Legendarny król Nubii istniał naprawdę. Potwierdza to dokument z XVII-wiecznego śmietnika
Polscy archeolodzy potwierdzili istnienie króla Qashqasha – postaci dotąd uważanej za półlegendarną. Dokument z XVII wieku znaleziony w Sudanie ujawnia kulisy arabizacji fascynującego królestwa Nubii, które było chrześcijańskim przyczółkiem w Afryce.
Spis treści: Historia Nubii znaleziona w śmietniku Nubia – zaginione królestwo na styku światów Król Qashqash – od legendy do historii Proces arabizacji Nubii Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Dokument znaleziony w pozostałościach śmietnika potwierdza istnienie Qashqasha – władcy Nubii, którego dotąd znaliśmy jedynie z przekazów ustnych i fragmentarycznych wzmianek. Arabskojęzyczny dekret królewski zweryfikowany przez polskich historyków ostatecznie udowadnia realność legendarnej postaci i pozwala lepiej zrozumieć arabizację afrykańskiej enklawy chrześcijaństwa. Historia Nubii znaleziona w śmietniku Wyobraź sobie Starą Gondolę, czyli ruiny dawnej stolicy Makurii położone pośród pustynnego Sudanu. Grupa archeologów trafia na śmieciowisko pełne niepozornych odpadków sprzed wieków. Tam, w stertach potłuczonych naczyń i kurzu, leży fragment papieru. To wyblakłe pismo zawiera arabski tekst, który na zawsze zmienia rozumienie historii regionu. Na tym skrawku pojawia się imię Qashqasha. Dzięki temu bohater znany tylko z legend nagle… staje się faktem. Ten dokument to oficjalny rozkaz: król Nubii nakazuje w nim przekazanie darów swoim poddanym. To niby prosta administracyjna notka, ale na jej podstawie archeolodzy rekonstruują świat, który do tej pory toną w mroku wieków średnich. Nubia – zaginione królestwo na styku światów Aby zrozumieć wagę tego odkrycia, trzeba cofnąć się w czasie. Nubia to starożytna kraina rozciągająca się wzdłuż środkowego Nilu, na południe od Egiptu (obecnie w tym miejscu znajduje się Sudan i południowy Egipt). Przez tysiąclecia była mostem łączącym śródziemnomorskie cywilizacje z Afryką Subsaharyjską. To tutaj ścierały się wpływy faraonów, później cesarzy Bizancjum, arabsko-muzułmańskich dynastii i lokalnych potężnych rodów. Królestwa Nubii – przede wszystkim Makuria, ale także Nobatia i Alodia – słynęły z bogactwa, chrześcijańskiej kultury (nubijskie chrześcijaństwo było jednym z najstarszych na świecie), monumentalnych świątyń i siły militarnej. Upadek Makurii w XIV wieku sprawił, że region popadł w zapomnienie. Przez kilka kolejnych stuleci historia Nubii skrywała się w mroku tzw. „ciemnych wieków”. O dawnych władcach, rytuałach, a nawet o samych mieszkańcach, przez długi czas wiedziano niewiele. Samotna cytadela na pustyni – Stara Dongola była pamiątką po dawnym świecie Stara Dongola, niegdyś stolica Makurii, w okresie postmakurytańskim zredukowała się do cytadeli otoczonej kilkoma dzielnicami. Wtedy to powstały legendy o królach, takich jak Qashqash – postaciach na granicy historii i mitu. Archeolodzy przez lata znajdowali jedynie urywki tej opowieści, aż do dnia, gdy natrafili na królewski rozkaz pośród śmieci sprzed wieków. Król Qashqash – od legendy do historii Przez wieki postać Qashqasha była obecna w sudańskich przekazach ustnych i rzadkich pisanych źródłach (np. Kitāb al-Ṭabaqāt). Uważano go za przodka świętych mężów, którzy mieli wpływ na kształtowanie się późniejszego islamu w regionie. Dopiero odnaleziony rozkaz, badany przez Tomasza Barańskiego z Uniwersytetu Warszawskiego jednoznacznie umieszcza Qashqasha wśród rzeczywistych władców Dongoli. Wspomniany rozkaz nakazuje przekazać konkretne dobra (owce, bawełnę, nakrycie głowy) wybranym osobom – część z nich to przedstawiciele lokalnej administracji i elity, inni to zapewne liderzy plemion. Ta codzienna praktyka wymiany darów była podstawą lojalności, siatki wpływów i pozycji społecznej. W ten sposób władcy Nubii, nawet w późniejszych czasach, mogli kontrolować szerokie obszary zamieszkane przez różnorodne społeczności. Dlaczego dokument był po arabsku? Proces arabizacji Nubii Arabski tekst dokumentu zdradza jednak, że Qashqash i jego dwór byli na etapie przechodzenia od lokalnych tradycji do nowej rzeczywistości językowej. Słaba znajomość klasycznego arabskiego u autora rozkazu wskazuje, że arabizacja Nubii przebiegała stopniowo. W czasach panowania Funjów (XVI–XIX wiek) Nubia była polem ścierania się tradycji chrześcijańskich z narastającym wpływem islamu i arabskości. Elity, takie jak Qashqash, pełniły rolę pośredników między dawną chrześcijańską przeszłością a nową muzułmańską rzeczywistością Sudanu. Dzieje Afryki zamknięte na kartce papieru Władcy tacy jak Qashqash, których istnienie potwierdzają teraz źródła pisane, według legend mają być przodkami kluczowych rodzin religijnych Sudanu. Teraz lepiej rozumiemy to, jak lokalne tradycje przenikały się z islamem i jak rodziła się wyjątkowa do dzisiaj lokalna kultura. Przypadkowe znalezisko pokazuje, że historia Nubii i całej Afryki Subsaharyjskiej to nie tylko plamy niewiedzy na mapie. To pełna dynamiki opowieść o ludziach, którzy przez wieki łączyli światy, handlowali, walczyli i budowali mosty między kontynentami. Historia chrześcijaństwa nie jest zarezerwowana wyłącznie dla Europy. Źródła: Azania: Archaeological Research in Africa, arkeonews.net Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polscy archeolodzy odkryli unikatowy nubijski grób na pustyni w Sudanie. „Nie znamy drugiego takiego przypadku”
Zespół złożony z polskich archeologów dokonał wyjątkowego odkrycia na wschodnioafrykańskiej pustyni. Znalezisko ujawnia wcześniej nieznane praktyki pogrzebowe kultury Kerma. Analiza zawartości grobu przybliża nas do czasów starożytnego ludu.
Spis treści: Polscy naukowcy w Sudanie Gdzie prowadzone były wykopaliska? Jak wygląda odnaleziony szkielet? O nietypowym pogrzebie — z czym mężczyzna został pochowany? Co odkrycie mówi nam o zmianach klimatycznych i jakie są dalsze plany badaczy? Królestwo Kerma powstało w XXV w. p.n.e. i przetrwało do około 1500 r. p.n.e., kiedy zostało ostatecznie podbite przez egipskie wojska faraona Totmesa I. Było najstarszym, w pełni rozwiniętym państwem Nubii i to ono wyznaczyło kierunek rozwoju tego regionu przez ponad tysiąc lat. Centrum królestwa stanowiło miasto Kerma, którego pozostałości należą dziś do najciekawszych stanowisk archeologicznych górnego Nilu. Do naszych czasów zachowało się ponad 30 000 starożytnych grobów oraz monumentalna świątynia Western Deffufa, będąca centralnym punktem ruin dawnego miasta. Polscy naukowcy w Sudanie Pomimo dotychczasowych licznych znalezisk, prace prowadzone na sudańskiej pustyni Bajuda wciąż przynoszą nowe, zaskakujące odkrycia. Nie inaczej było w przypadku najnowszych badań polskich archeologów. Naukowcy z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Muzeum Archeologicznego w Gdańsku natrafili na wyjątkową formę pochówku, która rzuca nowe światło na dotychczasową wiedzę o praktykach pogrzebowych tego regionu. Badacze podkreślają, że odkrycie to ma charakter absolutnie unikatowy. Gdzie prowadzone były wykopaliska? Pustynia Bajuda, na której odnaleziono unikatowy grób, dopiero od początku XXI wieku zaczęła stawać się atrakcyjnym obszarem badań archeologicznych. Przez lata słaba infrastruktura oraz niestabilna sytuacja polityczna Sudanu sprawiały, że naukowcy chętniej prowadzili wykopaliska w górnej Nubii, położonej bliżej granicy z Egiptem. Sytuacja zaczęła się zmieniać po 2017 roku, kiedy rejon Wielkiego Zakola Nilu zaczął przyciągać coraz więcej ekspedycji archeologicznych. W tym samym roku polscy badacze zainaugurowali projekt „Społeczności prehistoryczne pustyni Bajuda w Sudanie – nowe granice Królestwa Kerma”. W ramach badań odkryto 448 nowych stanowisk oraz zweryfikowano 126 wcześniej znanych lokalizacji. Prowadzone wykopaliska pozwalają coraz precyzyjniej określić geograficzny zasięg cywilizacji Kerma oraz obserwować zmiany zachodzące w tym regionie na przestrzeni wieków. Do tej bogatej kolekcji znalezisk dołącza teraz kolejne odkrycie, które znacząco poszerza wiedzę autorów projektu. Jak wygląda odnaleziony szkielet? Około 21,5 kilometra od nilowej zapory w mieście Marawi znajduje się miejsce najnowszego odkrycia. Polscy archeolodzy wykopali spod ziemi pojedynczy pochówek osoby dorosłej wraz z dwoma naczyniami glinianymi i 82 paciorkami z fajansu. Całość datowana jest na przedział czasowy pomiędzy 1775 a 1609 p.n.e., co odpowiada okresowi tzw. środkowej kultury Kerma. Analiza szczątków pozwala stwierdzić, że pochowane ciało należało do 30–40-letniego mężczyzny o wzroście około 164 cm. Kości dokumentują liczne schorzenia będące efektem trudnego i wyczerpującego życia. Badania wykazały spłaszczenie kręgów lędźwiowych oraz zmiany w obrębie kości stawu skokowego, co wskazuje, że mężczyzna wykonywał intensywną pracę fizyczną. Pogrubienie tkanki kostnej czaszki może świadczyć o niedoborach żywieniowych oraz chorobach, których mężczyzna mógł doświadczać za życia. O nietypowym pogrzebie — z czym mężczyzna został pochowany? Mężczyzna został pochowany z dwoma glinianymi naczyniami. Przeznaczenie jednego z nich jest badaczom znane, gdyż stanowiło popularną praktykę pogrzebową w kulturze Kerma. Misa odwrócona do góry dnem mogła umożliwiać zmarłemu przejście ze świata żywych do świata przodków. Drugie naczynie nie ma jednak żadnych analogii w innych pochówkach. Ozdobiony dzban skrywał pozostałości ogniska, zwęglone kości zwierząt, ich skamieniałe odchody oraz szczątki owadów. Autor badań, dr Henryk Paner, opisuje to odkrycie następująco: „Znaczenie i użycie ognia w rytuałach pogrzebowych kultury Kerma nie są dobrze udokumentowane ani opisane. (…) Do tej pory nie znamy podobnego przypadku związanego z kulturą Kerma w literaturze i właśnie to czyni nasze odkrycie tajemniczym, a nawet niezwykłym, ponieważ nie znamy znaczenia tego rytuału, który nie występuje w innych pochówkach — nie tylko z tego kręgu kulturowego, ale także z tego samego lub podobnego okresu”. Co odkrycie mówi nam o zmianach klimatycznych i jakie są dalsze plany badaczy? Polskie znalezisko to nie tylko pierwszy tak dobrze udokumentowany przypadek użycia ognia w rytuale pogrzebowym Kerma, pokazujący, że praktyki na peryferiach królestwa były bardziej zróżnicowane, niż dotychczas zakładano. Odkrycie dowodzi również, że środowisko pustyni Bajuda w okresie pochówku było bardziej sprzyjające życiu niż dziś. Analiza zawartości naczynia pozwoliła zidentyfikować m.in. węgiel drzewny z akacji i głożyny, nasiona traw i owoców oraz szczątki chrząszczy z plemienia Cleonini, żyjących zwykle w otoczeniu rośliny szarłat, która występuje w bardziej wilgotnych i zróżnicowanych warunkach. Wszystko to wskazuje, że tereny dzisiejszej pustyni Bajuda mogły być w czasach Kerma klimatycznie znacznie bardziej przyjazne dla osadnictwa. Niestety, trwający konflikt domowy w Sudanie utrudnia dalszą archeologiczną eksplorację tych terenów. Naukowcy koncentrują się obecnie na szczegółowej analizie pozyskanych materiałów z pochówku. Kolejne badania mogą jednak przynieść następne, równie zaskakujące wnioski. Źródło: Phys.org Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Starożytna cywilizacja Kusz – potęga zapomniana przez świat
Na pustyni w Sudanie znajdują się ślady starożytnej potęgi. Kuszyci zostali niemal całkowicie wymazani z globalnej pamięci. Dziś archeolodzy i lokalni badacze walczą o ich miejsce w historii. Zobacz, co już wiemy.
Spis treści: Kolonizatorzy kontra rdzenne cywilizacje Sudan nieznany Kim byli Kuszyci? Sudan – starożytność na wyciągnięcie ręki Pierwsze Królestwo Kusz – Kerma (około 2500–1450 p.n.e.) Zaawansowana architektura i technologia Kermy Kusz było starożytnym królestwem na terenach dzisiejszego północnego Sudanu. Chociaż trwało trzy tysiące lat, wielu ludzi nigdy o nim nie słyszało. Kolonizatorzy kontra rdzenne cywilizacje Czołowa sudańska archeolożka doktor Shadia Taha twierdzi, że historię starożytnego Sudanu zaciemnili egiptocentryczni uczeni. Większość archeologów pracujących w Sudanie to egiptolodzy uważający starożytny Sudan za kolonię lub „odnogę” kultury egipskiej. Ich zdaniem Sudan zawsze kopiował Egipt i był tylko „odbiorcą pochodzącej stamtąd wiedzy”. Doktor Taha uważa, że „oba kraje wywierały na siebie wzajemnie wpływ […] starożytny Sudan był zaawansowaną cywilizacją, [która w swojej najdawniejszej formie] poprzedzała starożytną Grecję i Rzym, […] ale nigdy nie zdobył uznania, na jakie zasługuje”. Wykształcony w Stanach Zjednoczonych archeolog George Reisner uosabiał egiptocentryzm, o którym mówi doktor Taha. Kiedy w 1918 roku zobaczył niektóre z ruin starożytnego Sudanu, napisał: „Autochtoniczna rasa negroidalna nigdy nie rozwinęła ani handlu, ani żadnego przemysłu wartego wzmianki, a swoją pozycję kulturową zawdzięczała egipskim imigrantom oraz importowi egipskiej cywilizacji”. Zaczęto podważać takie poglądy, kiedy w latach sześćdziesiątych XX wieku ruszyła w Egipcie budowa Wysokiej Tamy Asuańskiej. Konieczne było przesiedlenie kilkudziesięciu tysięcy ludzi zarówno w południowym Egipcie, jak i w północnym Sudanie. To wywołało obawy, że nieodkryte dziedzictwo Sudanu przepadnie na zawsze, i obudziło zainteresowanie jego starożytną przeszłością. Sudan nieznany Chociaż od tamtej pory poczyniono postępy, Sudan to olbrzymi kraj, wciąż jeszcze niewystarczająco przebadany, w którym wiele pozostaje do odkrycia. Ze względu na morderczy upał panujący na sudańskiej pustyni, prace posuwają się w żółwim tempie. Wykopaliska archeologiczne są tu możliwe tylko przez kilka miesięcy w roku. W dodatku, tak jak w większości krajów afrykańskich, archeologia od wielu dekad otrzymuje znacznie mniejsze rządowe dotacje niż nauki ścisłe, technika i medycyna. Ta część historii Afryki ma dla mnie szczególne znaczenie, bo moja rodzina pochodzi właśnie z tego regionu Sudanu, gdzie leżał Kusz. Kiedy więc pozszywałam skrawki życia dawnych Kuszytów i zwiedziłam relikty ich cywilizacji, poczułam dreszcz zmieszanego ze zdumieniem zachwytu, że kraj, który dziś jest synonimem złych rządów, konfliktów i zacofania, ma tak wspaniałą historię. Ta sama niestabilność i brak inwestycji od dawna utrudniają rozwój turystyki w Sudanie, na co Egipt z pewnością nie może narzekać. Do dziś znikoma liczba odwiedzających sprawia, że Sudańczycy są nadzwyczaj gościnni wobec tych, którzy decydują się tu zawitać. Kim byli Kuszyci? Kuszyci mają na swoim koncie imponujące osiągnięcia. Znaleziono różne skarby i przedmioty, w tym kunsztownie zdobioną ceramikę, pochodzące nawet z około 8000 r. p.n.e., czyli według doktor Tahy o trzy tysiące lat starsze od najdawniejszej ceramiki znalezionej w Egipcie. Kuszyci zbudowali też tysiąc piramid; dwieście pięćdziesiąt z nich nadal stoi albo przynajmniej zachowało część nadbudowy. Bogato dekorowane wnętrza kryły skarby, meble i rzeczy osobiste zmarłego króla czy królowej, choć wszystkie te przedmioty już dawno zostały zrabowane albo przeniesione do muzeów. Dziś pozostały tylko malowidła ścienne. Najlepiej zachował się kompleks piramid w Al Begrawiya, mniej więcej 250 kilometrów na północ od Chartumu. Na rozległych połaciach sudańskiej Sahary wyrastają tu – wydawałoby się na zupełnym pustkowiu – dziesiątki piramid. W wyniku zachodzących przez stulecia zmian klimatycznych terytoria Kuszytów – niegdyś porośnięte trawami, poprzetykane jeziorami, rozbrzmiewające śpiewem ptaków – przeobraziły się w bezkresny ocean piasku. Sudan – starożytność na wyciągnięcie ręki Związek między starym i nowym w Sudanie nieodmiennie mnie fascynuje. To, że niektóre zwyczaje przetrwały do dziś, pokazuje, że historii nie da się po prostu zamknąć w przeszłości. Dowiodła tego moja wizyta pewnego popołudnia w domu z suszonej cegły w niewielkiej osadzie w cichym miasteczku El Kurru, które przycupnęło u podnóża góry Jebel Barkal w północnym Sudanie. Powitały mnie ciepło kobiety ubrane w wielobarwne sudańskie „sari” – tob. Oprowadziły po domu i pokazały mi gliniane naczynia na wodę zwane zir, łóżka angareb z drewnianą ramą i sznurkową plecionką, wachlarze ze strusich piór i ceramiczne kadzielniczki (naczynia do spalania kadzidła). Bardzo podobnych przedmiotów używali Kuszyci. Kobiety miały oczy podkreślone czarnym kohlem, tak jak Kuszytki, które widziałam na świątynnych reliefach, nosiły złote bransoletki, malowały dłonie henną i podobnie zaplatały włosy. Na twarzy jednej ze starszych kobiet widoczne były blizny. Takie skaryfikacje także pojawiały się w epoce Kuszytów, chociaż dziś prawie już zanikły w północnym Sudanie. Tak jak wielu dzisiejszych Sudańczyków, Kuszyci byli rolnikami, hodowali zwierzęta gospodarskie i uprawiali rośliny, które na obszarach zalewowych nad Nilem dawały obfite plony. Nie łowili jednak w rzece ryb. Jedzenie ryb napawało ich odrazą, może z powodu ich zapachu i tendencji do psucia się w upale. Ten pradawny wstręt nadal ma wpływ na współczesnych Sudańczyków, wśród których spożycie ryb należy do najniższych na świecie: jedzą średnio tylko kilogram na osobę rocznie, podczas gdy Egipcjanie – dla porównania – 25 kilogramów. Jeden z moich braci nigdy w życiu nie zjadł ryby i żartujemy, że musi się w nim odzywać pamięć genetyczna. Pierwsze Królestwo Kusz – Kerma (około 2500–1450 p.n.e.) Chciałam się dowiedzieć więcej o początkach Kusz, więc poprosiłam o informacje doktor Shadię Tahę oraz archeologa, doktora Abdelrahmana Alego, dyrektora generalnego sudańskiej Narodowej Korporacji do spraw Zabytków Starożytności i Muzeów (NCAM). Około 2500 r. p.n.e. w Kermie, mniej więcej 350 kilometrów na północ od Chartumu, powstała jedna z najstarszych miejskich osad w Afryce i na świecie. Z tego regionu można było popłynąć na południe Nilem do Etiopii oraz na północ do Egiptu i dalej do basenu Morza Śródziemnego. Pustynne szlaki handlowe wiodły zarówno na zachód do Libii, jak i na południowy zachód do Afryki Subsaharyjskiej. Za sprawą strategicznego położenia miasto stało się głównym ośrodkiem wewnętrznego afrykańskiego handlu. Chociaż Kuszyci zmuszeni byli transportować towary na grzbietach osłów i wołów, bo wielbłądy jeszcze się tu nie pojawiły, zaczęłam sobie wyobrażać, jak wyczerpujące musiały być wędrówki tymi pustynnymi szlakami, kiedy natknęłam się na karawanę wielbłądów podczas podróży do Dongoli w północnym Sudanie. Temperatura wynosiła co najmniej 40 stopni, chociaż w starożytności klimat był prawdopodobnie nieco chłodniejszy. Zmordowany poganiacz wielbłądów stwierdził, że droga z zachodniego Sudanu do Egiptu zajmie mu jakieś czterdzieści pięć dni. Po krótkiej przejażdżce na jednym z jego garbatych „wierzchowców” życzyłam mu powodzenia, pożegnałam się i czym prędzej (i z wdzięcznością) wycofałam się do swojego klimatyzowanego samochodu. Zaawansowana architektura i technologia Kermy W starożytnej Kermie ludzie zapewne mieszkali w domach z suszonej cegły, takich jak ten, w którym gościłam w El Kurru. Budowano je wokół dafufa (deffufa), olbrzymich, imponujących gmachów z tego samego materiału. Dominują one w płaskim pustynnym krajobrazie pod palącym słońcem, a obok widać wyraźnie archeologiczne pozostałości dużego ośrodka miejskiego. Kerma, która zjednoczyła wiele społeczności w północnym Sudanie, istniała równolegle z pierwszymi dynastiami egipskiego Starego Państwa. Oba królestwa od początku ze sobą handlowały, transportując towary Nilem. Kerma zaopatrywała Egipt w dobra z afrykańskiego interioru, między innymi złoto, heban, kość słoniową, skóry zwierzęce i strusie pióra, w zmian za zboże, len i drewno. Między 1780 a 1580 r. p.n.e. kermańscy rzemieślnicy wytwarzali misterne przedmioty: delikatną ceramikę, kamienne naczynia, biżuterię i lustra z brązu. Ich podobieństwo do egipskich artefaktów z tego samego okresu pokazuje, że te cywilizacje uczyły się od siebie wzajemnie po tym, gdy rozwinęły się ze wspólnych początków w czasach prehistorycznych. Ostatnie badania sudańskich naukowców wskazują, że biegłość w szkliwieniu wyrobów ceramicznych i farbowaniu tkanin najpierw osiągnęli rzemieślnicy z Kusz, dopiero później dotarła ona do Egiptu. Zdaniem badaczy kolumny dafufa zdobiono błękitnym fajansem, co musiało wyglądać wspaniale. To jest przedruk z książki autorstwa Zeinab Badawi pt. „Afrykańska historia Afryki. Od narodzin człowieka do niepodległych państw”, która ukazała się nakładem wydawnictwa HI:STORY w przekładzie Agnieszki Sobolewskiej. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Niezwykłe odkrycie w nubijskim grobie. „Najstarszy dowód”
Najnowsza analiza starożytnych szkieletów z nubijskiego cmentarzyska w Sudanie wykazała, że tamtejsze kobiety już 4000 lat temu używały pasów zakładanych na czoło do dźwigania ciężarów.
Spis treści: Odkrycie na cmentarzysku sprzed 4000 lat Nubijska kobieta żadnej pracy się nie bała Kobiety z wyższych klas dźwigały większe ciężary Warto na wstępie zaznaczyć, że pasy te nie doczekały się jeszcze oficjalnego tłumaczenia w języku polskim. Ich nazwa w języku nahuatl, bo to w Meksyku przede wszystkim znane były te przedmioty, to mecapalli, po hiszpańsku línea de tump, a po angielsku tumpline. W dosłownym tłumaczeniu „tump” oznacza ładunek, a „line” linę. Dla potrzeby artykułu pas ten będzie nazywany pasem nośnym. Odkrycie na cmentarzysku sprzed 4000 lat Była to lina przepasana przez czoło i przymocowana do swego rodzaju plecaka. W ten sposób ciężar skupiał się na kręgosłupie, a nie na ramionach, jak w przypadku standardowych plecaków, które znamy współcześnie. Osoba dźwigająca ładunek z pasem nośnym pochylała się do przodu, pozwalając plecom pomóc podeprzeć ładunek. Pasy te wykorzystywane były m.in. przez rdzennych mieszkańców Meksyku do przenoszenia ciężkich ładunków, takich jak drewno na opał czy ziemia do budowy. Współcześnie bywają wykorzystywane także przez tragarzy w Nepalu. Zespół archeologów z Holandii, Austrii i Stanów Zjednoczonych przeprowadził badania 30 szczątków ludzkich, które wykopano na cmentarzysku Abu Fatima w Sudanie. Szkielety należały do 14 kobiet i 16 mężczyzn. Na czaszkach płci żeńskiej badacze zidentyfikowali wyraźne ślady stosowania właśnie pasów nośnych, podczas gdy nie zaobserwowano takich śladów na kościach męskich. Według badaczy sugeruje to, że kobiety były przede wszystkim odpowiedzialne za przenoszenie ciężkich towarów, a także dźwiganie dzieci. Co ciekawe, praktyka ta jest kontynuowana w różnych kulturach afrykańskich do dziś. Nubijska kobieta żadnej pracy się nie bała – Używanie pasów przez nubijskie kobiety do noszenia koszy z dziećmi można interpretować jako tradycyjną nubijską technikę przenoszenia ciężarów. Ani Egipcjanki, ani kobiety lewantyńskie nie są przedstawiane z takimi pasami nośnymi – napisali autorzy w artykule, który opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Journal of Anthropological Archaeology”. Naukowcy przeprowadzili m.in. badanie zmian przyczepów ścięgnistych, związanych z chorobą zwyrodnieniową stawów i zwyrodnieniowych zmian kręgosłupa, aby zbadać wpływ obciążenia mięśni, obciążenia stawów i adaptacji kręgosłupa. Ponadto uwzględniono również niezamierzone modyfikacje czaszki, w szczególności zmiany spowodowane użyciem pasów nośnych. Kobiety z wyższych klas dźwigały większe ciężary – Wyniki wskazują na specyficzne dla płci techniki przenoszenia ciężarów wśród osób pochowanych w Abu Fatima. U mężczyzn stwierdzono jednostronne zmiany przyczepów ścięgnistych i chorobę zwyrodnieniową stawów ramienno-łopatkowych. To wskazuje na udział w aktywnościach wymagających przenoszenia ciężaru na jednym ramieniu. Kobiety wykazywały wyraźne zmiany zwyrodnieniowe kręgów szyjnych, wskazujące na częste używanie górnej części szyi przez układ mięśniowo-szkieletowy – podkreślają badacze. Co ciekawe, naukowcy uważają, że nubijskie kobiety mogły jednocześnie dźwigać nie tylko ciężary, ale także nosić dzieci. – A więc całkowity ciężar, który dźwigały, mógł być znacznie większy. Aby zmiany anatomiczne pozostawiły ślady na kościach, wymagany byłby dłuższy okres niemal nieustannego przenoszenia czegoś – tłumaczy Jared Carballo-Pérez, archeolog z Uniwersytetu w Leiden i główny autor badania. Ale jednym z najbardziej intrygujących odkryć w ramach wykopalisk był pochówek kobiety należącej do ówczesnej elity. W chwili śmierci miała ok. 50 lat i została złożona do grobu z drogocennymi artefaktami. Okazuje się jednak, że jej uprzywilejowany status i dobre pochodzenie nie zwalniało jej z obowiązków, które miały również kobiety z niższych klas. Co więcej, jej szkielet wykazywał najsilniejsze oznaki używania pasów nośnych, co podważa pogląd, że prace fizyczne były zarezerwowane tylko dla osób o niższym statusie. – Dowody te sugerują, że kobiety ze wszystkich warstw społecznych, w tym elity, uczestniczyły w wyczerpujących czynnościach – podkreślają uczeni. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Tak wyglądała rodzina królewska w Sudanie tysiąc lat temu. Powstały rekonstrukcje szat
Na podstawie malowideł z średniowiecznej katedry w Faras w Sudanie projektantki wspólnie z archeologami zrekonstruowali królewskie stroje. – Gdy po raz pierwszy ujrzałam modeli ubranych w zrekonstruowane przez nas stroje, miałam ciarki na całym ciele – mówi National Geographic Polska dr hab. Dobrochna Zielińska.
Spis treści: Katedra z Faras – złoty los w archeologii Poznać średniowieczną Nubię. Ale jak? Projektanci i archeolodzy. Moda wkracza do świata nauki Chrześcijaństwo z importu. Skąd się wzięło w Afryce już 1500 lat temu? Kilka dekad temu było głośno o polskich wykopaliskach w Faras w Sudanie. Odkrycie malowideł wewnątrz nubijskiej katedry sprzed tysiąca lat uznaje się czasem za jedno z największych odkryć polskiej archeologii. Dokonał jego prof. Kazimierz Michałowski – założyciel Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Katedra z Faras – złoty los w archeologii Znalezisko miało miejsce w nietypowych okolicznościach. Michałowski na początku lat 60. odpowiedział na apel UNESCO o pomoc w ratowaniu zabytków zagrożonych zalaniem wodami Nilu w związku z budową Wielkiej Tamy Asuańskiej. Wybrał miasto Faras, jedną ze stolic średniowiecznego królestwa Makurii, które istniało na terenach południowego Egiptu i północnego Sudanu pomiędzy VI a XIV wiekiem. Dziś to miejsce jest zatopione. Już w czasie pierwszej kampanii wykopaliskowej Polacy odkryli nubijską katedrę. Jej ściany były ozdobione ponad 120 malowidłami, z czego ponad 60 można podziwiać dziś w Muzeum Narodowym w Warszawie. Odkrycie szybko stało się światową sensacją. „Prasa światowa uznała, że Polacy wygrali największy los w owej »loterii« nubijskiej” – wspominał prof. Michałowski. Poznać średniowieczną Nubię. Ale jak? Archeolodzy ubolewają nad tym, że do dzisiaj zachowało się niewiele źródeł pisanych na temat średniowiecznej Nubii. Było to jednym z powodów rozpoczęcia przez badaczy pod kierunkiem dr. Karela Innemée z Wydziału Archeologii UW projektu badania ikonografii. Przedsięwzięcie sfinansowano ze środków Narodowego Centrum Nauki i unijnego grantu w ramach działania „Marii Skłodowskiej-Curie”. Naukowcy między innymi przeanalizowali stroje widoczne na malowidłach naściennych pochodzących z katedry w Faras. – Podobnie jak dziś, szaty i dekoracyjne elementy stroju należały do niewerbalnego systemu komunikacji, w którym każdy element ma swoje znaczenie. Monumentalne wizerunki przedstawicieli dworu i kleru były ważnym elementem wystroju nubijskich kościołów. Miały oddziaływać na wiernych i ukazywać im związki pomiędzy królestwem a Kościołem oraz boskie źródło władzy – zwracają uwagę badacze. Chrześcijaństwo z importu. Skąd się wzięło w Afryce już 1500 lat temu? Chrześcijaństwo trafiło do dzisiejszego Sudanu w Afryce z Konstantynopola w VI wieku. Dlatego widoczny jest jego wyraźny wpływ na formę oficjalnych strojów władców oraz przywódców religijnych Nubii. Jak zauważają naukowcy zaangażowani w projekt, stroje dworskie obrazują zmieniającą się w czasie kombinację widocznych inspiracji bizantyjskich, które przyszły do królestwa wraz z chrystianizacją, z elementami rodzimej kultury i nowej mody płynącej z muzułmańskiego wschodu. Projektantki i archeolodzy. Moda wkracza do świata nauki Naukowcy nie poprzestali na suchych analizach malowideł. Aby lepiej poznać ówczesnej stroje, zrozumieć ich konstrukcję, objętość i ciężar, ważnym elementem przedsięwzięcia było odtworzenie pięciu kompletnych sylwetek ukazanych na malowidłach zdobiących niegdyś ściany katedry w Faras. Projektantki i kostiumografki z Wydział Projektowania USWPS zrekonstruowały dwa przykłady stroju królewskiego i dwóch matek królewskich oraz strój biskupa. – Gdy po raz pierwszy ujrzałam modeli ubranych w zrekonstruowane przez nas stroje, miałam ciarki na całym ciele. Pracowałam z malowidłami nubijskimi przez wiele lat. Te motywy znam na pamięć. A teraz wyglądało to tak, jakby postaci z malowideł ożyły – mówi National Geographic Polska dr hab. Dobrocha Zielińska. Wspólnie z dr Magdaleną Woźniak-Eusèbe odpowiadała za analizy historyczne. W sesji w strojach wzięli udział Sudańczycy, przedstawiciele wspólnoty z Holandii i Niemiec. – Gdy je ubrali, od razu inaczej zaczęli się poruszać. Idealnie wcielili się w rolę swoich przodków – oceniła archeolożka. Sesja odbyła się w kościele pastora van Ars w Hadze w Holandii. Większość strojów, które zrekonstruowano można zobaczyć wśród malowideł prezentowanych w Galerii Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie. Trzy stroje zrekonstruowano z malowideł z X wieku, dwa – z XIII wieku. By osiągnąć prawdopodobne efekty, nie wystarczyła znajomość barwników. Konieczna była również wiedza o tkaninach, które mogły być używane w średniowiecznej Nubii. Ekspertki wybrały te najbardziej zbliżone do oryginalnej kolorystyki. Pomocą były zbiory dawnych tkanin z Textile Research Centre w Lejdzie w Holandii oraz malowidła z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie. Ekspertki pieczołowicie odtworzyły nie tylko tkaniny, ale też widoczne na nich wzory. W tym celu haftowały. Odtworzono też inne elementy stroju. Akcesoria noszone przez postacie, oryginalnie wykonane ze złota, odtworzono z mosiądzu, z użyciem naturalnych i syntetycznych kamieni jubilerskich. Z efektami prac zespołu będzie można zapoznać się w czasie pokazów w Luwrze – wstęp wolny, ale obowiązują rezerwacje (17 października) i na Uniwersytecie Sorbońskim w Centre de civilisation polonaise (15 października) we Francji. Źródło: Costumes of Authority. The Image of Royalty and Clergy in Christian Nubia, National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dźwięczący głaz z Sudanu. Tak brzmi unikatowy artefakt z gdańskiego muzeum
Ten głaz waży 1,5 tony i jest absolutnie niezwykły. Na jego powierzchni znajdują się liczne zagłębienia różnej wielkości. To sudański instrument muzyczny sprzed tysięcy lat. Znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Posłuchajcie, jak brzmi.
W tym artykule: Litofon z Sudanu uratowany przez gdańskich archeologów „Monstrualna pieczarka” to pradziejowy instrument Głaz z Sudanu celem szczegółowych analiz Instrumenty muzyczne kojarzą się nam z delikatną konstrukcją i wysublimowanym brzmieniem. Tymczasem już w pradziejach ludzie byli muzykalni i stosowali zdecydowanie bardziej proste źródła dźwięku. Litofon z Sudanu uratowany przez gdańskich archeologów Wśród najstarszych na świecie instrumentów muzycznych są litofony. Litofony (z greckiego λιϑος – skała, φωνή – dźwięk) są dźwięczącymi kamieniami. We współczesnej nomenklaturze należą do grupy instrumentów perkusyjnych samobrzmiących. A dźwięk powstaje dzięki uderzaniu kamieniem o większy głaz. To na taki instrument natknęli się gdańscy archeolodzy w 2006 roku na sudańskiej prowincji – w pobliżu wsi Shibebeet, w rejonie IV katarakty Nilu. Badacze przeszłości z Muzeum Archeologicznego w Gdańsku wzięli udział w międzynarodowej akcji ratowania dziedzictwa. Rejon ten został zalany przez wody sztucznego jeziora po wzniesieniu olbrzymiej zapory wodnej. Jak wspominają badacze, wielki głaz przyciągał wzrok z daleka. Spoczywał na szczycie wypiętrzenia skalnego, zlokalizowanego wzdłuż doliny Nilu. „Monstrualna pieczarka” to pradziejowy instrument – W blasku słońca przypominał monstrualną pieczarkę. Był to duży, nieregularny blok, jaśniejszy od okolicznych ciemnoszarych skałek, należących do grupy granitoidów. Głaz nie leżał bezpośrednio na podłożu. Osadzony był na nieco większym kamieniu o podobnym kształcie. Późniejsze badania muzykologiczne pokazały, że miało to duże znaczenie: dolny kamień pełnił rolę pudła rezonansowego, pozwalał uzyskać lepszy dźwięk – wyjaśniają badacze. View oEmbed on the source website Zdaniem badaczy stanowisko archeologiczne, na którym znajdował się litofon było ważnym miejscem spotkań lokalnej ludności. Według wielu badaczy pełniło kilka funkcji: sakralną. Było to miejsce ceremonii, na przykład obrzędów przejścia (inicjacja i wyjście za mąż) lub związanych z płodnością (ludzi, ale też zwierząt i płodów ziemi); komunikacyjną. Dźwięczące kamienie mogły przekazywać informacje (na przykład o zagrożeniu), podobnie jak afrykańskie bębny – tamtamy; muzyczną i ludyczną. Gra na litofonach towarzyszyła ludności podczas zabaw w czasie wolnym od pracy. Głaz z Sudanu celem szczegółowych analiz Litofon przebadano pod kątem jego „muzykalności” w ramach projektu Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Wyznaczono 49 punktów w dołkach wzdłuż krawędzi kamienia i bliżej jego centrum. Okazało się, że barwa dźwięku każdego z wgłębień różni się. Naukowcy zbadali najstarszy znany gwizdek z terenu Polski. Posłuchaj, jak brzmi Najstarszy znany z terenu Polski gwizdek nadal działa i jest bardzo głośny. Ma blisko 6 tysięcy lat. Naukowcy ustalili, że z jego pomocą można naśladować odgłos kani rudej. – Najpewniej miejsca uderzeń były wybierane tak, aby uzyskać jak najbogatszą gamę odgłosów, co umożliwiałoby tworzenie bardziej skomplikowanej muzyki. Niestety, gong wyrwany ze swojego oryginalnego miejsca, bez głazu-rezonatora, na którym pierwotnie leżał, wydawał dość głuche dźwięki – opisuje na stronie gdańskiego muzeum Elżbieta Kołosowska. Nadal nie jest jasne, od kiedy głaz służył jako instrument. – Właściwie jedyną metodą, żeby wydatować głaz byłyby badania geologiczne. Archeolodzy mogą powiedzieć, że ten litofon był używany bardzo długo. W tym przypadku „bardzo długo” oznacza: co najmniej od neolitu. Mówimy więc o prehistorii – przekazał National Geographic Polska Marcin Fedoruk z Muzeum Archeologicznego w Gdańsku. Artefakt ten jest obecnie prezentowany jako „Zabytek miesiąca”. Jednak tylko w formie cyfrowej. – W cyklu Zabytek Miesiąca bywa różnie. czasami przybliżamy obiekty wystawowe, a innym razem po prostu popularyzujemy wiedzę o archeologii. Niestety, kamień jest przechowywany w magazynie ze względu na wagę i rozmiary – podkreśla Fedoruk. Ale – jak przyznał w rozmowie z National Geographic Polska – jeśli wzbudzi zainteresowanie po publikacji w mediach, to kto wie. – Mamy pomysł na przyszły rok – zdradził muzealnik. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Eye-tracking w badaniach średniowiecznych malowideł w Sudanie. Unikatowe badania polskiego archeologa
Unikatową wśród polskich archeologów metodę eye-trackingu, czyli okulografię, wykorzystał polski naukowiec do badania postrzegania średniowiecznych religijnych malowideł w Sudanie.
W tym artykule: Eye-tracking w Sudanie Miejsce badań: Stara Dongola Wyniki badań: kto i gdzie patrzy? Eye-tracking (zwany inaczej okulografią), jest metodą badawczą umożliwiającą śledzenie ruchów oczu i wnioskowanie na tej podstawie o pracy uwagi wzrokowej. Taka metoda rzadko kojarzona jest z historią i archeologią. Tymczasem postanowił ją wykorzystać swoich badaniach dr Tomasz Michalik z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej (CAŚ) UW. Eye-tracking w Sudanie – Aby lepiej zrozumieć to, w jaki sposób kultura może wpływać na postrzeganie zabytków, przeprowadziliśmy badania eye-trackingowe w Starej Dongoli w Sudanie. Zaprosiliśmy do niego przedstawicieli kultur zachodnich – między innymi Niemców, Amerykanów, Hiszpanów – oraz lokalnych mieszkańców – opowiada National Geographic Polska dr Michalik. Według badacza było to pierwsze tego typu badanie w Sudanie przeprowadzone na stanowisku archeologicznym. Jego zdaniem eye-tracking jest cennym źródłem informacji o tym, jak wzrokowo poznajemy zabytki archeologiczne. Zadaniem ochotników było przyjrzenie się 17 malowidłom z XI–XIII wieku odkrytym na stanowisku. W ten sposób naukowiec chciał lepiej zrozumieć sposoby patrzenia na malowidła. Wyniki mają też posłużyć do zbudowania w przyszłości projektów edukacyjnych dotyczących malowideł, które byłyby dostosowane do potrzeb danej społeczności. – Pomimo tego, że wzrok jest jednym z głównych zmysłów dzięki, któremu poznajemy przeszłość, eye-tracking w archeologii jest wciąż rzadko stosowaną metodą. A w badaniach nad różnicami kulturowymi w postrzeganiu dziedzictwa archeologicznego Sudanu wręcz unikatową – zaznacza badacz. Dzięki okulografii możliwe było jest poznanie tego na co, w jakiej kolejności i jak długo patrzyła dana osoba na malowidle. Tym samym naukowiec dowiedział się, które obszary w szczególności wzbudziły zainteresowanie danej osoby, a które zostały pominięte. Miejsce badań: Stara Dongola Miejsce badań dr. Michalika nie było przypadkowe. Stara Dongola w przeszłości pełniła funkcję stolicy średniowiecznego królestwa Makurii (V–XIV wiek n.e.). Obecnie są to ruiny położone w północnym Sudanie. W VI wieku n.e. władcy Makurii przyjęli chrześcijaństwo, co mocno wpłynęło na kulturę materialną. Z okresu średniowiecza do naszych czasów przetrwały między innymi kościoły i klasztory. Część z nich zawiera unikatowe malowidła przedstawiające postacie i sceny biblijne, lokalnych władców czy duchowieństwo. Naukowcy wybrali jeden z takich klasztorów (znajdujący się na Komie H, czyli wzgórzu powstałym na skutek działalności człowieka) do badań okulograficznych. Analizy były elementem dwóch projektów: „Archeoorientalistyka” oraz „Kyriakós oíkos?”. Ten drugi był kierowany przez prof. Artura Obłuskiego z CAŚ UW w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki. W zespole badawczym dr. Michalika poza naukowcami z Uniwersytetu Warszawskiego znaleźli się także badacze z Liverpool Hope University (dr Tobiasz Trawiński) oraz Universytetu w Dongoli (Mohammed Hassan Siedahmed). Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku z... Wyniki badań: kto i gdzie patrzy? Uczestnicy badania mieli za zadanie przyjrzenie się znajdującym się na ścianach malowidłom. W czasie zwiedzania mieli założony eye-tracker. – Badanie było dla nas szczególnie ciekawe, biorąc pod uwagę fakt, że współczesna kultura sudańska (związana z islamem) różni się od tej z czasów Makurii. Jednocześnie chrześcijaństwo nadal jest kulturowo obecne w wielu krajach zachodnich. Tym samym uważaliśmy, że różnice w kulturowej dostępności malowideł chrześcijańskich mogą wpływać na sposób postrzegania malowideł odkrytych w Starej Dongoli – mówi archeolog. Uzyskane wyniki pokazały naukowcom, że osoby z kultur zachodnich oraz Sudańczycy różnią się sposobem wzrokowego eksplorowania malowideł. – Osoby z Sudanu na początku w większym stopniu spoglądały na atrybuty przedstawionych postaci, pod koniec zaś mocno eksplorowały tło malowideł. Osoby z kultur zachodnich natomiast na początku skupiały się na ciałach i twarzach przedstawionych postaci, następie zaś na ich atrybutach – wyjaśnia dr Michalik. O jakich atrybutach mowa? Na przykład koronie na głowie, klucz u św. Piotra albo skrzydłach u aniołów. Uzyskane dane sugerują badaczom inny sposób budowania sensu obrazów w przypadku badanych grup. Sposób patrzenia osób z kultur zachodnich może być związany między innymi z ogólną znajomością przedstawień chrześcijańskich. Z pozyskanych informacji wynika, że przy opowiadaniu o malowidłach w przypadku osób z Sudanu warto rozpocząć tworzenie narracji od atrybutów. Bowiem te elementy naturalnie przyciągają uwagę. Z kolei dla osób z zachodu interesujące może być wyjaśnienie stylistyki przedstawiania twarzy. Istotne wydaje się również skupianie się na tych elementach malowideł, które były w mniejszym stopniu eksplorowane przez osoby z badanych grup – konkluduje dr Michalik. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Setki lat temu kolor niebieski królował w tym sudańskim mieście. Unikatowe badania Polaków
Kilkaset lat temu niebieski był jednym z bardziej popularnych kolorów ubrań mieszkańców Starej Dongoli w dzisiejszym Sudanie. Ta barwa miała chronić przed złem.
W tym artykule: Tkaniny Starej Dongoli pod lupą Niebieski – nie tylko ładny, ale i praktyczny Estetyka – kluczowa sprawa Badanie średniowiecznych królestw Sudanu. Polacy w czołówce Współczesna Stara Dongola w Prowincji Północnej w Sudanie to ruiny wielkiego miasta Tungul. To tam Polacy prowadzą badania archeologiczne już od 60 lat. Nasi eksperci mogą pochwalić się licznymi, ciekawymi znaleziskami: fortyfikacjami cytadeli, ruinami katedr i kościołów, malowidłami, a nawet pałacu królewskiego. Teraz przyjrzeli się ubraniom sprzed kilkuset lat, aby lepiej poznać ówczesną modę. Tkaniny Starej Dongoli pod lupą Interdyscyplinarny zespół z Uniwersytetu Warszawskiego poddał badaniom siedemnaście fragmentów tkanin pochodzących z XVI–XVIII wieku. Większość z nich pozyskano z cmentarzysk. – Archeolodzy prowadzący badania w Afryce często mierzą się z brakiem źródeł pisanych. Dominowała tam bowiem tradycja ustnego przekazu informacji. Codzienne życie mieszkańców Starej Dongoli – w tym lokalną produkcję tekstylną i barwiarstwo – można poznać, badając kulturę materialną społeczności – wyjaśnia dr Magdalena Woźniak z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej im. Kazimierza Michałowskiego (CAŚ) UW w komunikacie uczelni. Dlatego analiza zabytkowych tkanin była w zasadzie jedynym rozwiązaniem, aby poznać ówczesną modę. Eksperci stwierdzili, że stosowano zarówno barwniki roślinne, jak i zwierzęce. Bardzo popularny był kolor niebieski. Bawełna – eksportowana nawet z Indii – była barwiona dopiero po dostarczeniu do Egiptu. Niebieski – nie tylko ładny, ale i praktyczny – Badania, które teraz prowadzimy, wskazują, że niebieski był ważnym kolorem. W Dolinie Nilu ma on długą historię, sięgającą starożytności. Być może uważano, że chroni przed złem – opowiada dr Woźniak. – Zdarzało się nawet, że ubrania z bawełny niebarwionej były łatane tkaninami barwionymi na niebiesko, co oznacza, że ten materiał był w Dongoli stale dostępny i istotny dla mieszkańców – dodaje badaczka. Oprócz bawełny chętnie ubierano się w wełniane ubrania. Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku z... Estetyka – kluczowa sprawa Naukowcy przyjrzeli się wzorom, którymi zdobiono ubrania wykonane z najpopularniejszych surowców: bawełny i wełny. – Bawełniane tkaniny są dekorowane przy brzegach. Jest to zwykle od jednego do dwunastu pasów wzoru. Możliwość pozwolenia sobie na więcej barwionej i zdobionej tkaniny świadczyła o zamożności noszących je osób – mówi dr Magdalena Woźniak. Z kolei wełniane tkaniny, częściej niż bawełniane, dekorowano zielonym lub czerwonym kolorem. Popularnym wzorem były też niebieskie pasy. Naukowcy zauważyli, że ubrania wykonane z bawełny były szyte, natomiast w ubraniach wełnianych widać ślady cerowania, reparacji, ale nie szycia. Naukowcy doszli do wniosku, że okrycia wełniane były więc prostsze, często jednoelementowe. Badaniom sprzyjał suchy klimat Doliny Nilu. Dzięki temu organiczne zabytki, takie jak tkaniny zachowują się zdecydowanie lepiej niż na przykład w czasie wykopalisk w Europie. Po ich wydobyciu z piasku w Dongoli były nawet dość miękkie, czasem nawet można było dostrzec kolory bez użycia specjalistycznej aparatury. Badanie średniowiecznych królestw Sudanu. Polacy w czołówce Polscy uczeni są pionierami badań nad średniowiecznymi królestwami nubijskimi w Sudanie. Ekspedycja CAŚ UW pracuje w Starej Dongoli od 1964 roku. Zapoczątkowano je z inicjatywy prof. Kazimierza Michałowskiego. W ostatnich latach prace naukowców w tym miejscu były jeszcze bardziej intensywne. Kierownik ekspedycji, dr hab. Artur Obłuski, otrzymał na ten cel m.in. dwa granty Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. Jednak ze względu na sytuację polityczną w Sudanie wstrzymano prace terenowe. Źródło: Archaeometry. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ta zgubna używka dotarła do Sudanu na początku XVI w. Polscy archeolodzy odkryli jej ślady
Najstarsze znane nasiona tytoniu w północno-wschodniej Afryce odkryli archeolodzy pracujący w ramach misji Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Do Sudanu trafiły w połowie XVII wieku za pośrednictwem Imperium Osmańskiego.
W tym artykule: Mikroślady w archeologii Najwcześniejsze archeobotaniczne dowody na występowanie tytoniu w Sudanie Fajki sprzed kilkuset lat Fajki w Sudanie były importowane i wyrabiane lokalne Tytoń pochodzi z Ameryki Współczesna Stara Dongola w Prowincji Północnej w Sudanie to ruiny wielkiego miasta Tungul. Polacy prowadzą tam badania archeologiczne od 1964 roku. Mogą pochwalić się licznymi, ciekawymi znaleziskami. Wśród nich jest odkrycie fortyfikacji cytadeli, ruin katedr i kościołów, a nawet pałacu królewskiego. Prace badawcze skoncentrowane są na czasach, gdy miasto było stolicą chrześcijańskiego królestwa Makurii (IV–XV wiek). Najnowsze znaleziska dotyczą już okresu dominacji muzułmanów, bo XVI wieku. Mikroślady w archeologii Współczesna archeologia to nie tylko wykopaliska i odsłanianie wielkich powierzchni. Naukowcy zwracają uwagę na wszelkie, nawet najmniejsze ślady odkrywane pod ziemią. Ziemia jest przesiewana, a czasem nawet flotowana, czyli płukana w poszukiwaniu szczątków roślin. Tak też było w tym przypadku. Od 2018 r. międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem dr. hab. Artura Obłuskiego z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego systematycznie pobierał próbki archeobotaniczne z obszaru cytadeli w Starej Dongolii. Następnie przeanalizowano je w laboratorium Uniwersytetu w Tybindze w Niemczech i porównano ze współczesnymi nasionami znajdującymi się w kolekcji referencyjnej. Swoje spostrzeżenia eksperci z Niemiec, Polski i Sudanu opublikowali właśnie na łamach czasopisma naukowego „Journal of Archaeological Science: Reports”. Najwcześniejsze archeobotaniczne dowody na występowanie tytoniu w Sudanie W próbkach zidentyfikowano łącznie ponad 800 wysuszonych i zwęglonych nasion i owoców. Pozostałości dzikich roślin stanowiły 49 proc., a rośliny uprawne 51 proc. Wśród nich było zidentyfikowano dwadzieścia nasion tytoniu (Nicotiana tabacum L.). Udało się też określić ich wiek na lata 1664–1760. – Badania te potwierdzają hipotezę, że uprawa tytoniu w sudańskiej Nubii rozpoczęła się na początku okresu Fundż/Osmańskiego. Chociaż wyniki te wskazują na użycie tytoniu w Starej Dongoli, ścieżki wprowadzenia tytoniu do Sudanu są słabo udokumentowane, a dokładny czas wprowadzenia i uprawy w Sudanie pozostaje przedmiotem ożywionej debaty – podkreślają naukowcy. Według nich ta używka miała ogromny wpływ na społeczeństwo. Tytoń stał się nową formą „luksusowej przyjemności”. Fajki sprzed kilkuset lat Już wcześniej było wiadomo dzięki tekstom z epoki, że tytoń dotarł do Nubii około 1603 roku za pośrednictwem Egiptu z Imperium Osmańskiego. Wówczas Stara Dongola była ważnym węzłem komunikacyjnym i punktem rozpoczęcia tras karawan. Królestwo Fundż mogło poszczycić się w XVII wieku stabilną gospodarką. Dzięki archiwom zachowanym w Kairze znamy nawet nazwiska ówczesnych kupców, trasy szlaków handlowych i towary będące przedmiotem handlu Fajki w Sudanie były importowane i wyrabiane lokalne Archeolodzy odkrywali w Nubii importowane fajki do palenia właśnie z Imperium Osmańskiego i lokalne wyroby. Hipoteza o wprowadzenia tytoniu do Północno-Wschodniej Afryki uprawdopodobnia fakt, że wpływy Osmanów w sudańskiej dolinie Nilu w okresie po zakończeniu średniowiecza rozciągały się aż do regionu trzeciej katarakty. Formalna granica z Imperium Osmańskim znajdowała się około 250 km na północ od Starej Dongoli. Fajki służące do palenia tytoniu wykonywano z ceramiki i z kamienia. Odkryto ślady najwcześniejszego spożycia tytoniu Mało jest roślin, które są tak bardzo związane z ludzką historią, jak tytoń. Najprawdopodobniej żadna inna substancja psychoaktywna nie jest tak popularna i to na całym w zasadzie świecie. Tytoń pochodzi z Ameryki Tytoń przybył do Europy i rozprzestrzenił się dalej za pośrednictwem żeglarzy, którzy „odkryli” Nowy Świat pod koniec XV wieku. W północnej Europie upowszechnił się zwyczaj palenia fajki, a na Półwyspie Iberyjskim – praktyka palenia cygar. Sądzono, że tytoń to lek, a nawet panaceum na wszelkie dolegliwości. Chociaż już w 1604 roku król Anglii Jakub I Stuart stwierdził słusznie, że palenie to „obrzydliwy zwyczaj dla oczu, nienawistny dla nosa, szkodliwy dla mózgu, niebezpieczny dla płuc (…)”. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Sudańskie znalezisko badaczy z Uniwersytetu Warszawskiego w TOP 10 odkryć archeologicznych 2023 roku
Odkrycie średniowiecznych malowideł w Starej Dongoli w Sudanie przez archeologów z Uniwersytetu Warszawskiego znalazło się wśród dziesięciu najważniejszych odkryć 2023 roku. Listę przygotował prestiżowy magazyn „Archeology”.
W tym artykule: Prestiżowy ranking „Archaeology” Unikatowe malowidła z XIII w. ze Starej Dongoli Nie tylko postaci – zagadkowe napisy Badanie średniowiecznych królestw Sudanu – polska specjalność Malowidła odkopała ekspedycja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej (CAŚ) Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Artura Obłuskiego. – Wyróżnienie dla najnowszego odkrycia na tym stanowisku cieszy, tym bardziej że przypomina o bogatym dziedzictwie kulturowym Sudanu od połowy kwietnia rozdartego wojną domową – przekazało CAŚ UW. Prestiżowy ranking „Archaeology” Co roku redaktorzy magazynu „Archaeology” publikują w grudniowym wydaniu zestawienie dziesięciu najważniejszych znalezisk mijającego roku. Są to odkrycia istotne dla nauki, a zarazem ciekawe dla szerokiego grona odbiorców. „Archaeology” to topowy magazyn w tej dziedzinie. Jest wydawany przez Archaeological Institute of America od ponad 70 lat. Obecność w tym rankingu to więc prawdziwa gratka dla badaczy przeszłości. Unikatowe malowidła z XIII w. ze Starej Dongoli Odkrycia dokonano podczas badania pozostałości domów z epoki Funj (XVI-XIX w. n.e.). Ku zaskoczeniu badaczy, dr. Lorenzo de Lellisa i dr. Macieja Wyżgoła, pod podłogą jednego z domów znajdował się otwór. Prowadził do niewielkiego pomieszczenia, którego ściany ozdobiono unikatowymi przedstawieniami. Powstały w okresie średniowiecza. Jak przekazali naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego, malowidła ukazują Matkę Boską, Chrystusa, a także scenę prezentującą króla nubijskiego, Chrystusa i archanioła Michała. – Nie jest to jednak typowe przedstawienie protekcji władcy nubijskiego przez świętych i archaniołów. Król kłania się zasiadającemu na obłokach Chrystusowi, całując jego dłoń. Władcę wspiera archanioł Michał, którego rozłożone skrzydła otaczają opieką zarówno króla, jak i samego Chrystusa. Scena taka nie ma analogii w malarstwie nubijskim – zaznaczają eksperci. Oznacza to, że nie ma drugiego takiego przedstawienia. Z kolei Matka Boska, ukazana w dostojnej pozie, odziana jest w ciemne szaty. W dłoniach dzierży krzyż i księgę. Na przeciwległej ścianie widoczny jest Chrystus. Jego prawa dłoń ukazana jest w geście błogosławieństwa. W lewej trzyma księgę, której malunek zachował się do naszych czasów tylko częściowo. Nie tylko postaci – zagadkowe napisy Obok malowideł znajdują się inskrypcje. Ze wstępnych ustaleń wynika, że jest to starożytna greka. Zapisano tam teksty liturgii darów uprzednio poświęconych. Inskrypcje tego rodzaju z reguły występują w przestrzeniach, w których sprawowano Eucharystię poza głównym ołtarzem w kościele. – Towarzysząca głównej scenie inskrypcja staronubijska jest niezwykle trudna do rozszyfrowania – zaznaczają naukowcy. Inskrypcje rozszyfrowuje dr Agata Deptuła. Napisy kilkakrotnie wzmiankują króla o imieniu Dawid. Zawierają prośbę do Boga o opiekę nad miastem, zapewne Dongolę. Scena przedstawia być może jednego z ostatnich władców chrześcijańskiej Makurii. Był nim król Dawid, który zaatakował Egipt. W ramach akcji odwetowej Egipcjanie dokonali inwazji na Nubię. Po raz pierwszy w swojej historii Dongola została zdobyta i splądrowana. Eksperci przypuszczają, że malowidło powstało w XIII wieku. Wydarzyło się to zapewne w momencie, kiedy mamelucka armia zbliżała się do miasta lub już je oblegała. – Myślę, że to malowidło i napis były modlitwami, wezwaniami do Boga, gdy zbliżała się armia mamelucka – skomentował dla „Archaeology” prof. Obłuski. Średniowieczni mnisi w Sudanie byli syci i zdrowi. Życie świeckich nie było tak kolorowe Świeże owoce i warzywa, sporo mięsa – to składniki diety, z której korzystali średniowieczni, chrześcijańscy mnisi w Sudanie. Duchownym żyło się lepiej, niż osobom świeckim mieszkaj.. Badanie średniowiecznych królestw Sudanu – polska specjalność Polscy uczeni są pionierami badań nad średniowiecznymi królestwami nubijskimi w Sudanie. Ekspedycja CAŚ UW pracuje w Starej Dongoli od 1964 roku. Początki polskich badań Nubii należy wiązać z działalnością prof. Kazimierza Michałowskiego. W 1961 r. naukowiec rozpoczął wykopaliska w Faras w północnym Sudanie. Była to odpowiedź na apel UNESCO o ratowanie zabytków nubijskich, które miały wkrótce zniknąć pod wodami Nilu, spiętrzonymi przez Wielką Tamę Asuańską. W Faras odkryto średniowieczną chrześcijańską katedrę wraz z doskonale zachowanymi freskami. Część można oglądać w Muzeum Narodowym w Warszawie. Źródło: Archaeology Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Średniowieczni mnisi w Sudanie byli syci i zdrowi. Życie świeckich nie było tak kolorowe
Świeże owoce i warzywa, sporo mięsa – to składniki diety, z której korzystali średniowieczni, chrześcijańscy mnisi w Sudanie. Duchownym żyło się lepiej, niż osobom świeckim mieszkającym w okolicy, mimo że powinni prowadzić ascetyczny tryb życia.
W tym artykule: Międzynarodowe badania rzucają światło na życie w Ghazali Mnisi mieli lepiej Choroby i mobilność mnichów oraz świeckich Polskie odkrycia w Sudanie Takie ustalenia płyną z Ghazali. Jest to jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych kompleksów monastycznych w Sudanie. Położony jest w regionie Wadi Abu Dom na pustyni Bayuda, około 20 km od współczesnego miasta Karima. W latach 2012–2018 polsko-sudańska ekspedycja archeologiczna z CAŚ UW, pod kierunkiem prof. UW Artura Obłuskiego badała ten średniowieczny klasztor chrześcijański z VII–XIII w. oraz cztery cmentarzyska. Teraz naukowcy podzielili się wynikami analiz szczątków i kości zmarłych. Międzynarodowe badania rzucają światło na życie w Ghazali Badania w Ghazali są międzynarodowe i interdyscyplinarne. Na przykład dr Joanna Ciesielska z Wydziału Orientalistycznego UW wspólnie z ekspertami Instytutu Maxa Plancka wykonywała analizy izotopowe. Przeprowadzono też badania DNA szczątków kilku mnichów zmarłych w Ghazali. Głównym autorem tych badań był dr Robert Stark. Takie metody umożliwiły poznanie pochodzenia, diety, chorób, zarówno mnichów jak i świeckich mieszkańców średniowiecznej Ghazali. Mnisi mieli lepiej Okazało się, że dieta mnichów żyjących w VII–XI wieku była dużo bardziej zróżnicowana niż w świeckiej populacji. – Świecka populacja w głównej mierze spożywała tanie produkty. Jej dieta oparta była o proso i sorgo – tanie, łatwe w uprawie zboża odporne na warunki klimatyczne. W przypadku mnichów można zaobserwować dużo większe zróżnicowanie diety i znaczny udział innych roślin: pszenicy, owoców, warzyw – opisała w rozmowie z serwisem Nauka w Polsce dr Ciesielska. Badania izotopowe wykazały, że mnisi częściej spożywali mięso niż osoby świeckie. – Średniowieczne chrześcijaństwo rzekomo kładło nacisk na ascetyczny tryb życia. Wydaje się, że mnisi to grupa, która szczególnie powinna się do tych ograniczeń stosować. A można wnioskować, że spożywali je w dość dużych ilościach i regularnie, nie tylko od święta – dodała Ciesielska. Okazuje się, że klimat jakieś tysiąc lat temu w tym rejonie był bardziej korzystny dla ludzi i dostęp do żywności był łatwiejszy. Wypasano na przykład na dużą skalę bydło, posiadano kozy i owce. Mimo to mięsa nie spożywano dzień w dzień. Na częstszy jego udział w diecie pozwolić mogli sobie ludzie o wyższym statusie społecznym, w tym właśnie mnisi. Choroby i mobilność mnichów oraz świeckich Ani mnisi, ani świeccy z Ghazali nie cierpieli na choroby związane z niedożywieniem. Dr Ciesielska zastrzegła, że wspólnotę duchownych przebadano pod tym kątem dokładniej. Dlatego w ich wyniki poświadczają o tym, że mieli dostęp do urozmaiconych i obfitych w składniki odżywcze posiłków. Z analiz izotopów wynika też, że mnisi przybywali do klasztoru z odległych rejonów. Jak wyjaśniła dr Ciesielska, klasztory w średniowiecznej Nubii cieszyły się dość dużą popularnością. Te najbardziej sławne przyciągały osoby, które urodziły się setki, a nawet tysiące kilometrów od nich. Podobnie mogło być w przypadku Ghazali. Polskie odkrycia w Sudanie Polscy archeolodzy są bardzo aktywni w Sudanie. I mogą pochwalić się sukcesami. Na początku 2023 roku ogłoszono odkrycie piaskowcowych bloków z faraońskiej świątyni w Starej Dongoli w Sudanie. Pochodzą z 1 połowy I tysiąclecia p.n.e. To spore zaskoczenie, bo mogą cofnąć historię tego miasta o cały tysiąc lat. Autorem znaleziska jest dr Dawid F. Wieczorek. Źródła: Serwis PAP Nauka w Polsce Journal of African Archaeology Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Unikatowe odkrycie w Sudanie z czasów średniowiecza. Chrześcijański tatuaż na stopie sprzed 1300 lat
Złożony 1300 lat temu na cmentarzu w Ghazali w Sudanie zmarły miał tatuaż tworzący monogram imienia Chrystusa. To dopiero drugi znany przypadek tatuowania ciała pochodzący ze średniowiecznej Nubii.
W tym artykule: Średniowieczny cmentarz Niezwykły tatuaż ze średniowiecznej Nubii Tatuaż w miejscu, w którym Chrystus miał wbity gwóźdź Kompleks monastyczny w Ghazali Do odkrycia doszło w ramach badań Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej (CAŚ) UW. W Ghazali znajduje się jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych kompleksów monastycznych w Sudanie. Położony jest w regionie Wadi Abu Dom na pustyni Bayuda, około 20 km od współczesnego miasta Karima. Średniowieczny cmentarz W latach 2012–2018 polsko-sudańska ekspedycja archeologiczna z CAŚ UW, pod kierunkiem prof. UW Artura Obłuskiego badała ten średniowieczny klasztor chrześcijański z VII–XIII w. oraz cztery cmentarzyska. Znajdują się tam setki grobów. Bioarcheolog dr Robert J. Stark i jego współpracownicy z CAŚ UW pracują nad odtworzeniem warunków życia pochowanych tam osób. Jeden z grobów dostarczył bardzo ciekawych i zaskakujących informacji Niezwykły tatuaż ze średniowiecznej Nubii Eksperci dostrzegli, że jeden ze zmarłych miał na prawej stopie tatuaż. Przedstawia chrystogram oraz greckie litery „alfa” i „omega”. Chrystogram to symbol łączący greckie litery „chi" i „rho”, tworzące monogram imienia Chrystusa. Symbolem Chrystusa są też litery alfa i omega, pierwsza i ostatnia w alfabecie greckim. Nawiązują do tego, że dla chrześcijan Bóg jest początkiem i końcem. – To było spore zaskoczenie, gdy nagle podczas dokumentowania kolekcji z Ghazali zobaczyłam coś, co wydało mi się tatuażem. Początkowo nie byłam przekonana, ale kiedy obrazy zostały komputerowo przetworzone, tatuaż stał się wyraźnie widoczny. To rozwiało początkowe wątpliwości – opowiada Kari A. Guilbault, która prowadziła te badania w związku z przygotowywaną pracą doktorską. Tatuaż w miejscu, w którym Chrystus miał wbity gwóźdź Naukowcy uważają, że lokalizacja tatuażu na prawej stopie może nie być przypadkowa. To tam Jezus mógł mieć wbity gwóźdź podczas ukrzyżowania – uważają Stark i Guilbault. Zmarły był zatem chrześcijaninem, ale nie jest jasne, czy był to mnich. Osoba ta nie została pochowana na tym samym cmentarzu, z którego korzystano na potrzeby klasztoru, tylko na nekropolii, której używali ludzie z żyjącej w pobliżu społeczności. Wówczas chrześcijaństwo w tym rejonie było powszechne. Datowanie radiowęglowe wskazuje, że zmarły z tatuażem żył pomiędzy 667 a 774 rokiem, a zatem około 1300 lat temu. W chwili śmierci miał 35–50 lat. – Wiemy ze źródeł historycznych, że tatuaże były w Nubii popularne, o czym pisali arabscy historycy. Tatuaże są również do tej pory popularne w sąsiedniej Etiopii. Jak często przekonują się archeolodzy, rzeczywistość opisywana w źródłach historycznych nie zawsze odpowiada temu, co zostało zapisane w annałach. I dlatego to jest ważne odkrycie – ocenił w rozmowie z National Geographic Polska prof. Obłuski. Podkreślił, że dekorowanie ciała czy to tatuażami, skaryfikacją czy malowaniem jest trudno uchwytne dla archeologów, bo rzadko się zachowuje. Egipskie mumie z tatuażami na lędźwiach. Dlaczego miały je tylko kobiety? Starożytny Egipt nadal kryje wiele tajemnic. W ich odkryciu pomagają między innymi egipskie mumie. Co zmumifikowane ciała kobiet mówią o codzienności mieszkanek Deir el-Medina? Kompleks monastyczny w Ghazali Ghazali jest jednym z dwóch znanych kompleksów sakralnych w średniowiecznej Nubii, które umiejscowione są poza doliną Nilu. Klasztor jest położony jest w Wadi Abu Dom. To czasowo wypełniana wodą dolina, która przecina pustynię Bajuda. Rejon ten niegdyś był najbardziej ruchliwym szlakiem handlowy w północno-wschodniej Afryce. Zespół CAŚ UW może pochwalić się licznymi ważnymi znaleziskami w tym miejscu. Wśród nich są doskonale zachowany zespół monastyczny, ponad 130 inskrypcji w Kościele Północnym czy figurki mnichów wykonane z wypalanej gliny. Już w XIX wieku miejsce to było obiektem zainteresowania podróżników, między innymi Linanta de Bellefondsa, Richarda Lepsiusa, Sir Johna Gardnera Wilkinsona czy Pierre Trémauxa. Pierwsze prace wykopaliskowe ruszyły tam dopiero w połowie XX wieku. Wówczas odsłonięto kościół oraz kilka towarzyszących mu pomieszczeń na terenie monastyru. Źródła: CAŚ UW Live Science ​​​​​​​Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Sudanie odkryto zaskakujące malowidła. Przedstawiają świętą rodzinę i nubijskiego króla
Polscy archeolodzy odkryli chrześcijańskie malowidła w Starej Dongoli. Znajdowały się w nieznanych wcześniej pomieszczeniach z cegły suszonej.
W tym artykule: Naukowcy odkryli nieznany wcześniej zespół pomieszczeń Malowidła nie są typowe dla obrazów chrześcijańskich z tego okresu Malowidła przedstawiają króla Dawida Naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego prowadzili prace archeologiczne w Starej Dongoli. To stanowisko archeologiczne, które znajduje się w Sudanie, na wschodnim brzegu Nilu. Dawniej była to stolica zjednoczonego chrześcijańskiego królestwa Makurii. Badaczom udało się odnaleźć nieznane wcześniej pomieszczenia, których wnętrza pokrywały nietypowe malowidła chrześcijańskie. Obrazy przedstawiają Maryję, Jezusa i archanioła Michała, ale również jednego z królów nubijskich. Naukowcy odkryli nieznany wcześniej zespół pomieszczeń Badania prowadzone były w ramach projektu Starting Grant „UMMA – Urban Metamorphosis of the community of a Medieval African capital city”. Kierował nimi dr hab. Artur Obłuski z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. W oświadczeniu poinformowano, że archeolodzy dr Lorenzo de Lellis i dr Maciej Wyżgoł niespodziewanie odkryli zespół pomieszczeń z cegły suszonej, którego wnętrza pokrywały wyjątkowe obrazy. Badacze natrafili na komnaty w trakcie przeszukiwania domów z czasów po upadku królestwa Makurii, czyli okresu XVI–XIX wieku n.e. Pod podłogą jednego z domów znajdowała się wnęka, która prowadziła do niewielkiej komnaty, której ściany zdobiły chrześcijańskie malunki. – Nie jest to typowe przedstawienie protekcji władcy nubijskiego przez świętych i archaniołów – stwierdzili naukowcy w komunikacie przesłanym Polskiej Agencji Prasowej. – Król kłania się zasiadającemu na obłokach Chrystusowi, całując jego dłoń. Władcę wspiera archanioł Michał, którego rozłożone skrzydła otaczają opieką zarówno króla, jak i samego Chrystusa – zwracają uwagę badacze. Malowidła nie są typowe dla obrazów chrześcijańskich z tego okresu Zespół przekazał, że tak przedstawiona scena nie ma analogii w malarstwie nubijskim. – Dynamizm i intymna bliskość króla i świętych postaci kontrastuje z hieratycznością scen ukazanych na ścianach bocznych. Postać Matki Boskiej umieszczona po stronie północnej także nie należy do typowego repertuaru przedstawień Marii w sztuce nubijskiej. Matka Boska, ukazana w dostojnej pozie, odziana jest w ciemne szaty – czytamy w komunikacie przesłanym PAP. Piramid jest tu więcej niż w Egipcie. Mało kto o tym wie, bo... Sudan to tajemnica Oglądając starożytne piramidy, czuję się jak w filmie o Indianie Jonesie. Później zanurzam się w aromaty i dźwięki współczesnego Sudanu - pisze Anna Jaklewicz, która w tajemniczym kraj... Archeolodzy zwracają uwagę na to, że w dłoniach Maryi znajdują się krzyż i księga, a na przeciwległej ścianie namalowany jest Chrystus. Prawa dłoń Jezusa ukazana jest w geście błogosławieństwa, natomiast w lewej ręce trzyma księgę. Ten fragment malowidła jest jednak częściowo uszkodzony. Co ciekawe, obok malowideł widoczne są również nubijskie inskrypcje. Archeolodzy poinformowali, że obecnie trwa ich odczytywanie, a zajmuje się tym dr Agata Deptuła z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. – Wstępna lektura napisów w języku greckim pozwala na ich identyfikację jako tekstów liturgii darów uprzednio poświęconych. Inskrypcje tego rodzaju z reguły występują w przestrzeniach, w których sprawowano Eucharystię poza głównym ołtarzem w kościele. Towarzysząca głównej scenie inskrypcja staronubijska jest niezwykle trudna do rozszyfrowania – twierdzą badacze. Malowidła przedstawiają króla Dawida Do tej pory naukowcom udało się ustalić, że na ścianach kilkukrotnie pojawia się imię nubijskiego króla – Dawida. Według archeologów część inskrypcji to modlitwa do Boga i prośba o opiekę nad Starą Dongolą. I to właśnie Dawid prawdopodobnie przedstawiony jest na malowidłach ściennych. – Był to jeden z ostatnich władców chrześcijańskiej Makurii, którego panowanie wyznacza początek końca królestwa. Z nieznanych dzisiaj powodów król Dawid zaatakował Egipt, który w ramach akcji odwetowej dokonał inwazji na Nubię i po raz pierwszy w swojej historii Dongola została zdobyta. Być może malowidło powstało w momencie, kiedy mamelucka armia zbliżała się do miasta lub już je oblegała – uważają badacze z Uniwersytetu Warszawskiego. Co ciekawe, naukowcy nie wiedzą dokładnie, jaką funkcję pełniły odnalezione pomieszczenia. Archeolodzy przyznają, że przypominały kryptę, ale znajdują się 7 metrów powyżej średniowiecznego poziomu gruntu. Komnaty znajdują się tuż obok świątyni, która w dawnych tekstach opisywana jest jako Wielki Kościół Jezusa. Źródło: PAP Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Trzech Sudańczyków za kradzież straci ręce. W tych krajach wciąż stosuje się niehumanitarne kary
Ukamienowanie, amputacje rąk, a nawet kara śmierci. Na świecie wciąż są kraje, które stosują publiczne egzekucje oraz niehumanitarne, okrutne i poniżające wyroki. W Sudanie właśnie skazano trzech młodych mężczyzn za kradzież. Zostaną pozbawieni rąk.
W tym artykule: Sytuacja polityczna w Sudanie jest coraz bardziej napięta Mężczyźni otrzymali karę amputacji ręki Czym jest prawo szariatu? W których krajach obowiązuje kara śmierci? Trzech młodych mężczyzn w Sudanie usłyszało ostatnio szokujący wyrok sądu. Oprócz kary więzienia i grzywny mają stracić ręce. Wszystko dlatego, że ukradli butlę z gazem w Omdurmanie. To pierwszy taki wyrok od prawie dziesięciu lat. Organizacje broniące praw człowieka biją na alarm i ostrzegają, że kraj znowu wraca na drogę reżimu i ekstremizmu politycznego. Sytuacja polityczna w Sudanie jest coraz bardziej napięta W 2019 roku w Sudanie doszło do masowych protestów, które ostatecznie doprowadziły do upadku sudańskiego prezydenta Omara al-Baszira. Opozycja zapowiadała wówczas głębokie zmiany wewnętrzne, a eksperci mieli nadzieję, że to krok ku demokratyzacji kraju. Dyktator utrzymywał władze przez 30 lat, a system autorytarny utrzymywał się głównie dzięki rozwinięciu aparatu bezpieczeństwa. Nowe władze zapowiadały liberalizację prawa, zmniejszenie m.in. kontroli sfery obyczajowej i reformę polityki szariatu. Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce, by go torturowano? Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie. Jednak wszystko wskazuje na to, że Sudan wciąż narusza prawa międzynarodowe i nie zapewnia oskarżonym sprawiedliwych procesów. W ubiegłym roku 20-letnia Sudanka została skazana na karę śmierci przez ukamienowanie za cudzołóstwo. Media informowały wówczas, że kobiecie odmówiono nawet konsultacji z prawnikiem. Mężczyźni otrzymali karę amputacji ręki Tym razem skazani zostali trzej mężczyźni. Żaden z nich nie miał nawet skończonych 30 lat. Władze Sudanu przekazały, że zostali już przetransportowani do więzienia w północnym Chartumie, tym samym, w którym przebywa Umar al-Baszir. Młodzi Sudańczycy będą tam, aż wyrok zostanie wykonany. Na razie jednak nie wiadomo, kiedy to się stanie. Afrykańskie Centrum Studiów nad Sprawiedliwością oskarżyło kraj o to, że mężczyźni nie doczekali się sprawiedliwego procesu. Oprócz odcięcia ręki, Sudańczyków skazano na trzy lata więzienia i grzywnę w wysokości 2 000 000 funtów sudańskich odszkodowania. To równowartość ponad 15 tysięcy złotych. W 2021 roku Sudan podpisał konwencję ONZ w sprawie zakazu tortur i nieludzkiego traktowania. Władze zobowiązały się wówczas do zmiany przepisów. W 2019 roku wprowadzono kilka ustaw, które zakazały m.in. chłosty i okaleczania narządów płciowych kobiet. Jednak przewrót wojskowy sprzed dwóch lat doprowadził do tego, że wiele dawnych praw powróciło do wymiaru sprawiedliwości. Czym jest prawo szariatu? Prawo szariatu opiera się na założeniu, że prawo musi dostarczać wszystkiego, co potrzebne dla duchowego i fizycznego rozwoju jednostki. Najważniejszym źródłem prawa w krajach muzułmańskich jest Koran, czyli święta księga islamu. Oprócz tego normy prawne oparte są na Sunnie (opowieści o Mahomecie), kijasie (rozumowaniu przez analogię) i idżmie (zgodzie). „Kobiety Bangladeszu mają dość”. Rząd wprowadza karę śmierci dla gwałcicieli Od wielu dni na ulicach stolicy Bangladeszu trwają protesty przeciwko przemocy seksualnej. Protestujący domagają się większej ochrony ofiar napaści na tle seksualnym, ale też poprawy w ścig... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/demonstranci-gomagaja-sie-sprawiedliwosci-dla-ofiar-i-zmian-w-prawie-oraz-ostrzejszego-scigania-sprawcow-photo-by-k-m-asad-lightrocket-via-getty-images-5949d07.jpeg" width="938" height="528" alt="Demonstranci gomagają się sprawiedliwości dla ofiar i zmian w prawie oraz ostrzejszego ścigania sprawców (Photo by K M Asad/LightRocket via Getty Images)" title="Demonstranci gomagają się sprawiedliwości dla ofiar i zmian w prawie oraz ostrzejszego ścigania sprawców (Photo by K M Asad/LightRocket via Getty Images)" /> W islamie nie istnieje rozdział życia świeckiego od religijnego. Właśnie dlatego prawo, które zapisano w świętych księgach (spisanych kilkaset lat temu), dotyczy zwyczajów religijnych i życia codziennego wszystkich ludzi. Tak samo w przypadku stosowania kar. W których krajach obowiązuje kara śmierci? Właśnie dlatego na świecie wciąż są kraje, które stosują niehumanitarne wyroki sądu, takie jak: kamienowanie, chłosta lub amputacje. To między innymi: Iran, Sudan, Somalia, Indonezja, Nigeria, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Kilka miesięcy temu Indonezja ogłosiła zmiany w kodeksie karnym. Od tego roku można trafić do więzienia m.in. za konkubinat, seks pozamałżeński i obrazę głowy państwa. Nowe prawo dotyczyć ma zarówno Indonezyjczyków, jak i cudzoziemców. Za te wykroczenia w niektórych prowincjach kraju można zostać skazanym na publiczną chłostę. Jednak sama kara śmierci nie dotyczy tylko krajów muzułmańskich. Co więcej, wyroki, które pozbawiają życia oskarżonych, wydawane są również w krajach, które nie są autorytarnymi reżimami. Chodzi m.in. o Stany Zjednoczone, Japonię i Tajlandię. Z kolei jedynym europejskich krajem, w którym wciąż wykonuje się wyroki śmierci, jest Białoruś. Kara śmierci jest legalna również w: Botswanie, Egipcie, Chinach, Wietnamie, Pakistanie, Singapurze, Jemenie. Źródło: The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polska badaczka udokumentowała 1000-letnie malowidło młodego Jezusa, które odnaleziono w Sudanie
Malowidła zostały odnalezione w ruinach sudańskiego kościoła Lagia el Ga’ab, gdzie prowadzone były ostatnio wykopaliska. Niektóre z nich przedstawiały m.in. młodego Jezusa Chrystusa i jego matkę Maryję.
W tym artykule: W kościele znajdowało się malowidło przedstawiające młodego Chrystusa Kompozycja jest wyjątkowa i rzadko spotykana w sztuce nubijskiej Oprócz Jezusa i jego matki na malowidle znajdują się dwaj archaniołowie Międzynarodowa grupa archeologów w 2021 roku prowadziła wykopaliska w ruinach kościoła Lagia el Ga’ab. To obiekt sprzed tysiąca lat, który znajduje się w Sudanie, na południowy zachód od III katarakty, na zachodnim brzegu Nilu. W tym czasie prof. Yahia Fadi Tahir z Uniwersytetu w Chartumie wraz z dr Hamadem Mohamedem Hamdeenem z Uniwersytetu Doliny Nilu odkryli górną partię świątyni. Jednak w zespole nie było ekspertów, którzy rozpoznaliby wnętrze i znaleziska. W 2022 r. do zespołu naukowców dołączyły konserwatorka sztuki Ewa Parandowska i dr Magdalena Łaptaś z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Miały zająć się identyfikacją i dokumentacją odnalezionych malowideł. W kościele znajdowało się malowidło przedstawiające młodego Chrystusa Archeolodzy poinformowali, że odnaleziony kościół był niewielki. Miał 16 metrów długości i trzy nawy: główną i dwie boczne. Świątynia zbudowana była z suszonej cegły mułowej, a warstwę zewnętrzną obudowano cegłą paloną. Badacze podają, że mimo dużych zniszczeń, na ścianach zachowały się greckie inskrypcje oraz malowidła, którymi miała zająć się dr Magdalena Łaptaś. Badaczka z UKSW zidentyfikowała jeden z najlepiej zachowanych obrazów jako popiersie Chrystusa Emmanuela. Emmanuel w języku hebrajskim oznacza „Bóg z nami”. Jest to ikonograficzny sposób przedstawienia Jezusa w wieku dziecięcym. Nazwa pochodzi z Biblii z proroctwa Izajasza (Iz 7,14). Prorok miał przewidzieć narodziny Mesjasza. Eksperci uważają, że ten typ ikonografii jest charakterystyczny dla wyznań wschodnich i symbolizuje dojrzałość duchową. Dr Łaptaś twierdzi, że w tle Chrystusa jest postać, której górna partia się nie zachowała. Uczona uważa, że jest to najprawdopodobniej Maryja. Kompozycja jest wyjątkowa i rzadko spotykana w sztuce nubijskiej – Taki typ przedstawienia nazywa się „Platytera ton uranon”, co znaczy „bardziej przestronna niż niebiosa”. Oznacza, że łono Matki Boskiej jest większe niż niebiosa, mieszcząc nieograniczonego i przedwiecznego Boga. Być może genezy tej idei należy doszukiwać się w przedchrześcijańskiej wizji egipskiej bogini Nut, która połyka i rodzi słońce – tłumaczy dr Łaptaś w rozmowie z PAP. Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Dr Łaptaś uważa, że jest to „unikatowa kompozycja”, która nie jest popularna w sztuce nubijskiej. Badaczka twierdzi, że malowidło może dowodem na silne wpływy Bizancjum, które rozpowszechniło chrześcijaństwo na terenie Sudanu. Uczona zauważa również, że ze względu na niezbyt dobry stan ikony, nie można dokładnie określić ułożenia rąk postaci, które są na niej widoczne. Polska badaczka podejrzewa, że w tym przypadku to Jezus błogosławi prawą ręką, a Maryja podtrzymuje go lub jest w trakcie modlitwy. Oprócz Jezusa i jego matki na malowidle znajdują się dwaj archaniołowie Dr Łaptaś zwraca również uwagę na obecność dwóch archaniołów, którzy stoją po bokach kobiety. Mają na sobie ceremonialne stroje reprezentacyjne lub dworskie. Aniołowie są jednak bez nóg i nie można dokładnie ich zidentyfikować. Opierając się na podejrzeniach, dr Łaptaś twierdzi, że archanioł, który znajduje się po prawej stronie Maryi to archanioł Michał. W jednej dłoni trzyma kulę-glob, który jest symbolem panowania nad światem. Z drugiej strony stoi prawdopodobnie Gabriel. Polska uczona uważa, że malowidła, które obecne są w świątyni, pochodzą z okresu między IX a XI wiekiem n.e.. Miał być to czas, w którym chrześcijańskie malarstwo nubijskie prężnie się rozwijało. Najpopularniejszą formą sztuki były ikony. Początek chrześcijaństwa w regionie datuje się na VI wiek, kiedy królestwo Makurii przyjęło chrzest z rąk misjonarzy bizantyjskich. Źródło: PAP.
Kiedy po raz pierwszy ludzie udomowili bydło? Odpowiedź na to pytanie znaleźli polscy naukowcy
Polscy naukowcy odkryli, że ludzkość po raz pierwszy udomowiła bydło ok. 10 000 lat temu. Pierwszy przypadek domestykacji miał miejsce w regionie Środkowego Nilu.
W tym artykule: Do pierwszego udomowienia bydła doszło prawdopodobnie nawet 3000 lat wcześniej Naukowcy zastanawiają się, skąd udomowione bydło wzięło się w Afryce tak wcześnie Badacze odnaleźli kości pierwszych udomowionych krów Dotychczas uważano, że po raz pierwszy człowiek udomowił krowę ok. 7000 lat temu. Bydło miało przybyć do wschodniej Afryki z obszarów dzisiejszej Turcji i Iraku. Wszystko wskazuje na to, że najnowsze odkrycie polskich naukowców może obalić tę tezę. Do pierwszego udomowienia bydła doszło prawdopodobnie nawet 3000 lat wcześniej Zespół badaczy z Polskiej Akademii Nauków prowadził ostatnio wykopaliska w rejonie Basenu Letti, w Dolinie Środkowego Nilu. To obszar, który położony jest w dzisiejszym Sudanie. Uczeni odnaleźli tam kości, które wstępnie datują na VII–VIII wiek p.n.e. Jedne z najrzadszych krów na świecie urodziły się we Wrocławiu. Poznajcie bantengi jawajskie We wrocławskim ZOO pojawili się nowi mieszkańcy. Prima i Assam to bantengi jawajskie. W ubiegłym roku ich populacja spadła o 70 proc. Bydło pochodzi od wymarłego tura. Do tej pory naukowcy sądzili, że zostało udomowione po raz pierwszy na Bliskim Wschodzie. Polscy uczeni są przekonani jednak, że ich odkrycie jest dowodem na domestykację lokalną, która wydarzyła się nawet 3 tysiące lat wcześniej – w Afryce. – Ślady ludzi, którzy zamieszkiwali ten rejon, są zdecydowanie starsze i sięgają nawet VIII tysiąclecia p.n.e. Nimi zajmowaliśmy się w czasie najnowszych badań – powiedział w rozmowie z portalem Nauka w Polsce dr Piotr Osypiński, profesor Polskiej Akademii Nauk. Naukowcy zastanawiają się, skąd udomowione bydło wzięło się w Afryce tak wcześnie Najważniejsze pytanie brzmi: skąd pochodziło bydło, które udomowili pasterze z regionu Środkowego Nilu? Naukowcy przypominają, że już wcześniej pojawiały się tezy o tym, że w wyniku zmian klimatu i suszy we wschodniej Saharze dochodziło do częstszych interakcji pomiędzy ludźmi a turami. Były to jednak tylko hipotezy, niepoparte rzetelnymi dowodami. Konstelacja satelitarna, która ma zajrzeć pod piaski Sahary. Oto misja OASIS Cel – zbadanie warstw wodonośnych Sahary oraz określenie tempa topnienia lodowców. Planowana misja JPL NASA „OASIS” wykorzystuje metody sprawdzone na Marsie, by chronić Ziemię. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/konstelacja-satelitarna-ktora-ma-zajrzec-pod-piaski-sahary-oto-misja-oasis-fot-nasa-jpl1-bd7bcc6.jpeg" width="938" height="528" alt="Konstelacja satelitarna, która ma zajrzeć pod piaski Sahary. Oto misja OASIS (fot. NASA JPL)" title="Konstelacja satelitarna, która ma zajrzeć pod piaski Sahary. Oto misja OASIS (fot. NASA JPL)" /> – Ze względu na brak znalezisk (z dawniejszych wykopalisk) w postaci dobrze zachowanych kości dużych przeżuwaczy, idea lokalnego udomowienia bydła odeszła na dziesięciolecia w zapomnienie. Naukową debatę zdominowały nowinki genetyczne – mówi dr hab. Marta Osypińska z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, jedna z autorów badań. – Tymczasem w czasie naszych badań w Letti dokonaliśmy odkryć, które rzucają nowe światło i na nowo pozwolą podjąć debatę o pochodzeniu bydła w Afryce – dodaje uczona. Badacze odnaleźli kości pierwszych udomowionych krów W trakcie najnowszych wykopalisk archeologom udało się odnaleźć zupełnie nowe kości. Znajdowały się pośród szczątków wielu innych gatunków zwierząt, które zamieszkiwały tysiące lat temu ten region. Badacze zwracają uwagę na to, że kości miał cechy „turopodobne” i należały właśnie do udomowionych krów. Wstępna analiza wykazała, że ówcześni ludzie należeli do społeczności wczesnoneolitycznych. Uczeni wskazują, że zajmowali się głównie rolnictwem i łowiectwem. Polowali głównie na dzikie zwierzęta sawannowe, ale, co najważniejsze – nie na bydło. Czym zajmuje się archeolog – na czym polega jego praca i jak zostać archeologiem? Ziemia skrywa wiele bezcennych artefaktów przeszłości, które czekają na odkrycie. Czym zajmuje się archeolog? Jakie trzeba mieć kwalifikacje, by móc podjąć pracę w tym zawodzie? Na jakie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czym-zajmuje-sie-archeolog-na-czym-polega-jego-praca-i-jak-zostac-archeologiem-fot-ozkan-bilgin-anadolu-agency-via-getty-images-dfd1d87.jpeg" width="938" height="626" alt="Czym zajmuje się archeolog - na czym polega jego praca i jak zostać archeologiem? (fot. Ozkan Bilgin/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Czym zajmuje się archeolog - na czym polega jego praca i jak zostać archeologiem? (fot. Ozkan Bilgin/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Kolejne badania mają dokładnie zawęzić okres, z którego pochodzą kości prawdopodobnie najstarszych udomowionych krów na świecie. Jeżeli odkrycie się potwierdzi, będziemy mogli niewątpliwie mówić o prawdziwym przełomie dokonanym przez polskich naukowców. Co tylko potwierdza, że nasi archeolodzy to światowa czołówka. Kiedy udomowiono pierwsze zwierzęta? pies – ponad 15 000 lat temu w Azji Wschodniej lub Afryce, koń – ok. 7000 r. p.n.e. na Bliskim Wschodzie, kot – ok. 5500 r. p.n.e. w Nubii, pszczoła miodna – ok. 4000 r. p.n.e. w południowej Azji, kura – ok. 3500 r. p.n.e. w południowej Azji, królik – ok. 1000 r. p.n.e. w starożytnym Rzymie, Źródło: Nauka w Polsce.
Sudan wprowadza przełomowe prawo i delegalizuje obrzezanie kobiet. „Podważa ich godność”
Trzy lata więzienia albo grzywna – to kara, jaka czeka osoby, które naruszą nowe prawo zakazujące okaleczania żeńskich narządów płciowych. O ratyfikowaniu nowej ustawy delegalizującej rytualne obrzezanie kobiet poinformowało ministerstwo sprawiedliwości w Sudanie.
W tym artykule: Prawo kontra tradycja Ku lepszemu? Ministerstwo sprawiedliwości w Sudanie podało, że rząd kraju przyjął ustawę zakazującą powszechnej praktyki okaleczania żeńskich narządów płciowych, przyznając tym samym słuszność ruchom działającym na rzecz praw kobiet. Rada Suwerenności – tymczasowy organ rządzący w Sudanie – przyjęła zestaw obszernych poprawek do krajowego kodeksu karnego w czwartek. Wśród poprawek znalazł się zapis o penalizacji obrzezania kobiet, które w Sudanie jest głęboko zakorzenioną w tradycji praktyką. Każdy, kto zostanie uznany za winnego przeprowadzenia zdelegalizowanej procedury, zostanie skazany na trzy lata więzienia – wynika z zapisów, do których dotarła agencja Associated Press. Wykonawcom „zabiegów” może też grozić kara grzywny, a placówki medyczne, które będą podejmować się tego typu zleceń, mogą zostać zamknięte. Projekt ustawy został zatwierdzony przez rząd przejściowy, który doszedł do władzy w zeszłym roku po obaleniu długoletniego autokraty Omara al-Baszira. Premier i szef Rady Suwerenności – Abdalla Hamdok – uznał tę decyzję za „ważny krok w reformowaniu wymiaru sprawiedliwości”. Z kolei ministerstwo sprawiedliwości w oświadczeniu zaznaczyło, że okaleczanie żeńskich narządów płciowych „podważa godność kobiet”. Ratyfikacja nowego prawa to sukces tamtejszych obrońców praw kobiet, którzy od ponad 10 lat apelowali o wprowadzenie zakazu. To też symboliczne zwycięstwo dla przywódców technokratycznych tego kraju, którzy walczą o przyspieszenie zmian demokratycznych i odrzucenie spuścizny al-Bashira. Prawo kontra tradycja Badania przeprowadzone w Sudanie w 2014 roku i wspierane przez ONZ wykazały, że 87 proc. sudańskich kobiet i dziewcząt w wieku od 15 do 49 lat zostało poddanych obrzezaniu. Większość kobiet poddaje się ekstremalnej formie rytuału – zwanej infibulacją, która polega na usunięciu i zmianie położenia warg sromowych i łechtaczki, oraz zwężeniu otworu pochwy. „Zabieg” często wykonywany jest bez znieczulenia i w warunkach dalekich od sterylnych. Praktyka powoduje liczne problemy na tle nie tylko fizycznym i seksualnym, ale też psychicznym wśród poddawanych mu kobiet. W najgorszych przypadkach jest nawet przyczyną śmierci, np. na skutek szoku lub zakażenia rany. Wprowadzenie nowego prawa zostało przyjęte z entuzjazmem przez wiele krajów na całym świecie. Jednak lokalne grupy działaczy i organizacje pozarządowe zaznaczają, że nawet surowe kary mogą okazać się niewystarczające, aby odwieść od makabrycznej tradycji konserwatywne społeczeństwo Sudanu. Za przykład podają sąsiedni Egipt, gdzie obrzezanie zostało zakazane w 2008 roku, a w 2016 uznane za przestępstwo. Ale ankieta przeprowadzona przez rząd wykazała, że prawie 9 na 10 egipskich kobiet zostało poddanych tej procedurze. Inni działacze zakwestionowali termin ratyfikacji, twierdząc, że pandemia koronawirusa stawia ich w niekorzystnej sytuacji, ponieważ nie są w stanie zrealizować obecnie kampanii uświadamiających ani szkolenia dla policji. – Obecnie występują niedobory paliwa i długie codzienne przerwy w dostawie prądu, a także rośnie liczba infekcji COVID-19. Komunikacja i mobilność ludzi są poważnie utrudnione. Nie są to warunki, w których poparcie dla stanowienia prawa przeciwko okaleczaniu żeńskich narządów płciowych jest priorytetem lub nawet jest możliwe – powiedziała Nahid Toubia, wiodąca działaczka na rzecz praw kobiet w Sudanie. Ku lepszemu? Jednak wprowadzenie nowego prawa wzbudziło nadzieję na silniejszą ochronę swobód osobistych. Szczególnie, że Sudan zmierza w kierunku demokratycznych wyborów, zaplanowanych na 2022 r. – Przeglądy prawne i zmiany będą kontynuowane, dopóki nie rozwiążemy wszystkich zakłóceń w systemach prawnych w Sudanie – obiecał Hamdok. Pod rządami Hamdoka kobiety zostały powołane na stanowiska szefowych czterech resortów. Zeszłej jesieni władze obaliły niepopularne islamskie prawa uchwalone przez al-Baszira, które dyktowały strój kobiet i kryminalizowały picie alkoholu. Kolejna poprawka przyjęta w czwartek zezwala matkom sudańskim na podróżowanie z dziećmi za granicę bez pozwolenia małżonków. Podczas rządów al-Bashira niektórzy sudańscy duchowni mówili, że formy okaleczania żeńskich narządów płciowych są dozwolone religijnie, argumentując, że jedyna debata dotyczyła tego, czy jest to wymagane, czy nie. Zmiany polityczne w Sudanie rozpoczęły się w kwietniu, gdy obalony został Omar al-Baszir, który rządził tym krajem prawie 30 lat. Prodemokratyczny przewrót rozpoczął się od demonstracji, wywołanych w dużej mierze rosnącymi cenami, brakiem żywności i paliwa. Po obaleniu Baszira władzę przejęła Tymczasowa Rada Wojskowa, jednak protestujący domagali się przekazania władzy cywilom. W lipcu 2019 roku Rada i opozycja zawarły porozumienie o podziale władzy na trzyletni okres przejściowy. Zakończy się on w 2022 roku demokratycznymi wyborami.
Piramid jest tu więcej niż w Egipcie. Mało kto o tym wie, bo... Sudan to tajemnica
Oglądając starożytne piramidy, czuję się jak w filmie o Indianie Jonesie. Później zanurzam się w aromaty i dźwięki współczesnego Sudanu - pisze Anna Jaklewicz, która w tajemniczym kraju spędziła długie miesiące.
Na twarzy maska dla ochrony przed pyłem. Na głowie latarka do oświetlenia pod ziemnego korytarza. W dłoni szpachelka i pędzel. Tak uzbrojona ruszam codziennie do pracy. Warstwa po warstwie usuwam piasek z zasypanego tunelu, wzbijając w powietrze drobiny kurzu. Z pomocą miejscowych mężczyzn odkopałam już głęboki na 3 m szyb i początek podziemnego korytarza biegnącego stąd do komory grobowej. Jest duszno i gorąco. Za to na zewnątrz zimno i wieje. Kilka dni temu rozpętała się hawa – zimny wiatr, który w Sudanie najczęściej pojawia się w pierwszych miesiącach roku. Dokładnie w tym samym czasie, kiedy do Sudanu przyjeżdżamy my, czyli misja archeologiczna od kilkunastu lat badająca cmentarzysko w Az-Zumie. W tym sezonie zbadamy w sumie dwa z trzydziestu tumulusów (kurhanów), jakie znajdują się w Az-Zumie. Ich część naziemną – wysokie na kilka metrów nasypy z kamieni i piasku – dobrze widać na powierzchni. Na podstawie znalezisk kierownik misji, dr Mahmoud El-Tayeb, Sudańczyk od lat mieszkający w Polsce, datuje je na IV–VI w. n. Dawni podróżnicy sądzili mylnie, że tutejsze kurhany to pozostałości dużo starszych piramid. I nie ma się co dziwić, bo tych w Sudanie jest więcej niż w Egipcie – łącznie ponad 200. Część piramid znajduje się w pobliżu naszego stanowiska. W piątek, dzień wolny od pracy, odwiedzamy oddaloną o 10 km nekropolę królewską w El-Kurru. Tutaj, i w pobliskim Nuri, chowano nubijskich władców, którzy podbili Egipt i panowali nad nim jako XXV dynastia w VII i VI w. p.n.e. Oglądamy piramidy i mastaby, a konserwatorzy z zaprzyjaźnionej amerykańskiej misji pokazują nam podziemia, oświetlając latarniami kolejne fragmenty ścian. A kiedy z ciemności wyłaniają się postaci bogów, faraonów i hieroglifczne teksty z księgi umarłych, czuję się jak bohaterka flmu o Indianie Jonesie – moim idolu z dzieciństwa. Najliczniejsza i najsłynniejsza w Sudanie grupa piramid znajduje się w Meroe, ponad 200 km na północ od Chartumu. Jedziemy tam już po zakończeniu naszych prac wykopaliskowych w Az-Zumie, zanim większość członków misji poleci do Polski. Na tzw. północnej nekropoli w Meroe nie ma prawie nikogo oprócz nas. Strzeliste stożki grobowców wystają znad złocistych wydm, wieczorne słońce wydobywa ze ścian kaplic kształty reliefów, a wokół przechadzają się dostojne wielbłądy. Idealne miejsce dla miłośników archeologii i poszukiwaczy ciszy! TANIEC DLA ALLAHA Postanawiam zostać w Sudanie na kolejne dwa tygodnie i poznać współczesne oblicze kraju. W piątkowe popołudnie jadę do Omdurmanu oddzielonego od Chartumu jedynie korytem Nilu Błękitnego. Rozgrzane miasto bucha żarem. Ulice pustoszeją, znikają uliczni sprzedawcy, rzednie masa aut i tuk-tuków. Za to na cmentarzu Hamad al Nil gęstnieje tłum. Wyznawcy islamu związani z sufckim bractwem Quadriyah zbierają się, jak co piątek, na wspólną modlitwę. Zakrywam włosy chustą, jak nakazuje zwyczaj, zdejmuję buty i wchodzę do grobowca zmarłego w XIX w. szejcha, którego imieniem nazwano cmentarz. W środku panuje ścisk, dźwięk bębnów przeplata się z modlitewnym śpiewem. Część osób przyszła tu po błogosławieństwo, inni z nadzieją na uzdrowienie. Ci drudzy, wsuwając dłonie pomiędzy drewniane szczebelki, starają się dotknąć spoczywającego za przegrodą sarkofagu. Na zewnątrz pojawiają się pierwsi derwisze – sufccy mistycy i asceci, którzy we wspólnej modlitwie i ekstatycznym tańcu szukają bezpośredniego kontaktu z Allahem. Ubrani w patchworkowe kostiumy ozdobione zwierzęcą skórą, z włosami splecionymi w dredy, w wymyślnych nakryciach rozpoczynają powoli zikr – rytualny taniec ku czci jedynego Boga. Wciśnięta między kobiety, gapiów i nielicznych turystów zanurzam się w zapachu kadzideł, świetle ostatnich promieniach słońca i dźwiękach modlitewnych śpiewów. – La ilah il Allah – nie ma Boga prócz Allaha, powtarzają derwisze, coraz szybciej krążąc wokół placu przed grobem szejcha. Suf w zielonej galabii zagrzewa młodych derwiszy do śpiewu. Inny, w stroju ze skrawków tkanin, podskakuje, kręci się w kółko, wbijając wzrok wysoko w niebo. Do tej pory spokojny derwisz z długimi dredami wiruje wokół własnej osi, a potem pada nieprzytomny na ziemię. Nad Hamad al Nil jeszcze przez kilka godzin unoszą się modlitewna ekstaza i dudnienie bębnów. Cmentarz pustoszeje dopiero po zmroku. APETYT NA WIELBŁĄDA – Souq Jamal – informuję kierowcę minibusa, a on kiwa głową na znak, że wie, dokąd jedziemy. Przebijamy się przez chaotyczną masę pojazdów na przedmieściach Omdurmanu. Krajobraz robi się coraz bardziej surowy. Na wietrze unoszą się torebki, jedyne w okolicy oznaki obecności człowieka. Zapach zwiastuje bliskość zwierząt. Po obu stronach drogi pojawiają się wreszcie zagrody, a w nich niezliczone stada kóz, osłów, wołów. Na horyzoncie widać wielbłądy. Tylko w Somalii jest ich więcej. Chociaż dziś znaczą mniej jako środek transportu, są ważną częścią sudańskiej gospodarki. Krążę wśród dromaderów o beżowej, ciemnobrązowej i zupełnie białej sierści. Są różnorodne, bo tak jak ich hodowcy pochodzą z różnych regionów Sudanu. Część przybyła tu z Darfuru w południowo-zachodniej części kraju. Już w starożytności prowincja ta słynęła z hodowli dromaderów. To tam rozpoczynały trasę karawany wielbłądów, niewolników i kupców, wędrując na północ szlakiem zwanym Darb el-Arbain, Droga Czterdziestodniowa. Dziś część z oferowanych na targu wielbłądów także traf do Egiptu. – Kto kupuje wasze wielbłądy? – zagaduję handlarzy. – Egipcjanie, głównie dla mięsa – odpowiada mężczyzna w wielkim białym turbanie – A ile muszą zapłacić za jednego? – dopytuję dalej. Dowiaduję się, że dromadery sprzedawane północnym sąsiadom kosztują od kilkuset do ponad tysiąca dolarów. Na wschód, głównie do Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Kataru, trafają dużo droższe wielbłądy wyścigowe. Tam, po specjalnych treningach, stają do zawodów dosiadane przez… roboty. Mieszkańcy Półwyspu Arabskiego po wielbłądy przyjeżdżają także do Kassali, miasta na wschodzie Sudanu. OCZY PANNY MŁODEJ Zanim ruszę do Kassali, załatwiam w Chartumie niezbędne pozwolenia. Travel Permit, oprócz standardowej wizy, obowiązuje każdego obcokrajowca, który chce podróżować po Sudanie. Z plikiem dokumentów i kserokopii paszportu łapię autobus z dworca na przedmieściach. Ruszamy tuż po świcie, zanim słońce podniesie się znad horyzontu. Po kilku godzinach jazdy w miejsce kwadratowych domów pojawiają się okrągłe lepianki kryte strzechą i namioty nomadów, a w oddali wyłaniają się majestatyczne góry Taka. U ich podnóży rozciąga się Kassala. W tym mieście czuję się jak w innym kraju. Nic dziwnego. Od Erytrei dzieli mnie zaledwie kilkanaście kilometrów, a mieszkańcy miasta to mozaika kilku grup etnicznych. W ulicznym tłumie dostrzegam mężczyzn z plemienia Beja. Łatwo ich poznać po imponującym afro, wetkniętym weń kościanym grzebyku oraz po długim mieczu noszonym na plecach. Kobiety z grupy etnicznej Hadendoa, odziane w jaskrawe toob (chusty podobne do indyjskich sari), przycupnęły na placu w centrum miasta. Przyjeżdżają tu z okolicznych wiosek, by sprzedać własnoręcznie wyplatane kosze, maty i taborety. Z kolorami ich toob kontrastują stroje kobiet Rashaida: czarne suknie, czarne chusty skrywające włosy, czarne zasłony na twarzy. Widać zza nich tylko oczy – dużo jaśniejsze niż rdzennych Sudanek. Zielone lub piwne tęczówki zdradzają obce pochodzenie plemienia. Rashaida opuścili tereny Arabii Saudyjskiej z powodu konﬂiktów plemiennych w XIX w. i osiedlili się w północno-wschodnim Sudanie i Erytrei. Mimo to ich kontakty z rodzimymi ziemiami pozostają żywe. To właśnie po hodowane przez Rashaida wyścigowe wielbłądy przybywają do Kassali kupcy z Półwyspu Arabskiego. Sudańczycy przyjeżdżają do tego miasta ze zgoła innych powodów. Urok gór Taka przyciąga nowożeńców z całego kraju. Kiedy kończą się wieczorne modlitwy w pobliskim meczecie Chatmija, u podnóży masywu pojawiają się młode pary. W butach na obcasie, z ostrym makijażem i kilogramami biżuterii młode panny paradują za rękę ze swoimi niedawno poślubionymi mężami. To nowy zwyczaj w Kassali. – Nigdzie indziej nie spotkasz par trzymających się za rękę – opowiada Khalid, znajomy Sudańczyk. – Nauczyliśmy się tego z zachodnich i bollywoodzkich filmów – wyjaśnia mi, kiedy siedzimy w jednej z kawiarenek. Naszej rozmowie przez cały czas przysłuchuje się sudańska rodzina celebrująca zamążpójście córki. Później dowiem się, że panna młoda ma tylko 13 lat, a męża wybrała jej matka. I że nie jest w Sudanie wyjątkiem. Aż jedna trzecia dziewcząt wychodzi za mąż przed ukończeniem 18 lat. Za zgodą rodziców małżeństwa zawierać mogą już dziesięciolatki. Mimo kolorowego makijażu oczy tej bardzo młodej mężatki wydają mi się pełne smutku. ZAPACH ŻYWICY Wracam do Chartumu, żeby przed wylotem do Polski złożyć obowiązkową wizytę na suku w Omdurmanie– największym targowisku w kraju. Znajdzie się tu dosłownie wszystko, od tanich klapek po luksusowe wyroby ze złota. Wędruję alejkami z rękodziełem i pamiątkami dla turystów. Zamiast rzeczy sprowadzanych z Kenii albo chińskich paciorków wolę dużo tańsze lokalne wyroby: koszyki, okrągłe plecione maty, jakimi zakrywa się jedzenie przed natrętnymi muchami, gliniane dzbanki na kawę i kadzielnice. Na co dzień sączy się z nich intensywny zapach żywicy i drewna sandałowego, a aromatyczny dym owiewa wnętrza jadłodajni, toalet i stragany z mięsem, odganiając muchy. Sudan pachnie kadzidłem. Pachną miejsca i ludzie. – Przed ślubem kobiety okadzają całe ciało. Siadają wtedy nad naczyniem, w którym żarzy się kadzidło, i owijają szczelnie tkaniną. Po dukhan skóra staje się gładka, miękka i pachnąca – tłumaczy mi znajoma z Chartumu. Jeszcze piękniej niż kadzidła pachną przyprawy w mojej ulubionej części targu. Przed kramami piętrzą się stosy daktyli, suszone papryczki chili, nasiona kolendry i kardamon, bez którego nie ma prawdziwej sudańskiej kawy. Kupuję zapas karkade, czyli hibiskusa, oraz nasion baobabu, z których robi się orzeźwiające napoje. Ich smak, już po powrocie do Polski, będzie mi przypominał miesiące spędzone w Sudanie.
Odszedł ostatni nosorożec biały północny. Tego gatunku nie uda się ocalić
Nigdy nie zobaczymy już żywego nosorożca białego północnego. Sudan, ostatni samiec, miał 45 lat.
45-letni Sudan cierpiał od dawna z powodu zakażenia, które wdało mu się w nogę. Dyrekcja rezerwatu Ol Pejeta w Kenii, gdzie przebywał, zdecydowała się na eutanazję. - Był ambasadorem swojego gatunku i zostanie zapamiętany za to ile zrobił by podnieść świadomość zagrożeń, przed którymi stoją nie tylko nosorożce, ale tysiące innych gatunków w obliczu wyginięcia z powodu działalności człowieka - powiedział agencji AP dyrektor rezerwatu Richard Vigne. Nosorożec biały północny był jednym z dwóch podgatunków Ceratotherium simum. Ze względu na różnice w budowie niektórzy uznawali go zresztą za osobny gatunek Ceratotherium simum cotton. Ich nieszczęście polegało na tym, że zamieszkiwały tereny niespokojne politycznie. W Sudanie, Demokratycznej Republice Konga, Republice Środkowoafrykańskiej czy Ugandzie siedlisk było dla nich coraz mniej, a te, które wciąż dawały zwierzętom schronienie, budziły zainteresowanie kłusowników. Z Sudana pobrano materiał genetyczny w nadziej, że dzięki nowoczesnej biotechnologii w przyszłości może uda się przywrócić gatunek do życia Z pewnością nosorożec pozostanie symbolem tego jak mocne ludzkość powinna mieć wyrzuty sumienia. Źródło: AP
Sudańczycy desperacko uciekają przed głodem. Pomaga im Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej
Narażeni na ostrzelanie w ogarniętym wewnętrznym konfliktem kraju, przedzierają się przez busz, żywią się liśćmi dzikich roślin, albo nie jedzą w ogóle. Wojna domowa oraz głód spowodowały, że na uchodźstwie znalazło się dwa miliony mieszkańców Sudanu Południowego. Zdesperowani Sudańczycy w poszukiwaniu bezpieczeństwa i jedzenia uciekają do sąsiednich państw, głównie na południe – do Ugandy.
– Szpital w Koboko, oraz dwa mniejsze ośrodki zdrowia w Oraba i Kuluba w Ugandzie, przy granicy z Demokratyczną Republiką Konga to pierwsze miejsca, do których po wykańczającej wędrówce, w stanie skrajnego niedożywienia trafiają uciekinierzy z Sudanu Południowego – mówi ekspert ds. pomocy humanitarnej, prezes PCPM – Wojciech Wilk. – W najtrudniejszej sytuacji są kobiety i ich – często rodzone w buszu, podczas ucieczki – niemowlęta. To one – osłabione wielomiesięcznym głodem, a także ranni – w pierwszej kolejności potrzebują pomocy medycznej, żeby przeżyć. Otrzymują ją właśnie w ugandyjskich klinikach, gdzie dociera pomoc z Polski. W odpowiedzi na kryzys humanitarny Fundacja PCPM kupuje do ośrodków zdrowia w Ugandzie leki oraz środki opatrunkowe, przede wszystkim jednak zatrudnia lekarzy, położne i pielęgniarki na kontrakty długoterminowe. – Wojna w Sudanie Południowym jest konfliktem, który może trwać dziesięciolecia, dlatego też na uciekinierów z tego kraju powinniśmy patrzeć jak na ludzi, którzy muszą zbudować sobie nowe życie na uchodźstwie – podkreśla Wojciech Wilk. – Uganda jest pozytywnym przykładem takiego podejścia – władze kraju dają Sudańczykom ziemie i możliwość uprawiania roli. Dzięki temu szybko integrują się oni z lokalną społecznością i mogą godnie zarabiać na swoje utrzymanie do momentu, kiedy będą mogli wrócić do swojej ojczyzny – dodaje. Na świecie jest ponad 65 milionów ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy i szukać bezpieczeństwa z dala od swojego miejsca zamieszkania. Aż 5,5 miliona uciekło z Syrii, ponad milion z nich osiedliło się w Libanie, gdzie od 2012 roku Fundacja PCPM dopłaca uchodźcom do czynszu, zapewnia opiekę medyczną i edukację. W Sudanie Południowym PCPM prowadzi Centrum Dożywiania w Gordhim. Działania w całości finansowane są ze środków prywatnych darczyńców z Polski. Wesprzyj działania PCPM w Sudanie Południowym i Ugandzie: Przelej dowolną kwotę na konto Fundacji (mBank): 18 1140 1010 0000 5228 6800 1001 z dopiskiem: Sudan Południowy lub Uganda Wybierz na co chcesz przeznaczyć pieniądze: www.pcpm.org.pl/wesprzyj-pcpm Więcej o działaniach PCPM: www.pcpm.org.pl
Klęska głodu w Sudanie Płd. Polacy uruchomili centrum pomocy, ale potrzebują wsparcia
To państwo jest niepodległe od zaledwie czterech lat. Najmłodszy kraj świata zmaga się z katastrofą humanitarną. Przeczytaj i dowiedz się jak możesz pomóc pomagającym tam Polakom.
- Apelujemy o pomoc, bo tylko dzięki Waszemu wsparciu mogliśmy uruchomić Centrum Dożywiania PCPM w Sudanie Południowym - pisze w komunikacie biuro prasowe Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej. Już pierwszy miesiąc działania Centrum pokazał jak bardzo jest ono ważne - przyjęło setki pacjentów. - Sytuacja w Płd. Sudanie jest rzeczywiście tragiczna - ocenia dr Wojciech Wilk, prezes Fundacji PCPM i ekspert od rozwiązywania kryzysów humanitarnych - Zakładaliśmy, że nasze Centrum Dożywiania będzie pomagać głównie głodującym dzieciom, ale nie możemy bez pomocy zostawić ich rodziców, którzy umierają z głodu. Dlatego nasi lekarze pomagają Sudańczykom w każdym wieku. Najmłodszy pacjent Centrum ma 6 miesięcy, najstarszy 70 lat. Jeżeli chcesz pomóc - możesz to zrobić wchodząc na stronę poświęconą akcji pomocy w Sudanie Południowym.
Trzeba reagować natychmiast! Polska odpowiedź na kryzys humanitarny w Sudanie Południowym
Sytuacja jest dramatyczna. Postępujący głód w Sudanie Południowym zabija kolejne dzieci. Polacy z Polskiego Centrum Pomocy Międzynarodowej otworzyli na miejscu Centrum Dożywiania oraz organizują finansową adopcję rodzin na odległość.
W krytycznej sytuacji jest nawet kilkaset tysięcy osób. – Dostajemy informacje z miasta Aweil, że jest tam wiele dzieci porzuconych przez rodziców z powodu głodu, które żebrzą i kradną, by mieć na jedzenie – relacjonuje dr Wojciech Wilk, prezes Fundacji PCPM - Jeśli uda im się ukraść pieniądze natychmiast je połykają, by nie można było udowodnić im kradzieży. Dzieci następnie piją roztwór z mydła, aby pieniądze odzyskać i kupić jedzenie – dodaje Wilk. Fundacja zdecydowała się na błyskawiczne działanie by pomóc głodującym. - Kupujemy w Sudanie Płd. dwie tony specjalistycznej żywności, która w ciągu kilku tygodni trafi do tamtejszego Centrum Dożywiania - zapowiada dr Wojciech Wilk. - Głodujące dzieci skorzystają z najbardziej skutecznych środków leczenia niedożywienia - wysokobiałkowych posiłków złożonych z mąki, mleka w proszku, oleju, cukru i herbatników o dużej kaloryczności. - wyjaśnia ekspert pomocy humanitarnej. Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej przygotowuje właśnie otwarcie nowego oddziału szpitalnego, zajmującego się dożywianiem uzupełniającym dla najbardziej potrzebujących dzieci w miejscowości Gordhim, w powiecie Aweil East. Leczenie chorych będzie polegało na podaniu im specjalnych wysokobiałkowych posiłków, które pozwolą zatrzymać wyniszczenie organizmu i w ciągu dwóch tygodni wyprowadzą dzieci ze stanu zagrożenia śmiercią głodową. - Prowadzenie tego centrum będzie kosztowało ponad 80 tys. zł. Ta kwota uratuje przed śmiercią ponad 1200 dzieci - wylicza Kamil Ewertowski, specjalista pomocy humanitarnej z PCPM, który odpowiada za misje w Afryce. PCPM przygotowało także program adopcji na odległość. Pozwala on na regularne wsparcie afrykańskich rodzin przez pół roku. Miesięczny koszt utrzymania jednej rodziny to zaledwie 300 zł. Chcesz pomóc? Tu znajdziesz więcej informacji.
Dzięki zdjęciom z latawca i obrazom anomalii pola magnetycznego polscy archeolodzy zmieniają historię Sudanu
– Czy może być coś lepszego niż odkrycie zaginionego miasta? – pyta dr hab. Bogdan Żurawski z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, patrząc na obraz anomalii geomagnetycznych z sudańskiej wioski Sonijat. To właśnie dzięki pomiarom wykonanym za pomocą magnetometru protonowego polskim archeologom na początku marca udało się zlokalizować największy pałac królewski w dolinie środkowego Nilu. Mierząca 5 tys. m2 budowla to prawdopodobnie tylko fragment ogromnego miasta, z czasów kiedy Nubia była mocarstwem, a jej władcy rządzili całym Egiptem. Georadary i magnetometry to dziś podstawowe narzędzia archeologów. Pozwalają znaleźć ukryte w ziemi obiekty – nie tylko metalowe, ale też gliniane i z cegły mułowej, dawniej podstawowego budulca w dolinie Nilu. Niestety polskie misje nie zawsze na nie stać, a w ogarniętym gorączką złota Sudanie obowiązują na nie wysokie cła. Z konieczności wciąż zastępują je zwykłe aparaty, ale podwieszane na latawcach. – Tą starą metodą, wprowadzoną do archeologii jeszcze przed I wojną światową, fotografujemy stanowiska archeologiczne. Cienie na zdjęciu zdradzają zabudowania niewidoczne w terenie – wyjaśnia dr Żurawski. – Do Sonijatu pierwszy raz przyjechałem na początku lat 90. jako członek kanadyjskiej misji archeologicznej. Wtedy nie potrzebowałem żadnego sprzętu. Kiedy spytałem okolicznych mieszkańców, czy są tu jakieś stare budynki, najpierw pokazali mi swoje domy, a potem zaprowadzili na pustynię i wskazali sterczące z ziemi pozostałości starożytnych budowli. Jak się okazało, były to fundamenty kuszyckiej świątyni na obrzeżach wioski leżącej naprzeciw ujścia koryta ogromnej wyschniętej rzeki. Dziś stoi tu tylko kilka domów, ale dawniej prowadził tędy karawanowy szlak do wnętrza Afryki. Starożytne teksty i zawarte w nich dane topograficzne sugerowały, że współczesny region Tergis to pozostałość po kuszyckim mieście Tergebe, później zwanym Tergedus. Jeśli wierzyć steli faraona XXVI dynastii Psametyka II znalezionej w Tanisie, sześć wieków przed Chrystusem była tu stolica państewka Szeset. – Wiedziałem, że musi się znajdować gdzieś w pobliżu – mówi dr Żurawski. Z pomocą przyszli geofizycy pod wodzą Tomasza Herbicha z IAiE PAN. Dzięki ich pomiarom pola magnetycznego możemy dziś zobaczyć fragment miasta, którego archeolodzy szukali od dawna. Oprócz pałacu na mapie anomalii widać też dawny brzeg Nilu, oddalony o blisko kilometr od dzisiejszego, oraz kanały, którymi królewskie barki podpływały pod bramę pałacu. – Niestety magnetometr nie zastąpi wykopalisk. Nie wiemy, w jakim stanie jest pałac królewski. Jego odnalezienie potwierdza to, co sugerowała stela z Tanisu, że w Tergebe była stolica królestwa Szeset. Zmienia więc sposób, w jaki patrzymy na Kusz, z którego wywodzi się dynastia czarnych faraonów – mówi dr Żurawski. – Okazuje się, że nie było ono wcale jednolitym państwem, ale składało się z szeregu królestw zależnych od władcy rezydującego w stolicy. W taki sam sposób funkcjonowały wszystkie późniejsze państwa na tym obszarze. Na mapie anomalii geometrycznych okolic Sonijatu u góry widać pałac królewski, dwie pręgi poniżej to kanał, którym barki podpływały pod bramę, i stare dorzecze Nilu. Pomiędzy nimi leży kuszycka świątynia. Fot. Bogdan Żurawski
Sudan Południowy: kraj, który umiera z pragnienia
Dziennikarze Travelera towarzyszyli pracownikom Polskiej Akcji Humanitarnej w Sudanie Południowym.
W tym milionowym mieście-wiosce kilka utwardzonych dróg krzyżuje się ze sobą w całkowicie przypadkowy sposób. Można odnieść wrażenie, że do tego asfaltowego szkieletu jakiś pijany urbanista poprzyklejał bezładne osiedla. Naprzeciwko pałacu prezydenckiego pasą się kozy (nazwała „pałac” jest umowna, jak wszystko w tym kraju). Pomiędzy blaszanymi kontenerami i glinianymi tukulami, czyli krytymi słomą chatami z gliny, co jakiś czas wyrastają murowane budynki organizacji humanitarnych, ambasad i hoteli dla cudzoziemców. Pośród architektonicznego chaosu te „luksusowe” gmachy są jak latarnie morskie. Dosłownie – gdyż ulice nie mają tu nazw, a dzięki nielicznym ceglanym budynkom łatwiej się zorientować w pozbawionym jakiegokolwiek planu i kształtu mieście. Ale też w przenośni – dla mieszkańców stanowią bowiem namiastkę lepszego świata, widomy znak, że można żyć inaczej. I że o najmłodszym i najbiedniejszym kraju na kuli ziemskiej nie wszyscy jeszcze zapomnieli. Czerpanie wody ze studni to zajęcie kobiet i dzieci. (Fot. Tomasz Woźny) Według danych ECHO, agencji pomocy humanitarnej Unii Europejskiej, na 10 mln mieszkańców Sudanu Południowego ponad 3 mln potrzebuje natychmiastowej pomocy humanitarnej. 70 proc. ludności to analfabeci, prawie połowa nie ma dostępu do wody pitnej. Dwa lata temu, gdy kraj uzyskał niepodległość, oddzielając się po półwiecznej wojnie domowej od muzułmańskiej Północy, wydawało się, że teraz już będzie tylko lepiej. Niestety państwo pogrążyło się w odmęcie walk plemiennych. Niektórzy mówią, że jest mniej bezpiecznie niż w czasach zależności od Chartumu. Ale Dżuba to i tak kraina mlekiem i miodem płynąca, gdy porównać ją z Jonglei. To najbiedniejszy stan kraju, praktycznie pozbawiony jakiejkolwiek infrastruktury. W dodatku w trakcie trwającej tu ponad sześć miesięcy pory deszczowej całkowicie odcięte jest od reszty kraju. Przez okrągły rok brakuje pitnej wody. Według międzynarodowych standardów jedna studnia powinna przypadać maksymalnie na 500 osób. Tu średnio przypada na 2 tys., ale są miejsca, gdzie ujęć czystej wody nie ma w ogóle. Od listopada 2011 r. Polska Akcja Humanitarna pełni funkcję koordynatora sektora wodno-sanitarnego w Jonglei. To dowód uznania dla Polaków, ale i ogromna odpowiedzialność. Na barkach naszej organizacji spoczął obowiązek synchronizacji innych działających na tym obszarze międzynarodowych organizacji pomocowych, także szacowanie zniszczeń i potrzeb poszkodowanych mieszkańców. Rozdawane przez PAH chemiczne uzdatniacze wody w saszetkach. Dzięki nim breja z Nilu nadaje się do picia. (Fot. Tomasz Woźny) Opowiada Weronika z plemienia Murle: Urodziłam się w okolicach Piboru, tam żyją moi rodzice, od kilku lat mieszkam w Gumuruku, bo stąd pochodzi mój mąż. Jesienią 2012 r. niespodziewanie zaatakowali nas rebelianci. Wszystko płonęło, strzelali do nas, uciekaliśmy w popłochu, nie zdążyliśmy nawet zabrać mat do spania, ubrań ani niczego do jedzenia. Cała wioska uciekała do buszu, mężczyźni rzucali się do Nilu, mój mąż został ranny w nogę, czołgał się przez cztery godziny, nie dopadli go, na szczęście się uratował. W czasie ataku zginęło kilkudziesięciu mieszkańców, w tym moja ciotka. Ja z dziećmi przez ponad 40 dni ukrywaliśmy się w buszu. Teraz wróciliśmy, odbudowaliśmy nasze domostwa, ale nie mamy co jeść i pić. Niczego więcej nie potrzebujemy, tylko wody i czegoś do jedzenia. Plemię Murle zamieszkujące wschodnią część stanu Jonglei to najbardziej wykluczona grupa ludności w Sudanie Południowym. Znienawidzeni przez pozostałych mieszkańców, w tym bardziej wpływowych Nuerów, prawie w ogóle nie jest reprezentowane we władzach centralnych młodego państwa. Mówi się, że przed podziałem Sudanu Murle byli popierani przez władze w Chartumie i teraz ciągle się im tę kolaborację wypomina. Oskarżani przez inne plemiona o bandytyzm i nieustanne kradzieże bydła mają spośród wszystkich grup etnicznych największą liczbę wrogów. Kilka lat temu wśród Nuerów objawił się prorok Dak Kueth. Ubrany w lamparcią skórę, otoczony obstawą i bawołami ogłosił, że jeśli młodzi mężczyźni przez jakiś czas nie będą jeść i powstrzymają się od uprawiania seksu, Bóg da im szczególną moc. Dzięki niej ostatecznie zwyciężą Murle, którzy odtąd nie będą już im kradli zwierząt ani porywali kobiet i dzieci. W grudniu 2011 r. 6 tys. młodych mężczyzn, którzy mu uwierzyli, nazwało się „Białą Armią” i ruszyło na zamieszkałe przez nieprzyjaciół miasto Pibor. Żołnierze ONZ obserwowali ich przemarsz z helikopterów. Twierdzą, że wyglądało to jak wędrówka mrówek idących do mrowiska. Doskonale wiedzieli, że ten pochód niczym dobrym się nie skończy, ale nie mogli nic zrobić. Mandat Narodów Zjednoczonych nie przewiduje bowiem działań prewencyjnych, a jedynie obronne. W walkach zginęło wówczas 3 tys. Murle, 50 tys. straciło dach nad głową. Nuerowie zabrali wtedy swoim wrogom prawie 400 tys. krów. Bydło to nie tylko jedyne bogactwo, ale i najpewniejsza powszechnie używana waluta. Na te zwierzęta przelicza się każdą realną wartość, żona na przykład kosztuje 30 krów. Ożenek jest więc bardzo drogi, trudno uczciwie zarobić na żonę. Łatwiej ukraść bydło sąsiedniemu plemieniu, czasem jeszcze łatwiej od razu zabrać kobietę. Zdarzają się też kradzieże kobiet z dziećmi. Niektóre porwania są na serio, inne służą tylko temu, żeby z rodzicami ofiary wynegocjować niższą cenę za córkę. Choć Murle są w powszechnej pogardzie, ich kobiety są chętnie porywane. Wśród innych grup etnicznych panują bowiem legendy o ich wyjątkowej płodności. Gospodarstwo domowe w Ayod. (Fot. Tomasz Woźny) W październiku 2012 r. Polska Akcja Humanitarna dostaje informację o dramatycznej sytuacji humanitarnej w okolicach zamieszkałej przez to plemię osady Gumuruk. Lekarze bez Granic, jedyna organizacja humanitarna, która zdecydowała się na rekonesans na tym terenie, donosi o braku wody pitnej i pięciokrotnym wzroście zachorowań na choroby zakaźne. Przyczyną tragedii jest zniszczenie okolicznych wsi przez walczących z armią rządową rebeliantów. Jedyne źródło wody stanowi starorzecze odległego o 300 m od wioski Nilu. W tej samej cuchnącej, brunatnej brei mieszkańcy się kąpią, piorą, poją nią bydło, wspólnie ze zwierzętami załatwiają też w niej swoje fizjologiczne potrzeby. Jedyny działający punkt chemicznego uzdatniania wody zniszczono w czasie ataku na wioskę. Próby wywiercenia studni nie przyniosły rezultatów. W Sudanie Południowym wodę znajduje się zwykle na głębokości 50 m. W Gumuruku zrobiono odwiert głęboki na 150 m, ale do wody się nie dokopano. Podstawowym majątkiem i walutą używaną przez mieszkańców jest bydło. W obozie dla uchodźców w Ayod mają je nieliczni mieszkańcy. (Fot. Tomasz Woźny) Pieniędzmi na natychmiastową pomoc w takich sytuacjach dysponuje unijna agencja pomocy humanitarnej ECHO. Może ją przekazać organizacji, która zdecyduje się pojechać na ratunek mieszkańcom. Chodzi m.in. o dystrybucję środków czystości i saszetek uzdatniających wodę. Jednak przez kilka tygodni ONZ nikomu nie wydaje pozwolenia na działalność w tym niebezpiecznym terenie. W końcu na przeprowadzenie misji decyduje się Polska Akcja Humanitarna. Do Gumuruku lecimy wynajętym samolotem, bo ONZ nie godzi się na transport lądowy. Byłoby to zbyt niebezpieczne, w okolicy ciągle działają rebelianci. Na miejscu czeka tłum mieszkańców uprzedzonych dzień wcześniej o naszym przybyciu. Niektórzy, gdy dowiadują się, że PAH nie będzie rozdawał jedzenia (w Sudanie Południowym zajmują się tym inne organizacje), a „jedynie” środki czystości i uzdatniania wody, nie kryją zawodu. Tutejsza ludność ciągle nie potrafi bowiem powiązać ze sobą swoich licznych chorób z brakiem higieny i brudną wodą. Dlatego, mimo licznych akcji uświadamiających, ludzie ciągle umierają. Według badań Lekarzy bez Granic w niektórych rejonach jedna piąta mieszkańców zarażonych jest na przykład drakunkulozą. Do infekcji dochodzi przez wypicie brudnej wody, w której znajdują się larwy tzw. robaka medyńskiego. Przebijają one ściany żołądka lub jelit, rosną przez rok, w końcu, gdy osiągają długość metra, przebijają się przez skórę. Pasożyt może wyskoczyć z nogi, stopy, ale także ramion, głowy, klatki piersiowej, a nawet z oczu. Powoduje przy tym potworny ból. Jedynym dostępnym w Sudanie Południowym sposobem leczenia jest nawijanie robaka na patyk i wyciąganie go po kilka centymetrów dziennie. Na szczęście, odkąd m.in. PAH zaczął budować tu studnie, liczba zachorowań zdecydowanie spadła. Dystrybucja środków czystości odbywa się wśród tych mieszkańców, którzy ucierpieli podczas walk plemiennych. Przebiega w ściśle określonym porządku. Główny plac wioski (tak naprawdę kawałek ziemi pod dużym drzewem) zostaje podzielony na sektory. W pierwszej sekcji na plastikowych krzesłach rozsiadają się przedstawiciele starszyzny z okolicznych wsi. Każdy z nich trzyma symbolizujące władzę strusie pióra. Miejscowa ludność nie ma dokumentów tożsamości, szefowie wiosek pomogą więc w identyfikacji poszczególnych rodzin. Mieszkańcy Gumuruku czekają na dystrybucję środków czystości. (Fot. Tomasz Woźny) Zanim mieszkańcy dostaną wiadra, mydło i chemiczne uzdatniacze wody, przechodzą kilkunastominutowy kurs sanitarny. Instruktorami są przeszkoleni wcześniej wybrani mieszkańcy wioski, którzy choć trochę rozumieją angielski. Pod wpływem puryfikatora błotnista ciecz przyniesiona z Nilu zamienia się w wodę. Niektórym trudno w to uwierzyć, mówią, że dawno nie pili tak czystej wody. Dla mnie nadal nie pachnie ona zbyt dobrze, ma podejrzany smak i jest mętna. Ale w porównaniu do tego, co się tu pije na co dzień, i tak jest krystaliczna. Przede wszystkim jednak nie truje. A to oznacza, że uratuje życie setkom tutejszych mieszkańców. Sudan Południowy kraj, który umiera z pragnienia. PS W akcji w Gumuruku towarzyszyliśmy m.in. dwóm kenijskim pracownikom PAH: Johnowi Paulowi Mugo i Thomasowi Odari. Dwa dni później w niedalekim Piborze stali się oni przypadkowym celem ostrzału ze strony żołnierzy walczącej z rebeliantami armii rządowej. Był to pierwszy w sześcioletniej historii polskiej misji tego typu przypadek. Na szczęście ani Thomas, ani John Paul nie zostali ranni. Materiał powstał przy współpracy organizacji ECHO (pełna nazwa – Komi­sja Europejska: Pomoc Humanitarna i Ochrona Ludności). Agencja ta zajmuje się dostarczaniem pomocy humanitarnej w imieniu Unii Europejskiej. W Sudanie Południowym ECHO współpracuje z Polską Akcją Humanitarną. Traveler dziękuje pracownikom PAH za pomoc w realizacji reportażu.
To nie chłodny europejski klimat, ale warunki, które panowały w Afryce, sprzyjały ewolucji naszych zachowań społecznych – twierdzi dr Marta Osypińska, kierowniczka polskiej ekspedycji archeologicznej, która w północnym Sudanie odkryła najstarsze domostwa współczesnego człowieka.
Jeszcze do niedawna rejon Affad uchodził za nudny, płaski kawałek pustyni. W lutym 2013 r. ekipa polskich archeologów pod kierunkiem dr Marty Osypińskiej (powyżej na terenie objętym badaniami) z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Poznaniu odkryła tam jednak ślady obozowiska sprzed co najmniej 70 tys. lat. Podczas gdy Europę zamieszkiwał jeszcze neandertalczyk, w dolinie Nilu człowiek posiadał już wiedzę i zdolności znacznie wykraczające poza doraźną egzystencję. Budował trwałe schronienia, planował rozmieszczenie poszczególnych partii obozowiska i tworzył zapasy pożywienia. Jego łupem padały słonie, hipopotamy, bawoły, koczkodany i duże gryzonie. Polował na mokradłach i pośród drzew. Obóz natomiast organizował zgodnie z logiką współczesnych siedzib: miejsca przeznaczone na czynności powodujące higieniczny dyskomfort, tj. oprawianie mięsa, lokował „po zawietrznej” stronie. – Wszystko wskazuje na to, że aby przeżyć w różnym środowisku, na sawannie, suchych i wilgotnych terenach, człowiek musiał stać się elastyczny i wykształcić umiejętności przystosowawcze – wyjaśnia dr Osypińska. – Najprawdopodobniej 60 tys. lat temu Homo sapiens opuszczał już Afrykę z kulturowym bagażem, który umożliwił mu swobodną egzystencję w chłodniejszym klimacie. dr Marta Osypińska (Fot. Piotr Osypiński)