Archeolodzy odkryli błękitne pomieszczenie w Pompejach. Cena pigmentu była niewyobrażalna
Ile kosztował luksus w antyku? Naukowcy wycenili błękitny barwnik ze ścian nowo odkrytego sanktuarium w Pompejach. Zużyto tam niemal 5 kg rzadkiego pigmentu. Była to równowartość nawet 1300 bochenków chleba! W jakim celu użyto tak drogiego barwnika?
Pompeje we Włoszech są jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych na świecie. Rokrocznie odwiedzają je tłumy turystów – nie jest to dziwne zważywszy na to, że można obejrzeć tak świetnie zachowane relikty miasta rzymskiego sprzed 2 tysięcy lat. To, że przetrwało do dziś zawdzięczamy erupcji wulkanu, która pokryła je popiołami i w ten sposób zakonserwowała. Od wielu lat trwają wykopaliska w Pompejach. Niedawno archeolodzy natknęli się na zagadkowe błękitne pomieszczenie. Nie garderoba, ale kaplica W Pompejach odkryto wiele bogatych willi. Składały się z wielu pomieszczeń i były obsługiwane przez niewolników. W jednym z kompleksów znaleziono niedawno pokój, który niemal w całości był pomalowany na niebiesko. Jego powierzchnia wynosiła około 9 metrów kwadratowych, czyli tyle, ile sypialnia w bloku. Zdaniem archeologów było to niewielkie sanktuarium domowe. Prawie każda ściana była pokryta intensywnym błękitem. A to był jeden z najdroższych pigmentów w historii ludzkości. Błękit egipski. Co o nim wiemy? Dlaczego błękit był tak drogi? W starożytności niebieskie pigmenty były znacznie rzadsze niż inne kolory. Błękit egipski był pierwszym syntetycznym barwnikiem w historii, a jego wytworzenie wymagało zaawansowanej technologii i ogromnej energii – składniki wypalano w temperaturze 850–950°C. Nazwa „błękit egipski” odnosi się do historycznego pochodzenia tej technologii, a niekoniecznie do miejsca wytworzenia konkretnej partii barwnika. Większość składników do wykonania pigmentu wykorzystanego w Pompejach pochodziła z okolic tego miasta. Pigment powstawał z piasku krzemionkowego, węglanu wapnia, minerałów miedzi oraz topnika alkalicznego. Badania próbek potwierdziły obecność krzemianu wapniowo-miedziowego oraz domieszek kwarcu i wollastonitu. Barwnik trafiał do rzymskich handlarzy w postaci małych kulek, które artyści musieli godzinami ucierać na proszek przed nałożeniem na mokry tynk. Wynik badania. Kilogramy luksusu na ścianach Głównym celem naukowców było oszacowanie skali inwestycji. Ile pigmentu potrzeba, by zamienić pokój w błękitną grotę? Dzięki analizom mikroskopowym i mapowaniu chemicznemu poznaliśmy odpowiedź. Artykuł na ten temat opublikowano właśnie na łamach czasopisma „npj Heritage Science” Zmierzono powierzchnię ścian, która wynosi blisko 20 metrów kwadratowych. Zbadano też grubość warstwy farby – miała średnio 0,18 milimetra. Obliczenia wykazały, że do pomalowania pokoju zużyto od 2,7 do 4,9 kilograma czystego błękitu egipskiego. To ogromna ilość. Dla porównania, w innych domach w Pompejach warstwy błękitu były znacznie cieńsze lub ograniczały się do małych powierzchni. W „niebieskim pokoju” pigment był wszędzie. Znaleziono go nawet w domieszkach do innych kolorów, by uczynić je bardziej żywymi. Cena prestiżu. Inwestycja warta roczny żołd Ile kosztowało wymalowanie pokoju? Naukowcy sięgnęli do dzieł Pliniusza Starszego, który notował ceny barwników. Błękit egipski najwyższej jakości kosztował około 11 denarów za rzymski funt (ok. 327 gramów). Na podstawie masy pigmentu obliczono, że sam błękit w tym pokoju kosztował od 93 do 168 denarów. Aby uzmysłowić sobie tę kwotę, musimy spojrzeć na ówczesne koszty życia. Za jeden denar można było kupić osiem bochenków chleba. Oznacza to, że błękit na ścianach był wart tyle, co 744 do 1344 bochenków. To jednak nie wszystko. W tamtym czasie rzymski legionista zarabiał rocznie około 187 denarów. Koszt samego barwnika w tym jednym, małym pokoju mógł więc stanowić równowartość 90% rocznej pensji żołnierza. A przecież trzeba było jeszcze opłacić innych malarzy, tynkarzy i kupić pozostałe pigmenty. Właściciel domu musiał być niezwykle zamożny. Kogo czczono w niebieskim pomieszczeniu? Zatem użycie niebieskiego koloru można tłumaczyć chęcią manifestacji statusu – przynależności do elity oraz chęcią podkreślenie boskiego charakteru sanktuarium. Oddawana tam cześć boginiom związanym z urodzajem i rolnictwem – zachowały się ich przedstawienia. Do tej pory archeolodzy odkryli w tym kompleksie termy, dziedziniec z ogrodem oraz imponującą salę bankietową pomalowaną na czarno. Pompeje z pewnością jeszcze nas zaskoczą. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymskie dziedzictwo ukształtowało Bizancjum na ponad tysiąc lat. Losy imperium pełne były spektakularnych triumfów i bolesnych upadków
Bizancjum trwało przez ponad tysiąc lat. Potężne imperium było swoistym paradoksem – w swej dojrzałej fazie mówiło po grecku, modliło się w obrządku chrześcijańskim, a kulturowo chyliło się ku Bliskiemu Wschodowi. Jednak do ostatniego dnia istnienia czerpało legitymizację z rzymskiego prawa, rzymskiej administracji i rzymskiej idei uniwersalnego imperium. Przyjrzyjmy się nieco bliżej dziejom potężnego państwa.
Spis treści: Konstantynopol i trwały podział Złoty wiek Justyniana Kryzys VII wieku i początek systemu temowego Macedońskie odrodzenie Katastrofalny rok 1204 Jak upadł kolos? W powszechnej i historycznej świadomości, termin „Bizancjum” funkcjonuje jako synonim wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, która przetrwała upadek zachodu. Należy jednak podkreślić, że nazwa ta została nadana dopiero przez XIX-wiecznych historyków, nie przez samych twórców tej cywilizacji. Mieszkańcy imperium, od jego zarania w IV wieku aż po tragiczny finał w XV wieku, niezmiennie określali się mianem Rzymian, a swoje państwo dumnie nazywali Cesarstwem Rzymskim. Konstantynopol i trwały podział Bizancjum zostało wzniesione na ryzykownej decyzji cesarza Konstantyna Wielkiego o przeniesieniu stolicy imperium z Rzymu nad Bosfor. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza i zjednoczeniu cesarstwa Konstantyn dostrzegł, że demograficzny, gospodarczy i militarny środek ciężkości imperium przesunął się na wschód. Bizancjum, starożytne greckie miasto zlokalizowane na strategicznym cyplu kontrolującym kluczowe szlaki handlowe, zostało wybrane na „Nowy Rzym”. Oficjalna dedykacja miasta nastąpiła 11 maja 330 roku. Konstantynopol był czymś więcej niż tylko nową rezydencją władcy. Stanowił coś w rodzaju deklaracji politycznej. Miasto zaprojektowano z rozmachem godnym starego Rzymu – z senatem, forami i hipodromem – ale z chrześcijańskim duchem, który miał zdefiniować przyszłość imperium. W 395 roku, po śmierci Teodozjusza I Wielkiego, nastąpił ostateczny i trwały podział na Cesarstwo Zachodniorzymskie i Wschodniorzymskie. Nękany problemami gospodarczymi i presją migracyjną zachód upadł w 476 roku pod ciosami Odoakra. Wschód nie tylko przetrwał i obronił swoje granice, ale także ciągłość administracyjną i prawną, co stało się bazą dla przyszłej ekspansji. Złoty wiek Justyniana Wraz z panowaniem Justyniana I Wielkiego nastał najambitniejszy, a przy tym także najbardziej kontrowersyjny okres w dziejach wczesnego Cesarstwa Bizantyjskiego. Siostrzeniec Justyna I postawił sobie za cel odzyskanie utraconych ziem zachodnich i przywrócenie rzymskiego panowania w całym basenie Morza Śródziemnego. W 533 roku w błyskawicznej kampanii wojska Justyniana zniszczyły Wandalów w Afryce Północnej, przywracając cesarstwu kontrolę nad spichlerzem imperium. Następnie przyszła kolej na Italię. Wojna gocka była jednak wyniszczająca i długa. Choć zakończyła się klęską Ostrogotów i w konsekwencji – odzyskaniem Rzymu, Rawenny i całej Italii – pozostawiła Półwysep Apeniński w ruinie. Wreszcie, wojska Justyniana wylądowały w południowej Hiszpanii, wydzierając Wizygotom pas wybrzeża. W 565 roku, w momencie śmierci Justyniana, granice imperium obejmowały: Bałkany i Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Egipt, Italię i Sycylię, Afrykę Północną, południową Hiszpanię, wyspy Morza Śródziemnego. Cena tego sukcesu była jednak astronomiczna. Skarbiec został opróżniony, armia rozciągnięta do granic możliwości, a ludność zdziesiątkowana przez tzw. dżumę Justyniana, która mogła zabić nawet 40% populacji Konstantynopola. Kryzys VII wieku i początek systemu temowego W VII wieku charakter państwa zmienił się na zawsze. Najpierw Persowie z dynastii Sasanidów zajęli wschodnie prowincje, docierając aż pod Chalcedon. Cesarz Herakliusz w heroicznym wysiłku zdołał ich pokonać, ale triumf był krótkotrwały. Wyczerpane wojną imperia stały się bowiem łatwym łupem dla nowej siły z pustyni – Arabów zjednoczonych pod sztandarem islamu. W 636 roku, w bitwie nad rzeką Jarmuk, armia bizantyńska została rozbita. W ciągu zaledwie kilku dekad imperium utraciło swoje najbogatsze ziemie: Syrię, Palestynę, Egipt i Afrykę Północną. Równocześnie na Bałkanach osiedlali się Słowianie, a Bułgarzy tworzyli własne państwo. Bizancjum skurczyło się do Anatolii, skrawków Bałkanów i południowej Italii. To zagrożenie wymusiło jednak pewną reorganizację, która de facto uratowała państwo. Mowa o systemie temów. Tradycyjny rzymski podział na prowincje cywilne i dowództwa wojskowe został zniesiony. W ich miejsce wprowadzono okręgi wojskowo-administracyjne (temy), zarządzane przez strategów, którzy łączyli władzę cywilną i militarną. Kluczem do sukcesu było oparcie armii nie na drogich najemnikach, a na wolnych chłopach-żołnierzach, którzy otrzymywali ziemię w zamian za dziedziczną służbę wojskową. Dzięki temu Bizancjum w 717 roku odparło oblegających Konstantynopol Arabów. Ten triumf, podobnie jak późniejsza bitwa pod Poitiers, w której zatriumfowały wojska pod wodzą Karola Młota, uratowało Europę przed islamską inwazją. Macedońskie odrodzenie Względna stabilizacja nastała na przełomie IX i X wieku. Pod rządami dynastii macedońskiej, nastąpiła ponowna ekspansja i rozpoczął się czas kulturowego renesansu. Kolejni cesarze, w tym Nicefor II Fokas i Jan I Tzimiskes, przesunęli granice z powrotem na wschód, odzyskując Cylicję, Cypr, a nawet na krótko Syrię z Antiochią. Szczyt potęgi nastał wraz z objęciem tronu przez Bazylego II. W serii brutalnych kampanii zniszczył on pierwsze państwo bułgarskie, przywracając granicę imperium na Dunaju po raz pierwszy od stuleci. W 1025 roku Bizancjum było najsilniejszym mocarstwem regionu, rozciągającym się od południowych Włoch, przez całe Bałkany, aż po góry Armenii i Eufrat. Skarbiec był pełny, a autorytet cesarza – niepodważalny. Punkt zwrotny Po śmierci Bazylego II nastał czas rządów wywodzących się z konstantynopolskiej arystokracji cesarzy cywilnych. Ci, w obawie przed rosnącą potęgą wojska, zaczęli demontować system temowy, co w konsekwencji doprowadziło do katastrofy. W 1071 roku, w bitwie pod Manzikertem, Roman IV Diogenes został pokonany i wzięty do niewoli przez Turków Seldżuckich. Choć sama bitwa nie była wielką klęską militarną, wywołała wojnę domową, która pozwoliła Turkom zalać Anatolię – serce demograficzne i gospodarcze imperium. Sytuację częściowo opanowała dynastia Komnenów. Dzięki zręcznej dyplomacji odzyskali wybrzeża Azji Mniejszej. Był to jednak „łabędzi śpiew”. System obronny opierał się wówczas na nadaniach ziemi w zarząd w zamian za wystawienie oddziału, tzw. pronojach. Doprowadziło to do feudalizacji i osłabienia władzy centralnej. Katastrofalny rok 1204 Największy cios zadali imperium chrześcijanie. Zamiast do Ziemi Świętej, IV krucjata trafiła pod mury Konstantynopola. W 1204 roku krzyżowcy zdobyli i brutalnie złupili miasto, niszcząc bezcenne dzieła sztuki i relikwie gromadzone przez 900 lat. Na gruzach imperium powstało Cesarstwo Łacińskie oraz kilka greckich państw sukcesyjnych: Cesarstwo Nicejskie, Despotat Epiru i Cesarstwo Trapezuntu. Cień dawnej potęgi W 1261 roku, Michał VIII Paleolog, władca Nicei, odzyskał Konstantynopol, ale „odrodzone” imperium nie przypominało już dawnej potęgi. Zniszczone gospodarczo i pozbawione floty, stało się de facto drugorzędnym państwem regionalnym. W XIV wieku Turcy osmańscy przekroczyli Dardanele, zajmując Bałkany i odcinając stolicę od zaplecza. Tuż przed upadkiem, w połowie XV wieku, „imperium” składało się już tylko z samego Konstantynopola, garstki wysp i Despotatu Morei na Peloponezie. Jak upadł kolos? 2 kwietnia 1453 roku armia Mehmeda II przystąpiła do oblężenia Konstantynopola. Siły chrześcijańskie, liczące ok. 7 tysięcy zbrojnych, musiały stawić czoła 80-tysięcznej armii. Po trwającym niemal dwa miesiące oblężeniu, dokładnie 29 maja 1453 roku, miasto upadło. Konstantyn XI Paleolog był ostatni raz widziany, gdy włączył się do walki. Upadek Bizancjum nie był pojedynczym wydarzeniem, a długotrwałym procesem, przerywanym momentami remisji. Wymieniając główne przyczyny, należy wskazać na splot czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które doprowadziły do zagłady. Przyczyny wewnętrzne Bizancjum nie miało jasno określonego prawa sukcesji. Rezultatem tego były nieustanne uzurpacje i wojny domowe. Szczególnie niszczycielskie były walki w XIV wieku (wojny trzech Janów), które skłoniły rywali do zatrudniania Turków jako najemników, co ułatwiło im poznanie słabości imperium i późniejszą inwazję. Od XI wieku klasa wolnych chłopów-żołnierzy zaczęła zanikać na rzecz wielkiej własności ziemskiej. Magnaci wchłaniali małe gospodarstwa, unikając jednocześnie płacenia podatków. Państwo, tracąc dochody i rekruta, przeszło na system pronoi, co jednak feudalizowało armię i czyniło ją mniej lojalną wobec centrum. W rezultacie cesarze musieli polegać na drogich i niepewnych najemnikach. Spór o Filioque i prymat papieża dzielił społeczeństwo. Próby ratowania państwa poprzez unie kościelne z Rzymem spotykały się z gwałtownym oporem ludności i niższego kleru. Słynne słowa wielkiego admirała Łukasza Notarasa: „Lepszy turban sułtana niż tiara papieża”, oddają nastroje części elit, które wolały polityczną podległość Turkom niż duchową podległość łacinnikom. Pozbawione floty Bizancjum utraciło kontrolę nad handlem na rzecz Wenecji i Genui i de facto stało się zależne od włoskich republik. Zamiast czerpać zyski z ceł, stało się ekonomicznym zakładnikiem faktorii, które drenowały zasoby regionu. Przyczyny zewnętrzne Faktyczny początek końca nastąpił w 1071 roku, gdy w bitwie pod Manzikertem Bizancjum utraciło Anatolię na rzecz Turków seldżuckich. Imperium utraciło wówczas wielki „rezerwuar” żywności i ludzi. IV krucjata „złamała kręgosłup” państwa. Krzyżowcy nie tylko ograbili miasto z bogactw gromadzonych przez 900 lat, ale rozczłonkowali terytorium. Mimo odzyskania stolicy w 1261 roku, Bizancjum nigdy nie odzyskało integralności ani potęgi morskiej. Decydujący cios wyprowadzili Turcy osmańscy, którzy, w przeciwieństwie do Seldżuków czy Arabów, stworzyli scentralizowane państwo z nowoczesną armią. Metodycznie odcinali Konstantynopol, zajmując najpierw Azję Mniejszą, a potem przenosząc się do Europy. W połowie XV wieku Konstantynopol był już tylko samotną wyspą w osmańskim morzu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
W przydomowym ogrodzie w Nowym Orleanie odnaleziono kamień z łacińską inskrypcją sprzed niemal 2000 lat. Jak się tam znalazł?
„Duchom zmarłym” – tak brzmią pierwsze słowa łacińskiego napisu umieszczonego na marmurowej płycie, odnalezionej w trakcie porządków w ogrodzie w USA. Jaka tajemnica kryje się za wiekowym artefaktem?
Antropolożka Daniell Santoro i jej mąż Aaron Lopez mieszkają w zabytkowym domu w dzielnicy Carrollton w Nowym Orleanie. W trakcie porządków w ogrodzie natrafili na dziwny kamień częściowo ukryty w zaroślach. Początkowo sądzili, iż odnaleźli stary grób, jednak wyryty na kamieniu łaciński napis nie dawał im spokoju. – To, że napis był po łacinie, naprawdę dało nam do myślenia. Widzisz coś takiego i od razu wiesz, że to nie jest zwyczajny przedmiot – powiedziała Santoro mediom. Rzymski nagrobek sprzed 2000 lat Początkowo Santoro sądziła, że płyta może pochodzić z jednego z historycznych cmentarzy miasta. W związku z tym skontaktowała się z D. Ryanem Grayem, profesorem antropologii na Uniwersytecie Nowego Orleanu. Naukowiec jednak nie był w stanie określić pochodzenia płyty. Sprawę utrudniał też fakt, iż w pobliżu domu Santoro nie ma żadnych cmentarzy. Aby lepiej zrozumieć, z czym ma do czynienia, prof. Gray zwrócił się o pomoc do kolegi z austriackiego Uniwersytetu w Innsbrucku oraz badaczy z innego nowoorleańskiego uniwersytetu Tulane. Naukowcy przetłumaczyli tekst i niezależnie od siebie doszli do wniosku, że kamień zawiera rzymską inskrypcję nagrobną marynarza imieniem Sextus Congenius Verus. Inskrypcja pochodzi z II wieku n.e. i brzmi: „Duchom Zmarłych. Dla Sextusa Congeniusa Verusa, żołnierza floty pretoriańskiej z Misenum, z plemienia Bessów [z Tracji], który żył 42 lata i służył 22 lata w wojsku, na trierze [okręcie wojennym] Asclepius. Atilius Carus i Vettius Longinus, jego spadkobiercy, wystawili (ten pomnik) jemu, jak najbardziej zasłużonemu”. To były bardzo konkretne dane. W dodatku dane znane historykom i archeologom. – Kamień dokładnie odpowiadający temu opisowi zaginął z muzeum miejskiego w Civitavecchia we Włoszech, niedaleko miejsca, gdzie pierwotnie go znaleziono – powiedział prof. Gray. Dodał, że informacja ta była sporym zaskoczeniem. Sprawę przejmuje FBI W sprawę włączyło się FBI. Specjalny zespół ds. przestępstw przeciwko sztuce (Art Crime Team) przejął mierzącą 30 cm tablicę i rozpoczął procedurę jej repatriacji do pierwotnego miejsca przechowywania. Ale odesłanie płyty Civitavecchia to nie wszystko. Równie ważne jest zrozumienie, skąd wzięła się w USA? Śledztwo rozpoczęto od zbadania historii właścicieli domu, przy którym znaleziono kamień. Przez większość XX wieku nieruchomość była w rękach jednej rodziny. Na podstawie danych ze spisu powszechnego USA prof. Gray ustalił, że dom ten kupił w 1909 roku Frank Simon. Następnie przeszedł on na własność jego córek. Jednak te informacje nie wyjaśniały pochodzenia rzymskiej płyty nagrobnej. Trop podjęła Susann Lusnia, adiunktka studiów klasycznych na Tulane. W trakcie pobytu we Włoszech spotkała się z pracownikami i kustoszami muzeum miejskiego w Civitavecchia, od których dowiedziała się, że pierwotne miejsce znalezienia nagrobka – położone na północny zachód od Rzymu – było ważnym portem Imperium Rzymskiego i pozostawało portem także w XX wieku. W latach 1943–1944 miasto było celem alianckich bombardowań. Samo muzeum zostało zniszczone, a jego zbiory rozproszone. Badaczka ustaliła, że nagrobek musiał zaginąć właśnie w tym okresie. Pamiątka zabrana przez amerykańskiego żołnierza Potwierdziła też, że po wyzwoleniu Rzymu 34. Dywizja Piątej Armii USA przeszła przez Civitavecchia, a część jednostek nawet stacjonowała tam przez pewien czas. Gray uznał, że musi istnieć związek między żołnierzami II wojny światowej a kamieniem, jednak nie miał możliwości przeanalizowania tak wielu nazwisk. Tajemnicę udało się wyjaśnić dopiero dzięki nagłośnieniu sprawy w lokalnych mediach. Była właścicielka domu przy Cambronne Street Erin Scott O’Brien rozpoznała nagrobek i natychmiast skojarzyła fakty. Pamiętała, że umieściła go w ogrodzie podczas sadzenia drzewa w nowym domu dwie dekady wcześniej. – Myślałam, że to po prostu ładna pamiątka rodzinna. Nie miałam pojęcia, że to relikt sprzed 2000 lat – powiedziała mediom. Okazało się, że za sprawą stał dziadek O’Brien, Charles Paddock Jr., który służył w armii USA podczas II wojny światowej i przez pewien czas stacjonował we Włoszech. W 1946 roku wrócił do Nowego Orleanu z żoną Adele, którą poznał we Włoszech. Charles wykładał na Loyola University, a omawiana płyta stała w gablocie w jego domu przy Baccich Street. Po śmierci dziadków w latach 80. O’Brien otrzymała płytę w spadku. Była przekonana, że to po prostu ładny, dekoracyjny przedmiot i ponad 20 lat temu umieściła w ogrodzie. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy odkryli nieznaną starożytną grę. Dzięki sztucznej inteligencji
W zbiorach holenderskiego muzeum od lat spoczywał niepozorny, biały kamień z naciętymi liniami. Spierano się o jego funkcję. Naukowcy postanowili zaprzęgnąć do pracy sztuczną inteligencję. Wynik? To gra planszowa. Takie, w które grano na podobnych zasadach znane były do tej pory dopiero z czasów średniowiecza.
Archeolodzy odkryli kilka dekad temu w czasie wykopalisk w starożytnym rzymskim mieście Coriovallum (dzisiejsze Heerlen w Holandii) nietypowy artefakt. Pierwotnie mógł być częścią ozdobnej kolumny lub kamienia nagrobnego, ale w późnym okresie rzymskim (ok. 250–476 r. n.e.) ktoś nadał mu nową funkcję. Wyryto na nim geometryczny wzór, który przypominał planszę do gry. Badacze nie znali jednak żadnej, z którą mogli ją powiązać. Uzbrojeni w nowoczesne technologie naukowcy postanowili jeszcze raz przyjrzeć się niezwykłemu obiektowi. Ale tym razem wspólnie ze sztuczną inteligencją. Na temat wyników, które udało się im uzyskać opublikowali artykuł na łamach „Antiquity”. To musi być gra Aby rozpocząć „karmienie” sztucznej inteligencji badacze musieli najpierw poczynić kilka założeń. Przede wszystkim uznać, że mają do czynienia z planszą do gry. – Zidentyfikowaliśmy ten obiekt jako grę ze względu na geometryczny wzór na jego górnej powierzchni oraz dowody na to, że został celowo ukształtowany – mówi główny autor badań, dr Walter Crist z Uniwersytetu w Lejdzie. Na powierzchni artefaktu dostrzeżono uszkodzenia, które byłyby zgodne z otarciami spowodowanymi przesuwaniem się po niej elementów gry, być może rodzaju pionków. Jak grać w nieznaną grę? Po tym teoretycznym założeniu badacze stanęli przed problemem. Plansza ma zupełnie nieznaną formę – nie odkryto drugiej podobnej. Aby ustalić, czy obiekt rzeczywiście był grą planszową, dr Crist i zespół naukowców z kilku instytucji w Holandii, Belgii i Australii wykorzystali sztuczną inteligencję do symulacji możliwych zestawów reguł w oparciu o zużycie obiektu. Korzystając z systemu Ludii, opartego na sztucznej inteligencji, naukowcy ustawili przeciwko sobie dwóch agentów AI do gry przeciwko sobie. Ten obiekt archeologiczny był planszą, na której AI miało ze sobą rozgrywać partie. Sztuczną inteligencję „nakarmiono” zestawem reguł wielu starożytnych gier planszowych udokumentowanych w Europie. Sztuczna inteligencja daje odpowiedź Z informacji uzyskanej dzięki pomocy SI naukowcy stwierdzili, że kamień był planszą do gry typu blokującego, w której głównym celem jest całkowite uniemożliwienie przeciwnikowi wykonania ruchu. Najbardziej prawdopodobny zestaw reguł zakłada starcie czterech pionków przeciwko dwóm. W tym wariancie jeden gracz ustawia swoje cztery elementy na jednej krawędzi planszy, a drugi dwa elementy po stronie przeciwnej. Ruchy odbywają się wzdłuż wyrytych linii oraz ich skrzyżowań, co doprowadziło do powstania mierzalnych śladów ścierania na powierzchni wapienia. Badacze ustalili, że zasady te przypominają mechanikę gier takich jak skandynawskie haretavl, gdzie gracze dążą do osaczenia czy też „upolowania” przeciwnika. Najstarsza taka gra Wykrycie gry blokującej w rzymskim Coriovallum przesuwa dowody na istnienie tego typu gier w Europie kilka stuleci wstecz. Dotychczas naukowcy uważali, że gry blokujące były znane od okresu średniowiecza. Odkrycie to poszerza naszą wiedzę o dziedzictwie ludycznym. Pokazuje, że rzymscy gracze mierzyli się z wyzwaniami intelektualnymi, które wcześniej przypisywano znacznie późniejszym kulturom. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Płynne złoto Italii. Poznajcie nieznaną historię antycznej oliwy
Historia oliwy z oliwek w Italii okazuje się znacznie starsza, niż sądzono. Naukowcy przez dekady twierdzili, że była ona importowana z innych regionów basenu Morza Śródziemnego. Nowe analizy archeologiczne pokazują jednak, że Italia rozwijała własne tradycje uprawy i produkcji. I to na długo przed narodzinami imperium.
Oliwa była dla starożytnych tym, czym dla nas jest dzisiaj ropa naftowa i elektryczność w jednym. Służyła jako główne paliwo do lamp, ważny lek, kosmetyk oraz podstawowy składnik diety. Przez długi czas historycy uważali, że starożytna Italia nie radziła sobie z produkcją własną. Sądzono, że większość zapasów sprowadzano z Hiszpanii lub Afryki Północnej. Najnowsze badania naukowe całkowicie zmieniają ten obraz. Kierował nimi dr Emlyn Dodd z University of London School of Advanced Study w Wielkiej Brytanii. Opisano je na łamach „American Journal of Archaeology”. Wiele metod, jeden wynik Naukowcy dokonali kompleksowego przeglądu i ponownej oceny dowodów dotyczących uprawy oliwek oraz produkcji oliwy w całej Italii. Badaniami objęli okres od pradziejów (neolitu i epoki brązu) aż po czasy rzymskie, co pozwoliło uchwycić długofalowe trendy. Wykorzystano nowoczesne techniki, takie jak palinologia (badanie pyłków) oraz analiza zwęglonych pestek i drewna. W ten sposób tropiono obecność drzew oliwnych w starożytnym krajobrazie. Poza tym zastosowano analizę pozostałości organicznych na naczyniach, co pozwoliło wykryć ślady kwasów tłuszczowych oliwy. Badacze ponownie przyjrzeli się pozostałościom tłoczni oraz systemów basenów do separacji oliwy. Spektrum zastosowanych metod robi wrażenie. A celem była weryfikacja tego, czy uprawa oliwek faktycznie dotarła do Italii dopiero dzięki Grekom i Fenicjanom, jak wcześniej sądzono. Badanie objęło nie tylko południe kraju, ale całą linię brzegową i wnętrze Półwyspu Apenińskiego, w tym Sycylię i Sardynię Italska oliwa od tysiącleci Do tej pory dominowało przekonanie, że intensywna uprawa oliwek i produkcja oleju w Italii rozpoczęły się dopiero w I tysiącleciu p.n.e. pod wpływem kontaktów kolonizatorów. Historycy uważali Italię za region głównie importujący oliwę, a lokalną produkcję na dużą skalę przypisywano niemal wyłącznie południowej części półwyspu,. Dane paleośrodowiskowe wykazały, że dzikie oliwki rosły w Italii już w plejstocenie, a ich eksploatacja i „protouprawa” (czyli dbanie o dzikie drzewa) miały miejsce już w neolicie. Naukowcy dowiedli, że wyraźne ślady systematycznej uprawy i selekcji drzew oliwnych pojawiły się już w epoce brązu (ok. 1800–1200 p.n.e.), czyli na długo przed przybyciem Greków. Rozwój rolnictwa oliwnego w Italii był procesem niezależnym, a kluczowe technologie do wytwarzania oliwy mogły zostać wynalezione lokalnie, a nie sprowadzone ze Wschodu. Jak powstawała oliwa z oliwek? Produkcja oliwy z oliwek była w starożytności precyzyjnym procesem inżynieryjnym. Składała się z trzech etapów: miażdżenia, tłoczenia i separacji. Do miażdżenia owoców używano specjalnych młynów rotacyjnych zwanych trapetum. Co zaskakujące, najnowsze dowody sugerują, że to urządzenie – przypominające nowoczesny robot kuchenny, tyle, że z kamienia – mogło zostać wynalezione właśnie w Italii, a nie sprowadzone ze starożytnej Grecji. Następnie miazgę wyciskano za pomocą skomplikowanych pras dźwigniowych i śrubowych. Ostatnim krokiem była separacja oliwy od wody roślinnej. Rzymianie budowali systemy połączonych zbiorników, w których oliwa, jako lżejsza, wypływała na wierzch jak śmietanka w mleku. Dzięki tym innowacjom rzymska oliwa mogła być produkowana w różnych standardach – od ekskluzywnej oliwy spożywczej po tani olej do lamp. Źródło: American Journal of Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Porównują to znalezisko do odkrycia grobowca Tutanchamona. Chodzi o dzieło słynnego Witruwiusza
Archeolodzy właśnie ogłosili ważne znalezisko pod rynkiem we włoskim Fano. Odkryta bazylika to jedyny budynek na świecie, który z całą pewnością można przypisać samemu Witruwiuszowi. To autor jedynego znanego nam antycznego podręcznika architektury.
Witruwiusz (ok. 70-20 lat p.n.e.), a właściwie Marcus Pollio Vitruvius, był rzymskim inżynierem. Zasłynął swoim dziełem „O architekturze ksiąg dziesięć”, w którym opisał budownictwo starożytnego Rzymu. Są w nim rodziały poświęcone porządkom architektonicznym i zakładaniu miast. Znajdziemy tam też informacje o machinach wojennych. Inne dzieła tego typu nie zachowały się do naszych czasów. Dlatego w późniejszych epokach miało ono silny wpływ na architekturę, zwłaszcza w okresie renesansu. Do naszych czasów nie było znane żadne zachowane dzieło architektoniczne Witruwiusza, mimo że o nich pisał. Jednak władze włoskiego regionu Marche poinformowały właśnie, że w mieście Fano archeolodzy zlokalizowali bazylikę zaprojektowaną przez Witruwiusza. Nie takie duże zaskoczenie W mieście Fano od dawna podejrzewano, że pod stopami mieszkańców kryją się skarby. Już w 2022 roku w pobliżu ulicy noszącej imię mistrza natrafiono na luksusowe marmury i potężne mury. Był to sygnał, że pod ziemią spoczywa ważny gmach publiczny z czasów starożytnego Rzymu. Badacze z różnych instytucji rozpoczęli żmudne śledztwo. Przełom nastąpił podczas prac na placu Andrea Costa. Archeolodzy dokopali się do fundamentów, które okazały się brakującym elementem historycznej układanki. Badanie polegało na zestawieniu odkrytych ruin z opisem technicznym pozostawionym przez samego Witruwiusza. Wynik wprawił naukowców w osłupienie. Odkryto prostokątną budowlę z kolumnadą, która idealnie odzwierciedlała antyczne zapiski. Jak wygląda budynek Witruwiusza? Obiekt okazał się antyczną bazyliką. Oznacza to, że nie była to budowla sakralna, ale hala przeznaczona na zebrania kupców czy posiedzenia sądowe. W Rzymie pierwsza taka budowla powstała już w 184 roku p.n.e. Bazylika w Fano posiadała osiem kolumn na dłuższych bokach i cztery na krótszych. Archeolodzy znaleźli kluczową, piątą kolumnę narożną, co pozwoliło ostatecznie potwierdzić orientację budynku. Każda z kolumn ma średnicę około 1,5 metra, co odpowiada dokładnie pięciu stopom rzymskim. Ich wysokość sięgała 15 metrów, a cała konstrukcja wspierała górne piętro. Odkrycie na miarę grobowca Tutanchamona Lokalne władze ogłosiły odkrycie na konferencji prasowej, w której udział wziął szef resortu kultury Włoch Alessandro Giuli. Ten stwierdził, że historia archeologii dzieli się teraz na czas „przed” i „po” tym odkryciu. – Ta wiadomość, jak wyjaśnili dziś eksperci, jest porównywalna z odkryciem grobowca Tutanchamona lub szkoły pitagorejskiej w Krotonie – powiedział prezydent regionu Marche, Francesco Acquaroli. Znalezisko to jest też ważne w skali mikro – stanowi klucz do interpretacji antycznego miasta. Dzięki niemu naukowcy mogą teraz lepiej zrozumieć i powiązać ze sobą inne znane od lat struktury, takie jak te znajdujące się pod kościołem św. Augustyna. Źródła: Ansa, Regione Marche Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W cieniu marmurów i mozaik kryło się niebezpieczeństwo. Oto mroczna strona życia w Pompejach
Zamiast czystej wody – pot, fekalia i metale ciężkie. Tak wyglądały kąpiele w starożytnych Pompejach do czasów wybudowania akweduktu. Nowe badania pokazują, jak dramatyczne były warunki sanitarne w mieście zniszczonym przez Wezuwiusza.
Położone około 25 km od Neapolu Pompeje są jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych nie tylko we Włoszech, ale i w całej Europie. Ruiny tego starożytnego miasta znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Pompeje zniszczyła i zasypała popiołem wulkanicznym erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e. Dzięki temu dramatycznemu wydarzeniu miasto uległo nietypowej konserwacji. Daje to wgląd w życie jego mieszkańców. Piękne miasto, piękni ludzie? Wielu osobom Pompeje kojarzą się w przepychem. Archeolodzy odkrywają tam wielkie wille, w których mieszkały ważne osobistości. Zdobione były pięknymi mozaikami i malowidłami. Ale to tylko jedna strona medalu. Naukowcy z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji (JGU) zrekonstruowali system zaopatrzenia miasta w wodę na podstawie osadów węglanowych. Wyniki badań opublikowali w czasopiśmie „PNAS”. „Warunki higieniczne dalekie od idealnych” Aby zrekonstruować starożytne zasoby wody, naukowcy wykorzystali analizę izotopową do zbadania osadów węglanowych, które utworzyły się w różnych elementach miejskiej infrastruktury wodnej – takich jak akwedukt, wieże ciśnień, szyby studzienne i baseny łaźni publicznych. – Łaźnie pierwotnie były zasilane przez głębokie studnie z urządzeniami do podnoszenia wody, a panujące w nich warunki higieniczne były dalekie od idealnych – mówi dr Gül Sürmelihindi z Instytutu Nauk o Ziemi JGU, pierwsza autorka publikacji. Kiepska i brudna woda Z analiz wynika, że początkowo mieszkańcy Pompejów korzystali z niezbyt zdrowej i silnie zmineralizowanej wody z głębokich studni wulkanicznych. Nawet nie nadawała się do picia. Poza tym wodę wymieniali niewolnicy i działo się to stosunkowo rzadko, prawdopodobnie tylko raz dziennie. Badania osadów wykazały, że ówczesne baseny były silnie zanieczyszczone ludzkimi odchodami, potem, wydzielinami i olejami. Dodatkowo zdrowiu zagrażały metale ciężkie, takie jak ołów, uwalniane z antycznych kotłów i rur. Z czasem – coraz lepiej – Z czasem jednak urządzenia do podnoszenia wody zostały ulepszone dzięki rozwojowi technologicznemu, zanim w I w. n.e. zastąpiono je akweduktem, który dostarczał więcej wody i umożliwiał częstsze zażywanie kąpieli – opowiada dr Sürmelihindi. Akwedukt powstał w czasach panowania cesarza Oktawiana Augusta. Nowy system zapewnił stały dopływ czystej wody źródlanej, co umożliwiło częste odświeżanie basenów i lepszą higienę. Świadectwa obecności wulkanu Naukowcy odkryli również osobliwe, cykliczne wzorce w stosunku izotopów węgla w węglanach pochodzących ze studni. Możliwą przyczyną mogą być wahania ilości wulkanicznego dwutlenku węgla w wodach gruntowych – ta cykliczność może dostarczyć informacji o aktywności Wezuwiusza na długo przed erupcją w 79 r. n.e. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy przebadali willę cesarzowej Rzymu. Oto spektakularne znaleziska z czasów wybuchu Wezuwiusza
Nieznane dotąd freski, ogrody i pomieszczenia ukryte za grubymi warstwami wulkanicznego pyłu odkryli archeolodzy nie w słynnych Pompejach, ale w pobliskim starożytnym mieście Oplontis. Znalezisk dokonano w olbrzymiej willi należącej do żony słynnego cesarza Nerona.
W sierpniu 79 roku n.e. wulkan Wezuwiusz spalił i przysypał grubą warstwą popiołów zarówno znane wszystkim pasjonatom historii starożytne Pompeje, jak i pobliskie Herkulanum oraz Stabie. Jeszcze mniej znaną miejscowością, która uległa zagładzie było Oplontis. Dom badany od dziesiątków lat Włoscy archeolodzy poinformowali właśnie o nowych wynikach wykopalisk w obrębie Willi Poppei. Należała do Poppei Sabiny (30–65 r. n.e.), która była drugą żoną cesarza Nerona. Zasłynęła ze swojej urody. Poppea Sabina miała swoją własną willę w Oplontis. Nowoczesne badania tego kompleksu rozpoczęły się w 1964 roku, kiedy ruszyły systematyczne i zakrojone na szeroką skalę wykopaliska. Przez kolejne dekady naukowcy cierpliwie wydzierali wulkanicznym osadom kolejne fragmenty tej gigantycznej rezydencji. Teraz badacze podsumowali wykopaliska prowadzone w 2025 roku. Potężny kompleks zdradza tajemnice Willa Poppei w Oplontis była potężną rezydencja o charakterze imperialnym, której skala i przepych dorównywały najważniejszym budowlom starożytnego Rzymu. Najnowsze badania archeologiczne dowiodły, że obiekt jest znacznie większy, niż dotychczas sądzono. W ubiegłym roku archeolodzy skupili się na zachodniej części rezydencji, która przebiega wzdłuż współczesnej drogi Via dei Sepolcri. Głównym celem jest ochrona cennych struktur przed wilgocią i niszczeniem. Badacze chcą też dokładnie zrozumieć, jak wyglądał układ pomieszczeń przed katastrofą. Dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach Gabriel Zuchtriegel wyjaśnia, że wiele aspektów planu willi pozostawało dotąd niepewnych. Pawica i stary głupiec na ścianie Prawdziwą sensacją okazało się odsłonięcie tzw. salonu maski teatralnej i pawia. Pomieszczenie to zachwyca wyrafinowanymi dekoracjami w drugim stylu pompejańskim. Na ścianach archeolodzy odsłonili postać ptaka, a konkretnie – pawicy. Jest ona idealnym, lustrzanym odbiciem pawia odkrytego wcześniej w innej części pokoju. Obok ptaków wyłoniła się maska przedstawiająca Pappusa. W starożytnych farsach był to trzęsący się starzec, który zawsze stawał się obiektem drwin. Jego komediowa postać stanowi ciekawy kontrast dla innych masek nawiązujących do tragedii. Odnaleziono też fragmenty fresku ze złotym trójnogiem wpisanym w okrąg. Detale te pokazują, że rzymscy artyści operowali barwami o niezwykłej intensywności. Nieznane pokoje i drzewa odlane w gipsie Wyniki prac pokazują, że willa była znacznie większa, niż wcześniej sądzono. Archeolodzy zidentyfikowali cztery nieznane do tej pory pomieszczenia. Dzięki temu łączna liczba pokoi w rezydencji wzrosła do 103. Jedno z nowo odkrytych wnętrz posiada absydę. Prawdopodobnie należało do luksusowego kompleksu łaźni. W jednym z pomieszczeń prace malarskie wyglądają na nagle przerwane, jakby robotnicy uciekli w popłochu przed wybuchem wulkanu. Być może jest to świadectwo wybuchu Wezuwiusza w 79 roku n.e. Naukowcy zbadali też otoczenie willi za pomocą techniki odlewów gipsowych. Pozwoliło to odtworzyć kształty drzew, które niegdyś zdobiły tutejszy ogród. Rośliny te tworzyły precyzyjny wzór, który naśladował architektoniczną linię kolumn. Prawdopodobnie były to drzewa oliwne, podobne do tych znalezionych w sąsiednich sektorach wykopalisk. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W starożytnej Europie żyły wielbłądy! W Bazylei odkryto szczątki hybrydy dwóch gatunków tego zwierzęcia
Szwajcarscy archeolodzy odnaleźli dowody na to, że wielbłądy mogły być powszechnie znane w starożytnej Europie za czasów Cesarstwa Rzymskiego. W Bazylei odkryto fragmenty kości zwierzęcia będącego hybrydą dromadera i baktriana.
Wielbłądy to zwierzęta kojarzące się głównie z pustynnymi regionami Afryki oraz Bliskiego Wschodu. Choć ich obecność w Europie w czasach starożytnych może wydawać się zaskakująca, warto pamiętać, że granice Cesarstwa Rzymskiego sięgały daleko poza kontynent europejski. Umożliwiało to intensywną wymianę towarów, ludzi, a także zwierząt z odległymi regionami leżącymi na peryferiach imperium. W efekcie pojedyncze osobniki pozaeuropejskich gatunków – w tym wielbłądy – bywały sprowadzane także do Europy. Szczątki hybrydy wielbłąda odkryte w Bazylei Zespół szwajcarskich archeologów odnalazł właśnie dowód na obecność wielbłądów w starożytnym Rzymie. Jednak ich badania sugerują, że zwierzęta te nie były pojedynczo sprowadzane na kontynent, lecz żyły i były wykorzystywane przez ludzi na terenie dzisiejszej Szwajcarii ok. 1700 lat temu. Badacze prowadzili wykopaliska w centrum Bazylei. Naukowcy odnaleźli początkowo żuchwę, która na pierwszy rzut oka nie zrobiła na nich większego wrażenia. Dopiero szczegółowa analiza ujawniła, że kość ta należała do wielbłąda, który był krzyżówką jednogarbnego dromadera z dwugarbnym baktrianem. Autorzy odkrycia stwierdzili, że zwierzęta te były wykorzystywane przez Rzymian do transportu ciężkiego sprzętu, a także działań wojskowych. – To niezwykłe odkrycie nie tylko poszerza naszą wiedzę na temat rzymskiego handlu i mobilności ich wojska, ale także podkreśla zaskakującą rolę Bazylei w rozległej, wzajemnie powiązanej sieci Cesarstwa Rzymskiego – napisali w oświadczeniu badacze pod kierunkiem archeolog Barbary Stopp. Z odległej Afryki do Cesarstwa Rzymskiego Hybryda dwóch gatunków wielbłąda była w starożytności dobrze znana i bardzo ceniona, choć nie w całym świecie śródziemnomorskim, lecz głównie na obszarach Azji i Bliskiego Wschodu. Zwierzęta te były zwykle większe i silniejsze niż oba gatunki, z których powstawała ta krzyżówka. Lepiej znosiły zarówno zimno, jak i upały. Hybrydy te w dawnych kronikach np. perskich znane były jako tülü lub bukht. Kości wielbłąda w Bazylei odkryto wzdłuż rzymskiej drogi, która łączyła ufortyfikowaną osadę na Münsterhügel z większymi szlakami transportowymi. Co ciekawe, ta sama droga przebiegała przez miasto Augusta Raurica, rzymską osadę w Szwajcarii, w której również znaleziono szczątki wielbłądów. Zespół archeologów uważa, że to właśnie legiony stacjonujące w tym regionie mogły być odpowiedzialne za sprowadzenie wielbłądów z Afryki. Badacze podkreślają, że szczątki wielbłądów pochodzą z IV wieku n.e. Był to okres konsolidacji wojsk wzdłuż Renu. – W tym okresie rzymski dowódca, a później cesarz Walentynian I, stacjonował ze swoją armią w Bazylei, wzmacniając fortyfikacje i organizując kampanie przeciwko grupom germańskim po drugiej stronie rzeki – podkreślają badacze. Co wielbłądy robiły w starożytnej Europie? W kontekście częstego przemieszczania wojsk i znacznych ruchów piechoty wielbłądy mogły być nieocenionymi zwierzętami jucznymi. Badacze uważają, ze hybrydy te nie były tam traktowane jako egzotyczne ciekawostki, lecz jako stały element krajobrazu rzymskich prowincji. Zostały włączone w wojskową logistykę, biorąc udział w transporcie sprzętu i żywności. – To odkrycie to coś więcej niż fascynująca lokalna anegdota. Stanowi przekonujący dowód na dalekosiężne powiązania, które ukształtowały Cesarstwo Rzymskie. Podróż wielbłąda z regionów pustynnych do doliny Renu odzwierciedla zaawansowane sieci handlowe, systemy zaopatrzenia wojskowego i wymianę międzyregionalną łączącą odległe prowincje – podkreślają szwajcarscy badacze. Źródło: Arkeonews Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
To tutaj według legendy narodził się Rzym. Cesarze zamienili to wzgórze w dzielnicę władzy
Palatyn jest jak naturalna księga, w której spisano historię Rzymu, od najwcześniejszych protohistorycznych osad, poprzez symboliczną funkcję wczesnego miasta założonego przez Romulusa, aż po przekształcenie w wyłączne centrum władzy cesarskiej. W odległej przeszłości słynne wzgórze stanowiło fizyczne i polityczne jądro Wiecznego Miasta. Dziś jest nie tylko jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych we Włoszech, ale także jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata. Jaka jest historia tego miejsca? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Wzgórze nad Wiecznym Miastem Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Współczesne wzgórze Stwierdzenie, że wzgórze Palatyn jest „punktem zero” cywilizacji rzymskiej, w żadnym wypadku nie jest nadużyciem. To namacalne świadectwo jej narodzin, apogeum władzy cesarskiej i późniejszych przekształceń w erze renesansu. Dla naukowców jest to teren nieustannych odkryć, ukazujący niezwykłą stratygrafię: od protohistorycznych chat, po monumentalne pałace cesarskie. Wzgórze nad Wiecznym Miastem Palatyn jest sercem starożytnego Rzymu, centralnym i najstarszym obszarem osadnictwa, które dało początek Wiecznemu Miastu. Jego lokalizacja miała kluczowe znaczenie, zarówno w kontekście strategicznym, jak i symbolicznym. Naturalny, czworokątny płaskowyż historycznie zajmował najbardziej centralne miejsce wśród siedmiu rzymskich wzgórz. Wznosi się na wysokość 40 metrów nad Forum Romanum, stanowiąc dominujący element krajobrazu. Szczyt Palatynu osiąga 51 metrów n.p.m. Ta naturalna przewaga wysokości zapewniała wzgórzu doskonałe warunki obronne w początkach osadnictwa, a później – niezrównany prestiż dla zamieszkujących go elit. Obwód wzgórza wynosił 1740 metrów. Współcześnie Palatyn jest ceniony za swoje walory widokowe, oferując niezrównane panoramiczne ujęcia na najważniejsze zabytki antycznego Rzymu. Rozpościera się stamtąd malowniczy widok na Forum Romanum, które leży bezpośrednio u jego podnóża, a także na majestatyczne Koloseum i monumentalny Circus Maximus, z którym Palatyn bezpośrednio sąsiaduje. Spacerując po wzgórzu, zwiedzający mogą objąć wzrokiem całe centrum starożytnego życia – ruiny cesarskich rezydencji, miejsca publicznych zgromadzeń i rozrywki. Mityczne i archeologiczne fundamenty Rzymu Palatyn jest nierozerwalnie związany z mitem o założeniu Rzymu. Jak głosi legenda, to właśnie tutaj Romulus, po sporze z Remusem, założył miasto w 753 roku p.n.e.. Pierwotna osada, nosząca nazwę Roma quadrata, stanowiła centrum wczesnego osadnictwa. Kluczowym elementem mitycznej tożsamości Palatynu jest Luperkal – sanktuarium związane z wilczycą, która miała wykarmić legendarnych bliźniaków. Odkrycie tej groty w styczniu 2007 roku było prawdziwą sensacją. Podziemna budowla, zlokalizowana pod rezydencjami cesarskimi, ma plan centralny o średnicy 6,56 metra i wysokości 7,13 metra. Sklepienie Luperkalu jest bogato dekorowane – pokryte mozaikami, pumeksem i muszlami, a w jego centrum znajduje się wizerunek białego orła, symbolu Imperium Rzymskiego. Lokalizacja Luperkalu, znajdującego się poniżej rezydencji Augusta, jest głęboko symboliczna. Oktawian, zanim przyjął przydomek August, rozważał przyjęcie imienia Romulus. Miało to wskazywać na jego intencję ponownego założenia Rzymu. Budując swoją siedzibę blisko miejsca narodzin miasta, August nie tylko oddał hołd legendzie, ale także gruntował swoją nową władzę imperialną. Od epoki żelaza do Republiki Rzymskiej Historia Palatynu sięga daleko poza ramy mityczne. W praktyce mówimy tu o jednym z najstarszych terenów zamieszkanych w regionie Lacjum. Badania archeologiczne potwierdzają obecność zorganizowanych społeczności już w epoce żelaza. Najwcześniejsze osadnictwo jest datowane na X wiek p.n.e. Wzgórze było zamieszkane nieprzerwanie do VII wieku p.n.e. Wykopaliska ujawniły pozostałości protohistorycznych chat – niewielkich domostw z drewna, błota i słomy, a także fragmenty ceramiki i umocnień obronnych. Obecność tych fortyfikacji świadczy, że osady te były dobrze zorganizowane, i wymagały ochrony przed sąsiadującymi plemionami. Model zrekonstruowanej chaty, odkopanej w 1948 roku, jest dziś eksponowany w Muzeum Palatyńskim. Złoty wiek Republiki Rzymskiej Wraz z rozwojem Rzymu i stabilizacją polityczną w okresie Republiki, charakter Palatynu uległ fundamentalnej zmianie. Funkcja obronna, która pierwotnie przyciągała osadników, ustąpiła miejsca funkcji prestiżowej. W tamtym czasie, wzgórze stało się „najlepszym adresem” w mieście. Mieszkali tam najzamożniejsi i najbardziej wpływowi obywatele, w tym wybitne postaci polityczne i przywódcy wojskowi. Na Palatynie powstawały wówczas luksusowe domy i liczne świątynie. Wzgórze cesarskie Palatyn jeszcze bardziej zyskał na znaczeniu w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Wzgórze stało się w wówczas oficjalną siedzibą władzy i faktycznym centrum politycznym imperium. Cesarze przekształcili to miejsce, wznosząc okazałe pałace i struktury. Początek tej transformacji datuje się na czas panowania Oktawiana Augusta, który po zdobyciu pełni władzy zaczął budować tam swoją rezydencję, ustanawiając tym samym Palatyn jako cesarską domenę. Domus Augusti i Domus Livia Oktawian August stał się najpotężniejszym człowiekiem ówczesnego świata, jednak jego oficjalna rezydencja wcale tego nie wyrażała. Przeciwnie, zachowywała pozory republikańskiej skromności, co było przemyślanym działaniem. W ten sposób władca chciał zakomunikować poddanym, że jest człowiekiem skromnym, który troszczy się nie o samego siebie, a o ogół. Domus Augusti, prywatna rezydencja cesarza, został zbudowany na dwóch poziomach. Do dziś zachowały się cenne kolorowe fragmenty fresków, które niegdyś zdobiły jego ściany. Tuż obok, oddzielony wąską alejką, znajdował się Domus Livia. Ta skromnie zbudowana, jak na standardy cesarskie, rezydencja z I wieku p.n.e. jest jednym z najlepiej zachowanych budynków na Palatynie. Przypisanie domu Liwii, żonie Augusta, opiera się na inskrypcji Iulia Augusta, znalezionej na ołowianej rurze i bliskości rezydencji cesarza. Wnętrza Domus Livia, odkryte w XIX wieku, są wyjątkowe dzięki zachowanym malowidłom ściennym, datowanym na około 30 rok p.n.e. Stanowią one dojrzałą fazę II stylu pompejańskiego. Apogeum monumentalizmu Szczyt rozwoju architektonicznego Palatynu nastąpił za panowania cesarza Domicjana. Jego Pałac Flawiuszów, ukończony w 92 r. n.e., był archeologicznym symbolem autokratycznej władzy. Choć Domicjan był ostatnim Flawiuszem, miejsce to służyło kolejnym cesarzom, z niewielkimi modyfikacjami, aż do upadku imperium. Kompleks składał się z dwóch ściśle połączonych skrzydeł: Domus Flavia – północno-zachodnia część pałacu, pełniąca publiczne, ceremonialne funkcje, a także przeznaczona na rozrywkę i oficjalne spotkania. Było to skrzydło publiczne, w którym skoncentrowano duże pomieszczenia; Domus Augustana – dwupoziomowa sekcja południowo-wschodnia, stanowiąca prywatną, mieszkalną część kompleksu. Formalne rozdzielenie funkcji obu części jest jednoznacznym dowodem, potwierdzającym formalizację autokracji i dystansu między władcą a poddanymi w czasach panowania ostatniego Flawiusza. W przeciwieństwie do Augusta, który starał się zachować pozory republikańskiej dostępności, Domicjan zbudował prawdziwą „twierdzę władzy”, gdzie ogrom i majestat części publicznej miał przytłaczać gości, a życie prywatne cesarza było ściśle odseparowane i chronione. Kryptoportyk Nerona Ważnym elementem architektury cesarskiej był Kryptoportyk Nerona. Jest to iście niezwykły zabytek – podziemne przejście o długości 130 metrów, które Neron kazał wykopać, aby połączyć pałace. Korytarz ten umożliwiał bezpieczne i dyskretne poruszanie się pomiędzy rezydencjami Tyberiusza, Augusta i Kaliguli, a jego własnym domem – Domus Aurea. To podziemne połączenie jest świadectwem ciągłego rozbudowywania i integrowania imperialnej domeny na wzgórzu. Stadion Palatyński Oprócz rezydencji cesarskich, na Palatynie mieszczą się również budowle związane z rekreacją. W południowo-wschodniej części Domus Augustana, za czasów Domicjana, zbudowano duży stadion. Budowla ma wydłużony, prostokątny kształt i mierzy około 160 metrów długości i 48 metrów szerokości. Mimo rozmiarów i kształtu przypominającego cyrk, Stadion Palatyński był za mały na wyścigi rydwanów. Większość historyków i archeologów wyraża przekonanie, że obiekt ten był przede wszystkim miejscem do jazdy konnej lub zawodów biegowych dla dworu cesarskiego. Architektura stadionu była imponująca. Z trzech stron otaczał go dwupoziomowy portyk, wsparty na kolumnach z kolorowego marmuru, co zapewniało spektakularny widok na arenę. W jego otoczeniu znaleziono liczne rzeźby, z których wiele eksponowanych jest obecnie w Muzeum Palatyńskim. Upadek Cesarstwa pociągnął za sobą upadek Palatynu Gdy Cesarstwo Zachodniorzymskie upadło, Palatyn został porzucony i zaczął popadać w ruinę. Miejsce, które było symbolem cesarskiej potęgi, zostało przeznaczone na cele religijne. Z czasem na wzgórzu wzniesiono kościoły, a wraz z nastaniem średniowiecza – twierdzę. W XVI stuleciu znaczna część Palatynu została podzielona pomiędzy dwa możne rody: Farnese i Barberini. Ci pierwsi założyli rozległe ogrody na pozostałościach wspaniałego niegdyś pałacu Tyberiusza. Drudzy zbudowali tarasy ogrodowe i winnice. Współczesne wzgórze Dziś Wzgórze Palatyn jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata, oferującym odwiedzającym zarówno głęboką lekcję historii, jak i spektakularne widoki. Muzeum Palatyńskie Obowiązkowym punktem dla wszystkich, którzy odwiedzają to miejsce, jest wizyta w Muzeum Palatyńskim. Do obecnej lokalizacji zostało przeniesione w 1930 roku. Eksponowane są tam kluczowe artefakty archeologiczne, rzeźby i fragmenty architektoniczne, odkryte w toku wykopalisk prowadzonych w cesarskich rezydencjach. Na parterze przedstawione zostały dzieje cywilizacji rzymskiej, od jej początków (z uwzględnieniem artefaktów z epoki żelaza), do okresu republikańskiego. Z kolei na piętrze prezentowane są kolekcje z okresu cesarskiego, w tym cenne fragmenty dekoracji i rzeźby znalezione w okolicach Stadionu Palatyńskiego. Muzeum przechowuje jedno z najciekawszych wczesnochrześcijańskich znalezisk, tzw. Graffiti Aleksamenosa. Jest to kamienna rzeźba z III wieku n.e., przedstawiająca satyryczną scenę człowieka oddającego cześć ukrzyżowanej postaci z głową osła. Jakie zabytki można zobaczyć na Palatynie? Wiele starożytnych budowli nie przetrwało do naszych czasów. Jednak na Palatynie zachowało się sporo ruin, potwierdzających dawną świetność tego miejsca. Należą do nich: Acqua Claudia, czyli Akwedukt Klaudiusza, Domus Severiana i Terme Severiane, Stadion Palatyński, Pałac Flawiuszy, renesansowa Loggia Mattei, świątynia Apollina, rezydencja Oktawiana Augusta i Liwii, świątynia Magna Mater, Domus Transitoria, Dom Romulusa, Kryptoportyk Nerona, Ogrody Farnese. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Świątynia starsza niż chrześcijaństwo – zasłynęła ogromnym otworem w dachu
Panteon to świątynia poświęcona wszystkim bogom, która jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych i najlepiej zachowanych budowli starożytnego Rzymu. Wyróżnia się niezwykłą harmonią proporcji i rozwiązaniami konstrukcyjnymi, które przez stulecia stanowiły wzór dla architektów w całej Europie. Mimo że Panteon powstał niemal dwa tysiące lat temu, do dziś zachowuje integralność formy i funkcji, co czyni go unikatowym świadectwem rzymskiego geniuszu inżynieryjnego. Obecnie pełni rolę kościoła katolickiego, pozostając jednocześnie ikoną włoskiej kultury i historii.
Spis treści: Historia świątyni Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Panteon a architektura późniejszych epok Panteon od początku miał być czymś więcej niż zwykłą świątynią. Rzymianie poświęcili go wszystkim bogom, tworząc przestrzeń, która miała symbolizować jedność boskich sił i potęgę imperium. Ideę tę najlepiej wyraża geometryczna forma budowli: połączenie kwadratu i koła odczytywano jako metaforę harmonii między światem ludzi a sferą niebiańską, kopuła przypominająca sklepienie nieba miała odzwierciedlać kosmos, oculus, czyli otwór w jej zwieńczeniu, pełnił funkcję symbolicznego „oka bogów”, przez które do wnętrza wpada boskie światło. W epoce chrześcijańskiej dawną świątynię pogańską przekształcono w kościół Najświętszej Marii Panny od Męczenników. Ten zabieg nie tylko nadał jej nowe znaczenie religijne, lecz także uchronił ją przed zniszczeniem, jakie spotkało wiele antycznych budowli. Historia świątyni Pierwszy Panteon wzniósł w 27 r. p.n.e. Marek Agryppa, bliski współpracownik Oktawiana Augusta. Była to jednak budowla zupełnie inna od tej, którą znamy dziś – skromniejsza i wzniesiona na planie prostokąta. Po pożarze w 80 r. n.e. świątynię odbudowano, lecz również tę bryłę Panteonu strawił pożar. Przełom nastąpił dopiero za panowania cesarza Hadriana, kiedy na jego polecenie około 126 r. n.e. wzniesiono nowy, monumentalny Panteon. To właśnie on nadał budowli formę kolosalnej rotundy połączonej z klasycznym portykiem, tworząc kompozycję, jakiej nie widziano nigdy wcześniej. Co znamienne, Hadrian pozostawił na frontonie napis przypisujący fundację Agryppie. Gest ten był wyrazem szacunku dla tradycji i ciągłości republikańskiej pamięci, ale jednocześnie spowodował, że nie sposób jednoznacznie określić dokładnej daty powstania budynku. W VII wieku Panteon przekształcono w kościół chrześcijański, co paradoksalnie zapewniło mu przetrwanie. Z czasem Panteon stał się miejscem spoczynku wybitnych postaci włoskiej kultury, m.in. malarza Rafaela i królów z dynastii sabaudzkiej. Dziś pełni funkcję świątyni, mauzoleum i jednego z najważniejszych symboli ciągłości kulturowej Rzymu. Mimo zmian historycznych budowla uniknęła większych zniszczeń, dzięki czemu stanowi dziś najpełniejszy obraz rzymskiej architektury monumentalnej. Nic więc dziwnego, że jest chętnie odwiedzany przez turystów i ma stałe miejsce na liście miejsc do zobaczenia w Rzymie. Niezwykła architektura Panteonu w Rzymie Panteon zachwyca przede wszystkim perfekcyjną jednością przestrzeni i konstrukcji. Z zewnątrz uwagę przyciąga klasyczny portyk z kolumnami z granitu, tworzący reprezentacyjne wejście do wnętrza. Za nim kryje się właściwe serce budowli – ogromna rotunda o średnicy i wysokości ponad 43 metrów, co czyni największą kopułą betonową w historii, która została wzniesiona bez użycia zbrojenia. Jednak najbardziej charakterystycznym elementem rzymskiego Panteonu jest oculus – dziewięciometrowy otwór w szczycie kopuły, który pełni funkcję jedynego źródła światła. Dzięki niemu wnętrze zmienia się w zależności od pory dnia, a promień światła porusza się niczym monumentalny zegar słoneczny. Zdaniem wielu architektów Panteon jest więc czymś więcej niż świątynią. To świadectwo momentu, w którym rzymska inżynieria i architektoniczna wizja osiągnęły absolutny szczyt, tworząc obiekt o ponadczasowym pięknie. Czy do Panteonu przez oculus wpada deszcz? Tak, do Panteonu może wpadać deszcz, ponieważ oculus nie jest niczym osłonięty. Dla starożytnych Rzymian nie było to jednak problemem konstrukcyjnym. Posadzkę wykonano z lekkim spadkiem, a w jej centralnej części umieszczono system dyskretnych odpływów, które szybko odprowadzają wodę. Dzięki temu nawet podczas intensywnych opadów wnętrze świątyni nie jest zagrożone zalaniem. Co więcej, deszcz w Panteonie bywa postrzegany jako część jego niezwykłego klimatu. Krople spadające przez oculus tworzą widowisko, które podkreśla związek budowli z naturalnym światłem i otwartym niebem. To jeden z elementów, który czyni Panteon nie tylko arcydziełem inżynierii, lecz także miejscem o wyjątkowej, niemal teatralnej i nieco mistycznej atmosferze. Wnętrze Panteonu – detale, materiały, dekoracje Wnętrze Panteonu to przestrzeń zaprojektowana z niezwykłą precyzją geometryczną. Jednoprzestrzenna rotunda, otoczona siedmioma kaplicami, łączy w sobie różne porządki dekoracyjne, które układają się w wyrafinowany, symboliczny system. Posadzka o wzorze szachownicy kontrastuje tu z koncentrycznymi kręgami kasetonów w kopule, tworząc grę form prowadzącą wzrok ku górze. Kopułę podzielono na pięć pierścieni po 28 kasetonów. Ich równomierny układ bywa interpretowany jako odniesienie do kalendarza lub porządku kosmicznego. Naturalne światło wpada wyłącznie przez oculus i w ciągu dnia przemieszcza się po wnętrzu jak odwrócony zegar słoneczny, subtelnie modelując architekturę. Całość wzmacnia wrażenie „nieboskłonu” zawieszonego nad cylindryczną przestrzenią. Mimo późniejszych ingerencji (zwłaszcza neoklasycystycznej przebudowy górnej kondygnacji w XVIII wieku) oryginalna kompozycja na szczęście wciąż dominuje. Panteon to nadal miejsce, w którym architektura, światło i symbolika tworzą jedną z najbardziej harmonijnych przestrzeni. Panteon a architektura późniejszych epok Wpływ Panteonu na rozwój architektury jest widoczny niemal w każdej epoce europejskiej. Renesansowi twórcy traktowali go jako wzorzec idealnych proporcji. Szczególne znaczenie miał dla Filippo Brunelleschiego, który studiował konstrukcję kopuły podczas prac nad słynną katedrą we Florencji. Harmonia między portykiem a rotundą stała się inspiracją podczas projektowania m.in. licznych gmachów publicznych w Stanach Zjednoczonych. Panteon pokazał światu, że architektura monumentalna może być jednocześnie funkcjonalna, piękna i innowacyjna. Dzięki temu nie jest on wyłącznie jednym z wielu zabytków, ale jest także jednym z fundamentów europejskiej kultury architektonicznej. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Starożytne centrum nauki, medycyny i władzy ukryte wysoko nad doliną. Było jednym z najpotężniejszych miast Azji Mniejszej
Pergamon to starożytne miasto, które przez wieki odgrywało kluczową rolę w polityce i kulturze świata śródziemnomorskiego. Na jego historii odcisnęły się zarówno wpływy hellenistyczne, jak i rzymskie. Obecnie jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych Azji Mniejszej. Ruiny Pergamonu położone są w pobliżu tureckiej Bergamy i od 2014 roku są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Spis treści: Historia miasta Urbanistyka hellenistyczna w najdoskonalszym wydaniu Dlaczego Pergamon został zniszczony? Dlaczego nazywano go stolicą szatana? Początki osadnictwa na terenie późniejszego Pergamonu sięgają końca VIII wieku p.n.e. i są związane z greckim plemieniem Eolów. W V wieku p.n.e., w czasach wojen grecko-perskich, istniał tu już rozwinięty ośrodek miejski, choć najstarsze zabudowania nie zachowały się do naszych czasów. W kolejnych stuleciach miasto weszło w skład imperium Aleksandra Wielkiego, a po jego śmierci władzę przejął Lizymach. Uczynił z Pergamonu potężną twierdzę i skarbiec, w którym przechowywał ogromne bogactwa zdobyte podczas walk o sukcesję. Historia miasta Po śmierci Lizymacha w 281 r. p.n.e. miasto przejął Filetajros, który ogłosił się władcą i zapoczątkował dynastię Attalidów. To właśnie Attalidzi przekształcili miasto w centrum potężnego, dobrze zarządzanego i bogatego państwa sprzymierzonego z Rzymem. Największy rozkwit przypada na okres rządów Eumenesa II (197–159 p.n.e.) oraz Attalosa II (159–138 p.n.e.). W 133 r. p.n.e. ostatni przedstawiciel dynastii, Attalos III, zapisał królestwo Rzymowi, w wyniku czego Pergamon stał się stolicą rzymskiej prowincji w Azji. W VII wieku n.e. Pergamon został podbity przez Arabów. W okresie bizantyjskim miasto stopniowo traciło dawną rangę, choć nadal pozostawało ważnym ośrodkiem miejskim i strategicznym punktem na mapie regionu. Ostatecznie jednak miasto przekształciło się w niewielki, słabnący ośrodek, który z czasem został wchłonięty przez anatolijskie bejliky i później Imperium Osmańskie. Jednym z najważniejszych osiągnięć Pergamonu była produkcja wysokiej jakości pergaminu, który stopniowo wypierał papirus. Nowy materiał piśmienniczy tak silnie kojarzył się z miastem, że jego łacińska nazwa pochodzi właśnie od nazwy Pergamonu. Pergamon był miastem greckim czy rzymskim? To pytanie pojawia się wyjątkowo często, bo zarówno tradycja grecka, jak i rzymska pozostawiły w mieście wyraźne ślady. Pergamon był początkowo miastem greckim, a później rzymskim – i oba okresy odcisnęły piętno na jego wyglądzie oraz kulturze. Okres grecki (hellenistyczny) to czas największego rozkwitu miasta. Pergamon stał się jednym z głównych ośrodków kultury hellenistycznej. Powstała tu słynna Biblioteka Pergamońska, konkurująca z Biblioteką Aleksandryjską oraz rozwinęła się szkoła rzeźbiarska (m.in. „Grupa Galów”). Po przejęciu miasta Rzymianie zachowali jego kluczową rolę administracyjną. Pergamon pełnił funkcję stolicy prowincji w Azji, a w czasach cesarza Hadriana powstała monumentalna Świątynia Trajana. Do czasów dzisiejszych zachowała się w dobrym stanie jedynie jej podziemna część. Urbanistyka hellenistyczna w najdoskonalszym wydaniu Pergamon jest jednym z najlepszych przykładów hellenistycznej sztuki planowania miast. Akropol został zbudowany na wzgórzu położonym na wysokości 300 metrów. To unikatowe ukształtowanie terenu wymusiło tworzenie wielopoziomowych, mistrzowsko zaprojektowanych przestrzeni otoczonych murami obronnymi. Najważniejsze elementy akropolu to Biblioteka Pergamońska zawierająca w swoich zbiorach ok. 200 tys. zwojów, nieopodal której znajdowała się świątynia Ateny Polias. Niezwykle cennym architektonicznie budynkiem był teatr, który na widowni wbudowanej w strome zbocze mógł pomieścić aż 10 tys. widzów. Centrum administracyjnym królestwa był oczywiście pałac i arsenał, za to miejscem o ogromnym znaczeniu edukacyjnym był trzykondygnacyjny gimnazjon. Poza akropolem w Pergamonie znajdował się słynny asklepiejon, czyli jedno z najważniejszych sanktuariów medycznych starożytności. Przybywali tu chorzy z całego świata śródziemnomorskiego, korzystając z terapii snu, kąpieli, muzyki i świętych rytuałów ku czci Asklepiosa. Szczególnym świadectwem ambicji artystycznych i politycznych władców Pergamonu był monumentalny Ołtarz Pergamoński, wzniesiony przez Eumenesa II na drugim tarasie akropolu. Jego monumentalne schody, jońska kolumnada i słynny fryz obrazujący sceny z gigantomachii tworzyły jeden z najbardziej rozpoznawalnych zespołów rzeźbiarskich epoki hellenistycznej. Dlaczego Pergamon został zniszczony? W przeciwieństwie do wielu innych starożytnych miast, Pergamon nie upadł w wyniku jednorazowej katastrofy. Zniszczenie i opuszczenie miasta miało charakter stopniowy i złożony. Najważniejsze przyczyny upadku Pergamonu: zmiany polityczne i administracyjne – po okresie cesarstwa rzymskiego ośrodki władzy przesuwały się na wschód i południe, a znaczenie Pergamonu malało; najazdy arabskie w VII i VIII w. n.e. – doprowadziły do poważnych zniszczeń i depopulacji regionu; zmiana szlaków handlowych – miasto przestało leżeć na najważniejszych trasach wymiany towarowej. W efekcie Pergamon powoli pustoszał, aż ostatecznie został zredukowany do lokalnego osiedla, a monumentalny akropol stopniowo popadał w ruinę. Obecnie Pergamon to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych w Turcji. Odkrycia prowadzone od 1878 roku przez Carla Humanna, a później przez kolejnych archeologów, odsłoniły znaczną część akropolu, a wykopaliska trwają do dziś. Dlaczego nazywano go stolicą szatana? Jedno z najbardziej fascynujących i jednocześnie kontrowersyjnych określeń Pergamonu pochodzi z Apokalipsy św. Jana, gdzie pojawia się zdanie: „Wiem, gdzie mieszkasz: tam, gdzie jest tron szatana” (Ap 2,13). Interpretacje tego fragmentu są różne, ale najczęściej wskazuje się dwa możliwe źródła określenia: wielki Ołtarz Zeusa jako „tron” – monumentalna forma ołtarza, z szerokimi schodami i potężną podstawą, mogła przypominać wielki tron. W późniejszych epokach chrześcijańskich interpretowano go jako symbol pogańskiego kultu, sprzecznego z chrześcijaństwem; silny kult Asklepiosa – Asklepiejon w Pergamonie był jednym z najpotężniejszych ośrodków „uzdrawiania” w starożytności, a Asklepios przedstawiany był z wężami – motywem, który w ikonografii chrześcijańskiej bywał interpretowany negatywnie. Wszystkie te elementy sprawiły, że Pergamon doczekał się przydomku „stolica szatana”, co dodało mu później aury tajemniczości i przyczyniło się do wzrostu zainteresowania badaczy. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Robot poskładał zniszczone malowidła z Pompejów. Wyposażono go w niemal ludzkie dłonie
Sztuczna inteligencja nie tylko pisze teksty – teraz również rekonstruuje starożytne freski. W słynnych Pompejach robot pomaga archeologom w pracy, której człowiek nie był w stanie wykonać sam. System analizuje zdobienia i formy, by znaleźć idealne dopasowanie odłamków. A następnie z pomocą niemal ludzkich dłoni składa je w całość.
Pompeje są jednym z najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych na świecie. Położone są we Włoszech. Miasto to istniało w czasach Imperium Rzymskiego. W sierpniu 79 roku n.e. wulkan Wezuwiusz spalił i przysypał je grubą warstwą popiołów. Archeolodzy rozpoczęli badania w tym miejscu już w połowie XVIII wieku. Kolejne pokolenia naukowców ciągle działają w obrębie Pompejów. Nie ma roku, by podzielili się nowymi i często naprawdę ekscytującymi informacjami. Magazyny pękają w szwach W magazynach Parku Archeologicznego w Pompejach leżą tysiące odłamków starożytnych malowideł. Niektóre rozpadły się podczas wybuchu wulkanu, inne zniszczyły bomby podczas II wojny światowej. Przykładem są dekoracje z sufitu w Domu Malarzy przy Pracy oraz ściany ze Schola Armaturarum, która zawaliła się w 2010 roku. W jaki sposób poukładać te tysiące odłamków, by to miało sens? Czy jest to w ogóle możliwe i sensowne? A może zbyt czasochłonne? Żmudna praca – kto ma ją wykonać? W magazynach muzealnych jest niezliczona liczba odłamków starożytnych malowideł z Pompejów. Często naukowcy nie wiedzą nawet, co dokładnie było namalowane na ścianie. Ręczne dopasowywanie tych okruchów jest potwornie nudne, męczące i zajmuje całe lata. Dodatkowo kawałki z różnych pokoi są ze sobą wymieszane. Żaden człowiek nie byłby w stanie samodzielnie rozwiązać tej zagadki, dlatego badacze poprosili o pomoc „inteligentne” maszyny. Przez cztery lata eksperci z Włoch, Niemiec, Izraela i Szwajcarii zbudowali system w ramach projektu RePAIR (Rekonstrukcja przeszłości: sztuczna inteligencja i robotyka spotykają się z dziedzictwem kulturowym), finansowanego przez Unię Europejską. Robot bierze się do… roboty Oto jak dokładnie wyglądało to międzynarodowe przedsięwzięcie. Naukowcy podzielili je na kilka części: Etap wirtualny – najpierw naukowcy skanowali i digitalizowali odłamki fresków. Sztuczna inteligencja analizowała te cyfrowe obrazy i próbowała dopasować je do siebie w pamięci komputera. Było to ogromne wyzwanie, ponieważ algorytmy musiały rozwiązać zagadkę bez wiedzy o tym, co właściwie przedstawia cały obraz. Etap fizyczny – gdy komputer znalazł już rozwiązanie, przesyłał instrukcje do platformy sprzętowej. Wtedy do akcji wkraczały dwa ramiona robotyczne wyposażone w specjalne „miękkie dłonie”. Robot fizycznie podnosił fragmenty i automatycznie umieszczał je w odpowiednim miejscu. W ten sposób wyręczył konserwatorów i archeologów w żmudnej pracy. View oEmbed on the source website Aby nie uszkodzić prawdziwych, kruchych dzieł sztuki, naukowcy stworzyli za pomocą drukarek 3D sztuczne kopie odłamków. Robot najpierw ćwiczył fizyczne przenoszenie i układanie na tych kopiach, zanim pozwolono mu dotknąć autentycznych zabytków. Etyczne i sensowne wykorzystanie AI – Przyszłość archeologii zakłada etyczne wykorzystanie sztucznej inteligencji. To ogromne wyzwanie – mówi dyrektor Parku Archeologicznego, Gabriel Zuchtriegel. – Ponowne złożenie ogromnej ilości fragmentów [malowideł-przyp red.] – takich jak te uszkodzone podczas bombardowania Pompejów w 1943 roku – powinno być możliwe dzięki charakterystycznemu kształtowi i zdobieniom każdego elementu. Jednak żaden człowiek nie byłby w stanie tego dokonać sam. To właśnie tutaj wkracza sztuczna inteligencja, pomagając nam zrozumieć złożoność materiałów archeologicznych – dodaje Zuchtriegel. Według niego AI będzie odgrywać kluczową rolę w archeologii w przyszłości, zwłaszcza biorąc pod uwagę ogromne ilości danych pochodzących z ratowniczych wykopalisk archeologicznych na stanowiskach archeologicznych w całych Włoszech. Źródło: Park Archeologiczny w Pompejach Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy biblijny król Herod Wielki rzeczywiście był tyranem? Poznaj prawdziwą historię namiestnika Galilei
Król Herod znany jest z brutalności i rzezi niewiniątek. Ale czy naprawdę kazał zabić dzieci w Betlejem? Poznaj historię władcy, który przeszedł do legendy jako morderca – i geniusz architektury.
Spis treści: Król, którego stworzył Rzym Brutalna droga do władzy Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Król budowniczy i geniusz inżynierii Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Jeśli w historii Bożego Narodzenia istnieje czarny charakter, to jest nim bez wątpienia Herod – monarcha, który rzekomo kazał wymordować tysiące niemowląt i małych dzieci, by pozbyć się rywala, Dzieciątka Jezus. W tradycji chrześcijańskiej zapisał się jako okrutny tyran. Jednak choć jego reputacja człowieka bezwzględnego jest w pełni zasłużona, wcale nie jest pewne, czy rzeczywiście kazał zabić dzieci z Betlejem. Król, którego stworzył Rzym Herod Wielki, który rządził Judeą w latach 37–4 p.n.e., prowadził życie naznaczone politycznymi manewrami i nieustanną walką o utrzymanie władzy. Nie wywodził się z długiej, królewskiej linii. Nie miał też kapłańskiego zaplecza. Był Idumejczykiem – przedstawicielem grupy etnicznej z południowej Judei, uznawanej za potomków biblijnego patriarchy Ezawa. Z tego powodu pozostawał outsiderem wobec dynastii hasmonejskich, które rządziły Judeą przez stulecie przed jego panowaniem. Adam Kolman Marshak, autor książki „The Many Faces of Herod the Great”, zwraca uwagę, że także jego religijne „uprawnienia” były kruche: – Jego dziadek przeszedł na judaizm, dlatego wielu uważało, że nie jest w pełni Żydem. Dla idumejskiego dworzanina zostanie królem Judei było ogromnym politycznym wyczynem. Wymagało dużego szczęścia i pomocy Rzymu. Braki w rodowodzie nadrabiał jednak instynktem politycznym. Dzięki ojcu, Antypatrowi, umiejętnie zabiegał o rzymskie wsparcie w czasie wojen domowych, które rozdzierały wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. W 40 p.n.e., gdy wojska Partów zagrażały rzymskim posiadłościom, senat rzymski zdecydował się na śmiały krok. Marek Antoniusz – a wkrótce także Oktawian – przekonali współpracowników, by ogłosić Heroda „królem Żydów”. Tyle, że w praktyce Herod musiał dopiero na tę koronę zapracować. Brutalna droga do władzy Król „Żydów” już istniał, więc przez kolejne trzy lata Herod prowadził brutalną kampanię przeciw Antygonowi – ostatniemu hasmonejskiemu władcy ze starszej linii królewskiej. W 37 p.n.e., wsparty rzymskimi legionami, Herod zdobył Jerozolimę. Panowanie Heroda było nieustannym balansowaniem. Rzym oczekiwał stabilności, a różne grupy w Judei – legitymacji opartej na lokalnej tradycji. Jego idumejskie pochodzenie i bliskie związki z Augustem sprawiały, że patrzono na niego podejrzliwie, jak na rzymskiego poplecznika. By kontrolować opór, stworzył rozbudowaną siatkę wywiadowczą. Reagował zdecydowanie – często także brutalnie – na zagrożenia realne lub urojone. Historyk Józef Flawiusz, nasze główne starożytne źródło wiedzy o Herodzie, opisuje władcę, który z upływem lat popadał w coraz większą paranoję, zwłaszcza wobec konkurujących roszczeń Hasmoneuszy. Pisze też, że Herod kazał stracić kilku członków dalszej rodziny. Wśród ofiar była ukochana hasmonejska żona Mariamme, troje jego synów oraz matka i dziadek Mariamme. Czy Herod naprawdę zabił dzieci? Sława Heroda jako człowieka skrajnie okrutnego w dużej mierze wyrasta z opowieści bożonarodzeniowej, w której rozkazuje wymordować wszystkich chłopców poniżej dwóch lat. Historia ta przypomina epizod z Księgi Wyjścia, gdy faraon próbował zgładzić małego Mojżesza, nakazując zabijanie hebrajskich chłopców. Co istotne, poza Ewangelią brak innych wzmianek o takim wydarzeniu – nawet w źródłach, które Herodowi nie sprzyjały. Jak zauważa Raymond Brown w „Birth of the Messiah”, gdyby była to historia prawdziwa, powinna pozostawić ślady w żydowskich przekazach historycznych. Tim Whitmarsh, Regius Professor języka i literatury greckiej na Uniwersytecie w Cambridge, sugeruje, że opowieść o rzezi niemowląt mogła zostać zapożyczona z podobnej historii opowiadanej o Gajuszu Oktawiuszu, przyszłym cesarzu Auguście. Marshak dodaje, że choć większość historyków nie uznaje dosłownej historyczności opowieści o narodzeniu Jezusa, to mimo wszystko mówi ona o pewnym rodzaju prawdy dotyczącej rządów Heroda. Król budowniczy i geniusz inżynierii Jeśli za cokolwiek pamięta się Heroda pozytywnie, to za zdumiewającą skalę jego wizji architektonicznej. W Judei i poza nią pozostawił po sobie pasmo miast, twierdz, pałaców i monumentów, które mogły rywalizować z największymi osiągnięciami jego rzymskich patronów. Przebudowa Świątyni Jerozolimskiej była jednym z najbardziej ambitnych projektów budowlanych starożytnego świata. Platformę Wzgórza Świątynnego ogromnie powiększono, wznosząc mury oporowe z gigantycznych bloków wapienia. Niektóre ważyły ponad 300 ton. Twierdze Heroda – Masada, Macheront, Hyrkania i Herodion – łączyły wojskową strategię z królewskim rozmachem. W Masadzie zbudował trzypoziomowy pałac dramatycznie „przyklejony” do skalnej ściany. Być może najbardziej innowacyjnym dziełem Heroda była Cezarea Nadmorska – portowe miasto nad Morzem Śródziemnym, wzniesione na cześć Augusta. To właśnie tam zbudował największy sztuczny port świata grecko-rzymskiego. Ostatnie dni i dziedzictwo króla Heroda Ostatnie lata Heroda upływały pod znakiem choroby i niepokojów politycznych. Józef Flawiusz przedstawia szczegółowy – czasem sensacyjny – opis jego ostatnich dni. Po śmierci Heroda w 4 p.n.e. August podzielił jego państwo między trzech synów – Archelaosa, Antypasa i Filipa – kończąc epokę scentralizowanej monarchii herodiańskiej. W ciągu jednego pokolenia Judea znalazła się pod bezpośrednią kontrolą Rzymu. Dziedzictwo Heroda jest złożone. W tradycji żydowskiej jawi się jako uzurpator i morderca, ale też jako ten, który odbudował świątynię w niespotykanej świetności. W chrześcijańskich pismach pozostaje czarnym charakterem. W rzymskiej pamięci bywa wzorcowym królem-klientem. Dla współczesnych archeologów i historyków jest kimś jeszcze innym – jedną z najbardziej przełomowych postaci starożytnego Bliskiego Wschodu. Źródło: National Geographic
Niewolnicy jedli bób i owoce, wolni często głodowali. Świadczą o tym odkrycia w starożytnych pompejańskich „mikrokawalerkach”
Czy niewolnicy w starożytnym Rzymie żyli w nędzy i głodzie? Odkrycia archeologów w Pompejach ujawniają, że ich dieta była lepsza niż wielu wolnych ludzi. W ich kwaterach znaleziono kosze wypełnione owocami i amfory z bobem. Nowe znaleziska pokazują, że granica między wolnością a niewolą była bardziej płynna, niż sądzono.
Pompeje, leżące na terenie dzisiejszych Włoch, zaliczają się do najsłynniejszych stanowisk archeologicznych na świecie. Co roku miejsce to odwiedza nawet 4 miliony osób. Taka popularność nie dziwi. Dwa tysiące lat temu wulkan zasypał tu całe miasto. Dzięki temu Pompeje stały się dla archeologów swoistą kapsułą czasu, która jest corocznie odkrywana w trakcie wykopalisk. Badacze odsłaniają kolejne domy, które ich mieszkańcy opuścili w pośpiechu wraz z całym wyposażeniem. Teraz naukowcy wzięli sobie za cel kwatery niewolników. Do tej pory najbardziej medialne były doniesienia dotyczące reprezentacyjnych przestrzeni, więc są to nowe informacje o nieco pomijanym aspekcie życia w tym starożytnym mieście. Wykopaliska w ekskluzywnej willi Kwatery niewolników znajdowały się w willi Civita Giuliana należącej do bardzo zamożnego i wpływowego właściciela. Jej rozmiar i znaczenie są podkreślane w źródłach. Kwatery dla niewolników w tym kompleksie były jednymi z największych znanych na terenie starożytnych Pompejów. Wiemy, że dbano o ich zdrowie, aby byli wydajni w swojej pracy. To kontrastowało z losem wielu formalnie wolnych obywateli, których rodziny nie miały środków do życia i były zmuszone żebrać o pomoc u prominentnych postaci w mieście. Ale do jakiego stopnia? Mikrokawalerki Pompejów zdradzają tajemnice Ostatnie prace wykopaliskowe koncentrowały się na kwaterach dla robotników przymusowych. Były to małe pomieszczenia, o powierzchni zaledwie 16 metrów kwadratowych, w których mieściły się nawet trzy łóżka. Choć warunki życia były trudne, na piętrze tego budynku znaleziono przechowywaną żywność. I to nie byle jaką. Archeolodzy odkryli amfory zawierające bób, z których jedna była w połowie pusta. Natrafiono też na duży kosz pełen owoców. Były to gruszki, jabłka lub jarzębina. Bób dostarczał cennego białka, a owoce były ważnym źródłem witamin. Były to suplementy niezbędne dla zdrowia mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy żyli w niewoli. Żywność na pięterku? Przechowywanie żywności na piętrze, w kwaterach niewolników, miało prawdopodobnie dwa cele. Po pierwsze, wysoko umieszczone zapasy były bezpieczniejsze. Chroniło je to przed szkodnikami, takimi jak myszy i szczury. A ich szczątki znaleziono na parterze, więc widać, że zagrożenie było realne. Po drugie, ułatwiało to kontrolowanie racji żywnościowych. Właściciel mógł łatwiej wydzielać, ile jedzenia dostaje każdy niewolnik. Ten nadzór mogły sprawować zaufane osoby na usługach pana. Zdrowia dieta niewolników Te „twarde” archeologiczne dowody świadczą, że właściciel willi dbał o swoich niewolników. Koszt niewolnika był wysoki, dlatego lepiej było zadbać o tych, których już się posiadało. Aby ta cenna siła robocza mogła być w pełni wydajna, musiała być zdrowa. Dieta niewolników, oparta głównie o pszenicę, była jednak bardziej bogata. Dodanie do niej bobu i owoców zapobiegało chorobom związanym z niedożywieniem. „Ludzi traktowano jak maszyny” Odkrycia te potwierdzają, że niewolnicy w dużych willach mogli być lepiej odżywieni niż wielu formalnie wolnych obywateli. Wiele biednych, wolnych rodzin nie miało pieniędzy na jedzenie w Pompejach. – Ludzi traktowano jak narzędzia, jak maszyny, ale człowieczeństwa nie da się tak łatwo wymazać. Granica między niewolnikiem a człowiekiem wolnym stale więc zacierała się: oddychamy tym samym powietrzem, jemy to samo. Czasami niewolnicy jedli nawet lepiej niż tak zwani ludzie wolni – skomentował Gabriel Zuchtriegel, dyrektor Parku Archeologicznego w Pompejach. Źródło: E-Journal Scavi Di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rzymianie również tworzyli gipsowe odlewy ciał zmarłych. Tak wyglądał ten rytuał
Najnowsze odkrycie archeologów ujawnia nieznane dotąd praktyki gipsowania zmarłych przed pochówkiem. Ślady tego rytuału znaleziono w rzymskim grobowcu w Wielkiej Brytanii.
Zespół naukowców z brytyjskiego Uniwersytetu w Yorku prowadził badania archeologiczne w ramach projektu „Widząc umarłych” („Seeing the Dead”). Uczeni postanowili przeanalizować rzymskie groby z hrabstwa Yorkshire. Już w przeszłości zauważono, że wśród szczątków znajdował się gips. Jednak jeden pochówek szczególnie zainteresował badaczy, a który odkryto w latach 70. XIX wieku. Nietypowa praktyka w cesarstwie rzymskim Był to kamienny sarkofag, który nigdy wcześniej nie był dobrze zbadany. Badacze odkryli w nim rzecz zaskakującą, która może rzucić nowe światło na metody pochówków w czasach cesarstwa. – Kiedy podnieśliśmy pokrywę sarkofagu i rozpoczęliśmy czyszczenie oraz skanowanie 3D, odkryliśmy odcisk dłoni z palcami na fragmencie gipsu. Byliśmy zdumieni – powiedziała Live Science Maureen Carroll, archeolożka i historyczka Rzymu z Uniwersytetu w Yorku. – Nigdy wcześniej nie widziano tych śladów, ani nikt nigdy nie zdjął obudowy sarkofagu – podkreśla uczona. Według Carroll odkrycie sugeruje, że gips ktoś celowo rozprowadzał ręcznie po szczątkach. Grobowiec ten ma ok. 1800 lat, czyli pochodzi z czasów, gdy Brytania była rzymską prowincją. Odkrycie sugeruje, że ludzie, którzy przygotowywali ciała do pochówku tworzyli masę gipsową i następnie pokrywali nią zwłoki. – Obecność odcisków palców w tej masie oznacza jednak, że mieszanka gipsowa była prawdopodobnie miękką pastą, którą ktoś wygładził na ciele w trumnie. Gips został rozprowadzony bardzo blisko krawędzi trumny, więc odciski palców nie były widoczne gołym okiem – twierdzi Carroll. Relacje Rzymian ze zmarłymi Zespół brytyjskich badaczy uważa, że ślady dłoni w gipsie mogą sugerować bardzo bliskie i osobiste relacje Rzymian ze zmarłymi. – Odciski te są uderzającym śladem ludzkiej aktywności, który nie zachowałby się, gdyby nie zaprawa gipsowa – dodaje Carroll. Co ciekawe, według naukowców ich odkrycie może być dodatkową wskazówką, która ujawni, kto pochował zmarłego. Czy była to osoba obca, np. zawodowy grabarz, czy członek rodziny. – Mamy nadzieję, że uda nam się wyekstrahować potencjalne fragmenty DNA z odcisku dłoni – powiedziała archeolożka. Materiał genetyczny następnie zostanie przekazany Instytutowi Francisa Cricka w Londynie, gdzie mogłyby zostać przeprowadzone dodatkowe badania. – To mało prawdopodobne, ale w najlepszym wypadku będziemy w stanie określić płeć tej osoby, co byłoby ogromnym osiągnięciem – stwierdziła. Dlaczego Rzymianie robili gipsowy odlew zmarłych? Najnowsze badanie ujawnia zupełnie nowe praktyki pogrzebowe z czasów rzymskich. Choć w pewnym sensie sam proces przypomina „mumifikację”, to tego rodzaju pochówki nie były nigdy powszechne w Rzymie. Zdarzało się jednak, że ciała były balsamowane np. olejkami, żywicą czy mirrą, ale nigdy nie miało to wymiaru religijnego. Często chodziło o to, aby zakonserwować zwłoki, aby móc przewieźć je na uroczystości pogrzebowe. Oczywiście zwłoki były mumifikowane w rzymskim Egipcie. Choć tamtejsza ludność była poddawana romanizacji, to wciąż rdzenni mieszkańcy tego kraju praktykowali mumifikację i balsamowanie bliskich w celach duchowych. Jednak gipsowanie ciała w taki sposób do tej pory nie było znane w żadnej rzymskiej prowincji. Zdarzały się gipsowe „trumny” w Syrii, Egipcie, a nawet w Italii, choć nie nakładano gipsu bezpośrednio na ciało w takiej formie. Bardzo możliwe, że ludność z Yorkshire chciała w ten sposób zachować kształt zmarłego. Po co? To mogą wykazać dalsze badania. Źródło: Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Starożytna mozaika z Brytanii przedstawia historię Troi... ale opowiedzianą inaczej, niż robimy to obecnie. Kto się myli?
Odkryta w brytyjskim Ketton mozaika po raz kolejny przypomina nam, że były to niegdyś tereny Imperium Rzymskiego. Ta jednak jest szczególnie interesująca: pokazuje nam historię Troi… ale zgoła inną, niż opisał Homer w swojej „Iliadzie”. To jedno z ważniejszych odkryć archeologicznych w Wielkiej Brytanii w ostatnich latach.
Mozaika z regionu Rutland w Wielkiej Brytanii przedstawia nieznane sceny mitycznej wojny trojańskiej. Ma być inspirowana dramatem Ajschylosa i pozwala spojrzeć szerzej na rolę mitologii w starożytności, kontakty kulturowe między rzymską Brytanią a światem śródziemnomorskim oraz na to, co inspirowało starożytnych rzemieślników. Czy wiecie, że starożytnych Rzymian od domniemanej wojny trojańskiej mogło dzielić nawet 1500 lat? Historia sprzed 3000 lat zachowana pod podłogą W 2020 roku, podczas rutynowych prac rolniczych, dokonano odkrycia jednej z najważniejszych mozaik rzymskich w Wielkiej Brytanii. Pod podłogą sali jadalnej luksusowej, starożytnej willi znaleziono przykład niezwykłej antycznej sztuki, który inspirowany był motywami popularnymi w Grecji i Azji Mniejszej. Mozaika z Ketton przez długo interpretowana była jako dzieło ukazujące sceny z „Iliady” Homera. Najnowsze badania przeprowadzone na Uniwesytecie Leicester wykazały, że jej inspiracją była mniej znana tragedia „Frygijczycy” Ajschylosa. Lokalni rzemieślnicy musieli być zaznajomieni z tą mniej popularną wersją mitu trojańskiego. Czy wojna w Troi wydarzyła się naprawdę? No właśnie – mitu trojańskiego. Chociaż dla ludzi antyku czy średniowiecza historie o Troi wydawały się prawdą historyczną – tak jak zamieszkanie przez bogów Olimpu – obecnie pojawia się wiele kontrowersji. Przede wszystkim o konflikcie nie ma wzmianek w innych, wystarczająco wczesnych źródłach historycznych. Opowieść opisana w „Iliadzie” nie odpowiada także historycznym realiom – zebranie stutysięcznej armii musiało być w XII wieku p.n.e. nie lada wyczynem. W prozie pojawia się także żelazo… którego nie znano w opisywanym okresie przez autora okresie. Nieścisłości jest jeszcze wiele więcej. Warto pamiętać, że sam Homer żył w VIII wieku p.n.e. Opisywał on więc wydarzenia sprzed setek lat: przemierzał tereny pełne ruin upadłego imperium i marzył o ich dawnych władcach i to właśnie w tym wielu historyków dopatruje się jego „wizji” wielkich wojen, starć z udziałem bogów czy dziesięcioletnich oblężeń. Dla starożytnych rzymian opisywane przez niego historie były tak odległe, jak dla nas najazdy wikingów. Czy Troja w ogóle istniała? Sama Troja jednak… istniała. Obecnie potwierdzono znaleziska na tureckim wzgórzu Hisarlik, które mogło być zamieszkiwane już od 3000 roku p.n.e. Ludzie na przemian je opuszczali i ponownie zasiedlali, jednak w tzw. Troi VII (czyli osadzie zamieszkałej około XII w. p.n.e.) w obrębie murów odnaleziono wiele małych domów i domków, a pod podłogą każdego z nich umieszczono magazyn żywności przechowywanej w dużych glinianych dzbanach. Według archeologów może to oznaczać, że mieście schroniło się wielu ludzi. Około 1190 roku p.n.e. Troja została zdobyta, złupiona i spalona – badacze odnaleźli szkielety brutalnie zabitych i spalonych osób. Oznacza to, że Homer napisał prawdę: miasto rzeczywiście istniało i rzeczywiście zostało zniszczone. Reszta była jednak najprawdopodobniej wytworem jego wyobraźni. Jaką historię Troi przedstawia mozaika z Brytanii? Wróćmy jednak do brytyjskiej mozaiki. Co odróżnia ją od opowieści Homera? Przedstawia ona trzy dramatyczne sceny z historii Troi, czyli pojedynek Achillesa i Hektora, przeciąganie ciała Hektora za rydwanem przez Achillesa oraz rytuał wykupu ciała Hektora przez króla Priama, podczas którego ciało bohatera dosłownie waży się na wadze pełnej złota. Nie kojarzycie ostatniej sceny? Bez obaw, to nie wasza słabnąca pamięć – po prostu nie ma jej w „Iliadzie” Homera. Jest to natomiast kluczowy moment w tragedii „Frygijczycy”, która przetrwała tylko we fragmentach i rekonstrukcjach. Jednak obecność tej sceny na mozaikach świadczy o tym, że to właśnie „niszową” wersją inspirowali się brytyjscy artyści. Snobizm na Wyspach Brytyjskich Odkrycie to pozwala sądzić, że właściciel willi w Ketton pragnął podkreślić swoją znajomość alternatywnych, bardziej wyrafinowanych wersji klasycznych mitów. Mozaika ta stanowi dowód, że elity rzymskiej Brytanii nie tylko znały literaturę grecką i rzymską, ale także były zainteresowane jej poszczególnymi wariantami. To świadczy o kosmopolitycznym charakterze tej społeczności. Luksusowe wille rzymskie w Brytanii były nie tylko miejscem zamieszkania, ale i przestrzenią reprezentacyjną, w której przyjmowano gości i prowadzono życie towarzyskie. Wybór tematyki mozaiki był nieprzypadkowy – miał podkreślać prestiż właściciela, jego erudycję oraz znajomość wyrafinowanych dzieł kultury klasycznej. Odkrycie archeologiczne dowodzi tego, że nawet na odległych rubieżach imperium tworzono dzieła na najwyższym poziomie artystycznym i udowadnia, że wyspy brytyjskie wcale nie były odcięte od kulturowych prądów, ale aktywnie uczestniczyły w ich wymianie. A Homerowi trzeba oddać jedno: jego opowieści udało się przetrwać niemal 3000 lat, wciąż rozpalając serca czytelników. Źródło: Britannia, University of Leicester, PEASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Cesarz, który zginął przez ser. Zaskakujące ciekawostki o władcach antycznego Rzymu
Rzymski cesarz, który zmarł przez ser, przeszedł do historii jako jedna z najdziwniejszych ofiar własnych upodobań. Ale jego historia to tylko jedna z wielu zaskakujących opowieści o rzymskich władcach, których życie kończyło się w niezwykły sposób.
Spis treści: August i wygnanie córki Julii Cesarz z obsesją na punkcie pisma Klaudiusz próbował reformować alfabet Neron więził widzów w teatrze Neron: okrucieństwo wobec bliskich Wespazjan i jego moralnie wątpliwe źródła dochodów Cesarz, który opodatkował mocz Antoninus Pius zmarł przez ser Walerian jako cesarski podnóżek Imperium Rzymskie kojarzy się z potęgą militarną, walkami gladiatorów i osiągnięciami inżynieryjnymi. Dla ludzi, którzy nim rządzili, życie było jednak skomplikowane i pełne ryzyka. Juliusz Cezar, którego sięganie po władzę przygotowało grunt pod wyniesienie na tron pierwszego cesarza, Oktawiana Augusta, nie był jedynym potencjalnym tyranem, który zginął gwałtowną śmiercią. Niektórzy cesarze rządzili zaledwie kilka tygodni. Inni kończyli w tragiczny sposób z ręki osobistych gwardzistów lub członków własnej rodziny. Ci, którym udało się przeżyć dłużej, mogli dzięki swojemu statusowi folgować zachciankom i demonstracyjnie korzystać z władzy. Ich obsesje bywały naprawdę osobliwe. Od zsyłania własnych dzieci na wygnanie, po wprowadzenie podatku od moczu – cesarze Rzymu w pełni wykorzystywali swoją nieograniczoną kontrolę. Oto kilka najbardziej ambitnych, dziwacznych i przepełnionych ego projektów, których się podjęli – oraz kilka z najbardziej nieprzyjemnych sposobów, w jakie kończyli swoje rządy. August i wygnanie córki Julii W 18 roku p.n.e. cesarz August wprowadził szeroki pakiet reform moralnych znanych jako ustawy julijskie. Miały one przywrócić tradycyjną rzymską cnotę poprzez nagradzanie małżeństw i karanie cudzołóstwa. Po raz pierwszy w historii Rzymu niewierność stała się przestępstwem publicznym, a nie prywatnym skandalem. Groziły za nią wygnanie i konfiskata majątku. Ustawy miały być wzorem obywatelskiej dyscypliny. Ich najsłynniejszą ofiarą okazała się jednak własna córka Augusta, Julia, której pełne przepychu i bardzo swobodne życie towarzyskie szybko stało się źródłem publicznego zgorszenia. Starożytni autorzy, tacy jak Swetoniusz, Kasjusz Dion i Wellejusz Paterkulus piszą, że gdy Julię uznano za winną cudzołóstwa, ojciec zesłał ją na ponurą wyspę Pandateria (dzisiejsza Ventotene). Według Swetoniusza spędziła tam pięć lat, zanim August pozwolił jej wrócić na kontynent. Nigdy jednak formalnie nie cofnął wyroku wygnania i czuł się jej zachowaniem upokorzony. Gdy mniej więcej w tym samym czasie jedna z powiernic Julii, była niewolnica o imieniu Phoebe, powiesiła się, August miał skomentować to słowami: – Wolałbym być ojcem Phoebe. Cesarz z obsesją na punkcie pisma Nawet jeśli Julia została potraktowana najokrutniej, chęć Augusta do kontrolowania i kształtowania członków rodziny na tym się nie kończyła. Swetoniusz, który pisał biografię Dwunastu Cezarów mniej więcej sto lat po śmierci Augusta, twierdzi, że cesarz miał bardzo specyficzny charakter pisma. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-24-122442-The-Roman-emperor-who-died-from-eating-too-much-cheese--National-Geographic--M-7c1200d.png" width="1202" height="802" alt="Cesarz August odrzuca swoją córkę Julię po jej aresztowaniu i uznaniu za winną cudzołóstwa (ok. 2 r. p.n.e.). Rycina ze Storia di Roma." title="Cesarz August odrzuca swoją córkę Julię po jej aresztowaniu i uznaniu za winną cudzołóstwa (ok. 2 r. p.n.e.). Rycina ze Storia di Roma." /> Był on tak rozpoznawalny, że August nalegał, by samodzielnie uczyć swoich spadkobierców pisania w dokładnie takim stylu. Ćwiczył ich, aby „naśladowali jego charakter pisma”. Ten rodzaj „skryptorycznego mikrozarządzania” – jak pisze profesor Tom Geue z Australian National University – jest wyjątkowy dla Augusta. I pokazuje niemal obsesyjną potrzebę zabezpieczenia dziedzictwa poprzez dosłowne „powielanie” siebie w następcach. Klaudiusz próbował reformować alfabet Podobnie jak augustowskie ustawy moralne, także cesarz Klaudiusz (41–54 n.e.) chciał zmieniać fundamenty społeczeństwa rzymskiego. Według Swetoniusza próbował dodać nowe znaki do alfabetu łacińskiego: antisigmę Ↄ, która brzmiała jak „bs” lub „ps”; znak Ⱶ, czyli pół H będące prawdopodobnie krótką samogłoską; oraz digammę Ⅎ odpowiadającą dźwiękowi „w”. Swetoniusz dodaje, że Klaudiusz napisał nawet księgę wyjaśniającą teorię stojącą za tymi literami. Choć może się to wydawać śmiałe, starożytne języki faktycznie ewoluowały. Zmieniały się z czasem. Właśnie ta praktyka – jak pisze historyk Tacyt – skłoniła Klaudiusza do takiej reformy. Tacyt zauważa, że kiedy cesarz „zrozumiał, iż nawet pismo greckie nie powstało i nie zakończyło się w jednym momencie”, postanowił zaprojektować „kilka dodatkowych znaków łacińskich”. Badaczka z MIT, profesor Stephanie Frampton, w książce „Empire of Letters” wyjaśnia, że wprowadzenie nowych liter przez Klaudiusza postrzegano jako część szerszej tradycji, w której język i alfabet rozwijają się stopniowo. Znamy przykłady liter klaudyjskich z odkryć archeologicznych. Całe przedsięwzięcie okazało się jednak w praktyce porażką. Swetoniusz zauważa, że litery bardzo szybko wyszły z użycia. Nawet cesarz Rzymu nie był w stanie zmienić tego, jak ludzie piszą. Neron więził widzów w teatrze Podczas gdy August koncentrował się na zarządzaniu domem i imperium, cesarz Neron, który rządził w latach 54–68 n.e., zdecydowanie bardziej interesował się rozrywką i występami. Był przeznaczony do kariery politycznej. Marzył jednak o scenie. Oprócz pisania poezji i udziału w wyścigach rydwanów regularnie zmuszał poddanych do uczestniczenia w swoich recitalach muzycznych. Swetoniusz pisze, że „gdy śpiewał, nikomu nie wolno było opuścić teatru, nawet z najbardziej naglących powodów”. Dodaje, że w czasie jego występów kobiety w ciąży zaczynały rodzić i wydawały dzieci na świat w teatrze. Inni, wyczerpani nieustannym oklaskiwaniem, próbowali uciekać przez zamknięte bramy, które więziły ich jako dosłowną „publiczność zakładników”. Ryzykowali przy tym obrażenia, skacząc z murów teatru. Szczególnie zdesperowani – pisał Swetoniusz – udawali, że nie żyją, aby wyniesiono ich na zewnątrz jak zwłoki. Ta opowieść jest najpewniej wyolbrzymiona, ale świetnie nadaje się na pikantną plotkę. Neron: okrucieństwo wobec bliskich Wiele innych historii o Neronie jest już mniej zabawnych. Jego relacje z kobietami były przesiąknięte przemocą. Gdy zmęczyły go polityczne ingerencje zaborczej matki, Agrypiny, zaczął knuć. Po kilku nieudanych próbach otrucia zaaranżował katastrofę okrętu, którą Agrypina przeżyła, dopływając do brzegu wpław. Gdy wieści o jej ocaleniu dotarły do cesarza, kazał ją w końcu przebić mieczem i ogłosił, że popełniła samobójstwo. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-24-122830-The-Roman-emperor-who-died-from-eating-too-much-cheese--National-Geographic--M-a46d9e5.png" width="605" height="843" alt="Cesarz Neron obserwuje Wielki Pożar Rzymu (64 r. n.e.). Ilustracja: Tancredi Scarpelli, Storia d’Italia (1930)" title="Cesarz Neron obserwuje Wielki Pożar Rzymu (64 r. n.e.). Ilustracja: Tancredi Scarpelli, Storia d’Italia (1930)" /> Po śmierci Agrypiny zachowanie Nerona stało się jeszcze bardziej krwawe. Po tym, jak rozwiódł się z żoną Oktawią, zesłał ją na wygnanie. Następnie oskarżył o cudzołóstwo i kazał zgładzić. Swetoniusz twierdzi, że drugą żonę, Poppeę, Neron skopał na śmierć, gdy była w ciąży z jego dzieckiem. Podobnie jak w przypadku wielu relacji Swetoniusza, ta historia mogła zostać zmyślona, by jeszcze bardziej uwydatnić okrucieństwo Nerona. Gotowość cesarza do pozbywania się bliskich rozciągała się także na sąsiadów w samym Rzymie. Wielu starożytnych historyków oskarża go o wywołanie Wielkiego Pożaru Rzymu w 64 roku n.e., by oczyścić teren pod wystawne projekty budowlane. Kasjusz Dion pisze, że podczas gdy miasto płonęło, Neron wspiął się na dach pałacu, przebrany za lirnika, i śpiewał pieśń „Zdobycie Troi” (często interpretowaną jako „Zdobycie Rzymu”). Ten zapewne nieprawdziwy szczegół dał początek mitowi, że Neron grał na instrumencie, gdy Rzym płonął. Utrwalił jednak jego reputację jako obsesyjnego muzyka. Wespazjan i jego moralnie wątpliwe źródła dochodów Wespazjan (69–79 n.e.) przywrócił stabilność Imperium Rzymskiemu po roku chaotycznej wojny domowej, która nastąpiła po śmierci Nerona. Jego pochodzenie budziło jednak wątpliwości. Założyciel dynastii flawijskiej, najbardziej znany z podbicia większości Judei w czasie pierwszej wojny żydowskiej, mógł zbić pierwszy większy majątek na handlu niewolnikami, a zwłaszcza na kastratach, czyli eunuchach. Około 62 roku n.e. przyszły cesarz zakończył swoją kadencję jako prokonsul Afryki w poważnych tarapatach finansowych. Jego zdolność kredytowa była zrujnowana. Zastawił więc swój majątek u brata. Wtedy zwrócił się ku formie handlu co najmniej wątpliwej moralnie. Swetoniusz pisze, że Wespazjan był „mango” – podejrzanym handlarzem – który trudnił się handlem „mułami”. W 2002 roku A. B. Bosworth opublikował w „Classical Quarterly” przekonujący argument, że termin mulio („mularz”) bywał używany na określenie osób handlujących ludźmi. A „muły” w tym kontekście nie oznaczały osłów, lecz młodych chłopców, zniewolonych i przymusowo wykastrowanych. Eunuchowie byli cennym towarem na rzymskim rynku niewolników. Jeśli Wespazjan zajmował się właśnie takim handlem, tłumaczyłoby to, jak tak szybko odbudował swoje finanse. Cesarz, który opodatkował mocz Nawet jako cesarz Wespazjan nie stronił od czerpania zysków z tabuizowanych branż. Jak zauważa Sarah E. Bond, profesor historii starożytnej na University of Iowa, gdy oszczędny Wespazjan objął tron, odziedziczył państwo „w rozpaczliwej sytuacji finansowej”. W ramach programu oszczędnościowego przywrócił podatek od moczu (vectigal urinae). W starożytnym Rzymie był to ważny surowiec w przemyśle pralniczym i garbarskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-24-123155-The-Roman-emperor-who-died-from-eating-too-much-cheese--National-Geographic--M-cdde26c.png" width="598" height="840" alt="Wespazjan koronowany na cesarza w Cezarei” – obraz Lazzaro Baldiego (1624–1709). Lazzaro Baldi, Vincenzo Pirozz/Galleria Spada/Bridgeman." title="Wespazjan koronowany na cesarza w Cezarei” – obraz Lazzaro Baldiego (1624–1709). Lazzaro Baldi, Vincenzo Pirozz/Galleria Spada/Bridgeman." /> – Mocz – mówi Bond – pochodził z publicznych latryn oraz z ceramicznych nocników, które wylewano na ulicę z mieszkań na piętrach. Nie wiemy dokładnie, ile pieniędzy przynosił ten podatek. Bond podkreśla jednak, że „w milionowym mieście” musiały działać „setki garbarzy i fulonów (praczy tkanin)”. Wszyscy potrzebowali tych ludzkich odchodów płynnych do swojej pracy. Podatek musiał więc generować dla Wespazjana niemałą sumę. Swetoniusz i Kasjusz Dion zgodnie twierdzą, że gdy syn Wespazjana, Tytus, uznał cały ten interes za kompletnie niegodny ich pozycji i wyraził obrzydzenie, ojciec pokazał mu złotą monetę i zapytał, czy czuć od niej jakikolwiek smród. To właśnie z tej anegdoty pochodzi powiedzenie: „pieniądze nie śmierdzą”. Antoninus Pius zmarł przez ser Nie wszystkie cesarskie dziwactwa są nam tak obce. Antoninus Pius (138–161 n.e.) był w pewnym sensie domatorem, który uwielbiał ser. Spokojny, kompetentny i wyważony, w późniejszych wiekach zaliczono go do grona „dobrych cesarzy”. Przez 23 lata rządów prowadził Rzym przez stosunkowo spokojny okres. Niestety, jego miłość do nabiału doprowadziła go do zguby. Według „Historii Augusta”, IV-wiecznego zbioru biografii, „zmarł na gorączkę, którą sam na siebie ściągnął, jedząc zbyt łapczywie ser alpejski”. Po trzech dniach gorączki wziął kąpiel, położył się, wezwał przyjaciół i polecił, aby Markus (Aureliusz) został przedstawiony żołnierzom jako nowy cesarz. Następnie – jakby we śnie – wyzionął ducha. „Historia Augusta” jest jedynym źródłem tej opowieści i jest znana z niewielkiej wiarygodności. Jeśli jednak historia jest prawdziwa, to śmierć Antoninusa należała do najbardziej ludzkich i budzących współczucie wśród losów władców Rzymu. Walerian jako cesarski podnóżek Inni cesarze kończyli zdecydowanie krwawiej niż kochający ser Antoninus. Neron popełnił samobójstwo. Galba został zamordowany przez swoich gwardzistów pretorianów. Getę zabił jego brat Karakalla – przy współudziale ich matki. Najbardziej upokarzająca śmierć spotkała jednak prawdopodobnie Waleriana, który rządził w połowie III wieku n.e. Walerian większą część kariery spędził, walcząc z Persami na wschodniej granicy imperium. Tam został w końcu pojmany przez króla Szapura I. Szapur okazał się bezlitosnym zwycięzcą. Gdy pojmał Waleriana, trzymał obalonego cesarza przy życiu jako trofeum i z upodobaniem regularnie go upokarzał. Według IV-wiecznego pisarza Laktancjusza, ilekroć „Szapur chciał wsiąść na konia lub do rydwanu, Waleriana zmuszano, by nadstawił plecy, a król stawiał stopę na rzymskim cesarzu jak na stopniu”. Po długim okresie w roli żywego podnóżka – pisze Laktancjusz – Walerian został zamieniony w makabrycznego stracha na wróble. „W końcu odarto go ze skóry, tę zaś, wypchaną słomą i zafarbowaną na czerwono, wystawiono w perskiej świątyni jako wieczną pamiątkę zwycięstwa króla”. Historyczna wiarygodność tej opowieści jest jednak dyskutowana. Laktancjusz zawarł ją w sensacyjnej książce „O śmierci prześladowców”, a jako chrześcijanin głęboko nie znosił prześladowań współwyznawców za panowania Waleriana. Inne źródła potwierdzają pojmanie cesarza przez Persów i jego upokarzające traktowanie. Na reliefie w Naksz-e Rustam we współczesnym Iranie przedstawiono go w niewoli. Nie zachowały się jednak żadne inne odniesienia do jego odarcia ze skóry. Źródło: National Geographic
Zamiast podpisu – znak liścia lub krzyża. Tak wyglądał „branding” w starożytnym Rzymie
Ażurowe symbole w kształcie diamentów, liści i krzyży wykonane na rzymskich naczyniach sprzed dwóch tysięcy lat – to nie estetyczny element zdobienia, ale „branding” starożytnych artystów. Były to sygnatury rzemieślników tworzących najbardziej ekskluzywne produkty imperium – wynika z najnowszych badań.
To ustalenie było możliwe bez korzystania z zaawansowanych technologii, ale dzięki… ciekawości. Prof. Hallie Meredith z Uniwersytetu Stanowego Waszyngtonu w USA analizowała kolekcję rzymskich naczyń zwanych diatreta przechowywanych w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Są to luksusowe szklane naczynie późnorzymskie, zdobione w wyszukany sposób – wykańczane poprzez nałożenie ażurowej siatki szklanej. Do intrygujące ustalenia doszło, gdy badaczka postanowiła odwrócić jedno z nich i na spodzie jednego z nich dostrzegła znaki. „Podpisy” starożytnych warsztatów? Diatreta to delikatne dzieła sztuki wykonywanego z pojedynczego bloku szkła między 300 a 500 rokiem n.e. Są przedmiotem analiz od wielu lat ze względu na ich estetyczność. Jednak niewielu archeologów przyglądało się symbolom na odwrocie tych zabytków. A tam znajdują się abstrakcyjne ażurowe symbole, takie jak diamenty, liście czy krzyże. Są wyryte obok inskrypcji życzącej właścicielowi długiego życia. Zdaniem prof. Meredith są to tak naprawdę znaki rzemieślników – sygnatury warsztatów, które rzeźbiły szkło. Zatem symbole te miały wskazywać na konkretne warsztaty. Nie były to „osobiste autografy”, lecz starożytny odpowiednik brandu lub „logotyp” warsztatu. – Ponieważ jestem wyszkolona jako rzemieślniczka, ciągle miałam ochotę odwracać przedmioty na drugą stronę – powiedziała prof. Meredith, która zaczęła dmuchać szkło na studiach licencjackich i kontynuuje tę praktykę do dziś. Tak zaczęła się jej przygoda z nową interpretacją symboli. Starożytny branding? Skąd przekonanie, że te pięknie wykonane symbole nie miały po prostu ładnie wyglądać? Wskazuje na to ich lokalizacja – spód naczynia. Jest to logiczne miejsce dla celowego oznaczenia twórcy. Badaczka prześledziła te same symbole na innych rzeźbionych naczyniach. Świadczy to – w jej ocenie – o istnieniu wizualnego języka wspólnego dla szklarzy w okresie od IV do VI wieku n.e.. Jak tłumaczy prof. Meredith, wykonanie tak wysublimowanego naczynia wymagało skoordynowanej współpracy zespołów grawerów, polerowaczy i uczniów przez tygodnie, miesiące, a nawet lata. Oznaczenie zbiorowe warsztatu miało po prostu sens przy tak złożonym, wspólnym przedsięwzięciu. Zagadek jest więcej Od ponad 250 lat naukowcy dyskutują nad tym, jak powstawały rzymskie ażurowe naczynia szklane – czy były rzeźbione ręcznie, odlewane czy dmuchane. Produkcja diatreta zaczynała się od obróbki grubościennego półfabrykatu, który był starannie rzeźbiony w dwie koncentryczne warstwy połączone delikatnymi szklanymi mostkami. Efektem końcowym była niezwykle lekka kratownica, znajdująca się nieco przed główną szklaną ścianką naczynia. Takie naczynia były niezbędnym wyposażeniem elity starożytnego Rzymu. Źródło: World Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”? Jest ich dwa razy więcej, niż sądzono. Nowa mapa zmienia historię
Cyfrowa mapa zmienia wiedzę o starożytnym Rzymie. Według niej sieć rzymskich dróg jest niemal o 100% większa, niż myśleliśmy. Oplata Europę, Bliski Wchód i północ Afryki siecią, która ma setki tysięcy kilometrów.
Podobno „wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”. I choć rzeczywiście wiele głównych miast Cesarstwa Rzymskiego było połączonych traktami z jego stolicą, to drogi drugorzędne nie były dotąd zbyt wnikliwie badane. Teraz jednak międzynarodowy zespół badaczy stworzył nową mapę imperium i rozszerzył znaną sieć antycznych dróg o ponad 100 tys. kilometrów. Cyfrowy atlas, który zmienia historię – Dwustuletnia historia badań nad drogami rzymskimi skupiała się głównie na tych największych, kosztem wiedzy o bocznych, wiejsko-polnych traktach – wyjaśnia Tom Brughmans, archeolog z Uniwersytetu w Aarhus (Dania), w rozmowie z portalem Live Science. Brughmans i jego współpracownicy stworzyli nowy, cyfrowy atlas dróg rzymskich w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, by lepiej zrozumieć połączenia w obrębie Cesarstwa Rzymskiego u szczytu jego potęgi, około roku 150 n.e. Platforma o nazwie Itiner-e jest ogólnodostępna i, jak podano w badaniu, zawiera dane w wysokiej rozdzielczości, opracowane na podstawie źródeł historycznych i archeologicznych, map topograficznych oraz teledetekcji. Ta szczegółowa i przełomowa mapa ukazuje prawie 300 tys. km dróg. To dwa razy więcej niż wcześniejsze opracowania. Tak ogromna sieć dróg świadczy o potędze Cesarstwa Rzymskiego. Dlaczego rzymskie drogi były tak ważne? – Ta rozległa sieć była punktem zwrotnym w historii. Oznaczała, że po raz pierwszy zjawiska takie jak epidemia, boom gospodarczy czy nowa religia mogły szybko rozprzestrzenić się po niemal całej Europie – tłumaczy Brughmans. Naukowiec jako przykład przytacza zarazę Antoninów (dżuma lub ospa), która wybuchła w roku 165 n.e. i spustoszyła Cesarstwo Rzymskie, powodując śmierć nawet jednej czwartej jego mieszkańców. Według Jeffreya Beckera, archeologa śródziemnomorskiego z Uniwersytetu Binghamton w Nowym Jorku (niezwiązanego z badaniem), Itiner-e to narzędzie, które będzie przydatne nawet dla ekspertów. Jednak w mapie Itiner-e występują według niego pewne luki, które mogą wynikać zarówno z ograniczonej ilości danych, jak i z trudności, jakie nawet specjaliści mają w rozpoznaniu pozostałości dróg rzymskich w materiale archeologicznym. Niekompletna mapa? Naukowcy szukają dalej Brughmans dodaje, że nowy zbiór danych „zawiera prawie 200 000 km dróg drugorzędnych, ale spodziewamy się, że liczba ta z czasem znacząco wzrośnie.” Archeolog i jego zespół postrzegają nową mapę także jako „wezwanie do działania”. Może ona wskazać innym badaczom miejsca, gdzie nadal istnieją luki i potrzebne są wykopaliska archeologiczne. „Wiemy, że istnieje wiele dróg, których jeszcze nie odnaleźliśmy” – podsumowuje Brughmans. Źródła: Live Science, Itiner-e Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Starożytny basen pełen niespodzianek. Archeologiczne odkrycie z okolic Rzymu
Archeolodzy odkryli konstrukcję z czasów starożytnego Rzymu. Nie jest to jednak świątynia czy relikty domostwa, ale… basen. W jego wnętrzu odkryto ślady po starożytnych rytuałach. Funkcja tej instalacji mogła być jednak bardziej złożona, niż nam się wydaje.
Kluczową częścią rzymskich miast były fora – ważne miejsca spotkań, gdzie znajdowały się budynki publiczne. Najsłynniejsze forum znajduje się w Rzymie. Jest to Forum Romanum. Można było tam zrobić zakupy, ale też rozwiązać spór w sądzie, obejrzeć walki gladiatorów czy złożyć dary w jednej z kilku świątyń. W rejonie forów znajdowały się też zbiorniki wodne – na Forum Romanum wykonano baseny kultowe. Amerykańscy archeolodzy z Uniwersytetu Missouri-Columbia ogłosili właśnie odkrycie podobnej konstrukcji w centrum starożytnego miasta Gabii zlokalizowanego niecałe 20 km na wschód od Rzymu. Ale ten basen jest wyjątkowy. Rzadki wgląd w życie Rzymian W czasie wykopalisk badacze natknęli się na pozostałości ogromnego, wyłożonego kamieniami basenu, częściowo wykutego w podłożu skalnym. – To odkrycie daje nam rzadki wgląd w to, jak pierwsi Rzymianie eksperymentowali z planowaniem miast – powiedział prof. Marcello Mogetta. Według badacza położenie obiektu – w centrum miasta, w pobliżu głównego skrzyżowania – sugeruje, że mógł to być monumentalny basen, który stanowił częśćą forum miejskiego, czyli centrum życia publicznego w rzymskim mieście. – Ponieważ archeolodzy wciąż nie do końca wiedzą, jak naprawdę wyglądało wczesne Forum Romanum, Gabii daje nieoceniony wgląd w jego rozwój – podkreśla naukowiec. Starożytny basen z przekazem Basen pochodzi z czasów Republiki Rzymskiej. Powstał około 250 roku p.n.e., chociaż może być starszy. Ta budowla może być jednym z najwcześniejszych przykładów rzymskiej architektury monumentalnej, poza znanymi już wcześniej świątyniami i murami miejskimi. Jak mówi prof. Mogetta, monumentalna architektura nie pełniła w czasach starożytnego Rzymu jedynie praktycznych funkcji. Była również potężnym narzędziem ekspresji politycznej. Rzymianie garściami czerpali inspiracje z greckiej architektury – widać podobieństwa rzymskich forów do greckich agor, które też pełniły funkcje centralnych placów publicznych w miastach. Gabii zostało opuszczone w późnym okresie republiki z powodu intensywnego wydobycia skał w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Cyceron opisał je w I wieku p.n.e. jako małe i nieistotne miejsce, a poeci z czasów Oktawiana Augusta używali Gabii jako symbolu miasta, które straciło swoją dawną świetność. Mimo krótkotrwałego odrodzenia w czasach Hadriana Gabii praktycznie znika z historii po III wieku n.e., chociaż jego biskupi są wzmiankowani aż do końca IX wieku. Opuszczenie miasta przyczyniło się do dobrego zachowania warstw z pierwszych etapów jego zasiedlenia. Dlatego na archeologów mogą czekać dalsze niespodzianki. Artefakty na dnie basenu Dziś Gabii to pole ruin znajdujące się na ziemiach uprawnych. Włoskie Ministerstwo Kultury ustanowiło w tym miejscu park archeologiczny. Archeolodzy planują dalsze wykopaliska. Z badań nieinwazyjnych wynika, że obok basenu jest jakaś „anomalia”. Co to może być? Albo świątynia, albo duży budynek użyteczności publicznej – przypuszczają naukowcy. – Jeśli to świątynia, mogłaby pomóc nam wyjaśnić obecność niektórych z artefaktów, które znaleźliśmy już na opuszczonych poziomach basenu, takich jak nienaruszone naczynia, ceramiczne lampy, pojemniki na perfumy i kubki z nietypowymi napisami – powiedział Mogetta. Przypuszcza, że część z nich trafiło tam jako ofiary. Albo znalazły się w basenie w związku z jego rytualnym zamknięciem około 50 roku n.e. Przyszłe odkrycia badaczy mogą pomóc w odpowiedzi na pytanie, czy to polityka, czy raczej religia i kult odegrały większą rolę w kształtowaniu najwcześniejszych forów rzymskich. Źródło: Uniwersytet Missouri Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najbardziej rzymskie z niemieckich miast. Fantastyczny pomysł na jesienny weekend z rodziną
Rzymski skarb z Trewiru to dopiero początek. Podczas podróży po najstarszym mieście Niemiec odkryłem ślady Imperium, które wciąż są obecne – od monumentalnej Czarnej Bramy po zaskakująco dobrze zachowane monety. Trewir oferuje spojrzenie na przeszłość bez tłumów i pośpiechu.
Spis treści: Rzymskie bogactwa i cesarskie mozaiki Trewiru z bliska Złoty Skarb z Trewiru – 18 kg rzymskiego bogactwa ukrytego w ziemi Porta Nigra – rzymska brama, która przetrwała wieki i została kościołem Rzymski pałac Konstantyna i amfiteatr, gdzie cisza zastąpiła gladiatorów Jak zaplanować podróż do Trewiru – dojazd, noclegi i lokalne smaki Trewir, położony niedaleko granicy z Luksemburgiem i Francją, uchodzi za najstarsze miasto w Niemczech. Przez wieki pełnił rolę drugiego Rzymu. Kiedy imperium upadło, miasto popadło w cień, a przed zupełnym zapomnieniem uratowały je pochodzące stąd słynne wina mozelskie. Dziś jednak, gdy stolica Włoch niknie pod naporem milionów turystów, a do najważniejszych zabytków wiją się wielogodzinne kolejki, Trewir staje się kuszącą alternatywą. Daje sposobność spojrzenia na czasy Imperium Rzymskiego bez konieczności przebijania się przez tłumy. Rzymskie bogactwa i cesarskie mozaiki Trewiru z bliska Światło reflektorów wydobywa kamienną bramę z otchłani nocy. Późnym wieczorem, gdy docieram do Trewiru, najważniejszy zabytek miasta wygląda, jakby udało mu się umknąć spod działania upływającego czasu. Mrok pochłonął wszystkie atrybuty współczesności – budynki, samochody, banery – tworząc nieprzeniknione tło dla podświetlonej lampami Porta Nigra – Czarnej Bramy. Odruchowo szukam wzrokiem postaci odzianych w togi lub rzymskich żołnierzy w pełnym ekwipunku. Następnego dnia, zanim wrócę pod rzymską bramę, by obejrzeć ją w świetle południa, idę do Rheinisches Landesmuseum Trier, dzięki któremu można rozeznać się w rzymskiej historii miasta. – Trewir nie bez powodu nazywany był Rzymem Północy – mówi Thomas Martin, który oprowadza mnie po placówce. – W latach 293–395 rezydowało tu kilku rzymskich cesarzy, w tym Konstantyn Wielki. Echa tamtych czasów rozbrzmiewają w pieczołowicie ułożonych mozaikach zdobiących niegdyś tutejsze domy, pomalowanej na wściekle bordowy kolor ścianie przeniesionej z ruin rzymskiej rezydencji czy w przedmiotach codziennego użytku. Mijamy kryjące te skarby gabloty, a gdy przyglądam się ilustracjom odtwarzającym wygląd Trewiru sprzed 2 tys. lat, dociera do mnie, jak bogatym był on miastem. – To nie były peryferie Imperium Rzymskiego zaludnione przez barbarzyńców – tłumaczy Martin. – Zachodnia część dzisiejszych Niemiec była zarządzana bezpośrednio przez Rzym, a Trewir, ulokowany strategicznie nad rzeką Mozelą, miał duże znaczenie w późniejszych latach cesarstwa. To było zamożne miasto zamieszkane przez mniej więcej 100 tys. osób. Złoty Skarb z Trewiru – 18 kg rzymskiego bogactwa ukrytego w ziemi O bogactwie tutejszych mieszkańców świadczy m.in. główna atrakcja muzeum, czyli Złoty Skarb z Trewiru. W 1993 r. ekipa zatrudniona przy budowie siedziby banku wykopała dzban kryjący 2650 doskonale zachowanych złotych monet – jeden z największych rzymskich skarbów, jakie kiedykolwiek odkryto. Wydobyty ok. 1,8 tys. lat po jego ukryciu, ważył ponad 18 kg. Wiele wskazuje na to, że pieniądze nie należały do jednej osoby, lecz były oficjalnym depozytem, zarządzanym i stopniowo powiększanym. Zgromadzone środki odpowiadały rocznemu żołdowi ok. 130 rzymskich żołnierzy, był to więc naprawdę pokaźny majątek. Pochylamy się nad stosem tych monet rozrzuconym na płasko w szklanej gablocie – skarbowi z Trewiru muzeum poświęciło osobną, specjalnie przygotowaną salę. Porta Nigra – rzymska brama, która przetrwała wieki i została kościołem Nadrzeczne miasto jest na wskroś niemieckie – schludne uliczki, domy z pruskiego muru, sklepiki i uporządkowane wyszynki – ale co rusz natykam się tu też na ślady z innego świata. Pozostałości rzymskich czasów są tu niczym przybysze z innej galaktyki, chodząc ulicami, przemieszczam się więc pomiędzy różnymi epokami i kręgami kulturowymi i chwilami nie wiem już, czy jestem na Północy czy Południu. Czarną Bramę, przy której znów przystaję, wzniesiono bez zaprawy, korzystając tylko z żelaznych zacisków trzymających potężne bloki piaskowca w pionie. Ta wzniesiona ok. 170 r. budowla, przypominająca mi wielopiętrowy tort weselny, jest najlepiej zachowaną rzymską bramą w północnej Europie. Sprzyjał jej los – pozostałe bramy zniknęły wraz z imperium, rozkradzione na materiały budowlane. Porta Nigra zachowała się, gdyż w 1030 r. wprowadził się do niej grecki pustelnik Symeon, po śmierci ogłoszony świętym. Zmarł w tym budynku, arcybiskupstwo przekształciło więc bramę w kościół – wtedy to zamurowano większość łukowatych przejść ulicznych. Pierwotny kształt brama odzyskała dopiero na początku XIX w., gdy Napoleon Bonaparte nakazał zlikwidowanie świątyni. Nie udało się jednak zupełnie wymazać przeszłości – obiekt jest rodzajem palimpsestu, rzymskie ślady nikną pod chrześcijańskimi płaskorzeźbami, kolejne odsłony historii przenikają się tu płynnie. Rzymski pałac Konstantyna i amfiteatr, gdzie cisza zastąpiła gladiatorów Wyznawcy chrześcijaństwa na dobre rozgościli się też w dawnym pałacu cesarskim, datowanym na początek IV w., pełniącym niegdyś rolę sali tronowej Konstantyna I. Dziś budynek jest kościołem protestanckim, w surowym, pozbawionym niemal ozdób gmachu wciąż da się jednak odczuć dawną potęgę imperium. Pałac jest największą zachowaną konstrukcją o jednym pomieszczeniu z czasów rzymskich i rywalizuje pod tym względem z Panteonem w stolicy Włoch. Nieco mniej szczęścia miał amfiteatr, prawdziwy gigant wzniesiony w II w., mogący niegdyś pomieścić 20 tys. osób. Rzymianie, z typowym dla siebie pragmatyzmem, umieścili go na wyciętym stoku wzgórza, co ułatwiło im budowę. Gdy jednak zachodzę na to miejsce, okazuje się, że na przestrzeni wieków obiekt, gromadzący niegdyś widzów spragnionych walk gladiatorów i zwierząt, stracił wszystkie miejsca siedzące. Kamienne trybuny posłużyły jako materiał budowlany pod niezliczoną liczbę domów po upadku cesarstwa. Ich miejsca zajęła trawa nadająca trewirskiemu amfiteatrowi wyjątkowy wygląd. Panuje tu niemal rodzinna atmosfera, odwiedzający wylegują się na stoku, a ich dzieci biegają po wysypanej piachem scenie i podziemnych korytarzach, którymi niegdyś maszerowali wojownicy. Przysiadam na trawie i próbuję sobie wyobrazić czasy świetności tego miejsca – 1,7 tys. lat temu ten punkt wyznaczał centrum ówczesnego świata. Rzymianie ponieśli jednak klęskę – nie potrafili przekazać swojego zamiłowania do tego typu rozrywek kolejnym pokoleniom i amfiteatry całego imperium zamieniły się w spowite ciszą kamienne skorupy. Dużo lepiej poszło im z pasją do wina. Zaraz za amfiteatrem, na stokach wzgórza, ciągną się równo posadzone rzędy winorośli. To Rzymianie przynieśli ze sobą krzewy Vitis vinifera i zapoczątkowali tradycję, która nadal jest żywa – w każdym łyku tutejszego wina kryje się więc smak starożytności. Jak zaplanować podróż do Trewiru – dojazd, noclegi i lokalne smaki Dojazd Jeżeli nie podróżujesz z Polski samochodem, najłatwiej będzie dolecieć do Frankfurtu (m.in. LOT z Warszawy), a stamtąd do Trewiru pociągiem – podróż trwa trochę ponad 2 godz., a ceny biletów zaczynają się od 16 euro. Transport Trewir najlepiej przemierzać pieszo. Większość zabytków rzymskich, ale też średniowiecznych, mieści się w centrum i jest łatwo dostępna. Niezłym pomysłem jest też wypożyczenie roweru – jednoślad można wynająć m.in. na dworcu centralnym w Trewirze (Fahrradstation Gleis 11) – od 15 euro za dzień. Nocleg Park Plaza Trier to czterogwiazdkowy hotel w centrum miasta ze stosunkowo dużymi, bardzo wygodnymi, acz zaprojektowanymi bez specjalnego indywidualizmu pokojami. W obiekcie jest też strefa spa. Ceny od ok. 700 zł za pokój 2-osobowy. Coffee Fellows Hotel leży nad samą rzeką Mozelą i oferuje widok na jej nurt z pokojów. Tuż obok znajduje się historyczny, zbudowany przez Rzymian most. Obiekt znajduje się w cichej okolicy oddalonej od centrum o kwadrans spaceru. Dobry stosunek jakości do ceny: dwójka od ok. 300 zł. Spróbuj tego Restauracja Wirtshaus Zur Glocke serwuje regionalne, tradycyjne dania, w tym doskonałe sznycle cielęce. Spory wybór białych win z Mozeli. Źródło: archiwum National Geographic Traveler, Germany.Travel Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler”.
Szlak bursztynowy to tysiąclecia handlu i kultury. Przebieg trasy do dziś nie został w pełni poznany
Szlak bursztynowy jest jedną z najbardziej znanych tras handlowych w historii Europy, której znaczenie nie ograniczało się wyłącznie do wymiany produktów i surowców. Droga prowadząca znad Morza Śródziemnego do krajów nadbałtyckich zapewniała także wymianę kulturową, co miało niebagatelny wpływ dla rozwoju cywilizacyjnego na Starym Kontynencie. Jak przebiegał szlak bursztynowy? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Początki handlu bursztynem Jak przebiegał szlak bursztynowy? Wrocławski skarb Nie tylko bursztyn był przedmiotem wymiany Bezpieczeństwo na szlaku Bursztyn, nazywany „złotem Bałtyku”, a w czasach antycznych – elektronem, już 3 tysiące lat temu był znany Etruskom, ludowi, który od VII wieku p.n.e. do I wieku p.n.e. tworzył cywilizację w północnej Italii, między rzekami Arno i Tyber. Początki handlu bursztynem Bursztyn, skamieniała kopalna żywica drzew (przede wszystkim iglastych), już wiele wieków temu był obiektem pożądania. Tak jak ma to miejsce dziś, starożytni wykorzystywali ten surowiec do produkcji ozdób, ale nie tylko. Bursztyn pełnił też ważną funkcję w rytuałach i obrzędach, a także w lecznictwie. Handel tym surowcem kwitł jeszcze przed nastaniem pierwszego stulecia naszej ery. Znany był też w Grecji. W II tysięcleciu p.n.e. ozdoby z tego surowca nosiły elity kultury mykeńskiej. To oznacza, że jakiś szlak bursztynowy istniał już kilka tysięcy lat temu. Niedawno naukowcy ogosili odkrycie ozdoby z bursztynu bałtyckiego w grobie z Półwyspu Iberyjskiego z IV tysiąclecia p.n.e. Prawdziwy boom na bursztyn nastąpił jednak wraz z rosnącym popytem w Imperium Rzymskim w I-III wieku n.e. i wtedy szlak bursztynowy był najbardziej uczęszczany. Wyprawy nad Bałtyk, które znacząco zwiększyły opłacalność handlu, rozpoczęły się dopiero, gdy Rzymianie podbili tereny nad Dunajem. To właśnie w czasach rzymskich obrót tym surowcem nabrał ogromnego rozpędu. Nad Bałtyk wyprawiały się oficjalne państwowe ekspedycje handlowe, ale nie tylko. W dużej mierze wymiana miała charakter prywatnej inicjatywy. Wyeliminowanie pośrednika było nader korzystnym posunięciem. Krótszy łańcuch to niższy koszt zakupu, a niższy koszt zakupu oznaczał większy zysk. Jak przebiegał szlak bursztynowy? Szlak Bursztynowy nie był jedną drogą. Nie ulega wątpliwości, że traktów prowadzących z Panonii do Sambii było kilka, ale ich przebieg do dziś w dużej mierze pozostaje zagadką. Historycznych źródeł piśmiennych zachowało się niewiele. Najwięcej informacji na temat prawdopodobnego przebiegu traktów dostarczają badania archeologiczne. Śladami wędrówki starożytnych kupców są rzymskie monety, fragmenty ceramiki, a także depozyty samego bursztynu. Pewne jest, że główny szlak, łączący basen Morza Śródziemnego z krajami nadbałtyckimi, podobnie jak inne historyczne trasy handlowe prowadził dolinami rzek. Powszechnie uznaje się, że rozpoczynał bieg w Akwilei nad Adriatykiem – mieście, które na początku naszej ery było jednym z ważniejszych rzymskich centrów rzemieślniczych i głównym ośrodkiem handlu bursztynem na terenie całego imperium. Stamtąd prowadził przez Bramę Morawską, a dalej skręcał w kierunku północnym i przebiegał przez obszar Śląska, wschodniej Wielkopolski i Kujaw, skąd docierał nad Bałtyk. Należy zaznaczyć, że nie była to zawsze jedna i ta sama trasa, dlatego podany wyżej jej przebieg jest jednym z możliwych. Szlak bursztynowy można sobie wyobrazić bardziej jako siatkę tras. Wrocławski skarb O ile badacze nie mają stuprocentowej pewności co do wielu punktów na trasie szlaku bursztynowego, to pewne jest, że nitka wiodła przez Wrocław. Na początku XX wieku, na terenie osiedla Partynice znaleziono depozyt cennego surowca, ważący około 1500 kg. Do tej pory nigdzie na świecie nie odkryto większego znaleziska bursztynu. Badacze ocenili, że tzw. bursztynowy depozyt z Partynic pochodzi z I wieku p.n.e. Niestety, tuż po odkryciu znalezisk, część cennego surowca rozkradziono. Większość tego, co ocalało, umieszczono w Śląskim Muzeum Rzemiosła Artystycznego i Starożytności we Wrocławiu, ale i tam skarb nie był bezpieczny. W 1945 roku, podczas oblężenia miasta, niemal cały depozyt został zniszczony. Przetrwało zaledwie kilka kilogramów bursztynu. Skromna pozostałość jest eksponowana na wystawie w Muzeum Archeologicznym we Wrocławiu. Nie tylko bursztyn był przedmiotem wymiany Wbrew temu, co sugeruje nazwa traktu, bursztyn nie był jedynym przedmiotem wymiany handlowej. Nadbałtyckie plemiona kupowały od kupców z basenu Morza Śródziemnego tkaniny, naczynia, wino, wyroby z brązu i mosiądzu. Płacili za to workami z bursztynem, ale także futrami, skórami i drewnem. Nie ulega jednak wątpliwości, że to właśnie bursztynu było najwięcej na rzymskich wozach. Był przecież najdroższym towarem, a przy tym zajmował stosunkowo niewiele miejsca. Wynik rachunku opłacalności wymiany był więc oczywisty. Bezpieczeństwo na szlaku Na terenie Cesarstwa Rzymskiego bezpieczeństwo karawanom kupieckim zapewniały władze rzymskie. Być może na terenach północnych, nad kupcami z basenu Morza Śródziemnego czuwały władze i związki plemienne. Należy jednak podkreślić, że i tak dochodziło do spotkań z rzezimieszkami. Nic nie wskazuje, że Rzymianie dążyli do konfrontacji. Lokalni rabusie z całą pewnością mieli przewagę, choćby w kwestii znajomości terenu. Potrafili wybrać dogodne miejsce na zasadzkę, więc najprawdopodobniej takie spotkania kończyły się wręczeniem podarunków, czyli formą okupu. aktualizacja: 19.08.2025 r. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaginiona perfumeria Rzymian odkryta w Pompejach. Pachnie tam jak dawniej
To miejsce przez wieki skrywało sekret rzymskiego luksusu. Teraz, po rekonstrukcji Ogrodu Herkulesa, poznajemy zapachy starożytności.
Spis treści: Ogród Herkulesa znów kwitnie Zielone Pompeje Pompeje to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata. Historia tego miejsca nadal nie jest jednak w pełni poznana, a badacze odkrywają przed nami jej kolejne mniej znane rozdziały. Niedawno ukończono tam rekonstrukcję tzw. Ogrodu Herkulesa. Według archeologów mógł być częścią starożytnej perfumerii funkcjonującej jeszcze w III wieku p.n.e. Zrekonstruowany ogród porastają teraz setki róż, fiołków, wiśni, ruszczyków i winorośli. Właśnie te rośliny stosowane w świecie antycznym do produkcji pachnideł. Ogród Herkulesa znów kwitnie Ogród znajduje się na terenie jednego z domów mieszkalnych w Pompejach. W jego obrębie znaleziono też naczynia wykonane z gliny i szkła. Prawdopodobnie używano ich do przechowywania wonnych maści i esencji. Według badaczy, właściciel domu mógł eksperymentować z tworzeniem perfum na małą skalę. W łączeniu kwiatowych zapachów sprzyjał mu bogaty ogród o powierzchni ok. 90 m kw. Jak zauważa historyk ogrodów Maurizio Bartolini, produkcja perfum wymagała ogromnych ilości kwiatów. Takie zapachy były luksusem, a ich trwałość ograniczała się do kilku dni. To, co dla nas jest trwałym kosmetykiem, dla starożytnych Rzymian było ulotną ozdobą. Jak ustalili archeolodzy, ogród był starannie zaprojektowany. Miał system irygacyjny oparty na kanałach i glinianych zbiornikach, które umożliwiały gromadzenie wody i podlewanie roślin w sposób kontrolowany. Woda była doprowadzana przez otwór w murze, a następnie rozprowadzana wokół grządek. Zielone Pompeje Ogród Herkulesa miał również charakter wypoczynkowy. Znaleziono tu pozostałości małej świątyni oraz zrekonstruowano zacienioną altanę. Bardzo możliwe, że to w niej spożywano posiłki. Wyjątkowym detalem jest inskrypcja znajdująca się przy wejściu: Cras Credo, co można przetłumaczyć na „Jutro będziemy mieli kredyt”. To ironiczny komentarz do rzymskiej rzeczywistości, gdzie handel i pożyczki były codziennością. Rekonstrukcja ogrodu to część szerszego programu przywracania zieleni w Pompejach. Jak przypomina dyrektor parku archeologicznego Gabriel Zuchtriegel, ogrody były kluczowym elementem struktury miasta. W czasach świetności Pompeje liczyły ponad 400 ogrodów i sadów. Były to zarówno proste warzywniki, jak i reprezentacyjne dziedzińce bogatych willi. Zachowane ślady korzeni, nasion i bruzd świadczą o zaawansowanej uprawie i ogrodniczej kulturze mieszkańców. Źródło: Archaeological Park of Pompeii Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Cesarz Neron poślubił mężczyznę. Sporus przypominał mu jego zmarłą żonę
Cesarz Neron zapisał się w historii starożytnego Rzymu jako despotyczny i szalony władca oraz prześladowca chrześcijan, który obarczył ich winą za spalenie Wiecznego Miasta. Kiedy w przypływie złości zabił swoją żonę, postanowił zastąpić ją łudząco do niej podobnym młodzieńcem – Sporusem.
Spis treści: Gejowskie śluby Nerona Tragiczny koniec Bratobójca, matkobójca, żonobójca... Neron miał na sumieniu wiele zbrodni, nic więc dziwnego, że powszechnie uważa się go za jednego z najbardziej krwawych monarchów starożytnego Rzymu. Równie kontrowersyjne było bujne życie erotyczne cesarza, który znany był z wyjątkowej rozwiązłości i licznych seksualnych perwersji. Nieustannie zdradzał swoją pierwszą żonę Oktawię, po czym porzucił ją i za namową kolejnej żony Poppei Sabiny nakazał brutalnie zamordować. Po kilku latach Poppea Sabina sama zginęła z rąk szalonego męża, który następnie znalazł szczęście w ramionach mężczyzny. Historia Sporusa, kochanka i „żony” Nerona, jest jedną z najdziwniejszych opowieści ze starożytnego Rzymu. Jednocześnie doskonale obrazuje, jak nieobliczalnym człowiekiem był cesarz Neron. Gejowskie śluby Nerona Nawet podstawowe informacje dotyczące Sporusa owiane są nimbem tajemnicy. Nie jest znany rok jego urodzenia, chociaż z „Żywotów cezarów” Swetoniusza wynika, że w chwili rozpoczęcia związku z Neronem w 66 r. miał zaledwie kilkanaście lat. Najprawdopodobniej był potomkiem wyzwoleńca – niewolnika, który odzyskał wolność. Przypuszcza się, że imię Sporus zostało mu nadane dopiero przez Nerona i pochodziło od greckiego słowa sporos oznaczającego nasienie lub łacińskiego spurius, czyli „nieślubne dziecko”. Niezależnie od tego, która z tych wersji jest prawdziwa, nowe imię młodzieńca tylko potęgowało hańbę czynu, jakiego dopuścił się wobec niego owdowiały cesarz. Śmierć Poppei Latem 65 r. druga żona Nerona Poppea Sabina zmarła przedwcześnie, będąc w zaawansowanej ciąży. Według Swetoniusza została kopnięta przez cesarza w brzuch po tym, jak zarzuciła mu, że zbyt późno wrócił z wyścigów rydwanów. Kiedy Neron po ataku gniewu doszedł do siebie, nie mógł pogodzić się z tym, że zabił własną żonę. Próbował znaleźć pocieszenie w ramionach Statilii Messaliny, potomkini znamienitego senatorskiego rodu, która została jego trzecią małżonką, lecz cały czas tęsknił za pięknym obliczem Poppei. Ślub Nerona ze Sporusem W końcu w 67 r. w jego głowie zrodził się szatański plan. Znalazł młodzieńca do złudzenia podobnego do jego drugiej żony i polecił go wykastrować. Następnie przebrał go w szaty cesarzowej i poślubił. Owym chłopcem był właśnie Sporus. Nie był to zresztą pierwszy homoseksualny ślub Nerona – już w 64 r. przebrany za kobietę pojął za męża wyzwoleńca Pitagorasa. Mieszkańcy Rzymu mogli jedynie komentować dziwactwa swojego władcy w domowym zaciszu. Jeden z nich powiedział ponoć złośliwie, że świat byłby o wiele lepszym miejscem, gdyby ojciec Nerona poślubił kastrata, a nie jego matkę. Tragiczny koniec Tymczasem Neron kontynuował swój związek ze Sporusem, zwracając się do niego czasem nadanym mu imieniem, czasem zaś imieniem swojej zmarłej żony. Poddanym nakazywał tytułować chłopca cesarzową lub damą, a mistrzyni rozkoszy miłosnych Kalwii Kryspinilli powierzył urząd jego garderobianej. Jak pisał Swetoniusz, Neron niejednokrotnie publicznie całował swoją „żonę”, kiedy podróżowali razem po Grecji i Rzymie. Samobójstwo Nerona W maju 68 r. w czasie święta Kalend Sporus podarował swojemu mężowi pierścień z kamieniem szlachetnym ukazujący porwanie Prozerpiny, która została uprowadzona przez Plutona do Hadesu za zgodą jej ojca Jowisza. Ów prezent powszechnie uznano za zły omen i zwiastun rychłego upadku Nerona. Kiedy miesiąc później Neron popełnił samobójstwo, swoje ostatnie słowa skierował właśnie do Sporusa, nie zaś do swojej żony Statilii Messaliny. Proponował mu nawet, aby wspólnie odebrali sobie życie, lecz młodzieniec nie miał odwagi i uciekł. Kolejne związki Dalsze losy Sporusa naznaczone były kolejnymi homoseksualnymi relacjami. Po śmierci Nerona opiekę nad chłopcem przejął prefekt pretorianów Nimfidiusz Sabinus, który również zaczął traktować go jak swoją żonę i nazywać Poppeą. Wkrótce został on jednak zamordowany przez swoich własnych strażników. Sporus związał się z cesarzem rzymskim Markiem Salwiuszem Otonem, pierwszym mężem... Poppei Sabiny. W kwietniu 69 r., zaledwie trzy miesiące po objęciu rządów w Rzymie, Marek Salwiusz Oton popełnił samobójstwo, wbijając sobie sztylet w pierś po przegranej bitwie pod Bedriacum. Śmierć Sporusa Jego następca Witeliusz postanowił zaś upokorzyć Sporusa, zmuszając go do odegrania gwałtu na Prozerpinie w czasie walk gladiatorów. Chcąc uniknąć publicznej kompromitacji – miał bowiem wcielić się w rolę Prozerpiny – przerażony eunuch popełnił samobójstwo. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, pisarz, popularyzator historii. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor m.in. książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”, „Zagadka Iny Benity. AK-torzy kontra kolaboranci” (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana), „Upadły amant. Historia Igo Syma” i „Fałszywi arystokraci”. Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org. Interesuje się genealogią dynastyczną, historią kobiet i przedwojenną kinematografią. Więcej o autorze na pl.m.wikipedia.org/wiki/Marek_Teler