Pod sielskim krajobrazem Polski kryje się relikt epoki lodowcowej. Ma ponad 13 tysięcy lat
Mało kto wie, że polska Suwalszczyzna ma zdecydowanie więcej podobieństw z mroźną Syberią niż mogłoby się wydawać. Wieloletnia zmarzlina znajdująca na się wschodnich ziemiach naszego kraju tworzy warstwy najzimniejszych skał w Europie. Dotarcie do tych wyjątkowych złóż nie jest jednak proste i wiąże się z kilkuset metrowym zejściem pod powierzchnię ziemi.
Wieloletnia zmarzlina to warstwa gleby, skał lub materii organicznej, która utrzymuje się w temperaturze 0°C lub niższej przez co najmniej dwa kolejne lata. W niektórych zakątkach naszego globu stan ten wykorzystywany jest przez miejscową ludność. Na terenie położonego na północy archipelagu Svalbard długoletnie panowanie ujemnych temperatur skłoniło rząd do stworzenia Globalnego Banku Nasion, w którym w utrzymującej się temperaturze ok. -18°C przechowywane są nasiona roślin z całego świata. Suwalskie odkrycie nie imponuje jednak bezwzględną wartością temperatury, lecz miejscem i głębokością jej występowania. Niemal 400 metrów pod ziemią zachował się tam relikt warunków panujących podczas ostatniego zlodowacenia. Historia suwalskiego odwiertu O fenomenalnym charakterze suwalskiego podłoża geolodzy wiedzieli już w latach 70. XX wieku. To wtedy w okolicach Udrynia i Szypliszek odkryto, że – wbrew przyrodniczej logice – schodząc w głąb skorupy ziemskiej, temperatura skał ulega ochłodzeniu, a nie ociepleniu. Próby wyjaśnienia tej geologicznej anomalii podjął się dr Jan Szewczyk z Państwowego Instytutu Geologicznego w 2002 roku. Naukowiec postawił hipotezę, że bezpośrednią przyczyną tego zjawiska jest długotrwałe oddziaływanie zlodowaceń, z których ostatnie ustąpiło z tamtych terenów około 13 tys. lat temu. Efekt wieloletniej zmarzliny został dodatkowo spotęgowany dzięki unikatowej konstrukcji podłoża – na Suwalszczyźnie, stosunkowo blisko powierzchni, leżą specyficzne skały (anortozyty), działające jak nieprodukujące ciepła izolatory. Rozważania dr. Szewczyka dały podwaliny pod późniejsze prace wiertnicze, których efektem było odnalezienie wyjątkowej, kopalnej wieloletniej zmarzliny. Najzimniejsze skały w Europie Na weryfikację hipotezy za pomocą wierceń trzeba było czekać kolejnych 8 lat. W lipcu 2010 roku ukończono proces, który pozwolił naukowcom na dostanie się na głębokość 450 metrów. Już pierwsze obserwacje – uwzględniające fakt, że otwór nie był jeszcze ustabilizowany termicznie, co mogło zakłócić dokładność pomiaru – budziły u geologów entuzjazm. Na głębokości 357 m temperatura spadła do wartości +1,2°C, co pozwalało snuć domysły o występowaniu tam wieloletniej zmarzliny. Termiczne stabilizowanie otworu przyniosło kolejne spektakularne odkrycia. Na początku na głębokości 398 metrów badacze założyli filtr, dzięki któremu udało im się pozyskać krystalicznie czystą, bardzo nisko zmineralizowaną wodę, której temperatura wyniosła zaledwie 1,9°C. Prawdziwa sensacja nadeszła jednak dopiero kilka dni później, gdy badacze zarejestrowali temperaturę zaledwie +0,07°C. Czyli – w granicach dokładności pomiaru i przy uwzględnieniu warunków panujących w otworze – praktycznie równą 0°C. Cały profil termiczny potwierdził obecność reliktowej zmarzliny znajdującej się w fazie przejściowej między lodem a wodą. Należy jednak pamiętać, że suwalska zmarzlina jest uznawana za wyjątkową nie dlatego, że ma dziś „najniższą temperaturę” w ogóle, tylko dlatego, że na takiej głębokości jest nienaturalnie zimna jak na nasz kontynent. Rekord odnosi się więc do chłodnego reliktu z czasów ostatniej epoki lodowcowej, która ustąpiła z terenów Polski około 13 tysięcy lat temu. Niewykorzystany potencjał W sielskim krajobrazie wschodniej Polski na próżno szukać śladów po rekordowych skałach. Suwalska zmarzlina – w przeciwieństwie do tej na Alasce czy w Kanadzie – jest całkowicie niewidoczna dla oka. O lodowatych tajemnicach skrywanych na głębokości niemal 400 metrów przypomina dziś jedynie skromny zawór, będący jedyną pamiątką po dawnych pracach wiertniczych. Spoglądając na sporadyczne opinie umieszczane w serwisie Google Maps pod adresem historycznego odwiertu, można odnieść wrażenie, że wieść o zmarzlinie nie wykorzystała swojego turystycznego potencjału. Pasjonaci geologii zgodnie zwracają uwagę na brak choćby prostej tablicy edukacyjnej lub notki informacyjnej, która przybliżyłaby przechodniom tę spektakularną historię. Bez takiego upamiętnienia ten unikatowy obiekt wraz ze swoją niezwykłą przeszłością pozostanie zapomniany pośród suwalskich lasów. Źródło: PIG Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Suwalski Park Krajobrazowy to prawdziwa perła Suwalszczyzny. Nie brakuje tam ciekawych miejsc
Suwalski Park Krajobrazowy to obszar o wyjątkowych walorach przyrodniczych i widokowych. Doskonale poczuje się tam każdy, kto od zatłoczonych kurortów woli ciche, spokojne miejsca, w których można cieszyć się niezmąconym spokojem i pięknem natury. Co warto zobaczyć w Suwalskim Parku Krajobrazowym? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie znajduje się Suwalski Park Krajobrazowy? Charakterystyka Suwalskiego Parku Krajobrazowego Przyroda w Suwalskim Parku Krajobrazowym Atrakcje Suwalskiego Parku Krajobrazowego Suwalski Park Krajobrazowy jest najstarszym takim obszarem w Polsce. Został utworzony 12 stycznia 1976 roku, w celu ochrony unikatowego krajobrazu polodowcowego i wyjątkowych wartości przyrodniczych obszaru znajdującego się w jego granicach. Gdzie znajduje się Suwalski Park Krajobrazowy? W ujęciu administracyjnym park znajduje się w województwie podlaskim (w jego północnej części). Swoim zasięgiem obejmuje cztery gminy: Jeleniewo, Przerośl, Wiżajny i Rutka-Tartak. Stosując podział fizyczno-geograficzny, Suwalski park Krajobrazowy należy umiejscowić w obszarze makroregionu Pojezierze Litewskie, mezoregionu Pojezierze Wschodniosuwalskie i mikroregionu Wzgórza Jeleniewskie. Częściowo znajduje się też w granicach mikroregionu Garb Wiżajn. Charakterystyka Suwalskiego Parku Krajobrazowego Zachwycający polodowcowy krajobraz Suwalskiego Parku Krajobrazowego został ukształtowany w plejstocenie przez lądolód skandynawski. Można tam zaobserwować niemal wszystkie formy młodoglacjalnej rzeźby, w tym jeziora rynnowe i wytopiskowe, doliny rzeczne, moreny czołowe, ozy, kemy i głazowiska. Podobnie jak Wigierski Park Narodowy, Suwalski Park Krajobrazowy jest dosłownie usiany zbiornikami wodnymi. Znajduje się tam 26 jezior o powierzchni przekraczającej jeden hektar, w tym najgłębsze jezioro w Polsce – Hańcza. Powierzchnia Suwalskiego Parku Krajobrazowego Granice parku obejmują obszar o powierzchni 6337,66 ha. Jest więc znacznie mniejszy niż Rudawski Park Krajobrazowy czy Załęczański Park Krajobrazowy, ale z całą pewnością nie można odmówić mu różnorodności. Około 60 proc. powierzchni parku stanowią użytki rolne, 24 proc. – lasy i zadrzewia, 10 proc. – wody, a 4 proc. – tereny zabagnione. Otulina parku zajmuje 9306,24 ha. Przyroda w Suwalskim Parku Krajobrazowym Park cechuje się nie tylko wyjątkowymi walorami krajobrazowymi, ale i przyrodniczymi. Nic dziwnego. Dzięki urozmaiconej rzeźbie terenu, surowości klimatu i różnorodności środowisk, w Suwalskim Parku Krajobrazowym można zaobserwować wyjątkowe bogactwo siedlisk i gatunków. Flora Suwalskiego Parku Krajobrazowego Szata roślinna parku jest wyraźnie przekształcona przez gospodarczą działalność człowieka. Do XVII wieku obszar ten porastała rozległa puszcza, ale wraz z nadejściem potężnej fali osadnictwa krajobraz zaczął zmieniać się z leśnego na rolniczy. Mimo to parkowa flora nadal cechuje się dużą różnorodnością. Na terenie parku stwierdzono występowanie 840 gatunków roślin naczyniowych, 96 gatunków mchów i 7 gatunków wątrobowców. Szczególnie cenne są okazy zagrożone, ujęte w „Polskiej czerwonej księdze roślin”. W SPK nie brakuje reliktów glacjalnych i gatunków borealnych. Należą do nich między innymi: wełnianeczka alpejska, wielosił błękitny, bażyna czarna, modrzewnica zwyczajna, żurawina błotna. Fauna Suwalskiego Parku Krajobrazowego Różnorodność środowisk w Suwalskim Parku Krajobrazowym przekłada się na znaczne zróżnicowanie świata zwierząt. Występują tam zarówno dobrze znane i pospolite gatunki, jak i te, o których nie słyszy się zbyt często. Na szczególną uwagę zasługuje fauna tamtejszych jezior. W toni Hańczy można spotkać gatunki reliktowe, które przetrwały ostatnie ze zlodowaceń plejstoceńskich. Należą do nich: widłonóg Eurytemora gracilis, pijawka Theromyzon maculosa, skorupiak Palasiolla quadrispinosa, ślimak sadzawczak drobny. Ichtiofauna parku obejmuje 24 gatunki. Wśród nich warto wymienić tak rzadkie okazy, jak strzebla potokowa czy głowacz białopłetwy, dla których Hańcza jest jedynym stanowiskiem jeziorowym w Polsce. Bogato reprezentowana jest też awifauna. Na podmokłych łąkach można spotkać między innymi czajkę, kszyka czy derkacza. Obszary zabagnione i obrzeża jezior są domem łabędzia niemego, bąka, łyski, perkoza dwuczubego, brzęczki, trzcinniczka czy potrzosa. Wśród starodrzewów i na fragmentach bagiennych gnieżdżą się rzadkie bociany czarne i ptaki drapieżne. Gromada ssaków jest reprezentowana przede wszystkim przez bobra, wydrę, sarnę, dzika, borsuka i kunę leśną. Jednym z jej najciekawszych przedstawicieli jest smużka – reliktowy gatunek gryzonia. Rozległymi kompleksami leśnymi okresowo migrują wilki, jelenie i łosie. Wśród gadów warto wymienić jaszczurkę zwinkę i żyworodną. A wśród płazów – rzekotkę drzewną, która występuje tam jako gatunek reintrodukowany. Atrakcje Suwalskiego Parku Krajobrazowego Na terenie Suwalskiego parku Krajobrazowego wyznaczono dziesięć szlaków pieszych o łącznej długości 75,5 km. Najdłuższy – niebieski – mierzy 21 km. Turyści, którzy wolą poznawać piękno okolicy na dwóch kołach, mogą skorzystać z kilku tras rowerowych o urozmaiconej nawierzchni. Te, które prowadzą wokół parku, są pokryte asfaltem, ale w głębi SPK ścieżki mają nawierzchnię gruntową i szutrową. Do jakich interesujących miejsc można dotrzeć drogami pieszymi i rowerowymi? Najciekawsze atrakcje parku wymieniamy poniżej. Jezioro Hańcza Hańcza to nie tylko najgłębsze jezioro w Polsce (108,5 m), ale także jedno z najpiękniejszych miejsc w parku. Jest wiele punktów widokowych, z których można podziwiać jego zachwycającą panoramę. Hańcza jest doskonale widoczna m.in. z wieży widokowej na Górze Leszczynowskiej. Zbliżając się do jeziora, warto zwrócić uwagę na wspaniałe głazy narzutowe na jego brzegach. Największym jest tzw. kamień graniczny, który można znaleźć na odcinku Stara Hańcza-Błaskowizna. Stara Hańcza Skoro o Starej Hańczy mowa, ruiny dawnego majątku i park dworski są miejscami, których nie można ominąć, będąc na miejscu. Co prawda po dworze zostały już tylko podpiwniczenia, ale wciąż można tam podziwiać wspaniałe pomniki przyrody. Poza tym ze wzgórza można podziwiać wspaniałą panoramę jeziora. Jezioro Jaczno Okolice jeziora Jaczno to kolejny malowniczy zakątek parku. Wokół zbiornika przebiega trasa turystyczna, rozpoczynająca się i kończąca we wsi Smolniki. Z licznych punktów widokowych można podziwiać zapierające dech w piersiach krajobrazy SPK. Góra Cisowa Ze względu na stożkowaty kształt, Góra Cisowa jest określana mianem „Suwalskiej Fudżijamy”. Morena czołowa o regularnym kształcie wznosi się na wysokość 256 m n.p.m. i stanowi doskonały punkt widokowy. Inne atrakcje parku To zaledwie kilka pozycji z długiej listy atrakcji Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Wśród innych warto wymienić między innymi dolinę Czarnej Hańczy, kompleks jezior kleszczowieckich, wieś Wodziłki czy Izbę Pamięci Jaćwieskiej w Szurpiłach. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wodziłki na Suwalszczyźnie łączą historię i relaks. Tu w łaźni można porozmawiać o ikonach
W tradycyjnej bani we wsi Wodziłki poznaję historię rosyjskich starowierców, którzy znaleźli azyl w Polsce. Zostało ich już niewielu w Polsce.
W tym artykule: Wodziłki i historia prawosławia Starowiercy w Polsce Wizyta w łaźni i ikony Brzozowe witki smagają moją skórę. Uderzam się równomiernie To niezwykle przyjemne. W końcu porzucam rózgę i wychodzę z tej ciasnej drewnianej budki, by wskoczyć do lodowatej wody w głębokiej gliniance. Zanim znów wejdę do rozgrzanej bani – rosyjskiej sauny parowej – wypijam litr wody. Wodziłki i historia prawosławia Do bani wszedłem nie w Rosji, lecz we wsi Wodziłki na Suwalszczyźnie. Wodziłki oraz Gabowe Grądy i Wojnowo są jednak trochę Rosją przeniesioną do Polski. Pod koniec XVIII w. dotarli tu ze wschodu staroobrzędowcy. Ci wyznawcy prawosławia uciekali przed prześladowaniami od połowy XVII w. Czyli od chwili, gdy odrzucili reformę Cerkwi prawosławnej przeprowadzoną przez patriarchę Nikona w 1662 r. Ustanowił on dogmaty, które dziś mogą się wydawać mało istotne. To np. modyfikacja tekstów ksiąg liturgicznych, nakaz żegnania się trzema, a nie dwoma palcami, inna pisownia imienia Jezus. W założeniu miały one jednak pomóc powrócić Cerkwi do jej korzeni. To nieprawda, że leży na końcu świata i trudno tu dotrzeć. Choć trzeba przyznać: Suwalszczyzna jest warta wysiłku! Mówią o niej: ziemia ta piękna jak baśń, można ją zwiedzać kajakiem, konno, rowerem lub pieszo. Byle niespiesznie. Na tych, którzy odrzucili reformy, spadły prześladowania, a z czasem krwawe rozprawy. Ratując życie, starowiercy uciekli w odległe miejsca w głębi Rosji i poza jej granice. Część z nich trafiła w okolice Suwałk. Wznieśli wioski drewnianych chałup i zbudowali molenny – świątynie. Będąc odłamem wyklętym, a więc niepodlegającym zwierzchnictwu Cerkwi prawosławnej, zaczęli samodzielnie powoływać koordynatorów religijnych. Nazywali ich jednak nie popami, lecz nastawnikami. Starowiercy w Polsce Gdy kilka godzin wcześniej krążyłem po Wodziłkach urzeczony łagodnymi pagórkami, drewnianymi domami, miękkim światłem kładącym się na pastwiskach i polach – nie natrafiłem jednak na zbyt wiele śladów starowierców. O ich obecności świadczył jedynie budynek molenny. Na bramie do świątyni wisiała ciężka kłódka, obok znalazłem kartkę z numerem telefonu i zachętą do skorzystania z rosyjskiej bani. – Większość młodych się stąd wyprowadziła – mówi Aleksy. – Ci, którzy pozostali, nie są wierni religijnej tradycji, biorą śluby z innowiercami i pragną łatwego, wygodnego życia. W Wodziłkach zostało mniej niż 10 rodzin starowierców. Na terenie Polski – głównie na Suwalszczyźnie – ok. 500 osób. Wizyta w łaźni i ikony Aleksy nie tylko przyrządził mi saunę (biorąc za to kilkadziesiąt złotych), ale też do mnie dołączył. Mieszkańcy wioski szukają dodatkowych źródeł dochodu. A wizyta w łaźni parowej to dobry punkt wyjścia, żeby zajrzeć za kulisy tutejszego świata. W oparach gryzącego powietrza rozmawiamy o ikonach. Wciąż są one ważnym elementem kultu. Czczone są jednak tylko te wizerunki, które powstały według kanonu sprzed reformy. Mogą więc one być pisane wyłącznie na drewnie, utrzymane w stylistyce wolnej od naleciałości zachodnioeuropejskiej sztuki sakralnej. I zawieszane bez użycia gwoździ, które starowiercom kojarzą się z męką Jezusa. Przed zabraniem się do pracy autorzy ikon powinni odbyć post i długotrwałe modlitwy. – To piękne ikony, nie ma takich drugich na świecie – mówi Aleksy, zalewając rozgrzane kamienie zimną wodą. A ja czuję, jak tutejszy świat powoli się przede mną otwiera. Źródło: archiwum NG. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
To nieprawda, że leży na końcu świata i trudno tu dotrzeć. Choć trzeba przyznać: Suwalszczyzna jest warta wysiłku!
Mówią o niej: ziemia ta piękna jak baśń, można ją zwiedzać kajakiem, konno, rowerem lub pieszo. Byle niespiesznie.
W tym artykule: Rozsmakuj się w pograniczu polsko-litewskim Dieta to nie tu Od strony wody Meandrując leniwie 3 RADY TRAVELERA ■ Dojazd Rozsmakuj się w pograniczu polsko-litewskim Często słyszę, że leży na końcu świata i trzeba wiele wysiłku, by tam dotrzeć. Sama tak myślałam, zanim trafiłam na Suwalszczyznę po raz pierwszy. A potem wracałam tam, kiedy tylko mogłam, od 10 lat odwiedzam ją kilka razy w roku. Moją przystanią stał się Stary Folwark. Mieszkam zawsze w tym samym pokoju. Pory roku sprawiają, że zmienia się tylko widok za oknem. Lubię wiosnę, kiedy mogę policzyć, czy we wszystkich znajomych mi gniazdach są już bocianie pary, i lato, gdy te piękne ptaki budzą mnie klekotem. A kartacze lubię i wiosną, i latem. Dieta to nie tu Wcześniej, będąc na wiecznej diecie, nawet nie myślałam o jedzeniu pękatych ziemniaczanych klusek nafaszerowanych mięsem i skąpanych w skwarkach. Teraz nie ma możliwości, abym wyjechała stąd bez zjedzenia lokalnego rarytasu. Kartacze można dostać niemal wszędzie, ale nie wszędzie smakują równie dobrze. W Starym Folwarku wybieram kluchy w restauracji hotelu Holiday. Wiele kilometrów potrafię przejechać, by dotrzeć na południowy brzeg jeziora Wigry, do serca Wigierskiego Parku Narodowego. Tu odkryłam Bryzgiel, a w nim kameralną restaurację Widok, w której po zjedzeniu dwóch kartaczy musiałam odpoczywać godzinę. Z panoramą na obsiane miniaturowymi wysepkami Wigry był to relaks iście królewski. Po regionalne smaki zaglądam też do Sejn, do Karczmy Litewskiej. Są tu kartacze, kołduny w rosole, bliny wypełniane mielonym mięsem, barszcz z kibinem i świńskie uszy na ciepło, które podaje się do piwa. Rozczarowałam się tylko raz, kiedy zamówiłam chłodnik szefa, który okazał się kefirem ze szczypiorkiem w towarzystwie ziemniaków. Moja wina, mogłam zapytać. Sejny są dobrym wyborem nie tylko na posiłek, ale też na relaks. Trudno się spieszyć w tym kameralnym miasteczku na kresach. W usadowionym centralnie parku na ławkach zasiadają Polacy i Litwini. Bo Sejny są dziś polsko-litewskie, przed wojną były również żydowskie. Niewielki rynek otoczony kamienicami zdążył już przyprószyć czas. Lubię zaglądać do dawnego klasztoru Dominikanów z kościołem Nawiedzenia NMP i cudowną figurą Matki Boskiej datowaną na mniej więcej 1400 r. Są jeszcze ratusz, synagoga i były kościół ewangelicki. Zebrane blisko siebie tworzą zaczarowany klimat tego miejsca. Zrelaksowana wsiadam na rower. Cel? Suwałki. Jedzie się luksusowo. Zupełnie niedawno oddano tu do użytku ścieżkę rowerową. Teraz, pokonując 30 km, mogę w spokoju chłonąć widoki, obserwować, jak w mokradłach brodzą żurawie albo kormorany, które przesiadują nad jeziorami i suszą skrzydła na drewnianych palach. Czasami widzę płaskie pola, łąki, pastwiska i zdziczałe sady, innym razem zza zakrętów wyłaniają się pokryte gęstym lasem albo zupełnie łyse morenowe wzgórza, na których często stawiane są drewniane punkty widokowe. Krajobraz pieści oczy, a główną lokatorką jest tu cisza. Po drodze mijam znak z napisem „Wigry”. Tego punktu nie mogę pominąć. Skręcam w lewo, by po chwili dojrzeć imponującą barokową sylwetkę kościoła. Klasztor Kamedułów w Wigrach wygląda, jakby znalazł się tu przez przypadek albo jakby ktoś zapomniał wybudować przy nim choćby niewielkie miasteczko. Zanim wdrapię się na kościelną dzwonnicę, po drodze mijam stragany wypchane miodami, marynowanymi kurkami zbieranymi w okolicznych lasach, lokalnym piwem, świeżymi twarożkami i serami podpuszczkowymi prosto od miejscowych producentów. Niektóre znajdują się na liście tradycyjnych produktów polskich, więc bez mrugnięcia okiem kupuję zgrabny kawałek i zabieram ze sobą do domu jako kulinarne wspomnienie z Suwalszczyzny. Od strony wody Zerkam na jezioro, które wygląda jak ujęte w ramy lasu zwierciadło. W oddali migoczą zielone plamy wysp, zatoczki, poszarpane brzegi. Można je wszystkie zobaczyć z bliska, wystarczy wsiąść na bujający się przy zielonym, drewnianym pomoście statek Kameduła. Rejs Szlakiem Papieskim, czyli tym, który w roku 1999 przebył Ojciec Święty Jan Paweł II, trwa godzinę. Na ciągnących się wąską rynną o długości 17 km Wigrach, w zatoczkach na drewnianych łodziach siedzą cierpliwi wędkarze, po spokojnej tafli suną niewielkie statki, imponujące jachty i mnóstwo kolorowych kajaków. Spływy Czarną Hańczą, Rospudą, Marychą… wie o nich każdy, kto lubi przeżyć przygodę na wodzie. I choć na kajak wsiadam rzadko, lubię się przyglądać niektórym etapom spływu, szczególnie na zabytkowym, zbudowanym w latach 1824 – 1839 Kanale Augustowskim z ręcznie obsługiwanymi śluzami. Największe wrażenie robi na mnie konstrukcja Paniewo, jedyna dwukomorowa śluza na terenie Polski. Moda na kajaki wraca, jednak ja zamiast nich wybieram wigierską wąskotorówkę. W dobry nastrój wprowadza mnie widok jej kolorowych wagoników, a na trasie uspokaja równomierny stukot kół. To staruszka, w tym roku skończy 100 lat. Do 1989 r. transportowano nią drewno, a dziś wsiadają w nią turyści, by przemierzyć trasę Płociczno – Krusznik. Po drodze są przystanki na podziwianie z punktów widokowych wysokich brzegów Wigier i panoramy z wyspami jeziornymi Ordów i Ostrów. Z Płociczna niedaleko już do Suwałk, gdzie rządzą krasnale, albo do Augustowa, który nie do końca oddaje klimat Suwalszczyzny. Bardziej przypomina mazurskie Mikołajki. Lepiej zajrzeć do Puńska, który kolejny – po Sejnach – daje zastrzyk wielokulturowości. Aż 80 proc. mieszkających tu osób to Litwini. Są tu litewskie szkoły i urzędy, po litewsku obradują radni. Meandrując leniwie Zanim pożegnam się z Suwalszczyzną, serpentyną krętych dróg prowadzących polami i łąkami dotrę jeszcze do Stańczyków, by zobaczyć potężne mosty wzorowane na rzymskich akweduktach. Schowane są wśród uroczych pagórków i łąk za wsią Stańczyki, na nieczynnej, rozebranej jeszcze przez Rosjan trasie linii kolejowej Gołdap–Żytkiejmy (31 km). Rozłożone na wysokości 36,5 m są najwyższymi kolejowymi mostami w Polsce. I wymarzonym miejscem dla amatorów bungee jumping, czyli skoków na linie. W drodze powrotnej zerknę jeszcze na Górę Cisową (256 m), symbol Suwalszczyzny, by wyjechać z myślą, że nigdzie w Polsce życie nie smakuje tak jak na tym niewielkim regionie. Wyjeżdżam, ale jestem pewna, że niedługo tu wrócę odkrywać niespiesznie kolejne zakamarki 3 RADY TRAVELERA ■ Dojazd Przez Suwałki prowadzą dwa międzynarodowe szlaki transportowe. Z Berlina przez Warszawę do Petersburga i z Warszawy do Helsinek. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie. Wygodny dojazd autobusem albo pociągiem. ■ Jedzenie Na Suwalszczyźnie trzeba spróbować ziemniaków przygotowywanych na wiele sposobów. Oczywiście kartaczy, ale też babki ziemniaczanej - talarki ziemniaków zapieka się w blaszce z jajkiem, kawałkami kiełbasy i boczku. I mnogości lokalnych ryb. ■ Rozrywka Do tej pory taka atrakcja kojarzyła się z wakacjami za granicą. Leptodora II to pierwsza na polskich wodach łódź z przeszklonym dnem. Cumuje w Starym Folwarku tuż przy Muzeum Wigier. Pojedź na Suwalszczyznę i koniecznie wybierz się na wyjątkowy rejs.
Jeśli kilka dni na rowerze, to właśnie tutaj. Przez Suwalszczyznę szlakiem Green Velo
Trasa Green Velo wiedzie przez lasy, między jeziorami, po łagodnych wzgórzach Suwalszczyzny. Ten sielski obrazek można oglądać bez końca!
Sielski obrazek Startuję we wsi Bolcie. Wieje chłodny, przyjemny wiatr. Teren trudno określić płaskim, jednak rower z wypożyczalni w Starym Folwarku okazuje się w mojej wyprawie solidnym partnerem. Co ważne, zwłaszcza na trasie takiej jak ta wiodąca przez lasy, między jeziorami Suwalszczyzny. Przede mną kilka zakrętów i nieco wzniesień. Droga wije się po łagodnych odkrytych wzgórzach, a na horyzoncie urzeka malownicza mozaika pól i widok kilku człapiących bocianów, które nie zdążyły jeszcze wyruszyć w daleką podróż do Afryki. Choć znam na pamięć ten sielski obrazek, mogę oglądać go bez końca. Dojeżdżam do Wiżajn, w których nad jeziorem wygrzewa się kilku turystów. Idealny punkt na krótki wypoczynek. W okolicy, w kilku wiejskich gospodarstwach, własną i niepowtarzalną metodą miejscowi produkują sery zagrodowe. Śmietankowe, mieszane z ziołami, o głębokim smaku i zapachu. Zresztą nad tutejszą kuchnią warto pochylić się nieco dłużej. Ponieważ okolica zamieszkała jest przez mniejszość litewską (w gminie Puńsk Litwini stanowią ponad 80 proc. mieszkańców), serwowane w okolicznych restauracjach potrawy nierzadko zaskakują różnorodnością i nawiązaniami do wielu wschodnich tradycji. Na większy głód polecam czebureki (tatarskie pierogi z mięsnym nadzieniem), na mniejszy – kibiny (karaimskie pierożki z kruchego ciasta). W mieście Konopnickiej Skraj Suwalskiego Parku Krajobrazowego i zachodni brzegi jeziora Hańcza, najgłębszego jeziora w Polsce, którym wiedzie Green Velo, zapewniają wyjątkowe obrazy. Ot, choćby taka „polska Fudżijama”, czyli Góra Cisowa, stożkowate wzgórze o wysokości 256 m. Miejscowi wierzą, że wieki temu została usypana przez ludzi. Doświadczeni cykliści mogą spróbować wjechać na nią swym jednośladem. Ja daję za wygraną – zeszłam z roweru, wybierając spacer. Widok ze szczytu na niemal cały park krajobrazowy wręcz onieśmiela. Wracam na właściwą trasę. Stąd już tylko kilkanaście minut pedałowania do opanowanych przez krasnoludki Suwałk. Nietrudno spotkać małych gospodarzy rodzinnego miasta Marii Konopnickiej. Wystarczy schylić głowę i dobrze się rozglądać. Stoją przed wejściem do aquaparku, w pobliżu fontanny przed Suwalskim Ośrodkiem Kultury, chowają się w parku w samym sercu miasta. Jeden z nich wdrapał się nawet na słup latarni przy ul. Chłodnej. Figurek jest w sumie 10. Przejechanie Szlaku Krasnali z bajki O sierotce Marysi i Krasnoludkach to nie tylko frajda dla dzieci. Dorosłym daje możliwość poznania najciekawszych miejsc na tutejszej mapie. Choć Suwałki są największym miastem północnej części województwa podlaskiego, nie mają nic wspólnego z metropolią czy betonową dżunglą. Pozostają kameralnym, przyjemnym miastem, w którym czas płynie raczej leniwie. Wigry Jeszcze spokojniej jest nad Wigrami, do których prowadzi mnie mój rowerowy szlak. Otoczone ramionami Wigierskiego Parku Narodowego jezioro przy bezchmurnej pogodzie przypomina zwierciadło, w którym odbija się zgrabna sylwetka klasztoru Kamedułów. Na wodzie bujają się kolorowe kajaki. Zewsząd słychać rytmiczny, uspokajający niczym mantra plusk wioseł. Nad taflą jeziora jak małe latawce krążą ważki, a na gałęziach zwalonych drzew siedzą kormorany. Rozstawione przy zielonym pomoście stragany uginają się pod ciężarem słoików ze świeżym miodem, marynowanymi kurkami z okolicznych lasów czy butelek z lokalnym piwem. Paleta barw, zapachów i smaków jest ogromna. Na kolację wracam do Starego Folwarku. Czekają na mnie świeżo złowiona sielawa i wielkie niczym pociski kartacze. Nie należą do dań dietetycznych, ale kto by się tym przejmował. Po to mam rower, aby spalić nadprogramowe kalorie. Warto wiedzieć ■ Nocleg Zacisze nad Wigrami, Rosochaty Róg 14 k. Krasnopola. Dla gości gospodarze przygotowują domowy chleb na zakwasie, wędzą ryby, pieką sękacza i smażą naleśniki. ■ Jedzenie Nie można stąd wyjechać bez spróbowania kartaczy. To pękate ziemniaczane kluski nafaszerowane mięsem i skąpane w skwarkach. W kartach dań znajdziemy też ryby (sieja i sielawa), chłodnik w wielu odsłonach, barszcz z kibinem i świńskie uszy na ciepło – do piwa. ■ Green Velo Wschodni Szlak Rowerowy to ponad 2 tys. km specjalnie wytyczonej i oznakowanej trasy, która wiedzie przez pięć województw: warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie, podkarpackie i świętokrzyskie. 141 km szlaku prowadzi przez Suwalszczyznę. Marta Legieć
Mało który region Polski może się poszczycić takim bogactwem krajobrazów i kultur co Suwalszczyzna. Tę historyczną krainę przedziela dziś granica polsko-litewska.
Jedną z ciekawszych miejscowości na Suwalszczyźnie są Sejny. Zachował się w nich dawny układ urbanistyczny – podłużny rynek, przy którym skupia się większość zabytków. Najważniejszym jest dawny klasztor Dominikanów z kościołem Nawiedzenia NMP i cudowną figurą Matki Boskiej z około 1400 r. Są jeszcze ratusz, synagoga, były kościół ewangelicki, XIX-wieczna zabudowa, ale przecież nie tylko budynki tworzą klimat danego miejsca. Miasteczko zamieszkują Polacy, Litwini i rosyjscy staroobrzędowcy, przed wojną żyli w nim także Niemcy, Żydzi, Cyganie, Białorusini i Tatarzy. Nie przypadkiem rozpoczął tutaj działalność Ośrodek „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów”. Przygotowane przez miejscowy teatr młodzieżowy Kroniki sejneńskie, na które składają się m.in. opowieści, legendy i stare pieśni, są wystawiane od dziesięciu lat. Z Sejn droga wiedzie do wsi ŻEGARY położonej nad jeziorem Gaładuś. W pobliżu wioski rozciąga się Bagno Krasno Gruda z ukrytymi w lesie jeziorkami torfowymi. Mieszkańcy okolic omijają to miejsce, wierząc, że przebywają tutaj łojmy – kapryśne litewskie diablice. Z drogi biegnącej wzdłuż zachodniego wysokiego brzegu jeziora Gaładuś widać malownicze zatoki, wysepki i cyple, także te należące już do Litwy. Później droga się rozdziela i łatwo się zgubić pośród pagórków, pastwisk i sosnowych lasów. Trzeba to potraktować jako okazję do poznania Małej Litwy – północno- -wschodniego skrawka „polskiej” Suwalszczyzny. Widniejące na tablicach podwójne nazwy: Widugiery, Pełele, Dziedziule, Połuńce, nie pozostawiają wątpliwości, że wkroczyliśmy na ziemie zamieszkane przez Litwinów. Trudno powiedzieć, gdzie się kończy jedna wieś, a zaczyna druga, bo domy oddzielają spore odległości. Można pomyśleć, że wystarczające, by sąsiedzi się jeszcze rozpoznawali na ulicy, i na tyle duże, by nie mieli siebie nawzajem dość. Taka luźna kolonijna zabudowa to efekt akcji scalania gruntów przeprowadzonej tu na przełomie XIX i XX w. Stolicą polskich Litwinów jest Puńsk. Liczy około 1 100 mieszkańców, z których trzy czwarte jest narodowości litewskiej. Nic więc dziwnego, że działa tu jedyne w Polsce liceum ogólnokształcące z litewskim językiem nauczania. Język ten usłyszy się też w zajeździe na „przedmieściach” Puńska i w stojącym przy rynku neogotyckim kościele Wniebowzięcia NMP, gdzie msze odprawia się na przemian po polsku i po litewsku. Z Puńska dojeżdżamy do trasy nr 655 łączącej Suwałki z Rutką-Tartakiem. Biegnie nią wschodnia granica Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Na 63 km2 znalazło się tyle osobliwości, że wystarczyłoby ich na obdzielenie kilku innych terenów chronionych. Jednym z miejsc, które warto zobaczyć, jest rezerwat Głazowisko Rutka. Nie zatrzymujcie się, jak większość turystów, przy pierwszych głazach narzutowych rozrzuconych na łące, ale idźcie dalej, wypatrując platformy widokowej. Można z niej dojrzeć ukryte między stromymi pagórkami urocze jeziorko Linówek utworzone w dawnym kotle wytopiskowym. Noc trzeba spędzić w schronisku przy siedzibie dyrekcji Suwalskiego Parku Krajobrazowego w TURTULU. Kilka murowanych budynków przycupnęło nad Stawem Turtulskim, który powstał po spiętrzeniu wód Czarnej Hańczy na potrzeby młyna działającego tu do połowy ubiegłego wieku. Kiedy się stoi o zmierzchu na mostku przerzuconym nad zaporą, wsłuchuje w szum wody i patrzy na ocieniony drzewami staw, miejsce wydaje się magiczne. Z nieruchomej tafli wyłania się archipelag trzech zalesionych wysepek. To szczyty pagórków, tzw. ozów, będące częścią słynnego ozu turtulskiego – bodaj najpiękniejszego w Polsce tworu powstałego wskutek działalności lodowca. Ozy, ciągi regularnych wzniesień, tworzyły się w szczelinach lądolodu, którymi wypływała woda i osadzał się niesiony przez nią żwir i piasek. Oz turtulski w dolinie Czarnej Hańczy liczy 14 takich pagórków, z których trzy to właśnie wysepki na stawie. Żeby zobaczyć oz w pełnej krasie, a przy okazji inne polodowcowe osobliwości, np. wiszącą dolinę, trzeba się wybrać ścieżką poznawczą „Doliną Czarnej Hańczy” z Turtula do Błaskowizny. W czasie spaceru krawędzią stromej skarpy można się chwilami poczuć jak w górach. Obejrzenie miejsca, w którym Czarna Hańcza wypływa z jeziora Hańcza, wymaga wkroczenia na teren prywatny (na szczęście właściciel wyraża na to zgodę). Najgłębsze jezioro w Polsce (108,5 m) z daleka wygląda jak każde inne, ale gdy się podejdzie bliżej, uwagę zwracają kamieniste brzegi i niezwykle czysta woda. We wsi Błaskowizna w co drugiej zagrodzie działa centrum nurkowe. Nad wodę zejść jednak niełatwo, bo wszędzie straszą napisy „Teren prywatny, wstęp wzbroniony”. Trzeba iść dalej niebieskim szlakiem, aż ukażą się obstawione samochodami parkingi. Tam da się zaobserwować osobliwą „faunę” jeziora Hańcza. Liczne bąbelki na powierzchni wody zdradzają obecność płetwonurków. W parku można spędzić kilka dni. Warto wejść na Górę Cisową (256 m), symbol Suwalszczyzny. Nie pomińcie też WODZIŁEK – wsi staroobrzędowców z drewnianą molenną. Okolice Smolnik i widoki na jeziora Jaczno, Kojle i Perty docenili polscy filmowcy. Tu kręcono sceny do Doliny Issy Konwickiego i Pana Tadeusza Wajdy. Jest też Góra Zamkowa z grodziskiem jaćwieskim... Na poznanie całej Suwalszczyzny – a jej część znajduje się przecież na Litwie – jeden weekend nie wystarczy.
"W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką" - ten wywiad powinien przeczytać KAŻDY podróżnik
"Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrowaniu" – mówi Andrzej Strumiłło, artysta i podróżnik.
MAGDALENA STOPA: Zwiedził Pan prawie całą Azję – przemierzył Mongolię, z plecakiem i bronią przeszedł niemal tysiąc kilometrów syberyjskiej tajgi, ma Pan za sobą Himalaje, a dziś mieszka w Maćkowej Rudzie, małej wsi na Suwalszczyęnie. Co Pana sprowadziło pod litewską granicę? ANDRZERJ STRUMIŁŁO: Chyba pamięć genetyczna. Przez lata towarzyszył mi kompleks repatrianta, człowieka, który jadąc do Drugiej Ojczyzny, zostawił Pierwszą. Przyszedłem na świat w Wilnie. Moja rodzina była, jak to się mówi, wysadzona z siodła. Dziadek miał ziemię pod Mińskiem. Gdy wybuchła rewolucja, musiał uciekać. Przyjechał na Nowogródczyznę, zbudował dom, wykarczował las, założył sad. Rozpoczynał życie od początku, mając przeszło 60 lat. Jako mały chłopiec pracowałem przy nim z siekierą. Matka – Kazimiera Jurszanówna – pochodziła z zaścianka Sudany nad Żejmianą, sąsiadującego z Zułowem Piłsudskich. Ojciec – Rafał Strumiłło-Pietraszkiewicz, budował linie telefoniczne Wileńskiej Dyrekcji Poczt i Telegrafów. Często zabierał mnie ze sobą. Wędrowaliśmy furmanką, mieszkaliśmy w namiocie, co parę dni zmienialiśmy miejsce biwakowania. Wojna zabrała mi ojca, który zmarł na katordze w Kotłasie, mając 46 lat. Znowu trzeba było opuścić dom.Z Nowogródka do Lublina jechaliśmy wagonem towarowym przez miesiąc. Potem już zawsze czułem się wędrowcem. A dziś z Maćkowej Rudy mam do Wilna dwa razy bliżej niż do Warszawy. Rozumiem, że jazda do Lublina była pierwszą wielką podróżą w Pana życiu. A druga? Do Chin. W Pekinie miałem swą pierwszą wystawę w ramach wymiany kulturalnej. Był rok 1954. Na doświadczenia awangardy Władysława Strzemińskiego, u którego uczyłem się w Łodzi, i kolorystów z krakowskiej ASP, gdzie kończyłem studia, nałożyły się kaligrafia, symbol, lapidarny skrót, tajemnica tysiącletnich warstw rozcieranego na kamieniu tuszu. To mnie zafascynowało. Po 1956 roku podjąłem współpracę z Polską Izbą Handlową, dla której projektowałem pawilony wystawiennicze. Dzięki temu w tamtych trudnych latach mogłem podróżować. Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrówce. Nepal, Indie, Japonia, Tajlandia, wojenny Wietnam, Mongolia, Chiny, Syria, Turcja, Syberia i Kaukaz. Przemierzałem te kraje wielokrotnie. Rysowałem, fotografowałem, pisałem. Pański dom pełen jest orientalnych dzieł sztuki. Zgromadził Pan również kolekcję dla Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz warszawskiego Muzeum Azji i Pacyfiku.​Lubi Pan piękne przedmioty? Ciągle tak. Przywiozłem bardzo wiele dzieł sztuki, ale też zdobycze niewymierne materialnie. Na Wschodzie wszystko było inne: doznania zmysłowe, gesty, drogi myślenia. Interesowały mnie doświadczenia religijno-filozoficzne. Chciałem zobaczyć, jak wyglądają one u innych, obdarzonych dziedzictwem starszym niż nasze. Przed wojną byłem ministrantem w najpiękniejszym kościele Wilna, u św. Piotra i Pawła na Antokolu. W podróżach poznałem wiele religii, w szczególności buddyzm i taoizm. Im bardziej otwarty jest model wiary, tym bardziej jest mi bliski. Bardzo interesowały mnie tradycje sztuki i kanony piękna wyrosłe z ducha Azji. Wiele z tego przeniknęło do mojej twórczości. Z czasem, a były to dziesięciolecia, zdałem sobie sprawę, że Azja uczyniła mnie innym człowiekiem. Ostro widzę niedostatki swoje i ludzi, ale zrobiłem się bardzo ostrożny w potępianiu, w sądach i ocenach innych. Mimo tych fascynacji pozostał Pan Europejczykiem. Oczywiście. Podziwiam wschodnią sztukę, fascynuje mnie filozofia, ale nigdy nie stanę się Hindusem czy Chińczykiem. Całkowite przejęcie mentalności Wschodu jest niemożliwe, musiałbym jeść ryż od urodzenia i żyć pod tym palącym słońcem wiele tysięcy lat. Pozostałem Europejczykiem, pełnym wątpliwości, wierzącym jednak w tablice Mojżeszowe. Wiele rzeczy Pana zachwycało. A czy było coś, co budziło sprzeciw? Fałszywie pojęte poczucie wolności, które zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie usprawiedliwia obojętność wobec nieszczęścia bliźniego. W Indiach leży na ulicy człowiek, ma spękane wargi, muchy wchodzą mu do ust. Wokół setki ludzi, toczy się życie. Pytam: dlaczego się nim nie zaopiekujecie? I słyszę: on wybrał taki los, to jego karma, nie możemy tego przerwać, to byłoby naruszenie jego wolności. Podobnie jest w Ameryce. Tam też leżą ludzie na ulicach i też w imię wolności pozostawia się ich samym sobie. Po azjatyckich pustyniach, górach i klasztorach trafił Pan na Manhattan. Jak to się stało? Wygrałem konkurs – byłem pracownikiem ONZ, kierownikiem placówki Graphic Presentation Unit przygotowującej informacje, wydawnictwa i reklamę na potrzeby tej organizacji. To była gigantyczna praca, w wielkim stresie, zawsze na ostatnią chwilę. Kierowałem dużym zespołem, w ciągu dwóch lat wykonałem 3600 zamówień dla ONZ, UNESCO, FAO, UNICEF. Na Manhattanie mogłem skonfrontować doświadczenia z podróży po Azji ze światem koncentracji kapitału, energii, dynamicznych procesów. Obserwowałem społeczeństwo doskonałej organizacji, wielkiej wydajności i nieograniczonej konsumpcji. Raz zadałem sobie absurdalny trud – zrobiłem wycieczkę po sklepach i policzyłem wszystkie oferowane modele szczoteczek do zębów. W ciągu jednego dnia doszedłem do 120. Czy to nie szaleństwo? A jednak Nowy Jork mnie fascynował, poznałem tam ciekawych ludzi, zrobiłem 11 tysięcy zdjęć. Jednak dziś nie żyje Pan w centrum amerykańskiego świata, lecz na polskiej prowincji, w drewnianym domu i zimą pali drewnem z własnego lasu. Nie miałem ciągot do emigracji. Zrezygnowałem z wysokiej pensji, możliwości awansu i emerytury, którą mógłbym otrzymywać już za trzy lata. Nie zamieszkałem w Meksyku lub w Górach Niedźwiedzich, wzorem mego ucznia Mrożka lub kolegi Fangora. Był rok 1984. W dojrzałym wieku postanowiłem, że wrócę na wieś, na granicę Polski i Litwy. Osiadłem, bo już nogi bolą mnie od wędrówki. Krążyłem po całym świecie, na starość jednak chciałem wrócić do miejsc, w których czułbym klimat dzieciństwa. Kupiłem ziemię i zrujnowany dom, który wyremontowałem i powiększyłem. Został Pan rolnikiem? To jeden z wielu moich zawodów. Mam 40 ha ziemi. Prawie połowę zalesiłem, posadziłem 30 tysięcy drzew. Drugą połowę uprawiam rolniczo: 5 ha łąk i pastwisk i 15 ha ziem ornych. Nie używam sztucznych nawozów. Mam ogród i sad na własne potrzeby. Zdarza się, że w ogrodzie wykopuję kamienne groty i noże łowców reniferów – ludzie w tym miejscu mieszkali już 8 tysięcy lat temu. Hoduję też konie arabskie. Dziś jest ich osiem i cztery tegoroczne źrebaki. Jakie będą kolejne podróże? Nie planuję już podróży. W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką. Są ludzie gotowi uciekać i uciekać bez końca. Świadomie zderzyłem dwie wielkie cywilizacje: starej Azji i nowej Ameryki i postanowiłem już nigdzie więcej nie jechać. Dzisiaj czuję się jak naładowany akumulator. Nie szukam nowych wrażeń, chciałbym raczej przetworzyć dotychczasowe. Chcę pracować, uporządkować swoje doświadczenia, wydać dzienniki, które prowadzę od 25 lat, i Księgę Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zainicjowana została jeszcze za życia Miłosza, przez niego, Venclovę i mnie. Z radością oczekuję na dzień następny, mam nieodparte wrażenie, że najciekawsze jest jeszcze przede mną. Za niczym Pan nie tęskni? Czasami tęsknię. Pustynia Gobi, Himalaje. Olbrzymia przestrzeń, światło, wielka cisza. Zapach ziół rosnących na pustyni. W Himalajach skały, ich niezwykłe formy, lodowce. Satysfakcja, którą daje pokonanie własnej słabości. Brakuje mi też samotnej morskiej podróży. Po wojnie zacząłem budować jacht, którym miałem zamiar opłynąć przynajmniej Europę, jeśli nie świat. Ale wówczas morze zostało zamknięte i to młodzieńcze marzenie nigdy się nie spełniło. Najwyraźniej nie można zrealizować wszystkiego, tak jak nie można zgłębić całej prawdy. Prof. Andrzej Strumiłło maluje, zajmuje się grafiką, rzeźbą, rysunkiem, fotografią, wykonuje ilustracje, projektuje książki, scenografie. Pisze książki o przyrodzie i kulturze (m.in. Nepalu) oraz wiersze. Zainicjował i od roku jest komisarzem wigierskich spotkań „Sztuka i Środowisko”. Ich plonem - prócz wystaw i książek - były m.in. programy dla Wigierskiego, Suwalskiego i Mazurskiego Parku Krajobrazowego, a później dla Wigierskiego Parku Narodowego oraz fundacji Zielone Płuca Polski. Został wyróżniony wieloma nagrodami państwowymi. Mieszka w Maćkowej Rudzie nad rzeką Czarną Hańczą na Suwalszczyźnie.
Jeżeli pojedziecie tam raz, zapewne będziecie chcieli wracać. Długo opierałam się Gruzji, choć moja przyjaciółka Hanka nieustannie mnie na nią namawiała, opowiadając o tym kraju niesamowite historie. O gościnności mieszkańców, pięknej, wciąż jeszcze dzikiej naturze, wspaniałej kuchni, o suprach i toastach, które zawsze wznosi tamada, panującej tam imprezowej atmosferze. Wreszcie o Polakach, których poznała, a którzy zdecydowali się tam zamieszkać i tak jak np. Piotr - prowadzić hostel najpierw w Tbilisi a teraz Happy Yeti w Gudauri, czy Ksawery - restaurację w Udabno. Przytakiwałam i odpowiadałam - tak, kiedyś się tam wybierzemy, i nic z tym nie robiłam, aż do dnia, gdy Hanka zadzwoniła i powiedziała, że właśnie kupiła bilety do Gruzji i za trzy miesiące lecimy. Miał to być babski wyjazd weekendowy. I był. Nigdy nie przeżyłam czegoś tak szalonego, na wspomnienie o tym wciąż uśmiecham. Byłyśmy w Tbilisi, w wiosce Udabno położonej pośrodku stepu, w monastyrze Dawid Garedża przy granicy z Azerbejdżanem, w Mcchecie, dawnej stolicy. Przy okazji zaliczyłyśmy kilka dyskotek, wzięłyśmy udział w kilkunastu suprach, poznałyśmy fantastycznych ludzi i przeżyłyśmy niezapomniane przygody. Potem wracałam do Gruzji wielokrotnie. Bo ten kraj uzależnia. Dlatego znaczną część tego wydania Travelera poświęcamy właśnie Gruzji. Ciekawa jestem, czy też połkniecie tego bakcyla. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA Marcowy numer już w sprzedaży! Dostępny w salonach prasowych i w naszym sklepie internetowym www.kultowy.pl >>
Tu, nad jeziorem Wigry, w dawnym klasztorze kamedułów, każdy może odnaleźć spokój, ciszę i piękną przyrodę.
Kot siedzący na wysokim murze patrzy na mnie z góry zagadkowym żółtozielonym spojrzeniem. Nie wiem, czy moje wejście na jego teren złości go, czy jest mu obojętne. Idę obok niego kamienną aleją między dwoma rzędami eremów. Zgodnie z regułą zakonu jedna pustelnia dla jednego mnicha. Sprzyjało to zachowaniu milczenia, nieustannej pobożnej medytacji i cierpliwej pracy. Dziś w miejscu dawnego klasztoru mieści się hotel Ministerstwa Kultury i Sztuki, w którym każdy poszukujący spokoju i odosobnienia może znaleźć swoją pustelnię. Ostatnia z lewej strony będzie moja. Wchodzę przez drewnianą bramę na maleńkie podwórko, kilka kroków między jednym domem a drugim. W rogu skalny ogródek, na gęstej trawie drewniana ławka. Dom jest niewielki, z dachem pokrytym czerwoną dachówką. Za drzwiami wejściowymi chłodne, z prostotą urządzone wnętrze. Z okna pokoju roztacza się widok na jezioro. Jedno z najpiękniejszych na Suwalszczyźnie – z półwyspami i zatokami, czystą wodą i przede wszystkim – strefą ciszy. Dziś jest już zbyt późno na wyprawę nad Wigry, patrzę więc tylko przez okno na rozległą przestrzeń otwierającą się nad gładką taflą jeziora. Powoli udziela mi się spokój tego miejsca. Pilne sprawy pozostały 300 km stąd. Następnego dnia rankiem alejka między eremami prowadzi mnie prosto do kościoła. Jego imponująca barokowa sylwetka z dwiema wieżami góruje nad kompleksem klasztornym. Mnisi zbierali się w kościele na wspólne, ciche – bez śpiewów i muzyki – nabożeństwa. Gdy przybyli tu z Włoch pod koniec XVII w., sprowadzeni przez króla Jana II Kazimierza, w darze otrzymali Puszczę Przełomską i Perstuńską. Z powierzonej im misji zbudowania klasztoru dla 12 zakonników wywiązali się nadspodziewanie dobrze. Ich wyspa dzięki grobli wkrótce stała się półwyspem. W zabudowaniach klasztornych stanęły eremy, kościół, refektarz (klasztorna jadalnia), dom dla gości, dom furtiana przy bramie i wieża zegarowa, z której można podziwiać panoramę jeziora i Puszczy Augustowskiej. Pobożni mnisi z kontemplacyjnego zakonu prowadzili też intensywną akcję osadniczą i przemysłową w swoich puszczach. Wkrótce stali się właścicielami ogromnych dóbr, które obejmowały rudnie, smolarnie, huty szkła, liczne osady oraz założone w 1715 roku miasto Suwałki. Na szczęście dla puszczy przemysł zakończył się tutaj w XIX w., miejsce dawnych hut znów pokrył las. Wchodzę do ciemnego, chłodnego kościoła. Tam odnajduję ten sam spokój, który poczułam poprzedniego wieczora. Nie zostaję jednak długo, pora wreszcie wypłynąć na jezioro. Wynajmuję kajak w jednej z miejscowych wypożyczalni. Mijam Półwysep Klasztorny i kieruję się na południe. Kusi mnie ujście Czarnej Hańczy, ale spływ rzeką i wycieczki po puszczy zostawiam sobie na następny przyjazd. Przede mną kilka wysp. Według legendy dwie z nich wynurzyły się z jeziora po śmierci młodych kochanków. Fabian był kamedułą zielarzem, Wingryna córką osocznika (opiekuna puszczy, który organizował pańskie polowania). Spotkali się na jeziorze podczas gwałtownej burzy, dziewczyna uratowała życie mnichowi. Pokochali się bez pamięci. Niestety, nie dane im było się połączyć. Nie w tym miejscu, nie w tym czasie. Umarli z żalu i tęsknoty za niespełnioną miłością. Na wysokości jednej z wysp ląduję na kąpielisku Piaski. Woda jest jeszcze zimna, ale słońce tak grzeje, że decyduję się na kąpiel. Potem w sosnowym lesie nad brzegiem ogarnia mnie błogie lenistwo. Kolację z obowiązkową nad Wigrami sieją zjadam wcześnie. Przed snem zdążę jeszcze pójść nad jezioro. Mam ochotę popatrzeć na wodę i niebo pełne gwiazd. Takiego w mieście nie zobaczę.