to, że schemat wykorzystania kolorów był zdecydowanie inny niż w przypadku pozostałych świątyń. Na przykład w świątyni w Denderze dominowała biel i kolor jasnoniebieski. Nieznane sceny na świątyni w Eśnie Być może najbardziej spektakularna scena, którą udało się odsłonić, ukazuje świętą barkę lokalnego bóstwa Chnuma. Łódź ta jest niesiona w czasie procesji przez kilku kapłanów, którzy wyprowadzają ją z najbardziej wewnętrznej części świątyni. Takie wydarzenie miało miejsce w rzeczywistości. Posąg boga od czasu do czasu wynoszono po to, aby bili mu pokłony okoliczni mieszkańcy, którzy nie mieli na co dzień dostępu do świątyni. Na innej scenie widać ofiarowania łuku i strzał bogini Neith. Zespół konserwatorów odkrył cztery przedstawieniu łuków w dolnej części tronu. Być może pierwotnie łuków było tam dziewięć – było to hieroglificzne określenie wrogów starożytnego Egiptu, wszystkich ludów graniczących z krajem faraonów. Wśród odkrytych scen jest interesujący detal w postaci królewskiej spódniczki zdobionej symbolem sema taui. Widać motyw lotosu i papirusu (heraldycznych roślin obu części Egiptu), oplatających hieroglif sema. Takie wyobrażenie można nazwać „godłem” starożytnego Egiptu. Prace konserwatorskie będą wznowione na początku listopada. Głównym celem na następny sezon jest oczyszczenie zewnętrznej części sześciu frontowych kolumn świątyni. Można to zrobić tylko w sezonie zimowym, bo latem upał na to nie pozwala. Źródło: Eberhard Karls Universität Tübingen. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli najstarszy kościół w Armenii. Naukowcy mówią o sensacji
Pozostałości nieznanego wcześniej wczesnochrześcijańskiego kościoła w starożytnym mieście Artaxata odkryli archeolodzy w Armenii. Świątynia z IV wieku jest najstarszym archeologicznie udokumentowanym kościołem w tym kraju.
Spis treści: Kościół w kształcie krzyża Jak wyglądał najstarszy kościół Armenii? Chrześcijaństwo w Armenii. Kiedy się tam rozprzestrzeniło? Najstarsze kościoły na świecie pochodzą z III i IV wieku. Jest ich niewiele i nie wszystko zachowały się w całości. Dlatego odkrycie każdego kolejnego lub pozostałości po nim jest tak ważne dla naukowców. Najnowszego odkrycia dokonano w Artaxata. Miasto to było stolicą królestwa Armenii, rządzonego przez dynastie Artaksydów i Arsacydów. Miasto rozwinęło się w ważną metropolię w okresie hellenistycznym i było stolicą Armenii przez prawie sześć wieków. Kościół w kształcie krzyża Znalezisko dokonane w Artaxata składa się z ośmiokątnego w planie budynku z przedłużeniami w kształcie krzyża. Zespół przebadał wykopaliskowo część kościoła. Resztę rozpoznał przy użyciu metod geofizycznych, które nie wymagają fizycznej ingerencji w podłoże i nie niszczą nawarstwień archeologicznych. – Budynek z IV wieku jest najstarszym archeologicznie udokumentowanym kościołem w kraju – sensacyjnym dowodem na wczesne chrześcijaństwo w Armenii – mówi profesor Achim Lichtenberger z Uniwersytetu w Münster w Niemczech, jeden z kierowników badań. – Ośmiokątne [w planie – przyp. red.] kościoły nie były tu dotąd znane. Natomiast znamy je dobrze z regionu wschodniego Morza Śródziemnego, gdzie pojawiły się po raz pierwszy w IV wieku naszej ery – dodaje dr Mkrtich H. Zardaryan z Narodowej Akademii Nauk Armenii, który prowadzi ekspedycję ze strony ormiańskiej. Wspólne badania trwają w mieście Araxata od 2018 roku. Jak wyglądał najstarszy kościół Armenii? Pod względem typologicznym znalezisko odpowiada wczesnochrześcijańskim budynkom upamiętniającym. W bocznych częściach archeolodzy odkryli pozostałości drewnianych platform. To było korzystne dla badaczy, bo materiały organiczne można wydatować z pomocą popularnej wśród archeologów metody radiowęglowej. Okazało się, że te fragmenty zabudowy pochodzą z połowy IV wieku naszej ery. Należy zaznaczyć, że jest to najstarszy fizyczny dowód na to, iż była to najstarsza świątynia chrześcijańska w Armenii. Tradycyjnie uważa się, że jeszcze starsza była katedra w Eczmiadzynie. Miała powstać w pierwszych latach IV wieku. Wtedy byłaby starsza od świątyni z Artaxata o kilka dekad. Dowód na to mamy jednak tylko w postaci źródeł pisanych, a nie danych archeologicznych. Ośmiokątny budynek w Artaxata, o długości około 30 metrów, miał prostą podłogę wyłożoną zaprawą i terakotowymi płytkami. A o tym, że wnętrze świątyni było bogato zdobione świadczą fragmenty znalezionego marmuru. Ten materiał musiano sprowadzić z obszaru Morza Śródziemnego, co było kosztownym przedsięwzięciem. Niemiecko-ormiański zespół prowadzi badania w tym sezonie od września. Archeolodzy będą kontynuować wykopaliska. Mają nadzieję dokonać nowych odkryć i uzyskać odpowiedzi na kolejne pytania. Na przykład chcą dowiedzieć się, komu poświęcony był ten kościół. Chrześcijaństwo w Armenii. Kiedy się tam rozprzestrzeniło? Armenia jest uważane za pierwszy kraj na świecie, do którego dotarło chrześcijaństwo i zostało w nim przyjęte. Według legendy święty Grzegorz Oświeciciel nawrócił ormiańskiego króla Tiridatesa III na chrześcijaństwo w Artaxata w 301 r. n.e. Średniowieczny klasztor Chor Wirap, znajdujący się nieopodal nowo odkrytego kościoła, jest świadectwem tej tradycji. Początkowo władca Armenii więził w lochach tego miejsca Grzegorza Oświeciciela. Jednak po cudownym uzdrowieniu, którego miał dokonać Grzegorz, Tiridates III miał go uwolnić i ogłosił chrześcijaństwo religią państwową. Artaxata odgrywała bardzo istotną rolę w pierwszych wiekach naszej ery. To miasto położone na kilkunastu wzgórzach niedaleko słynnej góry Ararat rozkwitało i stało się areną ważnych politycznych wydarzeń. Już grecki geograf i historyk Strabon opisywał jego dogodne położenie. Źródło: Westfalski Uniwersytet Wilhelma w Münsterze. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Płaskorzeźby bogów były pokryte złotem. Nowe odkrycie w egipskiej świątyni w Edfu
Pod warstwą kurzu i ptasich odchodów konserwatorzy odkryli na ścianach świątyni w Edfu nieznane inskrypcje, płaskorzeźby zdobione barwnikami, a nawet pozostałości po ich pozłacaniu. Pokryte złotem przedstawienia bogów lśniły niegdyś w słońcu.
Spis treści: Świątynia w Edfu. Potęga wiary Płaskorzeźby tętniące życiem Konserwatorzy w akcji Starożytny Egipt kojarzymy nie tylko z piramidami, grobowcami w Dolinie Królów, ale też z monumentalnymi świątyniami. Ich cechą charakterystyczną są niebosiężne kolumnady pokryte zagadkowymi hieroglifami. Świątynia w Edfu. Potęga wiary Położona w południowym Egipcie świątynia w Edfu jest najlepiej zachowanym świętym przybytkiem starożytnego Egiptu. Powstała w latach 237–57 p.n.e., czyli w Okresie Ptolemejskim, kiedy Egipt znajdował się pod wpływem greckiej kultury. Taka precyzja w ustaleniu momentu powstania świątyni możliwa była dzięki jej świetnemu stanowi zachowania i odkrytym inskrypcjom. Wiadomo jednak, że powstała w miejscu jeszcze starszej budowli. Budowla ma blisko 140 długości i 80 m szerokości. Składa się z dziedzińca perystylowego, dwóch sal hypostylowych i wewnętrznego sanktuarium, w którym znajdowała się figura boga egipskiego – Horusa. To jemu poświęcona była ta budowla. Mimo że świątynia w Edfu jest bardzo dobrze zachowana, to eksperci mają w niej sporo roboty. I ciągle dokonują ważnych odkryć. Prace konserwatorskie w świątyni prowadzą egipscy konserwatorzy zabytków wraz z ekspertami z niemieckiego Uniwersytetu w Würzburgu. Zespół ten ogłosił właśnie nowe ustalenia. Płaskorzeźby tętniące życiem Dziś większość płaskorzeźb pokrywających egipskie świątynie jest monochromatycznych – w kolorze kamienia, w których je wykuto. Barwy spotykamy z reguły w grobowcach. Jest to spowodowany głównie działaniem słońca i warunków atmosferycznych, które w nieubłagany sposób przyczyniają się do płowienia barw. Taki los spotkał też płaskorzeźby w świątyni w Edfu. Jednak eksperci, dzięki swojej żmudnej pracy, pod różnego rodzaju zabrudzeniami odkrywają oryginalne barwniki. Taki sukces właśnie ogłosił zespół niemiecko-egipski. W Egipcie stosowano nie tylko farby. Wiele ścian pokrywano też złotem. Tak to w każdym razie wyglądało w starożytności, bo Egipcjanie byli mistrzami PR. W większości przypadków ściany pokrywano foliami ze złoconej miedzi. Ślady po nich można dziś zobaczyć w postaci dziur po ich montażu, ale w Edfu częściowo się zachowały w sanktuarium. Konserwatorzy w akcji Egipscy konserwatorzy usunęli kurz, ptasie odchody i inne osady, takie jak sadza, z płaskorzeźb wykonanych w blokach piaskowca w sanktuarium. W trakcie tego procesu odkryli pozostałości farby, która niegdyś pokrywała reliefy. Ich oczom ukazały się również złocenia. – Złocenie postaci [bogów – przyp. red.] prawdopodobnie służyło nie tylko ich symbolicznemu unieśmiertelnieniu i deifikacji, ale także przyczyniło się do mistycznej aury pomieszczenia. Musiało to być bardzo imponujące, zwłaszcza gdy świeciło światło słoneczne – mówi dr Victoria Altmann-Wendling, kierowniczka projektu i pracownik naukowy Horus Beḥedety Project. Jednocześnie zwraca uwagę, że w tekstach niejednokrotnie opisywano ciała bogów jako będące ze złota. Ale złoto to nie wszystko. Innym rezultatem konserwacji jest znalezienie dipinti. Są to namalowane pędzelkiem inskrypcje demotyczne (to jeden z rodzajów pisma egipskiego). Pozostawili je wchodzący do sanktuarium kapłani. To zaskoczenie dla naukowców. Tego typu zapiski znane są głównie z zewnętrznych obszarów świątyni lub drzwi, a nie z sanktuarium lub miejsca, gdzie znajdowała się barka i posąg czczonego boga. Były to na przykład osobiste prośby do Horusa. Warto pamiętać, że w latach 1937–1939 w Edfu działała jedna z pierwszych polskich misji archeologicznych w Egipcie (wspólnie z Francuzami). Prof. Kazimierz Michałowski nie badał jednak świątyni, ale położone obok grecko-rzymskie miasto i cmentarz. To stamtąd przywieziono do Polski ponad 90 skrzyń zabytków, które można dziś podziwiać w Muzeum Narodowym w Warszawie. Źródło: Uniwersytet w Würzburgu. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najstarsza budowla na świecie ma ponad 11 tys. lat. Kiedyś było to miejsce kultu i produkcji alkoholu
Göbekli Tepe to najstarsza budowla na świecie. To stanowisko archeologiczne w Turcji od 2018 roku jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO.
Spis treści: Najstarsza budowla na świecie Alkohol w Göbekli Tepe Kolebka cywilizacji Rytuały w Göbekli Tepe Göbekli Tepe – dojazd Świątynia w Göbekli Tepe znajdująca się na terenie Turcji to najstarsza budowla na świecie wzniesiona przez człowieka. Była używana przez ok. 1600 lat, pomiędzy ok. 9600 a 8000 r. p.n.e. Göbekli Tepe to prawdopodobnie centrum, w którym przy różnych okazjach spotykały się grupy łowców-zbieraczy, aby odprawiać skomplikowane rytuały. Odkrywcy świątyni są zdania, że jej budowa mogła być czynnikiem, który zainicjował udomowienie zbóż w tym rejonie, ponieważ potrzebne było pożywienie dla robotników wznoszących konstrukcje. Najstarsza budowla na świecie Z rozkopanego przez archeologów niewysokiego wzgórza osłoniętego nowoczesną wiatą wyłaniają się kamienne kręgi o średnicy od 10 do 30 m. Ułożone są z różnej wysokości kolumn przypominających kostki domina. Część kolumn została ozdobiona reliefami przedstawiającymi zwierzęta; jaguary, węże, pająki i ptaki. Najbardziej w oczy rzucają się te w kształcie litery T, które zdaniem archeologów symbolizują człowieka. Mają wyrzeźbione ramiona i dłonie, ok. 6 m wysokości i mogą ważyć kilkanaście ton. Były one prawdopodobnie elementami konstrukcji świątyń. Göbekli Tepe liczy sobie 11,6 tys. lat. Uznawane jest za najstarszą budowlę na świecie, starszą niż megality z Malty i zbliżoną wiekiem do miasta Qaramel w Syrii. Te struktury są starsze niż Stonehenge i egipskie piramidy o jakieś 7 tys. lat. Odkryte w 1964 roku stanowisko archeologiczne wprawiło naukowców w osłupienie. Kilka kamiennych struktur odmieniło obraz naszej historii. Jedna z podstawowych teorii – że ludzie przeszli w tryb osiadły, porzucając myśliwsko-nomadyczny charakter, i zajęli się rolnictwem, zanim zaczęli praktykować religię – okazała się wątpliwa. Tajemnicze kamienne filary w kształcie litery T oraz owalne i prostokątne budynki to pradawne miejsce ceremonii religijnych. Niemal 12 tys. lat temu ludzkość nie prowadziła jeszcze osiadłego życia. A to oznacza, że plemiona zbieracko-łowieckie traktowały Göbekli Tepe jako miejsce, do którego co jakiś czas się pielgrzymuje. Dopiero z czasem osiedliły się w okolicach, by móc łatwo odprawiać nabożeństwa. Najpierw była religia, dopiero później rolnictwo. Alkohol w Göbekli Tepe – Myślę o tym za każdym razem, gdy piję piwo. Czy rzeczywiście wszystko zaczęło się właśnie tutaj... – mówi Klaus Schmidt, niemiecki archeolog pracujący na stanowisku w Göbekli Tepe. Czemu, będąc w najstarszym miejscu kultu na świecie, myślimy o alkoholu? Göbekli Tepe, leżące nieopodal dzisiejszej tureckiej Urfy, blisko granicy z Syrią, jest pełne zagadek. A procentowe napoje odgrywają w jego historii niemałą rolę. Na terenie pradawnej świątyni archeolodzy natknęli się na sześć kamiennych koryt. Największe ma pojemność 160 litrów. Badacze sugerują, że były one używane do warzenia prostego piwa, przygotowanego na bazie dzikich traw. Być może alkohol wypijany przez uczestników spotkań pełnił funkcję ceremonialną, pomagając osiągnąć stan odmiennej świadomości. – A to oznacza, że najpierw zaczęliśmy przyrządzać piwo, a dopiero później staliśmy się rolnikami – mówi Schmidt. – Można więc założyć, że udomowienie zbóż wynikało z potrzeby przyrządzania większych ilości alkoholu, a nie z chęci zapewnienia sobie stałego dostępu do pożywienia. Ta koncepcja odwraca przyjęty porządek. Nie wszyscy naukowcy się więc z nią zgadzają. Znaleziska w Göbekli Tepe budzą pytania, ale nie dają jednoznacznych odpowiedzi. Wielu specjalistów uważa więc, że prawda leży gdzieś pośrodku. Zostaliśmy rolnikami, pragnąc i alkoholu, i jedzenia równocześnie. Kolebka cywilizacji Ogromne, ważące ponad 16 ton kamienne filary, zostały ustawione tysiące lat temu ogromnym wysiłkiem. Göbekli Tepe pozostaje w dużej mierze nieodkryte, przebadano zaledwie 5 proc. terenu, a prace zajmą jeszcze – jak się szacuje – minimum 50 lat. Nawet to, co można dziś zobaczyć, robi jednak kolosalne wrażenie. Tutaj narodziła się nasza cywilizacja – to w okolicach Göbekli Tepe zaczęto uprawiać pierwsze zboże. To tu ludzkość siłowała się ze swoim sercem wagabundy, z odwieczną tęsknotą do bycia w ruchu, by w końcu osiąść na stałe i zmienić historię naszego gatunku. Ludzie przez 2 tys. lat pielgrzymowali tutaj z obszaru o promieniu nawet 150 km. Modlili się, wymieniali informacjami i budowali kolejne świątynie, które wciąż tkwią gdzieś pod tą ziemią. Rytuały w Göbekli Tepe W Göbekli Tepe naukowcy odkryli fragmenty trzech czaszek ze śladami głębokich pionowych nacięć i nawiertów. To najstarszy znany przykład takiego „dekorowania” ludzkich czaszek. Znalezisko potwierdza to, co naukowcy podejrzewali od jakiegoś czasu: w najstarszej budowli na świecie odprawiano rytuały z użyciem ludzkich głów. Wszystkie czaszki należały do dorosłych osób, ich wiek określono jedynie nieprecyzyjnie na 20–50 lat. Dotychczas taki rodzaj kultu sugerowały jedynie płaskorzeźby na kamiennych filarach ze świątyni. Na jednym z nich widnieje bezgłowa postać z wzwiedzionym penisem. Na innych wyryto drapieżniki trzymające w pyskach ludzkie głowy. W Göbekli Tepe znaleziono też rzeźbione kamienne głowy oderwane od posągów, a także wapienną rzeźbę klęczącej postaci, trzymającej ludzką głowę. Czaszki z Göbekli Tepe są „ozdobione” pionowymi nacięciami i otworami. Mogły być wieszane w świątyni tak, aby ich części twarzowe znajdowały się w pozycji pionowej. Niewykluczone też, że otwór i głębokie nacięcia mogły służyć do mocowania na czaszkach ozdób, a być może też masek imitujących twarz zmarłego. Naukowcy nie potrafią jednak ustalić, dlaczego umieszczono je w świątyni. Mogły być to szczątki przodków otaczanych szczególną czcią. Ale niewykluczone też, że należały do pokonanych nieprzyjaciół i składano je w ważnym dla społeczności miejscu jako dowód zwycięstwa. Göbekli Tepe – dojazd Najtańsza opcja to wykupienie w biurze podróży wycieczki z przelotem i noclegiem do Antalyi. Dalej na własną rękę do miejscowości Şanlıurfa. Autobus jedzie ok. 14 godz. Źródło: archiwum NG.
W Peru odkryto świątynię sprzed 5000 lat. Składano w niej ofiary z ludzi
Archeolodzy z Peru dokonali niezwykłego znaleziska. Odkryli ceremonialną świątynię, w której przeprowadzano rytualne mordy. Wskazują na to ludzkie szczątki, które znajdowały się w jej wnętrzu.
W tym artykule: Monumentalna świątynia w północnym Peru W budowli składano ofiary z ludzi Czym jest kultura Norte Chico? Zaña to niewielkie miasteczko na północnym zachodzie Peru, w regionie Lambayeque. Znajduje się zaledwie 25 kilometrów od wybrzeża Oceanu Spokojnego. Dziś zamieszkuje je 4510 mieszkańców. Miasto zostało założone w 1563 roku przez hiszpańskich zdobywców tego południowoamerykańskiego kraju. Jednak historia tej osady może być znacznie dłuższa, co potwierdza najnowsze odkrycie archeologów. Monumentalna świątynia w północnym Peru Zespół peruwiańskich badaczy prowadził badania wykopaliskowe w okolicach miasta. Bliżej wybrzeża, na jednej z wydm, udało im się odnaleźć pozostałości monumentalnej, wielopiętrowej budowli. Wstępne badania wykazały, że mogła pochodzić sprzed nawet 5000 lat. Dalsza analiza wykazała, że była to prawdopodobnie świątynia, w której odbywały się tajemnicze rytuały i ceremonie. Zbudowała ją ludność, która mieszkała tu tysiące lat przed przybyciem konkwistadorów. Świątynia przez lata pozostawała ukryta pod grubą warstwą piasku. Jej odkrycie rzuca nowe światło na historię regionu i samego Peru. Szczególnie, że losy ludności przed przybyciem Europejczyków nie zawsze są dobrze udokumentowane. Jej dzieje odkrywane są właśnie poprzez znaleziska, takie jak to. – Nadal czekamy na datowanie radiowęglowe, które potwierdzi ile świątynia rzeczywiście ma lat. Jednak dowody sugerują, że ta budowla religijna może być częścią tradycji religijnej świątyń budowanych w tym okresie na północnym wybrzeżu Peru – powiedział Luis Muro, archeolog, który był kierownikiem badań. W budowli składano ofiary z ludzi Archeolodzy odnaleźli w pozostałościach budowli szczątki co najmniej trzech dorosłych osób. Pośród ludzkich kości badacze zidentyfikowali dary grobowe, z czego kilka przedmiotów zostało owiniętych w płótna. Ponadto na jednej ze ścian świątyni zauważono płaskorzeźbę, która przedstawiała prawdopodobnie mitologiczną postać. Figura miała ludzkie ciało i głowę ptaka. – Ta rzeźba jest znacznie starsza niż przedhiszpańska kultura Chavin, występująca na terenie środkowego Peru od ok. 900 r. p.n.e. Na pobliskim stanowisku archeologicznym odnaleziono pozostałości czegoś, co mogło być kolejną świątynią – powiedział Moche. Archeolog twierdzi, że podobieństwa do innych sakralnych budowli w regionie, a także dowody wskazujące na ofiary sugerują, że mogło to być miejsce pradawnych rytuałów. Ryty sprzed 2 tysięcy lat przedstawiają psychodeliczny rytuał. Zaskakujące odkrycie Ryty znalezione w Peru przedstawiają tajemnicze rytuały sprzed 2 tysięcy lat. Ich najnowsza analiza odbiega od poprzednich hipotez. To, co uważano za węże, ma w rzeczywistości odpowiadać ps... W Ameryce Południowej, a dokładniej w regionie andyjskim, w czwartym tysiącleciu p.n.e. rozpoczął się okres przechodzenia do osiadłego trybu życia. To wówczas powstają pierwsze struktury rolnicze. Ślady najstarszego ośrodka ceremonialnego, datowanego na 3000 p.n.e., zostały odnalezione na terenie doliny Chicama, w północnym Peru. W tej części kraju znajdują się różne ruiny kompleksów ceremonialnych, takich jak Święte Miasto Caral, które ma nawet 5000 lat. Czym jest kultura Norte Chico? Jedną z najstarszych kultur archeologicznych w Peru jest Norte Chico. Funkcjonowała w okresie od ok. 3000 r. p.n.e. do ok. 1700 r. p.n.e. To najstarsza znana cywilizacja posiadająca ośrodki miejskie na terenie obu Ameryk. Istniała równolegle z egipskim Średnim Państwem. Poprzedzała kulturę Olmeków z Ameryki Środkowej o nawet tysiąc lat. Badacze podejrzewają, że świątynia ceremonialna mogła należeć właśnie do tej kultury. Archeolodzy wyróżniają ok. 30 dużych ośrodków osadniczych kultury Norte Chico. Charakterystyczny dla niej jest zupełny brak wyrobów ceramicznych i prawie zupełny brak sztuki materialnej. Przedstawiciele tej kultury znani są przede wszystkim z monumentalnej architektury, w tym płasko ściętych kopców, które przypominały piramidy schodkowe, takie jak mastaby w Egipcie. Źródło: Gobierno del Peru. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Ile jest kościołów w Polsce? Liczba parafii rośnie, choć od lat ubywa księży i zakonnic
Dzieje polskiej państwowości są silnie związane z religią. W 966 roku Mieszko I przyjął chrzest i tym samy nasz kraj wkroczył do kręgu kultury łacińskiej, stając się integralną częścią zachodniej cywilizacji chrześcijańskiej. Najprawdopodobniej pierwsza chrześcijańska świątynia na naszych ziemiach stanęła w miejscu, w którym dziś rozpościera się Ostrów Tumski. Od Chrztu Polski minęło 1058 lat. Ile jest kościołów w Polsce po upływie milenium? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Ile jest kościołów w Polsce? Ilu jest księży w Polsce? Ilu jest zakonników w Polsce? Ile jest zakonnic w Polsce? Struktura organizacyjna Kościoła katolickiego w Polsce Administracyjny podział Kościoła katolickiego w Polsce Nie ulega wątpliwości, że katolicy tworzą największą wspólnotę wyznaniową w Polsce. Zgodnie z danymi z narodowego spisu powszechnego, w 2021 roku aż 27,1 miliona Polaków zadeklarowało swoją przynależność do Kościoła katolickiego. W praktyce liczba ta przekłada się na 71,3 proc. populacji. Ile kościołów zaspokaja potrzeby duchowe tak dużej liczby wiernych? Ile jest kościołów w Polsce? Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 2021 roku w Polsce funkcjonowało 10 263 parafii. Rok później, w Polsce było 10 357 kościołów (dane Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC). Wygląda więc na to, że w ciągu dwunastu miesięcy liczba ta zwiększyła się o 93 nowe jednostki. Czy trend wzrostowy utrzymywał się także w latach poprzednich? Otóż tak. Według danych GUS-u, w 2000 roku w Polsce funkcjonowało 9950 parafii. Pięć lat później ich liczba wzrosła do 10 016. W 2010 roku w strukturach Kościoła katolickiego funkcjonowało już 10 156 podstawowych jednostek organizacyjnych, w 2015 roku – 10 248, w 2019 roku – 10 256, a w 2020 roku – 10 260. Ilu jest księży w Polsce? Dane statystyczne dowodzą, że liczba parafii w Polsce wzrasta. Co prawda w ostatnich latach dynamika nieco wyhamowała, ale wciąż utrzymuje się tendencja wzrostowa. A co z liczbą duszpasterzy? Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy Badania terenowe przeprowadzone na Wyżynie Tybetańskiej przyniosły wyjaśnienie intrygującej kwestii: dlaczego mnisi żyją w celibacie? Naukowcy znaleźli zaskakującą odpowiedź. Otóż okaz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-mnisi-zyja-w-celibacie-bo-przynosi-to-zaskakujace-dlugofalowe-korzysci-ewolucyjne-odkryli-antropolodzy-fot-he-penglei-china-news-service-visual-china-group-via-getty-images-59c3610.jpeg" width="938" height="624" alt="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" title="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" /> Według danych Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, w 2022 roku liczba księży inkardynowanych do diecezji i eparchii wyniosła 23 765. Z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że rok wcześniej posługę kapłańską pełniło 29 638 duszpasterzy. W tym zakresie widoczna jest więc tendencja spadkowa. Jak to wyglądało we wcześniejszych latach według danych GUS-u? W 2020 roku liczba księży wyniosła 29 927. W 2019 roku duszpasterzy było 30 489, w 2015 roku – 30 925, w 2010 roku – 30 266, w 2005 roku – 29 490, a w 2000 roku – 27 933. Z tego wynika, że w latach 2000–2015 utrzymywał się trend wzrostowy, natomiast w kolejnych latach liczba kapłanów zaczęła spadać i ta tendencja wciąż się utrzymuje. Ilu jest zakonników w Polsce? Tendencja spadkowa dotyczy także liczby zakonników w naszym kraju. W 2021 roku liczba braci zakonnych wyniosła 963. W 2020 roku było ich 973, w 2019 roku – 970, w 2015 roku – 1014, w 2010 roku – 1058, w 2005 roku – 1375, a w 2000 roku – 1393. Ile jest zakonnic w Polsce? A jak wygląda sytuacja w żeńskich zakonach? Liczba sióstr zakonnych także się zmniejsza. W 2021 roku posługę pełniło 17 786 kobiet. Rok wcześniej służyło 18 225 sióstr zakonnych, w 2019 roku – 18 715, w 2015 roku –20 008, w 2010 roku – 21 830, w 2005 roku – 23 300, a w 2000 roku – 23 926. Struktura organizacyjna Kościoła katolickiego w Polsce Gdy w Europie Środkowej upadł komunizm, Stolica Apostolska mogła uporządkować administracyjną i prawną strukturę Kościoła w krajach sąsiadujących z Polską po stronie wschodniej. W rezultacie możliwe stało się ustanowienie nowych granic dla metropolii i diecezji. Aktualnie obowiązująca struktura administracyjna polskiego Kościoła katolickiego obowiązuje od 25 marca 1992 roku, gdy papież Jan Paweł II wyraził swoją decyzję w tej kwestii w bulli Totus Tuus Poloniae Populus. Na katolicką mapę kraju złożyło się wówczas czternaście metropolii: Metropolia Białostocka, Metropolia Częstochowska, Metropolia Gdańska, Metropolia Gnieźnieńska, Metropolia Katowicka, Metropolia Krakowska, Metropolia Lubelska, Metropolia Łódzka, Metropolia Poznańska, Metropolia Przemyska, Metropolia Szczeciński-Kamieńska, Metropolia Warmińska, Metropolia Warszawska, Metropolia Wrocławska. W latach 1972–1992 w Polsce funkcjonowało siedem metropolii Kościoła katolickiego: Metropolia Gnieźnieńska, Metropolia Krakowska, Metropolia Lwowska, Metropolia Poznańska, Metropolia Warszawska, Metropolia Wileńska, Metropolia Wrocławska. W granicach wszystkich metropolii łącznie funkcjonują 44 archidiecezje, diecezje i eparchia. Administracyjny podział Kościoła katolickiego w Polsce O ile Kościół rzymskokatolicki (czyli Kościół katolicki obrządku łacińskiego) stanowi największą część Kościoła katolickiego, to nie można zapomnieć, że administracyjny podział tej instytucji wyróżnia także Kościoły katolickie wschodnie: Najstarsze i najpiękniejsze kościoły w Polsce. 10 miejsc z ciekawą historią Najstarsze kościoły w Polsce skrywają piękne wnętrza i wiele ciekawych historii. Mimo że archeolodzy wciąż spierają się, które świątynie rzeczywiście powstały najwcześniej, na podst... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dfa6f34c220d7b58839f3193e1cc4cb2b0a557f2-e31fdd4.jpeg" width="938" height="502" alt="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" title="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" /> obrządku bizantyjsko-ukraińskiego, czyli Kościół greckokatolicki, obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (Kościół neounicki), obrządku ormiańskokatolickiego (Kościół ormiańskokatolicki). Kościół greckokatolicki Kościół obrządku bizantyjsko-ukraińskiego działa obecnie na terenie Ukrainy, ale także wśród ukraińskiej diaspory, która uznaje władzę i autorytet papieża. W naszym kraju funkcjonuje pod nazwą Kościół greckokatolicki w Polsce. W 2021 roku zarejestrowanych było 141 parafii greckokatolickich. Rok wcześniej funkcjonowały 144 kościoły. W 2019 roku ich liczba wyniosła 126, w 2015 roku – 128, w 2010 roku – 134, w 2005 roku – 138, a w 2000 roku – 99. Kościół neounicki Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego, czyli neounicki, w swojej liturgii posługuje się rytem bizantyjskim synodalnym, który rozwinął się w starożytnym patriarchacie konstantynopolitańskim. W Polsce nie ma wielu wiernych, a to przekłada się na niewielką liczbę parafii. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w latach 2010–2020 w naszym kraju funkcjonowały zaledwie trzy parafie bizantyjsko-słowiańskie. Kościół ormiańskokatolicki Kościół ormiańskokatolicki funkcjonuje przede wszystkim na obszarze Armenii, ale także wśród diaspory ormiańskiej we Francji, w Argentynie, Kanadzie, Libanie, Turcji, Syrii, USA, a także w Polsce. Obok Kościoła neounickiego, pod względem liczby parafii, jest to najmniej licznie reprezentowany wschodni Kościół katolicki w naszym kraju. W 2021 roku funkcjonowały zaledwie trzy parafie. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Posąg Zeusa w Olimpii. Zaginiony cud świata, który zainspirował niezliczone imitacje
Posąg Zeusa w Olimpii był gigantyczny. Skąpany w złocie i kości słoniowej osiągał ponad 12 m wysokości. Olśnił starożytny świat, gdy powstał w V wieku p.n.e. Po 8 stuleciach zniknął. Jego los jest nadal nieznany.
W tym artykule: Fidiasz – mistrz rzeźby Fidiasz bierze się do dzieła Jak wyglądał bóg bogów – Zeus Posąg celem pielgrzymek Posąg greckiego boga Zeusa siedzącego na wspaniałym tronie wznosił się na kilkanaście metrów wewnątrz jego świątyni w sanktuarium w Olimpii. Był tak duży, że według geografa Strabona, gdyby Zeus wstał, jego głowa przebiłaby dach. Jego podobizna była wykonana pieczołowicie z wykorzystanie kości słoniowej i złota. W miejscu oczu umieszczono kamienie szlachetne. Dzieło było tak niesamowite, że posąg Zeusa został uznany za jeden z siedmiu cudów starożytnego świata w 225 r. p.n.e. przez różnych obserwatorów, w tym pisarza Antypatera z Sydonu i matematyka Filona z Bizancjum. Lista ta obejmowała również Wielką Piramidę w Gizie należącą do Cheopsa, Wiszące Ogrody w Babilonie i Latarnię Morską w Aleksandrii. Fidiasz – mistrz rzeźby Fidiaszowi, znanemu artyście i architektowi tamtych czasów, zlecono wykonanie najważniejszego dzieła świątyni w Olimpii: gigantycznego posągu Zeusa na tronie. Szczegóły dotyczące wczesnego życia Fidiasza są nieliczne. Urodzony w Atenach około 500 r. p.n.e., prawdopodobnie walczył w bitwie pod Salaminą lub Platejami przeciwko Persom. Jego służba wojskowa zyskała przychylność Kimona, bogatego ateńskiego polityka i wojskowego, który wybrał Fidiasza do budowy pomnika zwycięstwa pod Maratonem w Delfach. Renoma Fidiasza rozprzestrzeniła się w całej Grecji, a on sam otrzymał wiele projektów przed zleceniem w Olimpii. Fidiasz bierze się do dzieła Artysta wykonał posąg Zeusa w Olimpii w technice znanej jako chryzelefantyna. Wykorzystywała kość słoniową i złoto oraz inne drogie materiały. Fidiasz słynął z projektowania kolosalnych figur właśnie w ten sposób. Wśród jego najbardziej znanych dzieł, stworzonych mniej więcej w tym samym czasie, co posąg Zeusa, była rzeźba poświęcona Atenie w Partenonie w Atenach. Greccy rzemieślnicy zazwyczaj pracowali z kością słoniową na małą skalę. Kość słoniowa jest materiałem trudnym w obróbce. Rozwijanie różnych warstw zębiny, które składają się na kły słonia, w celu uformowania powstałego materiału wymaga umiejętności i wiedzy. Nie wiadomo dokładnie, jakiej techniki użył Fidiasz do manipulowania płytkami z kości słoniowej na tak dużą skalę. Piszący w II wieku n.e. grecki geograf Pauzaniasz twierdzi, że rozgrzewał kość słoniową, aby ją zmiękczyć. Inne źródła twierdzą, że przed rozpoczęciem pracy zwilżył kość słoniową, być może octem lub piwem. Jak wyglądał bóg bogów – Zeus Pauzaniasz, geograf grecki żyjący w II wieku naszej ery, napisał, że posąg Zeusa w Olimpii namaszczano oliwą z oliwek, która służyła również do ochrony zewnętrznej części z kości słoniowej i drewnianego wnętrza. Wokół podstawy posągu znajdował się zbiornik na ściekającą ciecz. Odbicie posągu w oleju sprawiało wrażenie, że wydawał się on jeszcze większy. Zagadką jest, w jaki sposób posąg oświetlano tak, by każdy, kto go oglądał był pod wielkim wrażeniem. Zaproponowano niezliczone rozwiązania, aby wyjaśnić tę zagadkę. Trudno wyobrazić sobie sztuczne światło, takie jak lampy, świece lub pochodnie, jako główne źródło. Sugerowano, że otwarte świetliki mogły znajdować się w dachu. Jednak to rozwiązanie wystawiłoby wnętrze na działanie warunków atmosferycznych i deszczu. Ze względu rozmiar posągu, górna część wznosiła się ponad poziom wejścia. Dlatego bezpośrednie światło z drzwi nie mogło padać na głowę Zeusa. Co więcej, światło docierało przez drzwi tylko o wschodzie słońca. W południe słońce było już zbyt wysoko, by promienie mogły bezpośrednio oświetlić sanktuarium. Ostatnie badania z użyciem światła ultrafioletowego i laserów wykazały, że cienkie, półprzezroczyste marmurowe płytki na dachu, umieszczone na drewnianej ramie, mogły przepuszczać słabe, ale stałe światło słoneczne przez cały dzień. Rozwiązanie to zapewniłoby wystarczającą ilość światła, aby wyeksponować wnętrze świątyni i posągi, jednocześnie chroniąc je przed żywiołami. Posąg celem pielgrzymek Wraz z ukończeniem świątyni i jej wspaniałego posągu, wcześniej małe sanktuarium stało się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych w starożytnej Grecji. Pojawiający się na monetach w całym starożytnym świecie monumentalny Zeus królował jako jeden z najsłynniejszych posągów w starożytności. Stał się głównym modelem rzeźbiarskim dla siedzących bogów. Artyści pracujący tysiąclecia później nadal naśladowali pozę i gesty Zeusa w wielu dziełach sztuki. Wielka popularność posągu trwała aż do czasów rzymskich. Rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa w IV wieku n.e. stało się dla niego największym zagrożeniem. Cesarz rzymski Teodozjusz I zdelegalizował pogańskie kulty w 391 r. n.e., nakazując opuszczenie wszystkich starożytnych sanktuariów – w tym Olimpii. Sanktuarium w Olimpii popadło w ruinę. Co stało się ze statuą? Jedna z wersji mówi, że eunuch na dworze Teodozjusza II (V wiek n.e.) kazał przenieść go do Konstantynopola (dzisiejszego Stambułu), ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Posąg Zeusa był przechowywany w kolekcji „pogańskich starożytności”. Jakoś pod koniec V wieku przepadł, być może w czasie jednego z wielkich pożarów. Po 800 latach istnienia wspaniała rzeźba Fidiasza zginęła, ale nigdy nie została zapomniana. Źródło: National Geographic Redakcja: Szymon Zdziebłowski