Ciche wymieranie symbolu Australii. Zaledwie 27 stopni staje się dla koali wyrokiem śmierci
Nowe badanie opublikowane w „Biology Letters” po raz pierwszy na taką skalę powiązało śmiertelność puchatego symbolu Australii z falami upałów. Okazało się, że koale radzą sobie z nimi gorzej niż sądziliśmy – analiza naukowców z Sydney dowiodła, że już temperatura powyżej 27 stopni Celsjusza wywołuje u tych zwierząt niebezpieczny stres cieplny, drastycznie zwiększając liczbę hospitalizacji i zgonów. Wizja koali beztrosko przeżuwających eukaliptusa na tle słonecznego, australijskiego nieba na naszych oczach staje się właśnie przeszłością.
Choć koale wykształciły ewolucyjne mechanizmy radzenia sobie z gorącem, tempo współczesnych zmian klimatycznych drastycznie obnaża granice ich wytrzymałości fizjologicznej. Skrupulatne badanie tysięcy przypadków klinicznych pokazuje, że te bezbronne, nadrzewne ssaki przegrywają walkę z rosnącym słupkiem rtęci, co zmusza ekologów do natychmiastowego przeformułowania strategii ich ochrony. Zabójcza granica 27 stopni Chociaż od lat wiedzieliśmy, że upały wyniszczają koale, to wnioski te opierały się głównie na anegdotycznych i jednostkowych obserwacjach. Naukowcy pod kierownictwem dr Valentiny Melli ze Szkoły Nauk Weterynaryjnych Uniwersytetu w Sydney postanowili to zmienić. Przeanalizowali niemal 12 tysięcy przypadków przyjęć koali do trzech szpitali dla zwierząt oraz jednego serwisu ratunkowego w Nowej Południowej Walii w latach 2020–2022. Każdy przypadek uratowanego lub martwego zwierzęcia zestawiono z dokładną lokalizacją oraz średnimi temperaturami poprzedzającymi interwencję. Wyniki wyłaniające się z danych są alarmujące. Ryzyko trafienia do szpitala lub nagłej śmierci dorosłego osobnika drastycznie rośnie, gdy maksymalna średnia temperatura z ostatnich siedmiu dni przekracza próg zaledwie 27 stopni Celsjusza. W sytuacjach, gdy torbacze były wystawione na działanie temperatur przekraczających 30°C, stawały się one od 1,5 do nawet 3,5 raza bardziej narażone na śmierć lub hospitalizację w porównaniu do osobników żyjących w temperaturze 25°C. Stres cieplny u koali występuje, gdy generowane wewnątrz ciała ciepło przewyższa zdolności ssaka do jego utraty. Gatunki nadrzewne są na to szczególnie podatne ze względu na ograniczone możliwości migracji i ukrycia się przed słońcem. „Koalowa stolica świata” w tarapatach Szczególnie narażone na przegrzanie są populacje zamieszkujące rolnicze i suche tereny w głębi lądu, w północno-zachodniej części Nowej Południowej Walii. Niegdyś potężna populacja w rejonie Gunnedah na równinach Liverpool Plains, powszechnie uważana za „koalową stolicę świata”, została uznana za wymarłą funkcjonalnie. Oznacza to, że pozostało tam tak niewiele osobników, iż nie odgrywają one już znaczącej roli w ekosystemie i nie są w stanie utrzymać puli genetycznej pozwalającej na odbudowę stada. Przypomnijmy, że już w 2022 roku rząd Australii oficjalnie zmienił status koali na wschodnim wybrzeżu z „narażonych” na „zagrożone wyginięciem”. Ich wyjątkowe mechanizmy przetrwania nie wystarczają Natura wyposażyła koale w mechanizmy obronne. Posiadają one niski wskaźnik metabolizmu związany z ich ukochanym eukaliptusem (co zmniejsza ilość ciepła generowanego wewnątrz ciała), gęste futro działające jak izolator oraz wydajne nerki minimalizujące utratę wody. Behawioralnie zwierzęta ratują się szukaniem głębokiego cienia i charakterystycznym przytulaniem się do pni drzew w celu ochłodzenia. – Koale radzą sobie z gorącą pogodą na krótką metę, ale ich mechanizmy radzenia sobie nie są zrównoważone w dłuższej perspektywie – ostrzega dr Mella. Co gorsza, dane kliniczne dowodzą, że wysoka temperatura potęguje efekty chorób (szczególnie niszczącej te zwierzęta chlamydiozy) oraz postępującej utraty siedlisk. Osłabione, chore osobniki przebywające w ogołoconych z drzew środowiskach są absolutnie bezbronne wobec słońca. Obrońcy przyrody prowadzą wyścig z czasem Zrozumienie tego, że nawet koale nie radzą sobie z upałem, otwiera nowe możliwości w walce o ich przetrwanie. Autorzy publikacji podkreślają, że dzięki tym danym służby ratunkowe mogą wdrażać działania wyprzedzające. Ośrodki rehabilitacji i organizacje przyrodnicze mogą zacząć skutecznie wykorzystywać narzędzia prognostyczne i mapy pogody, aby jeszcze przed nadejściem fali upałów zlokalizować populacje podwyższonego ryzyka, szybciej rozpoznawać w terenie objawy przegrzania i stosować dedykowaną pierwszą pomoc weterynaryjną. Odkrycia te mają również kolosalne znaczenie dla ochrony innych nadrzewnych ssaków, które dzielą z koalami podobną wrażliwość. – Bez proaktywnych interwencji ciągły wzrost liczby ekstremalnych zjawisk cieplnych może zepchnąć już i tak bezbronne populacje koali o krok bliżej całkowitego wymarcia – podsumowuje badaczka. A nie chcemy się przecież z nimi żegnać. Źródło: Biology Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kawa bezkofeinowa też działa. Ma zaskakujący wpływ na oś mózgowo-jelitową
Picie kawy może poprawiać nastrój i zwiększać wydajność poznawczą nawet jeśli nie zawiera ona kofeiny. Nowe badanie porównało kawę kofeinową i bezkofeinową i wykazało, że obie wyraźnie działają na układ pokarmowy, sprawność umysłową i nastrój.
Kawowy rytuał to dla wielu z nas nieodłączny element dnia, kojarzony głównie z kofeinowym zastrzykiem energii. Jednak najnowsze badania, przeprowadzone przez naukowców z University College Cork w Irlandii sugerują, że wpływ kawy sięga znacznie głębiej. Okazuje się, że kawa wchodzi w wielopoziomowe interakcje z naszą mikrobiotą jelitową i metabolizmem oraz wielowymiarowo wpływa na emocje. Jak wyglądało badanie? U osób regularnie pijących kawę występują wyraźne zmiany w niektórych markerach odpornościowych we krwi oraz specyficzne szczepy drobnoustrojów zasiedlających jelita. Aby sprawdzić, czy za te efekty odpowiada wyłącznie kofeina, naukowcy wymyślili prosty eksperyment. Wzięło w nim udział 31 osób pijących regularnie 3–5 filiżanek kawy dziennie oraz 31 osób, które kawy nie piły wcale. Na początku eksperymentu obie grupy nie różniły się pod względem wskaźnika masy ciała (BMI), ciśnienia krwi, poziomu stresu, lęku czy jakości snu. Najpierw wszyscy uczestnicy zostali kawowymi abstynentami na dwa tygodnie. Potem rozpoczął się właściwy eksperyment: przez 3 tygodnie 16 uczestników piło zwykłą kawę, a 15 – bezkofeinową. Ani jedni ani drudzy nie wiedzieli jaki rodzaj kawy piją. Na koniec wszystkich szczegółowo przebadano. Zaskakujący wynik: kawa bezkofeinowa też działa Wyniki były zaskakujące – u wszystkich uczestników, niezależnie od rodzaju kawy, po jej ponownym wprowadzeniu zaobserwowano zmiany w mikrobiocie. Sugeruje to, że określone szczepy bakterii jelitowych są wrażliwe na obecność kawy, ale nie samej kofeiny. – Oba rodzaje kawy obniżały poziom stresu, depresję, impulsywność i stany zapalne, jednocześnie poprawiając nastrój i sprawność poznawczą – piszą autorzy badania. Kawa bezkofeinowa powiązana była też z poprawą jakości snu, zwiększeniem aktywności fizycznej i poprawą pamięci. Nowe spojrzenie na kofeinę w kawie Badanie wykazało też, że tylko kawa kofeinowa była powiązana ze zmniejszeniem lęku, stresu psychicznego, ciśnienia krwi oraz poprawą uwagi i radzenia sobie ze stresem. Na początku badania oraz po powrocie do kofeiny, kawosze wykazywali wyższą impulsywność i reaktywność emocjonalną niż osoby niepijące kawy. Wcześniejsze badania wykazywały bardzo złożony wplyw kofeiny na mózg. – Nasze ustalenia sugerują że kawa, zarówno kofeinowa jak i bezkofeinowa, może wpływać na zdrowie w różny, ale uzupełniający się sposób – mówi mikrobiolog John Cryan, jeden z autorów badania. Potrzeba dalszych badań Choć nowe badanie wykazuje ciekawe zależności, naukowcy podkreślają, że jeszcze daleko od pełnego opisania wpływu kawy na nasze zdrowie, zarówno fizyczne jak i psychiczne. Część wyników opierała się na subiektywnych ocenach uczestników. Poza tym nasza wiedza o mikrobiocie jelitowej i tzw. osi jelitowo-mózgowej przeżywa burzliwy rozwój. John Cryan podkreślił, że mechanizmy wpływu kawy na oś jelitowo-mózgową pozostają niejasne. Przed naukowcami wciąż dużo pracy, ale wyniki te to kolejny dowód na to, że kawa (także bezkofeinowa) jest dobra dla ciała i umysłu: wiąże się ze zmniejszonym poziomem stresu, poprawą nastroju i potencjalnym łagodzeniem objawów depresji. Czy kiedyś zamiast recepty gastrolog i psychiatra będą nam zalecać kawę? Całkiem możliwe. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Czy możemy „zaszczepić” się przeciwko stresowi? Naukowcy mają na to kilka pomysłów
Tradycyjna szczepionka przygotowuje układ odpornościowy do budowania lepszych mechanizmów obronnych. Zdaniem badaczy możemy zrobić coś podobnego, aby zwiększyć naszą odporność psychiczną na presję i wynikający z niej stres. Pomocny może być trening odporności na stres, ale też pewna zabita termicznie bakteria występująca w glebie.
Zastrzyk uodparniający na stres jest marzeniem milionów ludzi funkcjonujących na co dzień pod ogromną presją. Choć pewnie raz na jakiś czas przydałby się każdemu z nas. A chociaż „uodparnianie się” na stres brzmi mało realnie, to jesteśmy w stanie wytrenować swój organizm nie tyle do ignorowania stresu, ile do szybszej regeneracji. Trening antystresowy Tak działają m.in. treningi personelu wojskowego. Specjalnie dobrane symulacje wydarzeń stresogennych, przy jednoczesnym zapewnieniu żołnierzom narzędzi i odpowiedniego wsparcia, pozwalają ograniczyć wpływ przyszłego stresu. W jednym z badań podchorążowie, którzy przeszli trening odporności psychicznej, mieli niższy poziom kortyzolu podczas późniejszych intensywnych ćwiczeń wojskowych niż ci, którzy takiego szkolenia nie przeszli. Podobnie ratownicy medyczni, którzy odbyli trening odporności, są mniej narażeni na rozwój zespołu stresu pourazowego (PTSD) oraz depresji. – Na szczęście większość ludzi nie potrzebuje szkolenia w stylu wojskowym, aby osiągnąć te korzyści. Wystarczy celowe wystawianie się na możliwy do opanowania, codzienny stres, aby budować odporność psychiczną – mówi Julie Vašků z Uniwersytetu Masaryka w Czechach. Radzenie sobie ze stresem przebudowuje mózg Jej badania pokazują, że takie codzienne radzenie sobie ze stresującymi sytuacjami przebudowuje mózg, wywołując zmiany w całej „sieci stresu”, obejmującej m.in. korę przedczołową, która reguluje emocje; hipokamp, związany z pamięcią; oraz ciało migdałowate, odpowiedzialne za wykrywanie zagrożeń. Gdy ludzie dobrowolnie stawiają czoła łagodnym stresorom, te obwody adaptują się w sposób ułatwiający radzenie sobie z przyszłymi wyzwaniami oraz pomagający organizmowi szybciej wracać do stanu równowagi. – Łagodny stresor to sytuacja, w której odczuwasz pewien poziom dyskomfortu, ale jesteś w stanie go znieść. Nie może być przytłaczający. Gdy staje się przytłaczający, ponieważ wówczas może mieć charakter traumatyczny – mówi Vašků. Kiedy taki trening powinien być prowadzony? Poważny stres u najmłodszych wyraźnie zwiększa ryzyko późniejszych problemów ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, jednak niewielka ilość łagodnych trudności może przynosić korzyści. Dlatego Carmine Pariante z King’s College London sugeruje, że jako społeczeństwo moglibyśmy być nieco mniej nadopiekuńczy. Nie oznacza to celowego narażania kogokolwiek na traumę, lecz raczej okazjonalne pozwalanie sobie – i naszym dzieciom – na doświadczanie bardziej możliwych do opanowania wyzwań. Ponieważ coś, co dla pokolenia rodziców było całkiem oczywiste, jak samodzielne wyjścia i powroty do domu, wyjazdy na trwające trzy i więcej tygodni letnie obozy, staje się rzadkością. A tym samym nasze dzieci nie otrzymują możliwości treningu społecznego, w tym treningu wobec stresu, w kontrolowanych warunkach. Bakteria pomocna w walce ze stresem Ale to nie wszystko. Niektórzy naukowcy pracują nad dosłowną szczepionką przeciw stresowi. Szereg badań na gryzoniach pokazuje, że szczepienie bakterią Mycobacterium vaccae, unieszkodliwioną przez działanie wysokiej temperatury, łagodzi ich reakcję stresową poprzez wywołanie efektu przeciwzapalnego. Jednak, jak podkreślają badacze, M. vaccae nie leczy stresu wprost. Stanowi raczej mocny dowód przedkliniczny, że immunizacja tą bakterią może zwiększać odporność na niektóre skutki stresu przez oś mikrobiom–jelito–mózg. Jednocześnie przewlekłe rozregulowanie rytmu dobowego osłabia część tych korzyści behawioralnych. Autorzy badania podkreślają, że efekt proodpornościowy był widoczny w normalnym cyklu światło–ciemność, ale zanikał pod wpływem przewlekłego zaburzenia rytmu dobowego, choć ochrona mikrobiomu i części markerów mózgowych pozostawała. Jeszcze bardziej eksperymentalne są badania nad lekami zwanymi „aleksigentami” (alexigents), które mają na celu zwiększenie odporności na stres u osób z wysokim ryzykiem rozwoju PTSD i depresji. Jak dotąd jedynym znaczącym wynikiem jest badanie z 2017 roku, które wykazało, że pojedyncza dawka ketaminy może chronić myszy przed negatywnymi skutkami stresu. Przy tym wszystkim należy pamiętać o jednym: stres jest potrzebny. – W rzeczywistości chcesz doświadczać stresu. Chcesz być w stanie na niego reagować. Stres istnieje z konkretnego powodu, ale chcesz też potrafić szybko się po nim zregenerować. A budowanie odporności jest kluczowe, aby przywrócić hormony stresu do normalnego poziomu – podkreśla Vašků. Źródło: New Scientist, Frontiers in Psychology Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Trudna osoba w twoim otoczeniu sprawia, że starzejesz się 1,5% szybciej. „Wampiry energetyczne” mają na nas ogromny wpływ
Być może kojarzycie Colina Robinsona z serialu „Co robimy w ukryciu”, wampira energetycznego, który – w odróżnieniu od reszty wampirów – żywił się energią życiową ludzi poprzez ich irytowanie, zanudzanie czy nużące konwersacje. Okazuje się, że podobne „wampiry energetyczne” naprawdę istnieją i mogą realnie skracać nasze życia.
Każdy zna kogoś, kto potrafi zepsuć dzień jednym zdaniem, wywołać niepokój telefonem albo regularnie podważać nasze decyzje. Naukowcy przyjrzeli się wpływowi osób, które określają mianem „trudnych”. Okazuje się, że spędzanie czasu z osobą, która ciągle sprawia problemy, może wyrządzić dużo więcej szkód niż tylko zepsucie nastroju. Odkryli, że stresujące relacje mogą… przyspieszać proces starzenia. „Wampiry energetyczne” naprawdę „zabierają” nam życie Wyobraź sobie, że twoje komórki mają zegar, który tyka szybciej za każdym razem, gdy ktoś narzeka, powoduje stres czy niepokój. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” wykazało, że regularny kontakt z trudnymi ludźmi może podnosić poziom stresu i przyspieszać biologiczne starzenie. A czym ono jest? Starzenie biologiczne odnosi się do szybkości, z jaką starzeją się komórki naszego ciała – nie zawsze odpowiada temu, co mamy wypisane w dowodzie osobistym. Czyli jeśli masz w otoczeniu „wampira energetycznego” twój organizm starzeje się szybciej, niż wskazywałby pesel. O ile starzejemy się przez trudne relacje? W badaniu przeprowadzonym przez naukowców z Indiana University i New York University, uczestnicy oceniali swoje relacje w ostatnich 6 miesiącach – pytano ich, jak często ktoś im „dokuczał” czy „utrudniał życie”. Pobierano także próbki śliny do analizy zmian epigenetycznych, które pokazują, jak szybko starzeją się komórki. Okazało się, że każda dodatkowa trudna osoba w otoczeniu przyspieszała starzenie biologiczne średnio o 1,5% rocznie. Oznacza to, że osoba, w której życiu występują wyjątkowo trudne relacje, może starzeć się o około 1,015 roku biologicznego na każdy rok kalendarzowy. Czym są telomery i dlaczego są ważne dla młodości komórek? Telomery, czyli „czapeczki” na końcach chromosomów, chronią nasze DNA przed uszkodzeniami. Każda porcja stresu (szczególnie przewlekłego) powoduje, że telomery się skracają, a wraz z nimi – skraca się czas życia komórki. To mechanizm dobrze udokumentowany naukowo. Trudne relacje powodują stres – szczególnie u kobiet Już dziecięce traumy – ale też codzienny, powtarzalny stres w relacjach – zostawiają ślad w długości telomerów. Narażenie na toksyczne relacje obniża odporność, pogarsza regenerację, a nawet zwiększa ryzyko chorób przewlekłych. Co ciekawe, według badań to kobiety częściej wskazują na obecność „wampirów energetycznych” w swoim życiu. Nie jest jednak jasne, czy częściej ich zauważają, czy po prostu są bardziej wyczulone na tego rodzaju relacje. Kogo najczęściej postrzegamy jako „wampiry energetyczne”? To nie tylko szef czy złośliwy sąsiad. Najczęściej stresujemy się relacjami z najbliższą rodziną – rodzicami, dziećmi, rodzeństwem. Badania pokazały, że bliscy, z którymi nie da się „zerwać” kontaktu, są źródłem największego przewlekłego stresu. Nie zawsze możemy ograniczyć kontakt, nawet jeśli relacja jest toksyczna. Taki długotrwały stres jest bardziej niszczący. Źródło: PNAS, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
Co się dzieje w mózgu, gdy prokrastynujemy? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań rzadko wynika z braku silnej woli. Częściej jest efektem tego, jak mózg przetwarza stres, zagrożenie i emocje związane z oceną lub porażką.
Spis treści: Czym jest autosabotaż? Dlaczego sami się sabotujemy? Czy można nauczyć się nie odkładać? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań często wynika z tego, jak mózg przetwarza stres i poczucie zagrożenia. Nie chodzi więc wyłącznie o kiepskie zarządzanie czasem ani o brak dyscypliny. Termin od tygodni widnieje w kalendarzu. A jednak w noc przed deadline'em praca wciąż nie jest skończona. Być może źle oszacowałeś czas potrzebny na wykonanie zadania. Może zbyt długo zastanawiałeś się, jak zrobić to perfekcyjnie. Albo martwiłeś się oceną. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możesz doświadczać formy autosabotażu. To wzorzec tego, co robimy sami sobie, często nieświadomie, co potrafi wykoleić życie i cele – mówi psycholog kliniczny Charlie Heriot-Maitland. Zamiast traktować to jako porażkę motywacji czy dyscypliny, warto spojrzeć na autosabotaż jak na efekt tego, jak mózg reaguje na postrzegane zagrożenia. Heriot-Maitland twierdzi, że może on wynikać z ewolucyjnych mechanizmów przetrwania. Reakcję tę mogą dodatkowo wzmacniać trauma, lęk i wyuczone schematy. Efektem bywa cicha pętla zachowań. Te, które w danej chwili przynoszą poczucie ochrony – zwlekanie, unikanie, samokrytyka – potrafią blokować realizację celów, na których najbardziej nam zależy. I często dzieje się to bez pełnej świadomości. – Wiele z tych cykli lęku sprawia, że ludzie tkwią w miejscu, a czasem wręcz się cofają – dodaje Heriot-Maitland. Naukowcy podkreślają, że zrozumienie źródeł autosabotażu to pierwszy krok do przerwania tego mechanizmu. Oto co wiadomo o przyczynach takiego działania mózgu – i co może pomóc zmienić ten wzorzec. Czym jest autosabotaż? Autosabotaż to myśli i emocje, które podkopują twoje długofalowe cele – mówi Tim Pychyl, psycholog badający prokrastynację i autor książki Solving the Procrastination Puzzle. Badacze zauważają, że większość osób doświadcza autosabotażu od czasu do czasu. Dla jednych jest to epizod, dla innych – uporczywy schemat dezorganizujący codzienne funkcjonowanie. Autosabotaż może przyjmować różne formy. To między innymi prokrastynacja, przejadanie się, nadmierne wydawanie pieniędzy, hazard, samoutrudnianie albo uzależnienia. Heriot-Maitland dodaje do tego perfekcjonizm, pesymizm i samokrytykę. Osoby autosabotujące bywają błędnie uznawane za leniwe albo pozbawione samodyscypliny – podkreśla Pychyl. A to nie to samo. W prokrastynacji zwykle chcesz wykonać zadanie, ale przeszkadzają ci w tym czynniki emocjonalne. Lenistwo natomiast oznacza niechęć do wysiłku. Dlaczego sami się sabotujemy? Autosabotaż prawdopodobnie ma wiele przyczyn. Potrzeba więcej badań, aby w pełni go zrozumieć – mówi Philip Jean-Richard-dit-Bressel, psycholog z University of New South Wales w Sydney. Jednym z kluczowych mechanizmów jest reakcja „walcz albo uciekaj”, czyli stresowa. To automatyczny proces przetrwaniowy uruchamiany w ciele migdałowatym, części mózgu regulującej emocje i wspomnienia. Współczesne zagrożenia – takie jak deadline'y czy krytyka – również mogą aktywować ten mechanizm, mimo że nie zagrażają nam fizycznie. Gdy tak się dzieje, ludzie automatycznie sięgają po zachowania, które natychmiast zmniejszają dyskomfort. To może być ignorowanie terminów, impulsywne decyzje czy samokrytyka. Problem w tym, że te wybory niosą konsekwencje. W tym sensie autosabotaż staje się mechanizmem samoobrony. Przykładowo: jeśli nie kończysz prezentacji, możesz w ten sposób chronić się przed lękiem, porażką albo oceną. – Zrobię sobie teraz małą krzywdę, żeby uniknąć większej – mówi Heriot-Maitland. Taka ulga bywa krótkoterminową nagrodą – dodaje Pychyl. – Ale potem wraca i boli. Pod wpływem stresu aktywność kory przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie i samokontrolę, może się zmniejszać. Wtedy trudniej jest zahamować impuls unikania napędzany przez ciało migdałowate. Autosabotaż bywa też wyuczony i nawykowy. Jeśli dorastałeś w otoczeniu ostrej krytyki, system zagrożenia może uruchamiać się za każdym razem, gdy masz otrzymać informację zwrotną. Badania sugerują, że prokrastynatorzy często stosują zachowania ochrony siebie. Tworzą zewnętrzne przeszkody, a potem przypisują im gorszy wynik, co pomaga chronić poczucie własnej wartości. Znaczenie mogą mieć także wczesne doświadczenia emocjonalne. Lęk przed porażką to kolejny częsty motor. – Paradoksalnie strach przed porażką odpycha mnie od działania – mówi Hal Hershfield. Czy można nauczyć się nie odkładać? Autosabotaż nie zawsze podlega świadomej kontroli, ale jest wyuczonym wzorcem, którego można się oduczyć. W tym celu: Ćwicz uważność. Zacznij od dostrzegania reakcji wewnętrznych – lęku, napięcia czy impulsu odkładania zadania. Chodzi o zrozumienie, że nie musisz za nimi podążać; Rozwijaj współczucie wobec siebie. Spróbuj reagować nim zamiast samokrytyką. Samowybaczanie pomaga przerwać powtarzalny schemat; Pomyśl o wsparciu specjalisty. Terapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznawać i zmieniać schematy, często zakorzenione w dawnych doświadczeniach. Źródło: National Geographic
Twój pot skrywa cenne informacje o zdrowiu. Nowy czujnik pozwoli to wykorzystać
Czy analiza potu może monitorować nasz sen lepiej niż smartwatche? Naukowcy z Teksasu są takiego właśnie zdania. Opracowali nowatorski czujnik, wykrywający w pocie melatoninę i kortyzol – dwa kluczowe hormony regulujące cykl snu i czuwania. Co jeszcze kryje się na naszej skórze? Czy to koniec pobierania krwi i śliny?
Niewielkie urządzenie noszone na ciele może w nieinwazyjny sposób dostarczać informacji nie tylko o jakości snu. Nowy czujnik pozwala na nieinwazyjny pomiar hormonów z tzw. potu pasywnego, czyli wytwarzanego naturalnie przez organizm. Jak działa czujnik i co pot mówi nam o jakości snu? W odróżnieniu od tradycyjny metod wymagających pobierania śliny, nowy czujnik CORTI pozwala śledzić naturalne zmiany hormonalne bez dyskomfortu. Najważniejsze jest to, że umożliwia nieinwazyjne i ciągłe monitorowanie poziomu hormonów (głównie melatoniny i kortyzolu). Eliminuje zatem potrzebę wybudzania pacjenta w celu zbierania próbek. Urządzenie wykorzystuje elektrochemiczne sensory, które reagują z biomarkerami w pocie, generując sygnał proporcjonalny do stężenia danego związku. Wyniki pomiarów przesyłane są do aplikacji na smartfonie, umożliwiając użytkownikowi bieżącą kontrolę zmian hormonalnych. Jakie znaczenie dla snu ma melatonina i kortyzol? Melatonina to hormon produkowany głównie przez szyszynkę w mózgu, którego wydzielanie wzrasta wieczorem i osiąga szczyt w nocy, pomagając zasnąć i utrzymać głęboki sen. Kortyzol, zwany hormonem stresu, jest wydzielany przez nadnercza i jego poziom rośnie nad ranem, przygotowując organizm do aktywności w ciągu dnia. Prawidłowe proporcje tych hormonów gwarantują zdrowy rytm snu i czuwania. Zaburzenia w poziomach melatoniny i kortyzolu mogą prowadzić nie tylko do problemów ze snem i bezsenności, ale także przewlekłego zmęczenia, a nawet depresji. Czy pomiar z potu jest wiarygodny? Naukowcy to sprawdzili W badaniu przeprowadzonym przez zespół z Teksańskiego Uniwersytetu w Dallas wzięło udział 43 uczestników, którzy przez 48 godzin nosili urządzenie CORTI. W trakcie eksperymentu pobierano od nich także 12 próbek śliny, aby porównać je z wynikami czujnika. Analiza wyników wykazała, że odczyty z czujnika potu były niemal identyczne z wynikami testów śliny. – Precyzyjne i ciągłe monitorowanie kortyzolu i melatoniny jest kluczowe dla zrozumienia i zarządzania zdrowiem okołodobowym. Obecnie stosowane metody, jak pobieranie próbek śliny, są niewygodne i nie nadają się do monitoringu w czasie rzeczywistym – mówi Annapoorna Ramasubramanya, autorka badania. Nagroda dla młodej badaczki na World Sleep Congress 2025 W uznaniu za swój wkład w badania nad czujnikiem CORTI, Annapoorna Ramasubramanya otrzymała nagrodę New Investigator Award podczas World Sleep Congress 2025, który odbył się w Singapurze. Jej głównym zadaniem w projekcie było przetworzenie danych z urządzenia i określenie progów wykrywania hormonów przydatnych w analizie stresu, samopoczucia i zdrowia okołodobowego. Ramasubramanya – pochodząca z Bengaluru w Indiach – łączy w swojej pracy pasję do nauki i muzyki. Od 16 lat gra na indyjskim instrumencie veena, a matematyczne zasady rytmu i harmonii muzycznej zastosowała w analizie danych z czujnika. W czym pomogą nam czujniki potu, które można nosić? Monitorowanie hormonów bezpośrednio z potu – chociaż brzmi nieco jako pomysł z cyberpunkowej powieści – może stać się codziennym elementem profilaktyki zdrowotnej. Dzięki temu możliwe stanie się wczesne wykrywanie zaburzeń snu, lepsze zarządzanie stresem, śledzenie zmian wywołanych pracą czy dostosowanie stylu życia do indywidualnych potrzeb hormonalnych. To także szansa na nieinwazyjne monitorowanie poziomu glukozy dla cukrzyków, wykrywanie stanów zapalnych i infekcji czy prostą i szybką identyfikację biomarkerów charakterystycznych dla chorób neurodegeneracyjnych. Póki co konieczne są jednak badania krwi, które warto przeprowadzać regularnie. Musimy jeszcze chwilę poczekać, ale wygląda na to, że niezbyt długo. Źródła: Biosensors and Bioelectronics, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy impulsy elektryczne mogą uspokoić twój układ nerwowy? Oto, co mówią lekarze
Stymulacja nerwu błędnego przyciąga uwagę jako sposób na relaks i odzyskanie balansu. Czy krótkie impulsy elektryczne rzeczywiście mogą wyciszyć układ nerwowy?
Spis treści: Czy pomysł jest naukowo uzasadniony? Jak rozwijała się technologia VNS? Co mówią badania? Na co warto uważać? Stymulacja nerwu błędnego stała się hitem mediów społecznościowych. Ma w kilka chwil łagodzić stres. Taki jest przynajmniej przekaz twórców nowych gadżetów wellness, które obiecują „włączenie” wbudowanego w ciało obwodu odprężenia. Czy naprawdę można uspokoić układ nerwowy lekkim impulsem elektrycznym? Na tym polega idea nowej fali urządzeń, które stymulują nerw błędny. To docierający do wielu narządów wewnętrznych nerw czaszkowy, który pomaga organizmowi regulować stres, trawienie i nastrój. W mediach społecznościowych użytkownicy piszą, że stymulacja tego nerwu „zmieniła ich życie”, że dzięki codziennemu jej stosowaniu „śpią całą noc” i „wychodzą z ataku paniki w 20 sekund”. Czy pomysł jest naukowo uzasadniony? Koncepcja brzmi futurystycznie, ale ma solidne podstawy w neurobiologii. Wczesne wersje stymulatorów nerwu błędnego były stosowane w szpitalach w leczeniu padaczki i depresji. Dziś mniejsze, konsumenckie wersje obiecują podobne efekty – bez wizyty u lekarza i bez nadzoru amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA). Naukowcy badają, jak te narzędzia wpływają na szlaki stresu w organizmie i czy rzeczywiście są w stanie dostarczyć spokoju, który obiecują. Nerw błędny zaczyna się w rdzeniu przedłużonym – najniższej części pnia mózgu – i biegnie dwoma pasmami w dół, po obu stronach ciała. – To autostrada, którą mózg przekazuje informacje praktycznie do każdego naszego narządu – mówi Navaz Habib, założyciel praktyki medycyny funkcjonalnej Health Upgraded i autor książki „Activate Your Vagus Nerve”. Nazwa wzięła się stąd, że nerw błędny „błądzi” po całym organizmie. Ten nerw znajduje się w centrum autonomicznego układu nerwowego, który odpowiada za automatyczne funkcje organizmu. Dwie jego gałęzie – współczulna i przywspółczulna – działają jak biologiczna huśtawka: jedna uruchamia reakcję walki lub ucieczki, druga przywraca spokój. – Nerw błędny to główny nerw kontrolujący przywspółczulny układ nerwowy – wyjaśnia Mill Etienne, profesor neurologii i chorób wewnętrznych w New York Medical College. Pobudzając uwalnianie neuroprzekaźnika acetylocholiny, nerw błędny obniża tętno i ciśnienie krwi, a jednocześnie wspiera trawienie i działanie układu odpornościowego. – Dlatego tak bardzo zależy nam na aktywacji nerwu błędnego, żeby przywrócić równowagę układu nerwowego – podkreśla Etienne. Gdy ta równowaga jest zakłócona, skutki często objawiają się jako problemy ze snem, niska energia, trudności psychiczne i kłopoty jelitowo-trawienne. Jak rozwijała się technologia VNS? Badania nad stymulacją nerwu błędnego (VNS, vagus nerve stimulation) rozpoczęły się w latach 80. XX wieku. Naukowcy testowali ją wtedy jako potencjalną metodę leczenia padaczki. Urządzenia wszczepiano pacjentom w okolicę szyi, blisko przebiegającego tam nerwu błędnego, i sterowano nimi z zewnątrz. – Głównym parametrem oceny była redukcja częstości napadów o ponad 50 procent, dlatego FDA zatwierdziła stosowanie VNS w leczeniu napadów padaczkowych w 1997 roku – mówi Timea Hodics, neurolog i badaczka udarów mózgu w szpitalu Houston Methodist. – W trakcie tych badań zaobserwowano też poprawę depresji u pacjentów, więc kolejne zatwierdzenie pojawiło się w 2005 roku. Pierwsze zatwierdzenie przez FDA dla przezskórnych, czyli nie wszczepianych, urządzeń VNS nastąpiło w 2018 roku – w leczeniu klasterowych bólów głowy i migren. Kolejne zastosowanie, rehabilitacja poudarowa, zostało zatwierdzone w 2021 roku. Wersje konsumenckie pojawiły się na rynku około pięć lat temu. Wykorzystują te same zasady bioelektryczne co implanty, ale są to urządzenia trzymane w dłoni lub przypominające słuchawki. Przeznaczone są do krótkiego, codziennego użycia – zwykle od kilku minut do mniej więcej godziny. Dostarczają łagodne impulsy elektryczne przez skórę ucha (auricular) lub szyi (cervical). Ponieważ w tym przypadku elektrody tylko „przybliżają się” do przebiegu nerwu, jak tłumaczy Etienne, natężenie prądu jest zmniejszone – musi on bowiem przejść przez tkankę skórną. – Kolejna duża różnica polega na tym, że kiedy urządzenie jest wszczepione w ciało pacjenta, możemy zagwarantować, że każdego dnia otrzyma on określoną dawkę stymulacji – dodaje. Co mówią badania? Podczas gdy wszczepiane systemy VNS są bardzo dobrze przebadane, ilość badań dotyczących nowszych, nieinwazyjnych wersji jest wciąż ograniczona. W badaniu z 2023 roku wykazano, że przezskórna stymulacja nerwu błędnego (tVNS) obniżała ostry stres u zdrowych młodych dorosłych w pięciu różnych parametrach fizjologicznych. Zastosowano tam częściowo zaślepiony schemat, aby ograniczyć efekt placebo. W badaniu z 2024 roku wykazano, że tVNS była „silnym i skutecznym” narzędziem redukującym lęk u emerytowanych nauczycieli. W obu pracach liczebność próby była jednak niewielka – odpowiednio 19 i 60 osób. – Pytanie brzmi, czy tVNS rzeczywiście zmniejszyła lęk jako taki, czy tylko złagodziła jego objawy – komentuje Hodics, odnosząc się do drugiego z badań. – Chciałabym zobaczyć dodatkowe, obiektywne miary, które pozwoliłyby to ocenić. Z kolei inne badanie z 2024 roku, w którym wzięło udział 68 osób z przewlekłą bezsennością, wykazało istotną poprawę jakości snu. Hodics zwraca jednak uwagę, że opiera się ono głównie na subiektywnych, samodzielnie raportowanych ocenach uczestników, a nie na danych możliwych do obiektywnej obserwacji. Mimo tych zastrzeżeń naukowcy odkrywają intrygujące punkty wspólne między bioelektryką a praktykami uważności. W randomizowanym badaniu kontrolowanym, opublikowanym w sierpniu, wykazano, że tVNS wzmacniała trening współczucia wobec siebie. Autorzy zasugerowali, że może być użytecznym narzędziem do „wzmacniania psychoterapii opartych na medytacji”. Na co warto uważać? Na obecnym etapie badań eksperci są zgodni, że stymulacja nerwu błędnego może być najbardziej przydatna jako uzupełnienie innych technik radzenia sobie ze stresem, a nie ich zamiennik. – Zawsze traktuję stymulację nerwu błędnego jako narzędzie wspierające. Nigdy nie jest ona głównym elementem terapii – podkreśla Habib, który sam używa urządzenia VNS przez kilka minut dziennie, zanim zacznie pracę. Kiedy uaktywnia się reakcja walki lub ucieczki, taka stymulacja może być – jak mówi – kotwicą, która pomaga wrócić do spokojnego, miarowego oddechu. Jednocześnie eksperci przypominają, że istnieje wiele innych sposobów wywołania podobnego efektu. – Spacer w naturze to świetny sposób na aktywację nerwu błędnego – sugeruje Etienne. Poleca również jogę, tai-chi i głębokie oddychanie. Habib dodaje do tej listy „mruczenie, intonowanie mantr”, płukanie gardła, śpiew, zimne kąpiele, saunę oraz pranajamę, czyli jogiczne techniki oddechowe. Urządzenia VNS są na ogół niskiego ryzyka, ale – jak zaznacza Habib – warto pamiętać o kilku kwestiach bezpieczeństwa. – Największy problem pojawia się wtedy, gdy ktoś ma w ciele metalowy implant – na przykład rozrusznik serca, implant ślimakowy, śruby lub druty pooperacyjne – mówi. Urządzenia nie były też badane pod kątem stosowania w ciąży. Etienne dodaje, że najlepiej jest korzystać z nich pod „jakąś formą nadzoru” pracownika ochrony zdrowia. Lepiej najpierw zająć się podstawowymi przyczynami stresu lub lęku, zamiast ryzykować, że ktoś stanie się „zależny od maszyny”. Choć idea „zhakowania” układu nerwowego brzmi kusząco, Habib przypomina, żeby nie zapominać o jednej z najskuteczniejszych, a zarazem najstarszych form aktywacji nerwu błędnego – śmiechu. – Jedną z najlepszych rzeczy, jakie możesz zrobić, jest wyjść z przyjaciółmi i się pośmiać – mówi. – Kiedy czujesz więź z innymi ludźmi, wchodzisz w stan poczucia bezpieczeństwa, a wtedy nerw błędny się uaktywnia. Źródło: National Geographic
Trwa Konkurs Chopinowski. Psycholożka zdradza, jak muzycy radzą sobie z tremą i czego możemy się od nich nauczyć
Rozpoczął się Konkurs Chopinowski, czyli jedno z najważniejszych – jeśli nie najważniejsze – wydarzenie fortepianowe na całym świecie. 84 pianistów mierzy się w swoich interpretacjach Fryderyka Chopina i walczy o wygraną, która na zawsze może nadać bieg ich karierze. Jak artyści radzą sobie z ogarniającą tremą? Psycholożka muzyki zdradza ich sztuczki, które można wykorzystać także poza sceną.
Między 2 a 23 października 2025 roku trwa XIX Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina, czyli tak zwany Konkurs Chopinowski. Do Warszawy zjeżdża 84 finalistów z 20 różnych krajów. To doświadczeni muzycy, ale nadal muszą mierzyć się z tremą – psycholożka muzyki dr Julia Kaleńska-Rodzaj opowiada, jak sobie z nią radzą. Jak działa trema? Przed i bezpośrednio po wejściu na scenę puls i ciśnienie tętnicze krwi rośnie. To naturalna reakcja organizmu na stres – ten chce jak najlepiej przygotować nas na czekającą nas „walkę”. Występ wywołuje wiele emocji: obawę, niepewność, dumę, radość czy wstyd. Emocje te mogą wywoływać blokadę psychofizyczną: napięcie mięśni, suchość w ustach czy pocenie się. Wielu muzyków mówi, że mimo lat doświadczenia nie do końca poradziło sobie z tremą. Udaje im się za to ją zamaskować lub… przekuć w ekscytację wynikającą z grania utworów Fryderyka Chopina. Nawet jeśli zamiast przerażenia występujących dopada na scenie radość, to czas przed publicznością wydaje się płynąć szybciej, a przez głowę przechodzą setki myśli na minutę. To moment, od którego może zależeć kariera. Jak sobie z tym poradzić? Tylko spokój nas uratuje, czyli jak poradzić sobie z tremą Natłok myśli sprawia, że muzyk może grać szybciej, niż planował. Wbrew pozorom nie znaczy to tylko, że utwór szybciej się skończy: artyści to nie maszyny, a późniejsza część koncertu może być bardziej wymagająca niż jego początek. Przykłady? Trzecia, ostatnia część koncertu fortepianowego e-moll op. 11, Rondo: Vivace, która potrafi sprawić wykonawczy problem. – Dlatego tak ważne jest, aby dać sobie chwilę na adaptację i skupić się na najważniejszym celu: muzyce i zanurzeniu w dźwiękach – tłumaczy dr Kaleńska-Rodzaj. Skoncentrowanie się na jednym konkretnym celu to rada, którą z powodzeniem można wykorzystać np. podczas występów publicznych, a bardzo pomagają w tym techniki wyciszania, np. oddechowe. Przejmowanie się tylko tym, nad czym ma się kontrolę Artyści występujący w trakcie konkursu nie mają wpływu na wiele jego elementów: nie wiedzą, kiedy będą występować czy jakie będzie nastawienie jurorów. Według ekspertki kluczem do sukcesu na konkursie jest skupienie się tylko na tym, co można kontrolować. W tym wypadku może być to kolejność klawiszy. Zachęca ona, by scenę potraktować jak piaskownicę: skupić się na tym, co chce się zbudować, a nie co w danej chwili myślą odbiorcy, co odczuwają i czy dobrze się bawią. To wyjdzie samo – wszyscy wiemy, jak dobrze słucha się muzyka bez reszty pochłoniętego dźwiękiem. Równie dobrze słucha się skoncentrowanego na zadaniu mówcy. Czy wrażliwi mają większą tremę? – [Wrażliwość emocjonalna] to supermoc, dzięki której artysta czuje i rozumie muzykę. Ale cecha ta ma też ciemną stronę: jej posiadacz na co dzień mocniej niż inni odbiera różne bodźce. Dlatego uczymy się, jak tę wrażliwość doceniać i jak w natłoku bodźców o siebie zadbać – mówi o swojej pracy z muzykami psycholożka. Jak poradzą sobie artyści w tym roku? Konkurs Chopinowski już trwa, a warto go śledzić – między innymi po to, by zobaczyć, jak radzą sobie z tremą profesjonalni muzycy. Następna taka okazja dopiero w 2030 roku. Źródła: PAP, naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gry komputerowe wspierają zdrowie psychiczne. Naukowcy zrywają z popularnym mitem
Chociaż kiedyś wyśmiewane, spędzanie Sylwestra w towarzystwie Lary Croft z popularnej serii gier Tomb Rider może mieć dobroczynne skutki dla zdrowia psychicznego. Najnowsze badania pokazują, że negatywne następstwa grania na komputerze nie tylko nie występują tak szeroko u młodych ludzi, jak kiedyś uważano, ale także same gry mogą mieć pozytywny wpływ na pracę mózgu. Czy warto grać na komputerze?
Badacze z Wydziału Psychologii i Kognitywistyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przekonują, że granie w gry komputerowe może mieć dobroczynny wpływ na zdrowie psychiczne i uczyć współpracy. Obala to krzywdzący stereotyp gracza izolującego się od społeczeństwa i agresywnego, z podkrążonymi oczami i naciągniętym wiecznie na głowę kapturem. Jaki jest przeciętny gracz? Zwykle uważa się, że w gry wideo grają głównie nastolatki. To błąd: przeciętny gracz ma około 35 lat, a społeczność składa się z niemal równej ilości mężczyzn i kobiet. Liczba miłośników gier na świecie przekroczyła już 3 mld, a w Polsce mianem tym określić można niemal 20 mln osób. Gry stają się coraz bardziej popularną rozrywką, więc powstaje także coraz więcej badań, które monitorują zachowania graczy. Według dr hab. Łukasza D. Kaczmarka z Wydziału Psychologii i Kognitywistyki UAM w Poznaniu, czas zerwać ze szkodliwymi stereotypami. Czy gry komputerowe powodują agresję? Zdaniem Kaczmarka gry mogą przede wszystkim modelować zachowania prospołeczne: np. koncentrację czy współpracę. Ich wpływ na agresję jest znikomy. – Wpływ gier na agresję jest istotny statystycznie, lecz niezauważalny w życiu codziennym. Nie tłumaczy występowania problemów klinicznych w trudnościach z radzeniem sobie z agresją. Według badań dla agresywności dzieci i młodzieży znacznie większe znaczenie mają wzorce występujące między rodzicami lub w relacjach wychowawczych – tłumaczy naukowiec, twórca Laboratorium Psychofizjologii UAM: Gaming & Streaming. Uzależnienie od gier Warto pamiętać, że od gier można się uzależnić. Uzależnienie to jest oficjalną jednostką chorobową wpisaną do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11 i dotyka około 2–3 proc. światowej populacji. Odsetek ten jest jednak dużo mniejszy poza Azją i w przypadku kobiet. Kaczmarek zwraca uwagę, że podobny poziom występowania mają inne uzależnienia behawioralne, np. od… ćwiczeń fizycznych. Rzeczywista skala problemu odbiega więc znacząco od potocznych wyobrażeń, według których nawet 33 proc. graczy może być uzależnionych. – Zdecydowana większość graczy odnosi korzyści z takiej aktywności. Mamy mocne dowody, że zdrowie psychiczne u graczy może być lepsze niż u osób, które nie grają w ogóle – uspokaja psycholog. Granie w gry komputerowe polepsza zdrowie psychiczne W obszernych badaniach widzimy, że granie na komputerze nie tylko nie wpycha nas w objęcia agresji i depresji, ale także pomaga dbać o swój komfort psychiczny. Warto wskazać między innymi włoskie badanie, w którym udział wzięło ponad 89 tys. dzieci i nastolatków. W grupie grającej w gry w sposób funkcjonalny (a było to 52 proc.) obserwowano niższe wskaźniki stresu i depresji, co wskazuje, że gry mogą pomagać w radzeniu sobie z obciążeniem stresowym i obniżonym samopoczuciem. Jedynie w 3 proc. grupie uczestników, u których zaobserwowano kliniczne symptomy uzależnienia, pojawiały się stereotypowe objawy: samotność, depresja, zaburzenia jedzenia czy snu. Ta liczba nie jest jednak reprezentatywna dla całej populacji graczy. – Gaming dla zdecydowanej większości ludzi jest zjawiskiem pozytywnym – podkreśla naukowiec z UAM. Gry hamują starzenie się? Brytyjscy naukowcy także przeprowadzili interesujące badanie, w którym udział wzięło 471 tys. osób w wieku od 40 do 69 lat. W tym przedziale porównywali ze sobą osoby, które dużo grają w gry wideo, z osobami grającymi rzadko lub wcale. Wyniki? Okazało się, że dojrzali gracze mieli lepszą pamięć, czasy reakcji, niższe ryzyko wystąpienia demencji, wyższy poziom inteligencji płynnej czy nawet… więcej istoty szarej w hipokampie. Jest ona odpowiedzialna za pamięć czy nawigację przestrzenną. – [Granie w gry] to rozrywka, która stymuluje mózg, ponieważ jest interaktywna. Nie tylko odbieramy bodźce, jak ma to miejsce w przypadku oglądania telewizji, ale też cały czas działamy – przekonuje Kaczmarek. Oczywiście warto pamiętać, że ogromny wpływ na psychikę ma rodzaj gier, w które gramy. Warto postawić na te, które wymagają sprawności geolokalizacyjnej czy dobrej komunikacji z innymi, przyjaźnie nastawionymi graczami, a unikać gier zawierających mechaniki hazardowe. Niezaprzeczalnie gry wideo są rozrywką, której nie należy stygmatyzować, a – tak jak każdej innej – uważnie się przyglądać. I korzystać! Źródło: PAP, Nature, naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tu nie zaznasz spokoju. Ranking najbardziej stresujących miast na świecie
Zatłoczone ulice, nieustanny zgiełk i brak przestrzeni – dla jednych to męcząca codzienność, dla innych esencja wielkiego miasta. Najnowszy ranking pokazuje, które miejsca mogą okazać się podróżniczym wyzwaniem, a gdzie można wreszcie odetchnąć pełną piersią.
Spis treści: Najbardziej stresujące miasta w 2025 roku Miasta, w których można odpocząć i się zrelaksować Wakacje czy krótkie city breaki zazwyczaj kojarzą się z odpoczynkiem i chwilą wytchnienia. Najnowsze badanie pokazuje jednak, że nie każde miejsce sprzyja relaksowi. Eksperci przeanalizowali natężenie ruchu turystycznego, warunki klimatyczne, poziom przestępczości oraz opinie podróżnych, aby wskazać miasta, w których w 2025 roku osiągnięcie spokoju może okazać się wyjątkowo trudne. Ich wnioski mogą zaskoczyć. Najbardziej stresujące miasta w 2025 roku Na pierwszym miejscu wśród najbardziej stresujących miast na świecie znalazł się Paryż. Choć powszechnie uchodzi za „miasto miłości”, w rzeczywistości jego zatłoczone ulice potrafią przytłoczyć. Każdego roku odwiedza go ponad 47,5 mln turystów stłoczonych na zaledwie 105 km², co – jak podkreślili autorzy zestawienia – „sprawia, że gęstość ruchu turystycznego jest dziesięciokrotnie większa niż w Nowym Jorku”. Do tego dochodzą długie kolejki do atrakcji, wzmożony ruch uliczny i wszechobecny pośpiech. Zaraz za francuską metropolią znalazło się Hanoi. Stolica Wietnamu jest pełna życia, ale jej wilgotny klimat bywa dla turystów wyczerpujący. Eksperci określili ją jako „najbardziej nieprzyjemną pod względem warunków atmosferycznych” – wysoka wilgotność powietrza w połączeniu z zatłoczonymi ulicami sprawia, że zwiedzanie staje się fizycznym wyzwaniem, a warunki panujące w mieście utrudniają spokojny wypoczynek. Na trzecim miejscu uplasował się Szanghaj. Co roku przyjeżdża tu około 300 milionów turystów, a w przeliczeniu na kilometr kwadratowy daje to ponad 47 tysięcy osób. Takie natężenie ruchu generuje hałas, presję czasu i wrażenie nieustannego pośpiechu, przez co – jak wynika z recenzji podróżnych – słowo „stres” pojawia się w opisach miasta wyjątkowo często. Czwartą pozycję zajęło Buenos Aires. Choć stolica Argentyny zachwyca kulturą i niepowtarzalną atmosferą, zmaga się z wysokim poziomem przestępczości oraz przeludnieniem. „Piękna, lecz tętniąca życiem” – podsumowali autorzy raportu, dodając, że intensywność miasta potrafi być dla niektórych zbyt duża. Pierwszą piątkę zamknął Stambuł. Orientalne bazary, historyczne zabytki i unikalny klimat miasta są niewątpliwym magnesem, jednak hałas, korki i letnie upały skutecznie wystawiają cierpliwość turystów na próbę, wymagając od nich nie tylko dobrego planowania, lecz także odporności na stres. Miasta, w których można odpocząć i się zrelaksować Zupełnie inaczej prezentuje się druga strona zestawienia. Miano najbardziej relaksującego miasta na Ziemi zyskał Dubaj, który – mimo swojego luksusu i nowoczesności – zaskakuje spokojem. Każdego roku odwiedza go 17,1 mln turystów, jednak dzięki rozległej przestrzeni i doskonałej organizacji ruchu nie tworzą się tam tłumy. Dodatkowo, niezwykle niski wskaźnik przestępczości sprawia, że miasto uchodzi za jedno z najbezpieczniejszych na świecie. Drugą pozycję zajęło Monachium, które dowodzi, że także europejskie metropolie mogą być przyjazne i spokojne. Łagodny klimat, wysoki poziom bezpieczeństwa oraz równowaga pomiędzy ruchem turystycznym a codziennym rytmem życia sprawiają, że – jak zauważyli autorzy raportu – „to idealne miejsce na powolny spacer z preclami w dłoni”. Na ostatnim miejscu na podium uplasowało się Melbourne. Niska gęstość turystyki, wynosząca jedynie 1265 osób na kilometr kwadratowy, w połączeniu z suchym klimatem i rozległymi terenami zielonymi sprawiają, że australijskie miasto stało się synonimem wakacyjnego relaksu. Czwarta lokata należy z kolei do minimalistycznego, czystego i niezwykle bezpiecznego Oslo. Niewielkie natężenie turystyki przekłada się tu na wyjątkowy spokój, dzięki czemu norweska stolica jest idealnym miejscem na bezstresowy city break. Piąte miejsce zajęły natomiast Helsinki, które wyróżniają się chłodnym klimatem, uporządkowaną przestrzenią i charakterystyczną skandynawską ciszą. To właśnie ten brak zgiełku sprawia, że – jak podkreślają autorzy raportu – „więcej tu szeptów niż hałasu”, a podróżni mogą naprawdę odetchnąć. Źródła: Daily Mail, News Mobile Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Pilotki lepiej niż piloci reagują pod presją. Zdradziły to ich oczy
Pilotki radzą sobie lepiej do mężczyzn sterujących latającymi maszynami – dowodzą najnowsze badania amerykańskich naukowców. Tak oto upada mit o predysponowaniu do tego wymagającego zawodu panów.
Spis treści: Przyglądając się oczom Kobieta pod presją radzi sobie lepiej Gdy myślimy o osobach sterujących samolotami, przed oczami najczęściej staje nam mężczyzna w średnim wieku. I faktycznie, szacuje się, że kobiety stanowią zaledwie 4–6% pilotów pracujących w liniach lotniczych. Tymczasem nowe badania podważają uprzedzenia płciowe w lotnictwie. Okazuje się, że panie pod pewnymi względami są lepszymi pilotami od mężczyzn. Przyglądając się oczom Według nowego badania przeprowadzonego przez naukowców z Uniwersytetu w Waterloo w USA kobiety za sterami mogą osiągać lepsze wyniki niż mężczyźni w sytuacjach wymagających znoszenia dużej presji. Naukowcy wykorzystali wysokiej jakości symulator lotu do badania 20 doświadczonych pilotów lotnictwa ogólnego – 10 kobiet i 10 mężczyzn – podczas lotów w typowych i awaryjnych sytuacjach. W każdym scenariuszu zespół rejestrował, gdzie piloci patrzyli i jak reagowali. Wszyscy piloci nosili okulary śledzące ruchy gałek ocznych i wykonywali standardowe zadania lotnicze. Eye-tracking stosowany jest też m.in. w badaniach archeologicznych. Wśród zadań dla pilotów były działania w sytuacji nieoczekiwanej awarii silników i trudne lądowania, mające na celu sprawdzenie reakcji pod presją. Pozwoliło to badaczom zebrać dane dotyczące zarówno uwagi wzrokowej, jak i precyzji działania. Kobieta pod presją radzi sobie lepiej Badania wykazały, że pomimo niemal identycznych wzorców koncentracji uwagi wzrokowej i doświadczenia w lotnictwie wśród pilotów płci męskiej i żeńskiej, kobiety rzadziej popełniają błędy w sterowaniu lotem w warunkach rosnącego stresu. Oznacza to, że chociaż obie płcie zwracały uwagę na te same informacje podczas lotu, kobiety reagowały na nie bardziej konsekwentnie i precyzyjnie. – Zrozumienie, jak różni ludzie radzą sobie z działaniem pod presją, pomaga nam tworzyć lepsze programy szkoleniowe dla wszystkich, bezpieczniejsze kokpity i bardziej inkluzywne systemy lotnicze – powiedziała współautorka artykułu, prof. Suzanne Kearns z Waterloo Institute for Sustainable Aeronautics. Zespół ma nadzieję, że wyniki jego pracy pomogą ukształtować przyszłe standardy szkolenia i oceny pilotów poprzez rozpoznanie szerszego zakresu mocnych stron i umiejętności. – Te odkrycia są ekscytujące, ponieważ skłaniają nas do ponownego przemyślenia sposobu oceny pilotów – dodała Naila Ayala, główna autorka badania i adiunktka w Laboratorium Badań Mózgu i Poznania Wielozmysłowego Uniwersytetu Waterloo. Nowe badanie pokazuje, że kobiety mogą lepiej niż mężczyźni panować nad sytuacją i podejmować trafniejsze decyzje w stresujących sytuacjach lotniczych. – W czasach, gdy branża zmaga się z niedoborem pilotów, wykorzystanie pełnego potencjału wszystkich pilotów, niezależnie od płci, jest ważniejsze niż kiedykolwiek – podkreśla prof. Kearns. Czy to badanie otworzy szerzej drzwi dla kobiet za sterami samolotów i ich widok w kokpitach nie będzie już czymś zaskakującym? Pokażą to kolejne lata. Źródło: Proceedings of the 2025 Symposium on Eye Tracking Research and Applications Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Neurobiolodzy nie mają wątpliwości. Ten znany wszystkim stan działa jak reset dla mózgu
Nuda może wydawać się nieprzyjemna, ale badania pokazują, że odgrywa ważną rolę w funkcjonowaniu mózgu. To nie tylko chwila bezczynności – to stan, który wspiera kreatywność, samoświadomość i emocjonalną równowagę.
Spis treści Jak działa mózg w stanie nudy? Nadmierna stymulacja – ukryty problem współczesności Dlaczego warto się czasem ponudzić? Znamy ją wszyscy: ten dziwny stan, w którym czujemy że nie mamy nic do roboty i zaczynamy rozglądać się za czymkolwiek, co nas pobudzi. Bywa, że oglądamy film, który stopniowo coraz bardziej nas irytuje, zamiast zaciekawiać. I stopniowo odpływamy we własne rozmyślania. „Nuda, nic się nie dzieje proszę pana” – to zdanie wypowiedziane w filmie „Rejs” znamy wszyscy. A jednak, jak wskazują neurobiolodzy, nuda nie jest przeżyciem wyłącznie negatywnym. Może być wręcz zbawienna dla mózgu. Jak działa mózg w stanie nudy? Nuda to uczucie dobrze znane każdemu z nas – pojawia się, gdy tracimy zainteresowanie wykonywaną czynnością lub brakuje nam bodźców. Objawia się trudnością w skupieniu uwagi, zniecierpliwieniem i wrażeniem powolnie płynącego czasu. Szczególnie źle wydają się znosić ją dzieci. Zarówno dzieci, jak i dorośli stosują różne, nie zawsze skuteczne metody na zabicie nudy. Jednak analiza pracy mózgu podczas nudy pokazuje, że nasz najważniejszy organ działa wówczas w szczególny sposób: jego różne regiony współpracują ze sobą. W mózgu funkcjonuje sieć powiązanych ze sobą obszarów odpowiedzialnych za różne funkcje. Gdy zaczynamy się nudzić, aktywność sieci uwagi, która filtruje bodźce i pozwala się skupić, zaczyna spadać. Równocześnie zmniejsza się działanie tzw. sieci czołowo-ciemieniowej, odpowiedzialnej za utrzymanie zaangażowania w zadanie. W tym samym czasie aktywuje się sieć domyślna, która przekierowuje naszą uwagę na wewnętrzne przemyślenia i introspekcję. To część mózgu umożliwiająca refleksję i samopoznanie, aktywująca się tez podczas odpoczynku. W trakcie nudy aktywują się są też inne struktury mózgu: wyspa, która analizuje sygnały z ciała i emocje oraz ciało migdałowate, odpowiedzialne za przetwarzanie negatywnych emocji. Dodatkowo aktywuje się kora przedczołowa, motywując nas do poszukiwania bardziej angażujących bodźców. To nie pierwszy raz, kiedy ograniczenie bodźców okazuje się czymś korzystnym dla mózgu. Podobne działanie ma też deprywacja sensoryczna. Nadmierna stymulacja – ukryty problem współczesności Dzisiejszy świat dostarcza nam nadmiaru informacji i prowokuje do nieustannej aktywności. Wiele osób żyje w szybkim tempie, planując każdą chwilę dnia. Nawet w wolnym czasie sięgamy np. po smartfon, by „czymś się zająć”. W ten sposób tkwimy w ciągłym „trybie działania”. Stała stymulacja może prowadzić do przeładowania układu nerwowego. Układ współczulny jest aktywowany zbyt często i na zbyt długo, co skutkuje tzw. przeciążeniem allostatycznym. To stan zwiększający ryzyko zaburzeń lękowych i psychicznych (np. depresji). Całkowicie eliminując nudę z życia, odbieramy sobie naturalną możliwość resetu tego układu. Dlaczego warto się czasem ponudzić? W rozsądnych dawkach nuda może być zdrowym antidotum na przestymulowanie. Jej pozytywne skutki to np.: wzrost kreatywności – w chwilach nudy umysł ma przestrzeń na swobodne dryfowanie myśli i tworzenie nowych idei; rozwój samodzielności – brak bodźców zewnętrznych zmusza nas do szukania alternatyw; wsparcie dla samooceny i regulacji emocjonalnej – uczymy się tolerować własne emocje i obserwować je bez rozpraszaczy; oduczenie natychmiastowej gratyfikacji – nuda zniechęca do kompulsywnego korzystania np. ze smartfona; reset dla układu nerwowego – ograniczenie bodźców pomaga obniżyć poziom lęku i przywraca równowagę sensoryczną. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Naturalny sposób na stres? 15 minut zabawy z psem
Mówiło się o tym od dawna, teraz naukowcy potwierdzają. Zabawa z psem naprawdę odpręża. Wystarczy kwadrans spędzony z czworonogiem, by spadło tętno oraz poziom kortyzolu. I to nie tylko ludziom, ale również psom.
W tym artykule: Co nam daje kontakt z psem? Zestresowany? Pobaw się z psem Zmiany poziomu kortyzolu u ludzi i psów Psy rozumieją ludzi jak żadne inne zwierzęta. Choć wydaje się, że interakcje z czworonogami ograniczają się do wspólnych spacerów i prostych zabaw, opiekunowie wiedzą, że kryje się za nimi znacznie więcej. Psy uważnie nas obserwują, zapamiętują domowy rozkład dnia i nasze zwyczaje. Umieją coś, czego nie potrafią szympansy – spojrzeć w kierunku, który wskazujemy. Dzieje się tak, ponieważ pojmują nasze intencje. W tym przypadku, że chcemy skierować na coś ich uwagę. Wyjątkowość więzi między człowiekiem i psem objawia się też np. patrzeniem sobie nawzajem w oczy. Psy to potrafią i często robią z ochotą, nawet jeśli nie należą do najmądrzejszych ras. Wyrażają w ten sposób swoje przywiązanie. To istotna różnica np. z wilkami, dla których spojrzenie prosto w oczy jest oznaką wrogości. Co nam daje kontakt z psem? Uczucia, jakie psy budzą u ludzi, zwłaszcza swoich opiekunów, często uznaje się za subiektywne. Podobnie jak opowieści o tym, co potrafią psy. Jednak naukowcy mają sposoby na to, by potwierdzić nasze intuicje na temat relacji z psami. Czujemy się dzięki niej szczęśliwsi? To prawda, którą da się udowodnić za pomocą metod naukowych. W 2015 roku Takefumi Kikusui, behawiorysta z Uniwersytetu Azabu w Japonii, wykazał, że kiedy pies patrzy nam w oczy, dzieje się dokładnie to samo co wtedy, gdy matka wpatruje się w oczy niemowlaka. W obu przypadkach u ludzi wydziela się oksytocyna, hormon związany z zaufaniem i budowaniem więzi. Co więcej, zachodzi pozytywne wzmocnienie: poziom oksytocyny podnosi się zarówno u opiekunów i ich psów, jak i matek oraz ich dzieci. Naukowcy uważają, że właśnie ten efekt przyczynił się do udomowienia czworonogów. Zestresowany? Pobaw się z psem Kontakt z psem podnosi nam więc poziom „hormonu miłości”. Jednak wpływa na naszą biochemię także w inny korzystny sposób. Zabawa z czworonogiem może być znakomitym i na dodatek naturalnym środkiem odprężającym. Naukowcy – tym razem z Tajlandii – wykazali, że już kwadrans w towarzystwie psa wystarczy, by u ludzi obniżyło się tętno i poziom kortyzolu. A przy tym wcale nie muszą to być psy wykorzystywane w dogoterapii. Kontakt z każdym czworonogiem działa na nas bowiem równie pozytywnie. Zmiany poziomu kortyzolu u ludzi i psów W badaniu wzięło udział 112 studentów oraz sześć psów. Studenci wpierw wypełnili kwestionariusz określający ich poziom stresu. Później zmierzono im puls i pobrano do badań próbki krwi. Poznali imię psa i jego upodobania, po czym dostali kwadrans na interakcje z czworonogiem. Mogli robić, co chcieli – patrzeć na psa, głaskać go, dawać smakołyki, bawić się z nim. Następnie przeszli kolejną rundę testów, pozwalającą ponownie ocenić ich poziom stresu. Z kwestionariuszy wynikało, że spadł aż o jedną trzecią. Potwierdziło to powtórzone pomiary tętna i kortyzolu. Okazało się, że również psy się odprężyły. Analiza próbek kału wykazała, że jeszcze tydzień po zabawach ze studentami poziom kortyzolu u czworonogów był niższy. Naukowcy podkreślają, że odprężający efekt daje zabawa z każdym psem, nie tylko specjalnie trenowanym do pracy z ludźmi. By terapia antystresowa zadziałała, wystarczy dowolny czworonóg. Autorzy pracy, opublikowanej w czasopiśmie PLOS ONE, uważają, że interakcje z psami mogłyby być włączone do uniwersyteckich programów zarządzania stresem. Źródło: PLOS ONE, phys.org, science.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Przesuszone rośliny „krzyczą”. Polscy naukowcy mają na to dowód
Rośliny „krzyczą”, gdy są w sytuacji stresowej. Intensyfikacja impulsów dźwiękowych wydawanych przez sadzonki pomidorów następowała w momencie, gdy rośliny były przesuszone – wynika z analiz przeprowadzonych w komorze bezechowej.
W tym artykule: Jak podsłuchać rośliny? „Rozmowy” roślin w szklarni „Daj mi wody!” – krzyk przesuszonych sadzonek Czy rośliny „odczuwają” ból? Coraz więcej badań wskazuje na to, że na swój sposób przeżywają stres i w aktywnych sposób reagują na różnego rodzaju bodźce. Tylko trudno jest nam to dostrzec. Ale czy rośliny krzyczą? Niejedna osoba puknęłaby się w czoło. Niemożliwe! A jednak. Jak podsłuchać rośliny? Naukowcy z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, wspólnie z pracownikami Katedry Ogrodnictwa z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu postanowili sprawdzić, czy sadzonki pomidorów emitują dźwięki. Oczywiście chodzi o odgłosy niesłyszalne dla ludzkiego ucha. Badaczy interesowało szczególnie to, czy emitowane dźwięki towarzyszą sytuacjom stresowym. A mają one miejsce w przypadku niedoboru wody, nadmiernego przesuszenia czy ataku szkodników. Takie badanie nie jest łatwe. Z pomocą hodowcom roślin przyszli akustycy z AGH, którzy przy użyciu specjalistycznych, czułych na ultradźwięki mikrofonów zarejestrowali odgłosy generowane przez rośliny. – Tego typu badania uznajemy za innowacyjne (…). W produkcji ogrodniczej szybkie, a w tym wypadu również bezinwazyjne rozpoznanie problemu determinuje skuteczność działań podejmowanych przez producentów – mówi dr inż. Janusz Mazurek z Katedry Ogrodnictwa Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Oznacza to, że badanie dźwięków generowanych przez rośliny nie jest fanaberią naukowców, ale ma bardzo praktyczny wymiar. „Rozmowy” roślin w szklarni Najpierw naukowcy postanowili podsłuchać sadzonki pomidorów w szklarni doświadczalnej Centrum Innowacyjnych Technologii Produkcji Ogrodniczej Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. – Ważne dla nas było, aby warunki dla uprawy roślin były jak najlepsze, a takie mogła zapewnić nam wyłącznie kompetentna kadra, która na co dzień pracuje w szklarniach doświadczalnych i wie, jak takie warunki roślinom stworzyć. Przyrost pomidorów w trakcie naszych pomiarów dochodził do 30 cm na tydzień – wyjaśnia początkowy etap badań doktorantka z AGH, Klara Chojnacka. Co ustalono? Rośliny emitowały ultradźwięki. Częstotliwość impulsów zmieniała się w zależności od pory dnia. – Więcej impulsów rośliny generowały w ciągu dnia – mówi dr inż. Bartłomiej Chojnacki z Laboratorium Akustyki Technicznej AGH. Mimo że dźwięki generowane przez rośliny to tzw. hałas impulsowy, który jest łatwy do odróżnienia od np. hałasu stałego generowanego przez oświetlenie, sprzęt czy ludzi, badacze postanowili również wykonać pomiary w warunkach w pełni kontrolowanych. „Daj mi wody!” – krzyk przesuszonych sadzonek Kolejny etap badań eksperci wykonali w komorze bezechowej Laboratorium Akustyki Technicznej w AGH w Krakowie. Zastosowano mikrofony do pomiarów bioakustycznych. Badane pomidory „hałasowały” w zakresie 20-50 kHz. – Jednak już np. zboża czy winorośl wymaga całkiem innego sprzętu o dużo większej czułości na ultradźwięki i szerszego zakresu częstotliwości. Zgodnie ze znaną nam literaturą rośliny te emitują impulsy w zakresie 80-150 kHz – tłumaczy dr inż. B. Chojnacki z AGH. Ptaki rodzące się w miastach mają trudności z nauką śpiewu. Wszystko za sprawą hałasu Najnowsze badania przeprowadzone przez naukowców z Instytutu Ornitologii im. Maxa Plancka dowodzą, że ptaki wychowujące się w miastach są narażone na chroniczny stres związany z poziomem ha... Naukowcy przebadali kilka sadzonek. Najpierw rozpieszczali rośliny. Zapewniali im odpowiednie nawożenie i wilgotność. Następnie przesuszyli rośliny, aż do ich całkowitego wyschnięcia. Co się udało ustalić? Ze wstępnej analizy wynika, że podobnie jak w szklarniach pomidory emitowały impulsy dźwiękowe na poziomie 30-50 kHz. Jednak intensyfikacja impulsów następowała, kiedy roślina była przesuszona. To właśnie na tym momencie naukowcy chcą skupić się w dalszych eksperymentach. Zdaniem badaczy ich projekt może mieć praktyczne zastosowanie. Podsłuchiwanie roślin być może w przyszłości podpowie sadownikom, kiedy uprawa wymaga dodatkowego działania ze strony człowieka. W ich ocenie dzięki tego typu diagnostyce hodowcy roślin będą mogli z jeszcze większą starannością zadbać o swoje uprawy. – Oprócz danych związanych z wilgotnością czy temperaturą otoczenia hodowcy mogliby na podstawie sygnału bezpośrednio od rośliny decydować o wzmocnieniu nawożenia, intensywniejszym podlewaniu czy ochronie przed szkodnikami, bez fizycznej obecności na miejscu – wyjaśniają naukowcy z AGH. Źródło: AGH Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niezwykłe badanie wykazało, że psy wyczuwają stres ludzi. I stają się przez to pesymistami
Zapach ludzkiego stresu wpływa na emocje psa. A także na decyzje, jakie podejmuje. Naukowcy wykazali to, każąc właścicielom psów rozwiązywać zadania matematyczne i obserwując, co następnie dzieje się ze zwierzętami. Okazało się, że psy wyczuwają stres ludzi.
W tym artykule: Co czuje pies? Badania na psach Czujesz stres? Nic dobrego cię nie spotka Stres przenoszony w powietrzu Czy pies może „zarazić się” emocjami właściciela? Jak najbardziej. Jeśli podejrzewasz, że twój pies wyczuwa, kiedy się stresujesz, masz rację. Jednak twój stres wypływa nie tylko na dobrostan emocjonalny zwierzęcia. Ale również na jego nadzieje związane z przyszłością. Naukowcy po raz pierwszy sprawdzili, jak trudne chwile dla ludzi przekładają się na zachowanie psów. Niezwykły eksperymenty i płynące z nich wnioski opisano w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Scientific Reports”. Co czuje pies? Ludzie nie mają problemu z rozpoznaniem, kiedy inne osoby wokół nich są zestresowane. Podświadomie rejestrujemy napięcie takiego człowieka, co wpływa na nasze emocje i zachowania. Co ciekawe, to samo dotyczy psów. Poznają nasz stres po zapachu i są w stanie ocenić jego natężenie. Łatwo się domyśleć, że może to wpływać na emocje zwierząt. Ale nie tylko. Nowe badania – przeprowadzone pod kierunkiem naukowców z University of Bristol – wykazały, że gdy psy powąchają pot zestresowanego człowieka, zmienia się również ich zachowanie. Stają się „pesymistyczne”. Czyli nie spodziewają się, że w przyszłości może ich spotkać coś dobrego. Badania na psach Naukowcy zaprosili do testów 18 opiekunów psów wraz ze swoimi zwierzętami. Ludzi podzielono na dwie grupy. Jedna musiała rozwiązywać test matematyczny. Druga zaś słuchała relaksującej muzyki. Naukowcy zebrali próbki potu od obu grup. Psy dostały znacznie przyjemniejsze zadania. Znalazły się w pomieszczeniu, w którym ustawiano miskę. Naukowcy nauczyli psy, że gdy miska staje w jednej części pokoju, zwierzęta znajdą w niej smakołyk. Kiedy zaś zostanie postawiona w innej – pozostanie pusta. Psy zrozumiały to bardzo szybko. Efekt był łatwy do przewidzenia. Kiedy miska stawała w miejscu oznaczającym, że zawiera coś pysznego, zwierzęta podchodziły do niej bardzo szybko. W przeciwnym wypadku, nie mając nadziei na nagrodę, nie spieszyły się. Czujesz stres? Nic dobrego cię nie spotka Teraz przyszedł czas na właściwą część eksperymentu. Nową miskę stawiano pomiędzy dwoma znanymi już psom miejscami. To, jak szybko pies do niej podchodził, pokazywało jego oczekiwania. Jeśli się spieszył, najwyraźniej spodziewał się nagrody. Gdy się ociągał, nie oczekiwał niczego dobrego. Na jego nastawienie wpływał zapach, jaki wyczuwał. W tej części eksperymentu badacze dali psom do powąchania pot ludzi – zestresowanych lub nie. Gdy psy poczuły pot nieznajomych osób, które miały do czynienia z matematyką, udawały się zbadać zawartość nowej miski bardzo wolno. Zupełnie jakby zapach stresu przygnębił je i pozbawił nadzieli co do przyszłości. Można zatem stwierdzić, że psy wyczuwają stres ludzi. Psy rozumieją średnio 89 słów. Które rasy są najmądrzejsze? Te psy reagują na więcej słów i wyrażeń niż inne. Dlaczego? Stres przenoszony w powietrzu – Właściciele psów wiedzą, jak bardzo zwierzęta są wyczulone na ich emocje – mówi dr Nicola Rooney z Bristol Veterinary School, główna autorka badań. – Tutaj pokazujemy, że nawet zapach zestresowanego, nieznanego człowieka wpływa na stan emocjonalny psa, postrzeganie nagród i zdolność uczenia się. Treserzy psów pracujących mówią często o stresie „przenoszony przez smycz”. My pokazaliśmy, że może on również przenosić się w powietrzu – dodaje badaczka. Rooney podkreśla, że zrozumienie wpływu ludzkiego stresu na dobrostan psów jest ważne w bardzo wielu sytuacjach. – Ten czynnik należy wziąć pod uwagę w przypadku psów przebywających w hodowlach oraz podczas szkolenia psów domowych i psów pracujących, takich jak psy asystujące – mówi naukowczyni. Źródło: Scientific Reports, EurekAlert, Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Grecja, o której opowiada to wydanie specjalne Travelera, to nie tylko tysiące wysp z uroczymi białymi domkami. To wspaniałe antyczne miasta, jak Ateny, które są nieprzerwanie zamieszkane od 5 tys. lat, kolebka naszej cywilizacji, czy Saloniki – kulinarna mekka tej części Europy. To największa liczba muzeów archeologicznych na świecie, niezliczone starożytne zabytki poukrywane wśród górskich dolin i zboczy – kraj ten w ponad 80 procentach pokrywają góry. To klimat – nawet 300 słonecznych dni w roku, i bliskość morza – z dowolnego jego miejsca na plażę jest nie dalej niż 130 km. To dźwięk cykad, który towarzyszył mi tu od rana do wieczora, gdy piłam poranną kawę, jadłam lunch, zwiedzałam nieśpiesznie – bo temperatura wymusza tutaj swego rodzaju spowolnienie, leżałam na plaży czy delektowałam się kolacją, mając pod stopami piasek, a w tle poza cykadami szum morza i dla ochłody przyjemną śródziemnomorską bryzę. Uwielbiam greckie wieczory, kiedy temperatura spada, a mieszkańcy całymi rodzinami, łącznie z malutkimi dziećmi, opuszczają domy i idą do tawern, by wspólnie spędzać czas; jedząc, rozmawiając, śmiejąc się, śpiewając, tańcząc. I właśnie to bycie razem w tak gwarny, nieskrępowany, pozbawiony dystansu sposób stanowi jeden z sekretów szczęścia, zdrowia i długowieczności mieszkańców tego kraju. Ekspertami w tej dziedzinie są mieszkańcy Ikarii, wyspy, na której statystycznie żyje najwięcej greckich stulatków, a co trzecia osoba dożywa 90 lat. Kluczem do ich dobrego samopoczucia jest też oparta na lokalnych produktach dieta bogata w oliwę z oliwek, warzywa i zioła oraz codzienna dawka zdrowej, niewymuszonej aktywności. Proste przyjemności, które wprawiają mnie w taki zachwyt nad tym krajem, że już nie mogę się doczekać kolejnej podróży do Grecji. REDAKTOR NACZELNA Agnieszka Franus
Twój stres odbija się na twoim psie. Nowe badanie
Badanie opublikowane w Nature's Scientific Reports pokazuje jak chroniczny stres może wpływać na stan naszych zwierząt domowych.
Pies to nie tylko najlepszy przyjaciel, to także czujnik i monitor naszego zdrowia. Szwedzcy naukowcy przebadali 58 czworonogów (33 owczarki szetlandzkie i 25 border collie) oraz ich właścicieli. Zwierzaki dobrano tak by zapewnić odpowiednie proporcje płci, rasy i aktywności w ramach zbioru. Wszystkie pary wypełniały ustandaryzowany kwestionariusz dotyczący osobowości z tym, że psi formularz wypełniał właściciel opisując charakter podopiecznego. Dodatkowo w każdej parze zmierzono poziom hormonu stresu, czyli kortyzolu. Pojawia się on jednak także w przypadku chorób i wymagających ćwiczeń fizycznych. Najwygodniej mierzy się go we włosach, ponieważ rosną one stosunkowo wolno (około 1cm/miesiąc) i gromadzą sporo substancji z krwi. Wyniki pokazały znaczącą korelację między poziomami kortyzolu u ludzi i ich zwierząt w ciągu roku. U 57 psów w lecie i 55 w zimie te poziomy dokładnie zgrały się z ludzkimi. Rosły i opadały w tym samym czasie co u ich właścicieli. Czynnikiem, który miał mieć na to wpływ była osobowość właściciela. To przekładało się także na korespondujące ze sobą poziomy oksytocyny, hormonu przywiązania. Mocniejsze przywiązanie pod względem hormonów wykazywały suki. Podobne tendencje obserwowano wcześniej u szympansów i szczurów – tu także samice mocniej odpowiadają na emocjonalny stan bliskich ludzi. Co ciekawe, zaobserwowano także podobny proces, ale w drugą stronę. Więcej oksytocyny u psa przekładało się na zwiększenie jej u właściciela. Jednak dotyczyło to tylko suk, w przypadku samców takiego efektu nie odnotowano. „Relacja” ludzi z psami trwa przeszło 15 tysięcy lat, nie dziwi zatem, że na drodze ewolucji nasze organizmy sprzęgły się w emocjonalnym oddziaływaniu. Psy i ludzie zestroili się ze sobą. Większość następstw tego jest dobra, warto jednak pamiętać, że kij ma dwa końce i nie zapominać, że nasze psychiczne życie może wpłynąć na zwierzę. Cierpisz na depresję, masz problemy z napadami gniewu, lęków lub stabilnością psychiczną? Nie lekceważ ich i nie daj sobie wmówić, że nic nie znaczą. Pozwól sobie pomóc, skorzystaj z pomocy lekarskiej. Robisz to nie tylko dla siebie, ale i dla swojego czworonożnego przyjaciela.
Aż połowa milenialsów rzuca pracę z powodu problemów ze zdrowiem psychicznym
Nie trzeba mieć zdiagnozowanej choroby psychicznej by cierpieć z powodu jej symptomów i skutków, jak stres czy stany lękowe. Szczególnie tyczy się to miejsca pracy. Dla milenialsów, ludzi mających od 23 do 38 lat, pieniądze i praca są największymi źródłami stresu. Z najnowszego badania zatrudnionych na amerykańskim rynku pracy wynika, że połowa choć raz odeszła z pracy z powodu kłopotów ze zdrowiem psychicznym.
Według analiz organizacji pozarządowej Mind Share Partners, w przypadku Pokolenia Z, czyli ludzi mających od 18 do 22 lat, aż 75 proc. rzuciło pracę z powodu zaburzeń umysłowych. Dla porównania, w pokoleniu ich dziadków (55-73 lat) problem jest niemal nieznany – z tego samego powodu odeszło z pracy ok. 10 proc. Czy problemy pracowników ze Stanów Zjednoczonych przekładają się na polską rzeczywistość? Liczby każą sądzić, że tak. View oEmbed on the source website Blisko co 4. dorosły Amerykanin zmaga się z problemami ze zdrowiem psychicznym, jak zaburzenia lękowe, donosi amerykański Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego. W Polsce, według szacunków Instytutu Psychiatrii i Neurologii na zaburzenia i różnego rodzaju problemy psychiczne cierpi w Polsce prawie 8 mln osób, czyli – podobnie jak w USA, prawie jedna czwarta społeczeństwa. Według prof. dr. hab. med. Filipa Rybakowskiego z Kliniki Psychiatrii Dorosłych z Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, olbrzymim problemem społecznym w Polsce jest ukryta depresja. Na seminarium ”Innowacje w psychiatrii” Rybakowski alarmował, że chodzi nawet o 7,5 mln osób. Co miesiąc 1,5 mln Polaków kupuje leki antydepresyjne. – To osoby, którym ich stan psychiczny uniemożliwia lub znacznie utrudnia podejmowanie ról społecznych: pracownika, rodzica, małżonka, przyjaciela – wyjaśnił w rozmowie z ”Gazetą Wyborczą”. Wspomniany wcześniej NGO, Mind Share Partners, doradza pracodawcom w Stanach Zjednoczonych w sprawach zdrowia psychicznego pracowników. Ocenia także wpływ problemów ze zdrowiem zatrudnionych na ich wydajność. Najnowsze dane pozyskał z badań ankietowych prowadzonych na 1500 osobach z firm zatrudniających ponad 11 osób. Pytano ich o odczuwane symptomy zaburzeń psychicznych (np. przyśpieszone bicie serca, nadmierna potliwość, dreszcze, problemy żołądkowe, zawroty głowy i omdlenia), o wpływ tych objawów na ich wydajność w pracy oraz dostępną na miejscu pomoc psychiatryczną i wsparcie pracodawcy. – Millenialsi trzy razy częściej niż ich rodzice doświadczają w pracy stanów lękowych a ci w wieku 18-22 lata aż 4 razy częściej niż pracownicy starsi, mający ponad 55 lat – donosi CNBC. Miejsce pracy też ma znaczenie. Najczęściej (55 proc.) z problemami psychicznymi zmagać się muszą zatrudnieni w sektorze technologicznym. Jeżeli chodzi o produktywność, to stan umysłu aż w przypadku 61 proc. badanych przekłada się na jakość ich pracy. Z kolei 37 proc. wskazało, że atmosfera w miejscu pracy wpływa na ich stan emocjonalny. Ci czujący się najgorzej często ratują się biorąc L4 od psychiatry. View oEmbed on the source website W 2010 r., informuje ZUS, z powodu zaburzeń psychicznych wydano w Polsce 696,6 tys. zwolnień lekarskich (4,1 proc. wszystkich druków L4), cztery lata później 5,5 proc., a w roku 2018 już 5,6 proc. ZUS-owskie koszty schorzeń psychicznych wzrosły z 4,5 mld zł w 2010 r. do 5,6 mld zł w 2016 r., kiedy to Polacy przebywali na zwolnieniach ”psychicznych” aż 19 mln dni, donosi ”Gazeta Wyborcza”. Najczęściej L4 od psychiatry przynoszą zatrudnieni w województwie mazowieckim (15 proc.), a najrzadziej ci z podlaskiego (1,6 proc.). - W 2016 r. wydatki na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy spowodowane zaburzeniami psychicznymi i zaburzeniami zachowania były najwyższe i stanowiły 16 proc. ogółu świadczeń – wyborcza.pl cytuje Krzysztofa Cieszyńskiego z gdańskiego ZUS. View oEmbed on the source website Od 1 stycznia 2022 roku będzie obowiązywała nowa klasyfikacja chorób Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Znajdą się w niej zapisy pozwalające lekarzom diagnozować wypalenie zawodowe i cierpiącym na nie osobom wystawiać zwolnienia lekarskie. Definiuje się w ten sposób m.in. poczucie obniżenia energii lub wyczerpania, zmniejszenie skuteczności zawodowej czy odczuwanie negatywnych emocji związanych z pracą. Wydaje się jednak, że lepszym rozwiązaniem niż czekanie na łatwiejszą ucieczkę z pracy byłoby zapewnienie potrzebującym odpowiedniej opieki, w pracy i poza nią. W raporcie Eurostatu z 2018 Polska znajduje się na ostatnim miejscu wśród 16 państw UE pod względem liczby psychiatrów na każde 100 tys. mieszkańców. W Polsce przypada ich jedynie 9, podczas gdy w Europie liczba ta jest średnio dwa razy wyższa, a w Finlandii i Norwegii to 24 specjalistów. Jan Sochaczewski
Stres rujnuje pamięć, skórę i metabolizm. Jak z nim sobie radzić?
Nie chcemy straszyć, ale napięcie psychiczne, jakby samo w sobie nie było problemem, przynosi takie negatywne konsekwencje jak uszkodzenie pamięci i problemy poznawcze w późniejszym życiu.
Jakby tego było mało, badanie opublikowane w naukowym „Neurology”, pokazuje dowody ma to, że pod wpływem stresu nasze mózgi się minimalnie... kurczą. Z badania przeprowadzonego na 2 tysiącach zdrowych ochotnikach w średnim wieku wyszło, że wraz z wysokim poziomem kortyzolu we krwi pogarsza się zdolność zapamiętywania. Znacznie wyraźniej widać było te wahania u kobiet niż u mężczyzn. Kortyzol nazywany jest hormonem stresu. Od dawna wiadomo, że jego przewlekły nadmiar we krwi prowadzi do charakterystycznych objawów odkładania się tłuszczu (bawoli kark, twarz księżyc w pełni, otyłość brzuszna, chude kończyny), powstania rozstępów czy trądziku. Czy można żyć bez stresu? Raczej nie, to naturalna reakcja naszego organizmu i jedna ze stałych składowych naszego życia, pojawia się gdy napotykamy niebezpieczeństwo, nowe lub niepokojące sytuacje i wyzwania. Wtedy właśnie poziom kortyzol wzrasta. Wraz z nim pojawia się także więcej adrenaliny we krwi. Efektem tego jest zwiększenie się cukru we krwi, który nasz mózg przetworzy w energię, oraz czasowe wstrzymanie innych funkcji, które mogą być niepotrzebne w sytuacji zagrożenia: popędu płciowego, wzrostu czy procesów trawiennych. Gdy stresor znika poziom hormonów powinien wrócić do normy, a niestety nie zawsze tak jest. Ciało, z czasem nieznanych powodów, może utrzymywać wysoki poziom kortyzolu, a umysł tym samym wciąż odczuwa stres. Nowoczesne zabiegane życie pełne pracy i codziennej gonitwy jest idealnym polem do takich zjawisk. Oprócz mózgu i skóry kortyzol w zbyt dużym stężeniu może doprowadzić do uszkodzeń serca. Istnieje zespół objawów chorobowych znanych jako zespół Cushinga, który związany jest właśnie z przewlekłym stresem. Wśród efektów pojawiają się tak poważne dolegliwości jak zaburzenia nastrojów i depresja. Dr Justin Echouffo-Tcheugui z uczelni Johns Hopkins School of Medicine in Baltimore skorzystał z bogatych danych sponsorowanego przez rząd badania zdrowia tysięcy ludzi Framingham w stanie Massachusetts, w czasie około 70 lat. Grupa przeanalizowana przez badacza liczyła 2 231 osób o średnim wieku 49 lat, z których u nikogo nie stwierdzono demencji. Na początku badania każdy uczestnik przechodził psychologiczne badanie, sprawdzano mu pamięć i umiejętności umysłowe, pobierano także próbki krwi, cześć z nich miała wykonywany rezonans magnetyczny mózgu. Po upływie średnio ośmiu lat powtarzano test, a wyniki porównano z początkowymi. Osoby z dużo ilością kortyzolu znacznie gorzej radziły sobie z testami, co więcej objętość mózgu zmniejszała się wraz z wydłużaniem się stresowych sytuacji. Echouffo-Tcheugui przyznaje, że jego badanie to zaledwie migawka, ułamek tego, co może dziać się w organizmach żyjących w stresie. Jednak już ta próba pokazuje jak istotny jest to problem. Sposoby na walkę ze stresem Oczywiście najłatwiej jest po prostu powiedzieć: „nie martw się”, „weź się w garść” albo „wyluzuj”. Wszyscy wiemy, że efekt najczęściej jest odwrotny. Przygotowaliśmy zatem kilka naprawdę przydatnych porad dla tych, którzy codziennie walczą ze stresem w pracy. Według badań aż 68% kobiet narażonych jest na ataki serca związane ze stresem w miejscu zatrudnienia, kolejne 38% może doświadczyć chorób układu krążenia, w tym wylewów. Dlatego stresu w pracy lepiej nie bagatelizować. Jak sobie pomóc? Wyrzuć to z siebie i porozmawiaj z kimś Rozmowa to jeden z dobrych i sprawdzonych sposobów. Dr Michelle Albert z bostońskiego Brigham and Women's Hospital, autorka badania stresu kobiet w pracy przyznaje, że to pozwala to nie tylko na wyrzucenie z siebie emocji, ale też często znalezienie nowej perspektywy dla problemu. Wysłuchującym polecamy natomiast przede wszystkim posłuchać, nie zawsze trzeba podpowiadać rozwiązanie, chodzi o to by po prostu być obok. Zrób sobie dobrze W zdrowym ciele zdrowy duch, to żadna tajemnica. Potraktuj swoje ciało z odpowiednią czułością, ale nie znaczy to od razu folgowanie sobie. Ciastka i powiększone zestawy odpadają, ale zdrowe i dobre jedzenie, drzemka, sport, joga – to dobre rozwiązania! Oczywiście nie są to lekarstwa, która natychmiast usuną stresory z życia, w przypadku przewlekłego stresu lepiej skonsultować się z lekarzem, jednak wasze ciało dosłownie „podziękuje” wam za to, że się nim zajęliście. Poziom stresu się zmniejszy, a przy okazji zadbacie o własne zdrowie. Postaraj się przejąć kontrolę nad rozkładem zajęć Poczucie porządku i kontroli pomaga w walce ze stresem. Walcząc o kolejne szczeble na drabinie kariery bardzo często gubimy zdrowy balans między życiem zawodowym a prywatnym. Stres z pracy niesiemy ze sobą do domu, nie potrafimy się oddzielić i tym samym odpoczywać. Spróbuj nauczyć się „nie być w pracy”. Przejęcie kontroli nad własnym czasem da ci poczucie niezależności, a to przełoży się na odstresowanie. Pogadaj z szefem Tak wiemy, brzmi to jak wchodzenie do gniazda węży z białą flagą, ale czy na pewno? Jeśli twoja praca jest źródłem przewlekłego stresu, z którym sobie nie radzisz, a jednocześnie nie chcesz się z nią rozstawać, spróbuj rozmowy z przełożonym. W końcu to także człowiek. Nie wszędzie ta metoda się sprawdzi, czasem osoba na wyższym stanowisku szybko zapomina o swoich poprzednich doświadczeniach. Jeśli doświadczasz w pracy mobbingu, a stres jest przewlekły – nie bagatelizuj tego, udaj się po pomoc do organizacji pomagających pracownikom, skorzystaj z pomocy psychologa, nie daj sobie wmówić, że życie w ciągłym napięciu to coś normalnego. Wybierz pracodawcę przyjaznego rodzinom To rada przede wszystkim dla rodziców oraz planujących założyć rodzinę. Logistyka związana z dziećmi to często powód sporego stresu. Dlatego jeśli to możliwe, starajcie się dobierać pracodawców tak by byli ludźmi rozumiejącymi jak wiele zachodu wymaga pogodzenie wychowywania dzieci z zawodowymi obowiązkami. Wykorzystaj wolny czas do relaksu Leżenie przed telewizorem to nie jest dobre wyjście. Postaraj się wykorzystać techniki relaksacyjne by naprawdę uspokoić swój umysł: posłuchaj odprężającej muzyki, idź na masaż, jeśli to możliwe wybierz się na łono natury. Oczywiście nie zlikwiduje to przyczyny stresu, ale znacznie obniży jego poziom. Nauka już dawno zna potwierdzenie tego jak ważne jest odpowiednie odpoczywanie. Zrób sobie przerwę Oczywiście nie każde miejsce pracy na to niestety pozwala, ale efekt dobrze wykorzystanej przerwy może być naprawdę zbawienny. Przeprowadzony w USA eksperyment na pracownikach pewnej fimry pokazał, że wystarczyło kilka minut masażu podczas przerwy w pracy raz dzienie i nagle wyniki pracowników zaczęły znacznie rosnąć. Pracodawcy powinni wiedzieć, że zamęczony pracownik to wcale nie dowód na dobre działanie firmy, a raczej powód jej przyszłych kłopotów. Zadbaj o przerwę, oderwanie wzroku od monitora i myśli od gonitwy zadań. Najlepiej spędź ten moment w innym miejscu, by na chwilę w pełni się oddzielić.
Pracowniczka wzięła urlop z pracy „na nerwy”. Reakcja szefa zaskoczyła wszystkich
Uruchomiła lawinową wręcz aktywność internautów, co ciekawe i nie częste – pozytywną!
Pracująca w informatycznej firmie w USA Madalyn Parker wysłała do swojego przełożonego wiadomość pisząc bez ogródek, że potrzebuje wziąć dwa dni wolnego by skupić się na swoim zdrowiu psychicznym. Prośba o zwolnienie „na nerwy” to wciąż temat tabu, a zdrowie psychiczne dla wielu szefów i szefowych nie jest żadnym wytłumaczeniem. Tym razem jednak było inaczej. W odpowiedzi otrzymała nie tylko zgodę, ale i wyrazy wsparcia: Programistka umieściła wiadomość na Twitterze, także odpowiedź się tam znalazła, zatem rozmowa była widoczna dla innych internautów. Reakcje posypały się lawinowo. Świadczy to tylko o tym, jak zdrowie psychiczne w pracy jest ważne, a jednocześnie nie wystarczająco wybrzmiewa jako problem, który należy traktować poważnie. View oEmbed on the source website Kwestia stresu czy nawet depresji w pracy to wcale nie wymysł znudzonych korposzczurów, które nie mają na noc narzekać. Z danych opublikowanych w 2017 roku przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy wynika, że około 30%. pracowników w Europie narzeka na stres, a tylko w Austrii 42% przechodzących na emeryturę „białych kołnierzyków” (pracownicy umysłowi) robi to z powodu chorób wywołanych stresem w pracy. Według brytyjskiej Health and Safety Executive około 45% nieobecności pracowników ma związek ze złym stanem psychicznym (wywołanym atmosferą/warunkami pracy/specyfiką zadań). W przychodniach (historia prawdziwa z polskiego dużego miasta) można usłyszeć, że ktoś, kto prosi o zwolnienie L4 z powodu skołatanych nerwów „powinen iść na zakupy, odpuścić, kupić sobie nową sukienkę” (akurat tutaj przedmiotem „fachowej” porady była kobieta). Od starszego pokolenia możemy natomiast usłyszeć: „ale jeśli okażesz słabość zaraz cię zwolnią, przecież najważniejsze to utrzymać pracę”. Nie za wszelką cenę. W rozmowie z Polską Agencją Prasową profesor Mirosława Marody z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego zwraca uwagę, że badania statystyczne pokazują w Polakach „spory ładunek lęku”. - Mamy tu (…) do czynienia z uogólnionym, egzystencjalnym lękiem – tłumaczy odnosząc się do wyników badań „Wartości w dobie (globalnego) kryzysu. Pytano w nim o postawy życiowe Polaków, hierarchię wartości między pracą, życiem prywatnym, rodzinnym i spełnianiem indywidualnych pasji, czy wreszcie o preferencje i animozje społeczne. Z jednej strony pozytywnym wynikiem jest rosnące docenianie wartości czasu poza pracą oraz życia prywatnego. Kolejne pokolenia nie mają ochoty się wykańczać w pogoni za awansem. Z drugiej jednak strony w odpowiedziach na kwestionariusze i wywiady jasno widać, że coś jest nie tak. - Wypowiedzi badanych sugerują, że źródłem tego lęku może być rozpadanie się rzeczywistości, w której do tej pory żyliśmy – tłumaczy profesor – To się przejawia np. w tym, że ludziom trudno dziś określić co to znaczy odnieść sukces w życiu, a co jest porażką. Badani mają też dylematy w jaki sposób pokierować dziećmi. Albo jak wieść życie rodzinne w rzeczywistości, w której większość czasu pochłania praca. Źródło: Indy100 / Puls HR / PAP
Millenialsi to pierwsze pokolenie, które ma gorzej niż ich rodzice. "Żyją pod niewyobrażalną presją"
Millenialsi nie mają lekko. Ich zarobki nie rosną, coraz rzadziej są właścicielami domów czy mieszkań i uważa się, że są leniwi. Zgodnie z nowym raportem przeprowadzonym przez think tank Health Foundation, millenialsi mogą być pierwszym pokoleniem, którego stan zdrowia jest gorszy niż ich rodziców.
Z raportu wynika, że czynniki takie jak problemy z zatrudnieniem, związkami i mieszkaniami, które dotykają współczesnych dwudziestolatków i trzydziestolatków mogą prowadzić do zwiększonego ryzyka rozwoju chorób takich jak rak, cukrzyca i choroby serca. Ogólnie rzecz biorąc, trend ten jest "związany z długotrwałym stresem, lękiem, depresją lub niższą jakością życia", jak podaje raport, w którym stwierdzono również, że millenialsi to pierwsze pokolenie, które zarabia mniej niż ich rodzice będąc w ich wieku. - Młodzi ludzie żyją dziś pod presją nieporównywalnej do tej, z którą zmagały się poprzednie pokolenia - powiedział Jo Bibby, dyrektor ds. Strategii w Amerykańskiej Fundacji Zdrowia. W szczególności raport wykazał, że millenialsi cierpią z powodu stresu spowodowanego niepewnymi godzinami pracy, umowami śmieciowymi, brakiem pracy, a także wpływem mediów społecznościowych. W ankiecie przeprowadzonej wśród 2000 osób w wieku od 22 do 26 lat, tylko 31% stwierdziło, że jest w stałych związkach i ma wsparcie w partnerze, a 46% stwierdziło, że ma wystarczające wsparcie finansowe i rodzinne. 49% twierdzi, że ma emocjonalne wsparcie ze strony rodziny, a 80 procent twierdzi, że czuje presję, aby zachowywać się taki sposób jaki narzucają media społecznościowe. Wcześniej w tym roku badanie przeprowadzone przez Kings College w Londynie wykazało, że samotni millenialsi są dwa razy bardziej narażeni na problemy ze zdrowiem psychicznym, takie jak depresja w porównaniu z tymi, którzy mają trwalsze i silniejsze relacje z bliskimi. Urząd Statystyk Narodowych USA stwierdził także, że osoby w wieku milenijnym częściej doświadczają długotrwałej samotności niż jakakolwiek inna grupa wiekowa. Bibby powiedziała w wywiadzie dla The Times, że chociaż stan zdrowia młodych ludzi się polepszył, może ono zostać osłabione przez niestabilność życia, z którym boryka się wielu młodych ludzi. Wcześniejsze badanie Resolution Foundation sprzed dwóch lat prognozowało, że pokolenie Y może być pierwszym, którego zarobki będą niższe niż zarobki poprzedniej generacji. Paweł Sadowski
12 sposobów, dzięki którym bez stresu będziesz podróżować samolotem
O jakich formalnościach pamiętać, czego unikać, które miejsce wybrać, z jakich praw korzystać. Podpowiadamy, co warto zrobić, by podróż przebiegła przyjemnie i bezstresowo.
View oEmbed on the source website
Czasami trudno podczas wakacji pozbyć się stresu, jaki odczuwamy w trakcie pracy.
Zamiast odpoczywać i myśleć o niebieskich migdałach, jesteśmy spięci. Skutek? Jeszcze większe zmęczenie i stres. Dlatego warto zabrać ze sobą pudełko tabletek Kalms. To roślinny środek uspokajający, który łagodzi objawy stresu, takie jak: ból brzucha, bezsenność czy drażliwość. Wymarzony relaks gwarantowany. www.kalms.pl Zostaw to na potem Każdy, kto w lato uprawia sport, musi się zmierzyć z kwestią nadmiernego pocenia. Na szczęście firma Activblock postanowiła wyjść takim osobom naprzeciw i stworzyła linię antyperspirantów na bazie chlorku glinu. Działają one przy nadmiernej potliwości pach, dłoni i stóp. Ponieważ są skuteczniejsze od zwykłych dezodorantów, stosuje się je tylko dwa–trzy razy w tygodniu. Nie ma co tracić czasu na pocenie. www.activblock.pl Wenus dokująca Już od jakiegoś czasu iPad staje się ulubionym gadżetem podróżników. Nie tylko łączy nas w prosty sposób z internetem, ale też pozwala na korzystanie np. z przewodników po miejscach, które zwiedzamy. Brytyjski artysta Scott Eaton udowadnia jednak, że ważny jest nie tylko sposób, w jaki się z iPada korzysta, ale też to, jak się go ładuje. Dlatego zaprojektował jedyną w swoim rodzaju stację dokującą Wenus z Cupertino. Nazwa pochodzi oczywiście od miasta, w którym siedzibę ma fi rma Apple. Ciekawe, co na to powiedzieliby starożytni. www.scott-eaton.com Podróże z klasą Sterowany elektrycznie, panoramiczny otwierany dach, przyciemniane szyby, chowane lusterka boczne i wygodny system otwierania bagażnika Twindoor, który umożliwi wam szybkie znalezienie w samochodzie tego, czego akurat potrzebujecie. To tylko niektóre udogodnienia Škody Superb, która idealnie nadaje się na wakacyjne wypady za miasto. Spokojnie możecie jechać w kilka osób, ponieważ w środku jest dużo przestrzeni, także dla pasażerów siedzących z tyłu. No to w drogę! www.skoda-auto.pl
Czy Wy, podobnie jak ja, sięgacie po tabliczkę czekolady w sytuacji stresowej? Robię to, gdy jestem zła, smutna lub jest mi źle na sercu. Gdy siedzę w kinie i oglądam jakiś straszny horror, gdy po kilku godzinach marszu docieram do schroniska w górach lub mam mnóstwo pracy do natychmiastowego wykonania.
Jeśli wierzyć naukowcom, to gorzka czekolada zmniejsza poziom hormonów stresu w naszym organizmie. Według szwajcarskich badaczy wystarczy dziennie 40 gramów pysznej, słodkiej czekolady, by nasz humor uległ znacznej poprawie, a stres przestał nam dokuczać. Czy to sprawdzona informacja? Oczywiście, że tak. W wyniku przeprowadzonych przez naukowców badań okazało się, że wyjątkowo silnie zestresowani ludzie, jedzący przez dwa tygodnie pół tabliczki czekolady dziennie, przestali się uskarżać na swój problem. Stres opadł a czekolada zmieniła ich metabolizm. I kto powiedział, że lekarstwo nie może być dobre? Do niedawna wiadomo było, że zawarte w gorzkiej czekoladzie antyoksydanty zmniejszają ryzyko zapadnięcia na schorzenia układu krążenia. Teraz wiemy, że czekolada zbija nam poziom stresu. Ciekawe, na co jeszcze pomaga… Tekst: Agnieszka Budo
Wypady w góry, rower, ognisko, grzyby – jesiennych atrakcji nie brakuje. Pod warunkiem, że nie dopadnie nas przeziębienie czy grypa. Ale to zależy też od nas. Czas popracować nad odpornością.
Odporność w gotowości W najlepszej sytuacji są ci, co właściwie wykorzystali lato: podróżowali, wspinali się po górach, pływali w morzu, itp. A do tego wygrzali (ale nie poparzyli!) się na słońcu. Wypoczęty organizm ma dużo sił, by bronić się przed wirusami i radzić sobie z niekorzystnymi warunkami pogodowymi. Ale pamiętajmy – zdobyczy letnich nie wolno zaprzepaścić. Trzeba ciągle dbać o kondycję. Ci, którym letni odpoczynek się w tym roku nie udał, niech nie wpadają w rozpacz – stres dodatkowo osłabi ich odporność. Przede wszystkim musimy pamiętać o ruchu na świeżym powietrzu, który zapewnia organizmowi odpowiednią ilość tlenu. A więc jak najwięcej podróży bliskich i dalekich. Wykorzystajmy każdą chwilę, by pojeździć na rowerze, wybrać się do lasu, iść na spacer. I to niezależnie od tego, czy pada deszcz, wieje wiatr czy szczypie mróz. Zwłaszcza wtedy trzeba wyjść z domu – tylko w taki sposób organizm nauczy się przystosowywać do zmian temperatury i stanie się odporniejszy na kaprysy pogody. Niezbędne jest też zdrowe odżywianie. Trzeba pamiętać o produktach bogatych w witaminę C (owoce, czarna porzeczka, natka pietruszki, papryka, brokuły, kapusta kiszona) oraz cynk (jogurt, kiełki pszenicy, mięso wołowe i indycze). To najsilniejsi „ochroniarze”, broniący dostępu wirusom i wspomagający organizm w ich zwalczaniu. Witamina A (marchew, brokuły, kapusta włoska, grejpfruty czy brzoskwinie) wzmacnia śluzówkę. Dzięki temu wirusy nie tak łatwo zadomowią się w nosie i gardle. Na szczęście jesień obfituje w świeże owoce – korzystajmy z nich do woli. Zapomnijmy też o mitach, że jesienią warto pozwolić sobie na tłuste i słodkie potrawy, bo organizm gromadzi energię na zimę. Nic bardziej błędnego. unikajmy tłuszczów i słodkości. Każdy zbędny kilogram osłabia organizm. Lepiej pijmy dużo wody i herbatek owocowych oraz ziołowych – pozwalają usunąć szkodliwe produkty przemiany materii i nawadniają tkanki. wysypiajmy się – co najmniej 7–8 godzin na dobę. Po wstaniu z łóżka, mimo pokusy gorącej kąpieli, lepiej wziąć prysznic. I to na przemian ciepłe i zimne. To świetnie hartuje organizm. Pamiętajmy, że taką kąpiel kończymy zimnym prysznicem. nie lekceważmy przeziębienia czy kataru, ale je leczmy. Te drobne infekcje osłabiają organizm. Jeśli dotychczas często chorowaliśmy, może warto się zaszczepić? Pamiętajmy, że szczepionka zaczyna działać dopiero po 2, a w pełni skuteczna staje się po 4–6 tygodniach. Swoje ochronne właściwości traci natomiast po 3–6 miesiącach. Badania dowodzą, że skuteczność szczepionek wynosi nawet 80–90 proc. U zaszczepionych, którzy jednak zachorują, infekcja z reguły przebiega łagodniej i rzadziej dochodzi do komplikacji.