Złote skarby odkryto w egipskim „Słupsku”. To była duchowa stolica kraju faraonów
Złote kolczyki, naczynia na pigment do makijażu i rzadki obsydian – to tylko część skarbu odkrytego przy starożytnym pochówku w Heliopolis – jednym z najważniejszych egipskich miast. Najnowsze znaleziska pozwalają nam lepiej zrozumieć, jak wyglądały przygotowania do podróży w zaświaty.
Heliopolis położone jest na dzisiejszych północno-wschodnich przedmieściach Kairu. Egipcjanie określali ten teren mianem Junu, co oznacza „Miasto słupa”, dlatego to stanowisko archeologiczne bywa żartobliwie określane przez egiptologów jako „Słupsk”. Grecka nazwa Heliopolis („Miasto Słońca”) jest późniejsza i została nadana przez Greków. Heliopolis było jednym z najważniejszych centrów religijnych kraju faraonów. To tutaj powstała najstarsza świątynia ku czci boga-słońce Re-Horachty około 2600 lat p.n.e. Miasto słynęło z monumentalnej architektury, w tym licznych obelisków, z których do dziś na miejscu zachował się jedynie obelisk faraona Senusereta I. Na nekropolii należącej do tego miasta egipscy archeolodzy dokonali ważnego odkrycia. Nekropola w Heliopolis Informacje na temat nekropolii w Heliopolis są ograniczone, ponieważ większość terenu starożytnego miasta jest obecnie przykryta przez przedmieścia Kairu (Matarija i Tell Hisn), co utrudnia systematyczne badania archeologiczne. Większość wiedzy o tym ośrodku pochodzi ze źródeł pisanych, a nie z wykopalisk. Szczęście uśmiechnęło się do egipskiej misji archeologicznej działającej pod egidą Najwyższej Rady Starożytności. Ekipa ogłosiła odkrycie unikatowego depozytu towarzyszącego grobowcowi wykonanemu z cegieł mułowych, w którym spoczywały szczątki ludzkie. To jednak precyzyjne prace pod samym pochówkiem przyniosły najważniejszy rezultat. Natrafiono na niemal kompletny zestaw wyposażenia grobowego, który przetrwał w bardzo dobrym stanie. Znalezisko to jest o tyle istotne, że stanowi pierwszy tak pełny zbiór darów pogrzebowych odkryty w tym konkretnym sektorze nekropolii. Starożytna toaletka Wśród odnalezionych przedmiotów szczególną uwagę zwracają akcesoria związane z pielęgnacją urody, które miały służyć zmarłemu w życiu pozagrobowym. Archeolodzy wydobyli miedziane lustro oraz dwa alabastrowe naczynia na czernidło do oczu, które wciąż posiadają pokrywki i zawierają pozostałości substancji kosmetycznej. Wyjątkowym elementem zestawu jest trzeci pojemnik na pigment wykonany z czarnego obsydianu. To surowiec niezwykle rzadki w tego typu kontekstach archeologicznych, co świadczy o wysokiej randze osoby, dla której przygotowano dary. Symbolika i ochrona. Skarabeusze oraz amulety W depozycie znajdowały się również dwa naczynia z błękitnego fajansu. W jednym z nich znajdowało się sześć skarabeuszy, z których dwa oprawione były w metalowe ramy, prawdopodobnie wykonane ze złota. Oprócz skarabeuszy odnaleziono liczne amulety, w tym figurkę w kształcie kaczki oraz amulet przedstawiający koronę atef. Tego rodzaju przedmioty pełniły funkcję ochronną i magiczną. Miały zapewnić zmarłemu bezpieczne przejście przez krainę umarłych. Blask złota i kamieni półszlachetnych Wyposażenie grobowe uzupełniała kolekcja biżuterii, podkreślająca zamożność właściciela. Odkryto pięć par złotych kolczyków o średnicach od 1,5 do 2,5 cm. Ponadto w depozycie znajdowały się cztery kamienie ozdobne, w tym agaty. Jeden z nich, o barwie różowo-czerwonej, również posiadał złotą oprawę, natomiast drugi wyróżniał się głębokim zielonym kolorem przypominającym lapis lazuli. Źródło: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Co łączy warszawskie metro z najpotężniejszą kobietą Egiptu? Podcast National Geographic Polska
Monumentalne tarasy, które zdają się wyrastać wprost z potężnego klifu Deir el-Bahari, od wieków budzą zachwyt architektów z całego świata. Jak powstała jedna z najbardziej awangardowych budowli starożytności? W najnowszym odcinku wideocastu redakcji „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski rozmawia z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Ekspertka zdradza, jak Egipcjanie postrzegali „egzotyczny świat”, dlaczego odbudowa świątyni przypomina układanie gigantycznych puzzli i co łączy ten starożytny cud z... budową warszawskiego metra.
Gdy patrzy się na świątynię Hatszepsut z dystansu, trudno uwierzyć, że projekt ten powstał w XV wieku p.n.e. Jej proste, geometryczne linie i trójpoziomowa struktura przypominają raczej XX-wieczny modernizm niż tradycyjne, ciężkie egipskie pylonowe budowle. To architektoniczny majstersztyk, który – jak wyjaśnia dr Anastasiia Stupko-Lubczynska – stanowił spójną całość z ukrytym po drugiej stronie pasma górskiego grobowcem w Dolinie Królów. Aby połączyć sferę żywych z podziemnym światem zmarłych, starożytni budowniczowie musieli dokonać tytanicznej pracy i precyzyjnie „wycelować” osie obu tych gigantycznych kompleksów. Jednak to, co widzimy dzisiaj na powierzchni, to w dużej mierze efekt trwającej od ponad 60 lat pracy polskich specjalistów, którzy musieli zmierzyć się z potężnymi siłami natury. Inżynier od warszawskiego metra na ratunek faraonowi Odbudowa trzeciego tarasu świątyni Hatszepsut, który przez dekady był całkowicie zamknięty dla zwiedzających, oraz niedawne otwarcie najświętszego sanktuarium Amona, wymagały czegoś więcej niż tylko wiedzy egiptologicznej. Prace w Deir el-Bahari to skomplikowana gra logistyczna, w której bezpieczeństwo zależy od stabilności potężnych, skalnych masywów. Jak zdradza dr Stupko-Lubczynska, zanim konserwatorzy i archeolodzy mogą w ogóle podejść do zniszczonej ściany, do akcji musi wkroczyć sztab specjalistów o bardzo współczesnych specjalizacjach. – Konserwatorzy nie wejdą na ścianę, dopóki nie zostaną przeprowadzone wykopaliska u fundamentów, żeby sprawdzić, czy konstrukcja jest stabilna. Jest zaangażowany w to konstruktor – nasz konstruktor, który odpowiada za podziemną infrastrukturę Warszawy i budował też metro warszawskie, pracuje z nami w świątyni – wyjaśnia wiceszefowa misji. Dopiero gdy specjaliści od podziemnych tuneli dadzą zielone światło, rozpoczyna się żmudna praca dopasowywania dekorowanych bloków. Większość z nich wciąż leży w lapidariach (magazynach), czekając na swoją kolej. Wyprawa do krainy Punt. Jak starożytni Egipcjanie widzieli „egzotykę”? Świątynia Hatszepsut to nie tylko triumf inżynierii, ale też bezcenne źródło wiedzy o tym, jak Egipcjanie postrzegali świat zewnętrzny. Jednym z najważniejszych i najbardziej spektakularnych miejsc, które dr Stupko-Lubczynska gorąco poleca każdemu podróżnikowi, jest tzw. Portyk Puntu na środkowym tarasie. To właśnie tam rzeźbiarze Hatszepsut uwiecznili wielką, zamorską ekspedycję handlową do mitycznej krainy Punt, którą współcześni badacze lokalizują w okolicach dzisiejszej Erytrei i Etiopii. – To jest bardzo znany temat (...). Koniecznie trzeba zobaczyć, jak Egipcjanie postrzegali egzotyczną krainę – egzotyczną nawet dla nich samych – podkreśla dr Stupko-Lubczynska. Na reliefach odwzorowano z niesamowitą dokładnością zupełnie obcą dla mieszkańców Doliny Nilu faunę i florę – od egzotycznych drzew kadzidlanych, przez unikatowe gatunki ryb, aż po architekturę domów na palach i wygląd tamtejszych mieszkańców. Był to element potężnej propagandy sukcesu Hatszepsut, która chciała pokazać poddanym, że jej rządy przynoszą państwu niespotykany dotąd dobrobyt i bogactwo. Co Polacy będą robić w Egipcie przez kolejne dekady? Mogłoby się wydawać, że po zrekonstruowaniu trzech wielkich tarasów misja w Deir el-Bahari powoli dobiega końca. Nic bardziej mylnego. Praca archeologa w tak potężnym kompleksie przypomina reakcję łańcuchową – rozwiązanie jednej zagadki natychmiast rodzi kolejne pytania. Wpływ na to ma również fakt, że technologia oraz standardy konserwatorskie zmieniają się w błyskawicznym tempie. To, co sto lat temu uważano za poprawną odbudowę, dziś wymaga korekty. – Skończywszy to, co robimy na górze, będziemy musieli pewnie wrócić na dół i rekonstruować tę rekonstrukcję. No bo rzeczywiście, technologia się zmienia i musimy iść z duchem czasu, i robić tak, jak to się robi teraz. Będziemy tam tak długo, jak się da – na pewno do mojej emerytury i jeszcze dużo dalej – podsumowuje z uśmiechem badaczka. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
To nie była obca kobieta, ale „wielka rodzinka”. Zaskakujące, co łączy Hatszepsut i Tutenchamona
Gdzie na osi czasu umieścić Hatszepsut i czy królowa Egiptu mogła znać budowniczego piramidy Cheopsa? W najnowszym odcinku wideocastu redakcji National Geographic Polska dr Anastasiia Stupko-Lubczynska zabiera nas w podróż do czasów 18. dynastii. Egiptolożka z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW zdradza mało znane fakty: skąd Hatszepsut czerpała wzorce, by legalnie sięgnąć po koronę oraz jak nowoczesna technologia zmienia pracę polskich badaczy w Deir el-Bahari.
Spis treści: Sobekneferu, czyli tajemnica sprzed 300 lat, która zainspirowała Hatszepsut Od czarnego mazaka do grafiki komputerowej. Rewolucja na egipskich rusztowaniach Dlaczego oko naukowca wciąż wygrywa z cyfrowym aparatem? Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kiedy myślimy o starożytnym Egipcie, najczęściej przed oczami stają nam monumentalne piramidy w Gizie, złota maska Tutenchamona lub dramatyczne losy Kleopatry. Gdzie w tym panteonie znajduje się Hatszepsut? Żyła około 1500 lat przed naszą erą, co oznacza, że od legendarnego Cheopsa dzielił ją potężny dystans czasowy, ale z Tutenchamonem łączyły znacznie bliższe więzy. Jak wyjaśnia dr Anastasiia Stupko-Lubczynska, oboje należeli do tej samej 18. dynastii – Hatszepsut to jej wczesny okres, a Tutenchamon późny. Byli więc, genealogicznie rzecz ujmując, jedną wielką „rodzinką”. Sobekneferu, czyli tajemnica sprzed 300 lat, która zainspirowała Hatszepsut Hatszepsut nie była jednak odosobnionym wybrykiem natury w historii Egiptu. Sięgając po pełnię władzy faraońskiej, doskonale wiedziała, co robi – miała bowiem genialny wzorzec z przeszłości. Choć kobiety-faraonowie to zjawisko niezwykle rzadkie, Hatszepsut miała na kim się wzorować. Około trzy wieki przed nią Egiptem rządziła Sobekneferu (Sobeknofru), ostatnia władczyni z 12. dynastii. Gdy jej mąż zmarł, nie pozostawiając męskiego potomka, przejęła ster państwa i przywdziała królewski ubiór. Hatszepsut lub jej doradcy odpowiedzialni za wizerunek publiczny i marketing polityczny skierowany do mas, doskonale znali tę historię i świadomie do niej nawiązywali. Podobieństwa widać nawet w oficjalnej tytulaturze. – Jej imię królewskie [Sobekneferu] to było Sobek-Ka-Ra i zdaje się, że to nie przypadek, że w przypadku Hatszepsut imię królewskie to Maat-Ka-Ra. Słyszymy podobieństwa – zauważa dr Stupko-Lubczynska. Co więcej, Sobekneferu budowała swoją legitymację na silnym eksponowaniu więzi ze swoim ojcem, Amenemhatem III, przedstawiając się jako jego prawowita kontynuatorka. Dokładnie ten sam mechanizm propagandowy zastosowała później Hatszepsut, odsuwając w cień pamięć o zmarłym mężu na rzecz boskiego pochodzenia i kultu swojego ojca, Totmesa I. Dlaczego oko naukowca wciąż wygrywa z cyfrowym aparatem? Choć nowoczesna technologia pozwala na błyskawiczne wygenerowanie podkładów, kluczowym etapem prac pozostaje tzw. autopsja i weryfikacja rysunku bezpośrednio przed starożytnym murem. Dr Stupko-Lubczynska, mimo że docenia cyfrowe ułatwienia, pozostaje wielką zwolenniczką metod analogowych, w których bezpośredni kontakt z kamieniem decyduje o prawdzie naukowej. – Mając to zdjęcie, rysujemy jak gdyby na nim, a później i tak musimy wykonać weryfikację tego. Siadamy przed tą ścianą i kreska po kresce sprawdzamy, czy to wszystko odpowiada rzeczywistości. Tego nie da się pominąć, dlatego że jakkolwiek zdjęcie nie byłoby dokładne, zawsze pojawiają się pytania w miejscach zniszczonych. Nie bardzo widzimy, czy to jest zniszczenie, czy pozostałość reliefu, a musimy być bardzo dokładni – tłumaczy zastępczyni szefa misji. To właśnie to unikatowe połączenie nowoczesnej inżynierii (w zespole misji pracuje m.in. konstruktor budujący warszawskie metro) z tradycyjnym, detektywistycznym zacięciem egiptologów pozwala krok po kroku składać zniszczony przez historię świat Hatszepsut w spójną całość. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ukradła tron dziecku? Odkryj prawdę o najpotężniejszej kobiecie starożytnego Egiptu
Jak córka i żona władców starożytnego Egiptu zdołała przejąć pełnię władzy i ogłosić się królem? W najnowszym odcinku podcastu redakcji „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski rozmawia z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Wybitna archeolożka, która od ponad 20 lat bada monumentalną świątynię Hatszepsut, obala mity o „złej macosze” i zdradza, jak wyglądała praca starożytnych mistrzów dłuta oraz jakie sekrety wciąż kryją się pod posadzkami Deir el-Bahari.
Choć historia starożytnego Egiptu kojarzy nam się głównie z potężnymi władcami, historia zna przypadki kobiet, które sięgnęły po najwyższe szczyty władzy. Najsłynniejszą z nich jest bez wątpienia Hatszepsut. Przez lata narosło wokół niej wiele mitów – portretowano ją jako bezwzględną uzurpatorkę, która podstępem odebrała tron swojemu małoletniemu pasierbowi, Totmesowi III. Rzeczywistość była jednak znacznie bardziej skomplikowana i fascynująca, a kluczem do jej zrozumienia są m.in. ściany jej niezwykłej świątyni grobowej. Macocha, która ukradła tron? Droga Hatszepsut do władzy Hatszepsut nie była pierwszą kobietą na egipskim tronie, choć – jak przyznaje dr Anastasiia Stupko-Lubczyńska – takie władczynie „można policzyć na palcach jednej ręki”. Pochodząca z XVIII dynastii księżniczka została wychowana do tradycyjnej roli – żony faraona i matki kolejnego następcy. Gdy jej mąż i przyrodni brat, Totmes II, zmarł, jedynym męskim potomkiem był malutki Totmes III – syn pomniejszej żony władcy. Hatszepsut naturalnie została jego regentką. Wokół siódmego roku regencji doszło jednak do przełomu. Hatszepsut przyjęła pełną tytulaturę królewską i ogłosiła się faraonem. Co ważne, wcale nie skazała pasierba na zapomnienie. – W świątyni w Deir el-Bahari oni są przedstawiani jako dwójka władców, z tym że on zawsze jest z tyłu. Tak jest we wszystkich jej zabytkach (...). Niezupełnie go tak „wykolegowała” – podkreśla dr Stupko-Lubczyńska. Zamiast brutalnego przewrotu mieliśmy do czynienia z genialnym manewrem politycznym i utrzymaniem stabilności państwa przy poparciu wpływowych urzędników. Starożytny „plac budowy” pod lupą polskich badaczy Polskie misje archeologiczne i konserwatorskie pracują w Deir el-Bahari od 1961 roku. Choć budowa świątyni trwała około 15 lat, proces jej rekonstrukcji z tysięcy rozrzuconych bloków trwa już ponad wiek. Słynne powiedzenie tamtejszych konserwatorów głosi: „Ra egipskim bogiem słońca, rekonstrukcja trwa bez końca”. Dr Stupko-Lubczyńska przez lata badała kaplicę kultową Hatszepsut jako rysownik, kopiując starożytne reliefy w skali 1:1. Ta żmudna, analogowa praca pozwoliła jej dostrzec detale niewidoczne na pierwszy rzut oka i odtworzyć organizację pracy egipskich rzemieślników sprzed 3500 lat. – Nie da się nie zauważyć, że tutaj ktoś był – po prostu to jest majstersztyk reliefu, ktoś był najlepszym mistrzem. A obok niego siedział ktoś, komu nie wyszło, ale mimo to nie zostało to poprawione (...). Wygląda na to, że to był proces uczenia studentów czy uczniów przez osoby bardziej wprawione – opowiada badaczka. Okazuje się, że podział obowiązków na egipskim rusztowaniu przypominał ten z renesansowych warsztatów – mistrz rzeźbił twarze i skomplikowane detale, a początkujący uczeń odpowiadał za proste linie, np. nogi i kolana. Kobiece sekrety ukryte pod posadzką Deir el-Bahari Świątynia Hatszepsut wznosi się w niezwykłej, naturalnej niszy skalnej, która nie była przestrzenią dziewiczą przed rozpoczęciem prac w XV w. p.n.e. Badania pokazują, że zanim robotnicy Hatszepsut wbili tam pierwsze narzędzia, miejsce to miało już silną tradycję sakralną – i to niezwykle mocno powiązaną z kobietami. Wiele tu odniesień do mitologii egipskiej. Oprócz kultu bogini Hathor – opiekunki i matki królów – świątynia Hatszepsut dosłownie „wchłonęła” starsze struktury. Mało który turysta wie, że stojąc na drugim tarasie monumentalnej budowli, znajduje się bezpośrednio nad... grobowcem innej wielkiej władczyni, królowej Neferu, żyjącej 500 lat wcześniej. Co więcej, w pobliżu odnaleziono też grobowiec ciotki samej Hatszepsut. Deir el-Bahari jawi się więc jako mistyczna, kobieca przestrzeń na mapie Egiptu, której pełne sekrety i wcześniejszy krajobraz polscy naukowcy dopiero zamierzają w pełni zrekonstruować. Posłuchaj całej rozmowy o sławnej królowej Egiptu Kim naprawdę była Hatszepsut? Jakie niezwykłe, egzotyczne krainy opisywano na ścianach portyków? Dlaczego nowoczesna cyfryzacja nie zawsze wygrywa z tradycyjnym okiem rysownika? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w fascynującej rozmowie Szymona Zdziebłowskiego z dr Anastasiią Stupko-Lubczynską. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Tajemnica trwałości Wielkiej Piramidy. Jak przetrwała 4600 lat? Nowe odkrycia
Naukowcy umieśclili wewnątrz piramidy Cheopsa aż 37 czujników. Takie badania wewnątrz najsłynniejszego grobowca starożytnego świata nie zdarzają się często. Wnioski płynące z analiz pokazują kunszt faraońskich architektów. To dzięki niemu budowla ta przetrwała 4600 lat.
Piramida Cheopsa, która powstała około 4600 lat temu, jest często uznawana za szczytowe osiągnięcie architektoniczne starożytnego Egiptu. Składa się z kilku milionów bloków – głównie wapiennych. Mimo że wygląda z zewnątrz na uszkodzoną, to jej rdzeń w zasadniczej części pozostał niemal nienaruszony. Zniszczeniu uległa tylko zewnętrzna okładzina. To dlatego dziś widoczne są kamienne schodki, ale kilka tysięcy lat temu jej powierzchnia była gładka i wspięcie się na szczyt nie było możliwe. Wielka Piramida. Zagadka trwałości Międzynarodowy zespół badaczy, w którym pierwsze skrzypce grali Egipcjanie, postanowił sprawdzić, jak to możliwe, że piramida Cheopsa przetrwała do dziś – co spowodowało, że jej struktura jest tak trwała? Nie byłoby to możliwe bez wykonania pomiarów wewnątrz grobowca. Władze egipskie bardzo rzadko zgadzają się na tego typu badania, w obawie przed uszkodzeniem bezcennego zabytku. Odpowiedzią okazało się badania z wykorzystaniem analizy spektralnej szumu otoczenia (metoda HVSR). Jest to metoda nieinwazyjna, czyli nie jest związana z ingerencją w materię zabytkową. Badacze rozmieścili 37 punktów pomiarowych wewnątrz komór piramidy, w przejściach oraz na okolicznym gruncie. Były to czujniki, które rejestrowały naturalne wibracje. Zagadka częstotliwości. Dlaczego piramida nie wpada w rezonans? Kluczowym odkryciem jest fakt, że Wielka Piramida posiada uśrednioną częstotliwość drgań własnych na poziomie około 2,3 Hz. Świadczy to o tym, że masa piramidy jest rozłożona w sposób niezwykle spójny, co zapewnia solidną sztywność i odporność na skręcanie podczas wstrząsów. Wartość ta znacząco różni się od częstotliwości drgań otaczającego ją gruntu, która wynosi około 0,6 Hz. Ta różnica jest zbawienna dla monumentu – zapobiega ona zjawisku rezonansu, który podczas trzęsienia ziemi mógłby wielokrotnie wzmocnić drgania i doprowadzić do katastrofy. Mówiąc prościej, grunt i piramida „wibrują w innym rytmie” niż otoczenie, co rozprasza energię sejsmiczną, zamiast ją potęgować. Dlatego piramida przetrwała w dużej mierze do dziś. Co się dzieje nad komorą grobową? Nad Komorą Króla, gdzie jest kamienny sarkofag, znajdującą się tzw. komory odciążające. To pięć niskich pomieszczeń. Ich głównym zadaniem, według większości badaczy, była funkcja architektoniczna – miały one odciążać strop komory grobowej przed naciskiem tysięcy ton bloków kamiennych tworzących górną część piramid. Najnowsze badania dostarczyły nowych dowodów na to, że komory odciążające, znajdujące pełnią funkcję znacznie wykraczającą poza tradycyjnie przypisywaną im redukcję nacisku statycznego. Kluczowy jest fakt, że o ile wzmocnienie drgań zazwyczaj rośnie wraz z wysokością budowli, o tyle w rejonie tych komór ulega ono znacznemu zmniejszeniu. Pomiary wewnątrz komór wykazały bardzo stabilną częstotliwość drgań własnych w granicach 2,4–2,6 Hz. Działa ona – zdaniem badaczy – jak tarcza, która rozprasza energię sejsmiczną, chroniąc serce monumentu przed niszczycielskimi przeciążeniami podczas ruchów tektonicznych. Fundament to podstawa Już wcześniej naukowcy wiedzieli, że Wielka Piramida stoi na bardzo stabilnym i solidnym podłożu płaskowyżu Giza, który wybrano ze względu na jego wyjątkową wytrzymałość. Wybór tej lokalizacji był przemyślaną decyzją architektów Cheopsa, którzy chcieli uniknąć problemów konstrukcyjnych spotykanych przy wcześniejszych piramidach budowanych na południe od Gizy, gdzie piaszczyste i niestabilne fundamenty doprowadzały do katastrof budowlanych. W ramach nowego badania eksperci obliczyli wskaźnik podatności sejsmicznej dla podłoża, który wyniósł zaledwie 8,2. Wartości poniżej 20 uznawane są za bardzo bezpieczne, co potwierdza, że lokalizacja została wybrana nieprzypadkowo. – Te dane jasno pokazują, że starożytni egipscy architekci świetnie rozumieli zachowanie gruntu. Tak dobrze dobierali projekty budynków i miejsca pod budowę, że ich konstrukcje przetrwały tysiące lat, opierając się nawet trzęsieniom ziemi – podsumowują naukowcy. Kunszt starożytnych architektów Nowe badania potwierdzają, że ówcześni architekci posiadali sporą wiedzę. Musimy jednak pamiętać, że Wielka Piramida to triumf genialnej ludzkiej organizacji, a nie tajemnych technologii czy zaginionych cywilizacji, o czym próbują nas przekonać pseudoarcheolodzy. Piramida Cheopsa nie jest jednak pancerna. Zapewne w okresie średniowiecza straciła większość okładziny z wapienia lepszej jakości. Przyczynić miało się do tego trzęsienie ziemi, ale też działalności ludzi. Bloki te użyto do budowania m.in. meczetów i domostw. W ostatnich latach doszło do kolejnych odkryć, które pokazują proces inwestycyjny związany z konstruowaniem piramidy Cheopsa. Wśród nich jest na przykład dziennika Merera – jednego z nadzorców robotników. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Przez dekady leżały w magazynie. Zobacz wyjątkowe zabytki z grobu Tutanchamona
Odkrycie grobowca Tutanchamona jest jednym z najważniejszych wydarzeń w historii archeologii. Kojarzymy je z przepiękną złotą maską i bezcenną biżuterią, ale inne zabytki przez ponad wiek leżały zapomniane w drewnianych skrzyniach. Muzeum Luksorskie zaprezentowało właśnie oryginalne, gipsowe pieczęcie, które chroniły spokój władcy przed rabusiami. Czy skutecznie?
To było jedno z najbardziej spektakularnych odkryć archeologicznych wszech czasów. Zlokalizowanie grobowca Tutanchamona w 1922 roku w Dolinie Królów do dziś wzbudza olbrzymie emocje. Setki skarbów wydobytych z niego można dziś oglądać w Wielkim Muzeum Egipskim w Kairze nieopodal piramid. Grobowiec ten, położony w tebańskiej nekropolii, został ukryty pod gruzami z budowy późniejszego grobu Ramzesa VI, co pozwoliło mu przetrwać w niemal nienaruszonym stanie przez ponad 3200 lat. Nietypowy zabytek z grobowca Tutanchamona Muzeum Luksorskie w Egipcie ogłosiło właśnie, że na ekspozycji można zobaczyć niezwykłe zabytki z grobowca Tutanchamona. Nie jest to jednak spektakularna złota biżuteria czy ekskluzywne meble, ale… odciski w tynku. Po raz pierwszy prezentowany jest ich pokaźny zbiór. Pojedyncza pieczęć eksponowana jest na przykład w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Większość wejść do poszczególnych pomieszczeń grobowca Tutanchamona była chroniona przez zamurowane blokady wykonane z wapienia i pokryte grubą warstwą gipsowego tynku, na którym wielokrotnie odciśnięto oficjalne pieczęcie. Plomby z odciskami pieczęci wykonano z mieszanki kalcytu, gliny, piasku, włókien roślinnych i gipsu. System ten służył nie tylko jako fizyczna bariera, ale także jako mechanizm weryfikacji – każde pęknięcie gipsu świadczyło o próbie włamania. Howard Carter i pierwsze momenty odkrycia W momencie spektakularnego odkrycia grobowca KV62 w listopadzie 1922 roku, Howard Carter napotkał tynki blokujące wejścia do kolejnych komór, które nosiły wyraźne ślady oficjalnych pieczęci nekropolii tebańskiej oraz kartusze Tutanchamona. „Ogromnie podniecony, niemalże w gorączce, zacząłem przyglądać się odciskom pieczęci na drzwiach, próbując w ten sposób ustalić imię właściciela grobu. Nic jednak nie mogłem z nich wyczytać. Te, które odcyfrowałem, przedstawiały szakala i dziewięciu jeńców – bo było znaną pieczęcią nekropolii królewskiej” – relacjonował Howard Carter. Dopiero po kilku tygodniach i oczekiwaniu na mecenasa badań, lorda Carnarvona, Carter szerzej odsłonił blokaż drzwi z pieczęciami. „Pod wieczór 24 listopada [1922 roku – przyp. red.] schody były oczyszczone. Nareszcie, po 16 stopniach mogliśmy zejść na sam dół i dokładnie przyjrzeć się zapieczętowanym drzwiom. W ich dolnej części odciski pieczęci były wyraźniejsze i bez trudu na kilku z nich dostrzegliśmy imię Tutanchamona. Nasze emocje sięgnęły zenitu. Stawało się coraz bardziej prawdopodobne, że istotnie odkryliśmy grób tego tajemniczego władcy” – zanotował Carter. Aby wejść do grobowca, należało te pieczęci rozbić. Ponad 100 lat temu nie traktowano ich na równi z wyrobami rzemiosła artystycznego, które wypełniały po sufit miejsce spoczynku Tutanchamona. Dlatego przez wiele dekad odciski pieczęci znajdowały się w muzealnych magazynach. Zabytek porzucony, ale cenny Egipscy muzealnicy starannie odrestaurowali i zrekonstruowali popękane pieczęci – projekt zaczął się w 2025 roku. Jak wyjaśnił sekretarz Generalny Najwyższej Rady Starożytności (SCA), Hisham El-Leithy portalowi Ahram Online, po tym jak Carter po raz pierwszy wszedł do grobowca, rozłupał pieczęcie podczas prac wykopaliskowych, przechowywał je w postaci fragmentów w drewnianych skrzyniach bez szczegółowych zapisów dotyczących ich pierwotnego położenia. Teraz popękane fragmenty zakonserwowano, ale też dokonano ich cyfrowej rekonstrukcji. Te zabytki są cenne z tego powodu, że dzięki nim wiemy, że już w starożytności włamano się do grobowca. W miejsce oryginalnych odcisków pieczęci po ponownym zablokowaniu wejścia do grobowca, odbito inne – te symbolizujące nekropolę, a nie noszące imię Tutanchamona. Używali ich strażnicy i urzędnicy nekropolii, zajmujący się naprawami. Muzeum Luksorskie. Jak dojechać? Muzeum Luksorskiego, gdzie między innymi eksponowane są odciski pieczęci z grobowca Tutanchamona, znajduje się przy malowniczej promenadzie Corniche w Luksorze, na wschodnim brzegu Nilu. Do miasta można łatwo dotrzeć pociągiem z Kairu, lotem krajowym lub rejsem po Nilu. Samo muzeum jest położone centralnie, co umożliwia szybki dojazd taksówką lub spacer z okolic świątyni luksorskiej. Do muzeum warto zajrzeć przed udaniem się na wschodni brzeg, gdzie znajduje się Dolina Królów czy świątynia Hatszepsut. Źródła: Ahram Online, H. Carter, A. C. Mace, Odkrycie grobowca Tutanchamona, Amber 1997. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Z wizytą w grobowcu królowej Nefertari. To „Kaplica Sykstyńska starożytności”
Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni. Nefertari została przez małżonka obdarowana wspaniałym prezentem „ostatecznym”: grobowcem, nazywanym dziś niekiedy „Kaplicą Sykstyńską starożytności” – i nie ma w tym krzty przesady.
Do Doliny Królowych nie wchodzi się dziś ceremonialnie, tak jak nie wchodziło się do niej przed wiekami. Po prostu schodzi się z asfaltu w pył podnoszony przez wiatr i przeciska przez szpaler straganów z egipskościami. Kiedy już uda się zignorować i minąć nachalnych handlarzy, można wreszcie spokojnie przystanąć i rozejrzeć się po wadi. Grobowiec Nefertari, oznaczony symbolem QV66, znajduje się w głównym ramieniu doliny. Wąskie schody prowadzą w dół, w chłód wapienia. Ernesto Schiaparelli, dyrektor Muzeum Egipskiego w Turynie, odkrył to miejsce 18 listopada 1904 roku. W dolnej komorze zalegały tony gruzu, świadectwo nie tylko działalności starożytnych rabusiów, lecz także późniejszych bezradnych prób zabezpieczania tego miejsca. „To jedna z najpiękniej dekorowanych komór, jakie kiedykolwiek widziałem” – zanotował Schiaparelli dość sucho, enigmatycznie jak na odkrycie, które miało później wejść do kanonu egiptologii. Zagrożony grobowiec królowej Przez dziesięciolecia grobowiec był zamknięty. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, gdy inspektorzy Służby Starożytności spostrzegli, że polichromie pod wpływem wody i wykwitów solnych zaczynają odpadać ze ścian płatami, zdecydowali, by go zabezpieczyć przed dalszym niszczeniem. Prace konserwatorskie przeprowadzono dopiero w latach 1988–1992 w ramach wspólnego programu Egipskiej Służby Starożytności i prywatnego Getty Conservation Institute z Los Angeles. Czwartego listopada 1995 roku grobowiec uroczyście otwarto dla publiczności, ale szybko znów go zamknięto ze względu na zagrożenie wilgocią, a następnie za „jedyne” trzy tysiące dolarów sporadycznie go otwierano, i to tylko dla nielicznych wybranych grup. Wyjątkowa wizyta w grobowcu W październiku 2024 roku władze egipskie ogłosiły, że QV66 znów jest dostępny dla wszystkich, ale za dodatkową opłatą, tym razem rozsądną dla przeciętnego turysty. Moja przepustka zapewniała mi wejście także do niego. Nie mogłem więc nie skorzystać z tej okazji, jak się zresztą okazało – wyjątkowej, bo wkrótce po mojej wizycie to niezwykle piękne miejsce pochówku znów zamknięto na głucho i na stałe. Byłem przeszczęśliwy, że mogłem tego dnia tam się znaleźć. Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni, a na iście „astronomicznych” sklepieniach – granatu ze złocącymi się pięcioramiennymi gwiazdami. Spadało na mnie nocne niebo zamknięte w grobowcu. Na południowej ścianie przedsionka Nefertari grała w senet, dawną planszówkę, której zasad wciąż nie rozszyfrowano. To symbolizowało rytualne przejście w zaświaty. Malowidła obok cytowały i przedstawiały sceny z Księgi Umarłych. Nefertari była wszędzie. Brakujący Ramzes II Nefertari odradzała się i wyłaniała zza horyzontu jako tarcza słoneczna – zwyciężała świat ciemności. Starożytni artyści szczególnie przyłożyli się do twarzy. Podkreślali jej urodę, zwłaszcza kształt oczu, rumieniec na policzkach, brwi. Prezentowano ją bogom, którzy ją witali. Byli wśród nich między innymi Izyda, Ozyrys, Anubis, Hathor, Neit, Selkit, Maat, Uadżyt, Nechbet, Amaunet, Re, Neftyda, Chepri, Amon i Horus. Nie było za to jej męża Ramzesa II. A szukałem go wszędzie. Zrozumiałem, dlaczego na reliefach nie pokazano jej ukochanego, dopiero gdy doczytałem naukowy opis polichromii. W Dolinie Królowych w żadnym z grobowców żon władców nie ma wyobrażeń męskich członków rodziny królewskiej, z wyjątkiem książąt, najczęściej ich synów. Aby zmarłe mogły sprawować najwyższą władzę w swoich miejscach pochówku, faraon nie mógł być w nich obecny. Ściśle tego przestrzegano. Kobieta natomiast mogła zostać przedstawiona w grobowcu mężczyzny. Jak doszło do odkrycia grobowca Nefertari? W 1903 roku Ernesto Schiaparelli otrzymał wyłączną koncesję na prowadzenie wykopalisk w Dolinie Królowych. Podczas drugiej kampanii, tam gdzie wcześniej odkryto inne grobowce, jego robotnicy natrafili na pierwsze stopnie. Gdy usunęli masy gruzu, szybko odsłonili schody wykute w skale między dwiema bielonymi ścianami, z charakterystyczną rampą pośrodku, prowadzącą w dół, która była niezbędna do przeniesienia i opuszczania sarkofagu. Już się zatem domyślali, do czego się dokopią. Schody opadały osiem metrów i prowadziły do dużej ściany z wejściem. Umieszczono tam imię Nefertari. Jednak grobowiec był już otwarty, a tony gruzu zalegały także w pierwszej sali. Pozostałe pomieszczenia były puste, więc stało się jasne, że splądrowano go prawdopodobnie już w starożytności. W komorze grobowej muzealnik znalazł tylko rozbite fragmenty granitowego sarkofagu z imieniem Nefertari, trzydzieści cztery uszebti także przez nią sygnowane, parę prostych sandałów wykonanych z włókien palmowych, pokrywy szkatułek na figurki, fragmenty lin, czarne, politurowane, drewniane figurki bóstw, między innymi Anubisa, i jeden magiczny amulet – dżed. Czy znaleziono szczątki królowej? W kącie natomiast leżały trzy fragmenty kończyn dolnych (piszczel, rzepka i część kości udowej), owinięte tekstyliami nasączonymi substancjami balsamującymi. Domyślał się, że to mogą być szczątki żony króla, zabrał je więc do Turynu. Tam w szafie przeleżały ponad sto lat, aż wreszcie zajęli się nimi radiolodzy, antropolodzy, chemicy i genetycy. Pracując pod kierownictwem Michaela Habichta, nau­kowcy stwierdzili, że szczątki należały do kobiety w wieku około czterdziestu–sześćdziesięciu lat. Miała około stu sześćdziesięciu pięciu centymetrów wzrostu. Skład środków użytych do balsamowania odpowiadał praktykom z XIX i XX dynastii. Datowanie radiowęglowe metodą C14 wskazywało na lata 1607–1450 p.n.e., ale badacze tłumaczyli, że jest ono zaburzone przez środki użyte podczas mumifikacji. Wyliczono też, że rozmiar stóp pasowałby do długości sandałów znalezionych w QV66. Wniosek był następujący: „identyfikacja jako Nefertari jest jak najbardziej prawdopodobna, choć nie absolutnie pewna”. To jest przedruk z książki autorstwa Tomasza Bonka pt. „Egipt. Śladami zapomnianych królowych i ich polskich odkrywców”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Antyczni bogowie i wyjątkowa łaźnia. Niezwykłe wyniki badań archeologicznych w centrum Aleksandrii
Posągi greckich bogów, piękne mozaiki, unikatowa łaźnia – to tylko kilka odkryć dokonanych właśnie przez archeologów w samym centrum Aleksandrii w Egipcie. Miasto to skrywa pod współczesną zabudową relikty po jednym z najważniejszych ośrodków śródziemnomorza w czasach starożytnych.
Współczesna Aleksandria jest tętniącą życiem śródziemnomorską metropolią, w której mieszka około 6 mln osób. Gęsta zabudowa utrudnia badanie odległej przeszłości tego miasta. Każde prace budowlane ujawniają pod ziemią relikty sprzed setek, a nawet tysięcy lat. Ostatnio egipska misja archeologiczna, afiliowana przy Najwyższej Radzie Starożytności, przeprowadziła badania ratunkowe w dzielnicy Moharam Bek, położonej w samym centrum miasta. Unikatowa antyczna łaźnia Jednym z najciekawszych znalezisk jest okrągła w palnie łaźnia publiczna typu tholoi, pochodząca z późnego okresu ptolemejskiego, a więc końca I wieku p.n.e. Tego rodzaju koliste konstrukcje należą do rzadkości i stanowią świadectwo wysokiego poziomu greckiej inżynierii oraz dbałości o higienę publiczną w tamtym czasie. Odnalezienie tak specyficznego obiektu usługowego pozwala badaczom lepiej zrozumieć, jak organizowano wspólną przestrzeń w antycznej Aleksandrii. Aleksandria na przestrzeni dziejów Jednym z najważniejszych naukowych rezultatów misji jest udokumentowanie kompletnej sekwencji nawarstwień kulturowych na badanym stanowisku archeologicznym. Prace wykazały, że obszar Moharam Bek był nieprzerwanie zamieszkany przez kilka stuleci – od okresu ptolemejskiego, przez rzymski, aż po czasy bizantyjskie. Dzięki temu naukowcy mogli prześledzić dzieje tego miejsca. Luksus w rzymskim wydaniu Obok obiektów publicznych archeolodzy odsłonili pozostałości luksusowej rzymskiej willi mieszkalnej. Domostwo to wyróżniało się obecnością podłóg mozaikowych, wykonanych w technikach opus tessellatum oraz opus sectile. Różnorodność ta odzwierciedla bogactwo artystycznych szkół działających w Aleksandrii. Willa była również wyposażona w zaawansowane instalacje wodne, w tym niewielki basen kąpielowy ze zintegrowanym systemem zarządzania wodą. Posągi bóstw Archeologom udało się wydobyć w czasie badań bogaty zbiór artefaktów. Wśród nich znajdują się marmurowe posągi bóstw: Bachusa i Asklepiosa, a także bezgłowa statua identyfikowana z Minerwą. Znaleziono również liczne monety, lampy oliwne oraz fragmenty amfor, które świadczą o ożywionym handlu i szerokich kontaktach Aleksandrii z całym basenem Morza Śródziemnego. Obecnie trwają prace konserwatorskie, a najcenniejsze obiekty mają w przyszłości trafić na ekspozycję do Muzeum Grecko-Rzymskiego. Polskie sukcesy w Aleksandrii Dzielnica Moharam Bek znajduje się tuż obok Kom el-Dikka, gdzie znajduje się park archeologiczny. To duży teren odsłonięty w dużej mierze dzięki polskim archeologom, którzy działają w tym miejscu od 1960 roku. Największym znaleziskiem okazał się teatr rzymski z II wieku n.e., oblicowany włoskim marmurem, który może pomieścić 800 osób. Jego funkcja zmieniała się w czasie. Wygląda na to, że w V i VI wieku teatr był audytorium maximum, czyli miejscem spotkań większej liczby studentów. Nieopodal budowli teatralnej zespół prof. Grzegorza Majcherka odkrył doskonale zachowane sale wykładowe. Oznacza to, że Polakom udało się odkryć jedyne znane w świecie śródziemnomorskim antyczne sale wykładowe. To odkrycie ogłoszono w 2004 roku. Do tej pory świat nauki czeka na zlokalizowanie grobowca Aleksandra Wielkiego. Ma się znajdować gdzieś na terenie Aleksandrii. Źródła: Egypt Today, MOTA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarszy żart świata ma 4 tysiące lat. Starożytni mieszkańcy Mezopotamii cenili prosty humor
Najstarszy zachowany do naszych czasów dowcip zapisano pismem klinowym w Mezopotamii blisko 4 tysiące lat temu. Choć powstał w zamierzchłej przeszłości, starożytny tekst dotyczy zaskakująco prozaicznego problemu.
Spis treści: W poszukiwaniu najstarszych dowcipów na świecie Po co nam żarty? Żarty są jedną z ludzkich cech. Bez nich życie byłoby nie do zniesienia. Okazuje się, że towarzyszą ludziom od tysięcy lat. Naukowcy mają na to silnie dowody. W poszukiwaniu najstarszych dowcipów na świecie Ekspert z Wydziału Nauk Humanistycznych, Języków i Nauk Społecznych Uniwersytetu Wolverhampton, dr Paul McDonald postanowił znaleźć najstarszy dowcip na świecie. Wraz z zespołem spędził dwa miesiące przeszukując źródła sprzed setek i tysięcy lat, aby opracować pierwszy tego rodzaju raport na temat najstarszych zarejestrowanych dowcipów na świecie. Powstał w 2008 roku na zlecenie kanału Dave. Oto trzy najstarsze dowcipy świata: Najstarszym dowcipem na świecie jest starożytne sumeryjskie przysłowie z 1900 r. p.n.e. W wolnym tłumaczeniu brzmi ono następująco: „Coś, co nigdy nie miało miejsca od niepamiętnych czasów; młoda kobieta nie puściła bąka na kolanach męża”. Jak należy to rozumieć? W raporcie z badań naukowcy stwierdzili, że ten żart może być starożytnym odpowiednikiem dobrze znanego żartu (chociaż mało wyszukanego i seksistowskiego) aktora Johna Barrymore'a: „Miłość to rozkoszny okres między spotkaniem pięknej dziewczyny a odkryciem, że wygląda jak kaszalot”. Żartowano też w starożytnym Egipcie. Tak brzmi dowcip znad Nilu z 1600 roku p.n.e.: „Jak zabawiać znudzonego faraona? Należy popłynąć łodzią pełną młodych kobiet ubranych jedynie w sieci rybackie w dół Nilu i zachęcić faraona do złowienia ryby.” Ten dowcip dotyczyć miał króla Snofru, czyli ojca słynnego faraona Cheopsa, który wzniósł największą egipską piramidę. Trzeci najstarszy dowcip pochodzi ponownie z Mezopotamii (1200 lat p.n.e.); jest bardziej złożony niż poprzednie i ma formę zagadki. Brzmi następująco: „Trzech woźniców z Adabu było spragnionych: jeden miał wołu, drugi krowę, a trzeci ładunek na wozie. Właściciel wołu odmówił pójścia po wodę, gdyż obawiał się, że jego wół zostanie zjedzony przez lwa; właściciel krowy odmówił, ponieważ myślał, że jego krowa może zgubić się na pustyni; właściciel wozu odmówił, gdyż obawiał się, że jego ładunek zostanie skradziony. Dlatego po wodę poszli wszyscy. Pod ich nieobecność wół spółkował z krową, która urodziła cielę, które zjadło ładunek wozu. Pytanie: kto jest właścicielem cielaka?”. Po co nam żarty? Dr Paul McDonald po przeanalizowaniu blisko 300 żartów z różnych epok stwierdził, że dowcipy różniły się na przestrzeni lat, a niektóre z nich przyjmowały format pytań i odpowiedzi, podczas gdy inne były dowcipnymi przysłowiami lub zagadkami. – Jednak to, co je łączy, to gotowość do radzenia sobie z tabu i pewien stopień buntu – podkreślił naukowiec. Wygląda na to, że nic nowego pod słońcem – również w okresie nowożytnym pewnym wentylem w społeczeństwach stały się występy kabaretowe, których żarty dotyczą polityki i władzy. Źródło: University of Wolverhampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Delta Nilu odsłania tajemnice. Archeolodzy odkryli granitowy posąg najpotężniejszego faraona Egiptu
W Egipcie odnaleziono monumentalny posąg faraona Ramzesa II. Tego ważącego kilka ton kolosa odkopano nie wśród piachów pustyni, ale w Delcie Nilu. Był pokryty kilkoma metrami mułu. Jak się tam znalazł?
Przez wiele lat Delta Nilu była postrzegana przez historyków i archeologów Egiptu jako obszar leżący na obrzeżach głównych wydarzeń starożytnego Egiptu. Jednak w ostatnich dekadach dokonano tam masy ciekawych znalezisk. Na przykład badacze z Polski odkopali tam jedne z najstarszych w Egipcie browarów. Jest to znalezisko z Tell el-Farcha dokonane przez archeologów z UJ i Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Inne misje badają kolejne stanowiska. Najnowsze znalezisko, które właśnie ogłoszono, pochodzi z Tell El-Faraoun w prowincji Sharqiya. I jest całkiem spore. Odkrycie w Tell El-Faraoun Podczas prac prowadzonych przez egipską misję archeologiczną działającą w ramach Najwyższej Rady Starożytności, natrafiono na pozostałości monumentalnej rzeźby. Jest to najprawdopodobniej wizerunek króla Ramzesa II, słynnego władcy okresu Nowego Państwa. Statua jest niekompletna – brakuje jej dolnej części. Wielki faraon, wielki posąg Monumentalny fragment posągu wykonano z granitu – surowca wiązanego w starożytnym Egipcie z faraonami. Był trudny w obróbce i stosunkowo rzadki. Na przykład tylko w niewielkim zakresie użyto go do budowy piramid. W piramidzie Cheopsa wykonano z granitu jedynie jedną komorę, sarkofag oraz zatyczki blokujące korytarz, a resztę z miękkiego wapienia. Nowo odkryty posąg z Tell El-Faraoun mierzy około 2,2 m wysokości. Specjaliści szacują jego wagę na od 5 do 6 ton, co plasuje go wśród najbardziej znaczących obiektów wydobytych w tej części kraju w ostatnich latach. Triada, którą przeniesiono Stylistyka i cechy artystyczne ocalałych partii pozwalają domniemywać, że posąg był pierwotnie elementem triady – grupy rzeźbiarskiej przedstawiającej trzy postacie, co było powszechnym elementem dekoracyjnym w starożytnych świątyniach egipskich. Kluczowym wynikiem prowadzonych badań jest ustalenie, że posąg prawdopodobnie nie powstał w miejscu jego odnalezienia. Wstępne analizy sugerują, że monument został przetransportowany w starożytności z miasta Pi-Ramzes, będącego główną stolicą za rządów Ramzesa II. Ze względu na stosunkowo słaby stan zachowania granitu zabytek przetransportowano do magazynu muzealnego w San El-Hagar, gdzie poddany zostanie pilnej konserwacji. Zapewne zaszkodziło mu dłuższe przebywanie w wilgotnej glebie. Starożytne Imet Stanowisko archeologiczne Tell El-Faraoun, czyli starożytne miasto Imet, było ważnym centrum religijnym. Archeolodzy pojawili się tu już w 1886 r. Wówczas nestor egiptologii W. M. Flinders Petrie rozpoczął tam wykopaliska. Odkrył świątynie faraonów Ramzesa II i Amazisa II, granitową kapliczkę oraz cmentarzysko. Miejsce to służyło jako ośrodek kultu, do którego sprowadzano monumenty ze stolicy Pi-Ramzes, gdzie w XIII wieku p.n.e. rezydował Ramzes II. Zaledwie kilka kilometrów od Imet znajdowało się słynne Tanis, gdzie rozgrywała się jedna z części przygód Indiany Jonesa. Kilka miesięcy przed wydobyciem posągu Ramzesa II, archeolodzy natrafili tam na kamienną stelę z tekstem dekretu Ptolemeusza III z 238 r. p.n.e. Takie nagromadzenie artefaktów o dużej randze historycznej potwierdza, że dawne Imet było ważnym ośrodkiem na mapie starożytnego Egiptu. Źródło: Ministerstwo Turystki i Starożytności Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Grecka literatura w egipskim grobie. Archeolodzy odkryli „Iliadę” w mumii
Archeolodzy w Egipcie dokonali odkrycia, które zmienia nasze rozumienie starożytnych rytuałów. Wewnątrz mumii z okresu rzymskiego znaleziono fragment „Iliady” Homera. To pierwszy przypadek w historii, gdy tekst grecki literacki stał się częścią procesu balsamowania ciała.
Oksyrynchos to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Egipcie. Znajduje się około 190 kilometrów na południe od Kairu, w miejscowości Al Bahnasa. Od końca XIX wieku odkryto tam ogromną liczbę papirusów. Największą osobliwością Oksyrynchos jest fakt, że większość z nich znaleziono w starożytnych kopcach śmieci. Pustynny, suchy klimat Egiptu sprawił, że porzucone tysiące lat temu dokumenty nie uległy rozkładowi. Wiele z nich zawierało bezcenne teksty literackie. Jednak najnowsze znalezisko rzuca zupełnie nowe światło na funkcję tych dokumentów. Teraz badacze znaleźli papirus z taką zawartością w miejscu, którego nikt się nie spodziewał. Niezwykły dar w brzuchu mumii Podczas kampanii prowadzonej pod koniec 2025 roku zespół badawczy z Uniwersytetu w Barcelonie dokonał niezwykłego odkrycia. W grobowcu numer 65 odnaleziono mumię z okresu rzymskiego, czyli sprzed około 1600 lat. Wewnątrz brzucha badacze znaleźli papirus, który był częścią rytuału balsamowania. Zagadka greckiego tekstu W styczniu i lutym 2026 roku naukowcy przystąpili do szczegółowej analizy znaleziska. Pracami kierowała konserwatorka Margalida Munar oraz papirolog Leah Mascia. Dołączył do nich profesor Ignasi-Xavier Adiego, dyrektor projektu Oksyrynchos. Badacze odczytali fragmenty tekstu zapisanego po grecku. Okazało się, że papirus zawiera fragment II księgi „Iliady” Homera. Jest to słynny „Katalog okrętów”, który wylicza siły greckie ruszające pod Troję. To jeden z najbardziej ikonicznych tekstów w literaturze zachodniej. Przełom w historii archeologii To odkrycie jest absolutnie wyjątkowe w skali światowej. – Już wcześniej zdarzało się nam trafiać na greckie papirusy, które po zwinięciu i opieczętowaniu stawały się częścią mumii, ale do tej pory zawierały one niemal wyłącznie zaklęcia. I choć od końca XIX stulecia w Oksyrynchos odkopano mnóstwo bezcennej literatury greckiej, to znalezienie dzieła literackiego wykorzystanego jako element pochówku jest wydarzeniem bezprecedensowym – komentuje prof. Adiego. W ten sposób literatura piękna zyskała nową, sakralną funkcję w obrzędach egipskich. Praca badaczy w laboratorium Identyfikacja tekstu była możliwa dzięki wnikliwej pracy zespołu z Uniwersytetu w Barcelonie. Misja archeologiczna działa w tym miejscu od 1992 roku. Współpraca z Najwyższą Radą Starożytności Egiptu pozwoliła na skuteczną konserwację zabytku. Każdy fragment papirusu został precyzyjnie oczyszczony i udokumentowany. Nowy rozdział w archeologii Wyniki najnowszej kampanii są właśnie prezentowane publicznie. Seria wykładów na Uniwersytecie w Barcelonie potrwa do maja 2026 roku. Eksperci omawiają aspekty antropologiczne, archeologiczne i konserwatorskie odkrycia. Znalezienie „Iliady” w mumii otwiera nową dyskusję o kulturze starożytnego Egiptu pod rządami Rzymu. Pokazuje, jak mocno kultura grecka przenikała życie codzienne i wierzenia mieszkańców doliny Nilu. Źródło: Uniwersytet w Barcelonie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jedyna taka świątynia w starożytnym Egipcie. Polacy pomogli ją odnaleźć
Archeolodzy odkryli unikatową świątynię w północnej części Synaju w Egipcie. Jest to gigantyczny basem wzniesiony na okrągłym planie, który służył do odprawiania rytuałów związanych z wodą. Do znaleziska przyczyniły się analizy Polaków.
Stanowisko archeologiczne Tell el-Farama nie wygląda dziś imponująco. Jest to płaska pustynia z wystającymi gdzieniegdzie reliktami starożytnej architektury. W jego obrębie działało kilka misji archeologicznych. Pod piachem skrywa się miasto Peluzjum, które było w okresie grecko-rzymskim drugim co do wielkości portem po Aleksandrii. Mieściła się tutaj również twierdza broniąca wschodniej granicy kraju faraonów. To właśnie tutaj najsilniej mieszały się tradycje egipskie, greckie oraz rzymskie. Miasto pod pustynią Miasto zajmowało sporą powierzchnię, nie jest więc możliwe jego kompletne przebadanie w sposób wykopaliskowy. Dlatego pojawili się tam naukowcy ze sprzętem geofizycznym, który umożliwia zajrzenie pod powierzchnię bez wbijania łopaty. W latach 2005–2009 działali tam eksperci pod kierunkiem Tomasza Herbicha z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W ten sposób uzyskano ogólny obraz dużej części starożytnego miasta – jego rozplanowanie. Wówczas natknięto się też na zagadkową budowlę na planie okręgu. Sześć lat intensywnych poszukiwań Egipska misja archeologiczna z Najwyższej Rady Starożytności (SCA) prowadziła intensywne wykopaliska na tym stanowisku archeologicznym przez sześć lat. Naukowcy skupili się na badaniu pozostałości dawnej metropolii. Głównym celem było lepsze zrozumienie układu urbanistycznego i życia religijnego mieszkańców. Badacze musieli zmierzyć się z trudnymi warunkami terenowymi i skomplikowaną stratygrafią. Jednym z celów badań była okrągła w planie budowla widoczna na zobrazowaniach geofizycznych. Archeolodzy głowili się od lat, czym była. Siedziba rady miejskiej. Czy jest zagadkowa budowla? Pierwsza hipoteza badaczy dotycząca przeznaczenia budowli okazała się błędna. Początkowo sądzono, że okrągły budynek to bouleuterion. Miała to być reprezentacyjna siedziba miejskich władz. Takie budynki były charakterystycznym elementem greckich i rzymskich miast tamtego okresu. Jednak dalsze sezony wykopaliskowe ujawniły znacznie bardziej złożony plan architektoniczny. Budowla posiadała wiele wejść oraz niezwykle rozbudowany system hydrauliczny. Konsultacje z ekspertami z Sorbony ostatecznie pozwoliły skorygować te wczesne ustalenia. Bóg zrodzony z żyznego błota Egipski zespół badaczy po przeprowadzeniu wykopalisk stwierdził, że jest to jednak świątynia. Obiekt ten był w całości poświęcony lokalnemu bóstwu o imieniu Pelousios. Imię to wywodzi się bezpośrednio od greckiego słowa pelos, co oznacza błoto lub muł. Centralnym punktem całego kompleksu jest potężny, kolisty basen. Ma on imponującą średnicę aż 35 metrów. W starożytności wypełniano go wodą z Nilu, która była bogata w osady. Ten żyzny muł stanowił symboliczny hołd dla boga opiekuńczego miasta. To pierwsza tego typu świątynia odkryta w Egipcie. Podobne założenia, ale mniejsze, znane są z innych części świata śródziemnomorskiego. Funkcjonowała od II wieku p.n.e. do VI wieku n.e. Inżynieria w służbie religii Budowla stanowi doskonały przykład niezwykłej fuzji stylów architektonicznych. Łączy ona w sobie starożytne tradycje egipskie z elementami hellenistycznymi oraz rzymskimi. Basen otacza zintegrowany i przemyślany system kanałów drenażowych. Na samym środku zbiornika znajduje się kwadratowe podium. Prawdopodobnie to właśnie tam stał niegdyś kolosalny posąg bóstwa. Całość konstrukcji wykonano głównie z trwałej, czerwonej wypalonej cegły. Budynek ulegał jedynie niewielkim modyfikacjom architektonicznym na przestrzeni wieków. Źródła: Ahram Online, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co było modne, gdy budowano piramidy? Archeolodzy naprawili odważną suknię z koralików sprzed 4500 lat
Podczas gdy robotnicy w pocie czoła wznosili Wielką Piramidę Cheopsa w Gizie, egipska arystokracja miała nieco inne zajęcia. Nie różniła się wiele od obecnej – kreowała trendy i bawiła się modą. Archeolodzy znaleźli w jednym z grobowców tysiące rozsypanych paciorków, które po latach żmudnej pracy okazały się elementami jednej z najstarszych i najbardziej luksusowych kreacji w historii ludzkości – tzw. beadnet dress. Nie powstydziłyby się jej najlepsze współczesne domy mody, ale jej noszenie wymagało odwagi. I siły.
Choć lniane sznurki łączące koraliki uległy rozkładowi przez tysiąclecia, ich położenie w grobowcu oraz wizerunki w starożytnej sztuce pozwoliły ekspertom na rekonstrukcję misternej sukni. Okazało się, że składa się ona z blisko 7000 paciorków, tworząc geometryczny, niemal nowoczesny wzór. Z pewnością działała na wyobraźnię. Błękit Nilu i ceramiczny high-tech Głównym materiałem użytym do produkcji sukni był egipski fajans – rodzaj szkliwionej ceramiki wykonanej ze zmielonego kwarcu. Dla Egipcjan nie był to zwykły materiał, bo dzięki domieszce miedzi uzyskiwano barwy niebieską i niebiesko-zieloną, które miały imitować drogocenne kamienie: lapis lazuli i turkus. Kolorystyka ta nie była przypadkowa. Jak wyjaśnia Tom Hardwick, egiptolog z Houston Museum of Natural Science, barwy te symbolizowały Nil oraz wiosnę, co w wierzeniach Egipcjan było bezpośrednio powiązane z ideą zmartwychwstania i odrodzenia w zaświatach. Kreacja ta nie była więc tylko ubiorem, ale potężnym talizmanem mającym zapewnić życie wieczne. Jak starożytne Egipcjanki nosiły suknie typu „beadnet”? Suknia o długości midi posiada charakterystyczny dół ułożony w diamentowy wzór oraz dopasowany gorset z pionowo nawleczonych paciorków. Wykończono ją okrągłym dekoltem oraz obszyciem z muszli ślimaków morskich (dokładnie mitr), które pełniły rolę ozdobnych frędzli. Wbrew pozorom, suknia z siateczki prawdopodobnie nie była noszona bezpośrednio na ciało. Eksperci przypuszczają, że: była nakładana na klasyczną, białą suknię z lnu, mogła być przyszywana bezpośrednio do lnianego materiału, aby utrzymać misterną strukturę koralików, ze względu na kruchość fajansu, mogła być używana wyłącznie podczas wyjątkowych okazji lub stworzona specjalnie jako całun pogrzebowy. Ciekawostka: Janet Johnstone, specjalistka od starożytnego krawiectwa, podczas rekonstrukcji podobnej sukni odkryła, że jest ona zbyt ciężka do regularnego noszenia. Waga tysięcy ceramicznych koralików sprawiała, że kreacja była sztywna i ograniczała ruchy, co dodatkowo potwierdza jej ceremonialny charakter. Wyjątkowa na skalę światową kreacja Odnaleziona w Gizie suknia, datowana na lata 2551–2528 p.n.e., jest najstarszym zachowanym egzemplarzem tego stylu na świecie. Do dzisiaj w muzeach przetrwało zaledwie około dwudziestu czterech takich kreacji. Najsłynniejsze rekonstrukcje można podziwiać w Museum of Fine Arts w Bostonie oraz w Petrie Museum w Londynie. Co nosili Egipcjanie? Od sukien do całunów Wraz z nadejściem Nowego Państwa (1550–1070 p.n.e.), czyli kolejnej epoki w historii Starożytnego Egiptu, moda uległa zmianie. Pełne suknie z koralików wyszły z użycia, ustępując miejsca prostszym siatkom z koralików, które nakładano bezpośrednio na mumie. Te „koralikowe płaszcze” stały się standardowym elementem wyposażenia grobowego, dowodząc, że fascynacja biżuteryjnymi dodatkami przetrwała w Egipcie przez kolejne stulecia. Dziś 4500-letnie kreacje są nie tylko dowodem na zaawansowanie egipskiego rzemiosła, ale też przypomnieniem, że pragnienie piękna i elegancji towarzyszyło ludzkości nawet w obliczu wieczności. Źródło: MFA Boston, Live Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W Dolinie Królów w Egipcie odkryto zagadkowe inskrypcje. „Niektóre wyglądały dziwnie”
Przez stulecia nikt nie zwracał większej uwagi na część znaków widocznych w grobowcach faraonów w Dolinie Królów. Dopiero dokładna analiza wykazała, że niektóre napisy pochodzą aż z Indii. To może być jeden z najciekawszych śladów po starożytnych podróżach do Egiptu. Odczytane inskrypcje pokazują, że do Doliny Królów docierali także przybysze spoza świata śródziemnomorskiego.
Dolina Królów należy dziś do największych atrakcji turystycznych Egiptu. Leży na zachodnim brzegu Nilu, niedaleko współczesnego Luksoru. W skalnych grobowcach złożono tam kilkudziesięciu faraonów. Pierwsze groby wykuto wśród skalnych rozpadlin w połowie II tysiąclecia p.n.e. Zakładano, że w ten sposób będą lepiej chronione przed rabusiami. Większość z nich padła jednak łupem złodziei jeszcze w starożytności. Dolina Królów przyciągała przybyszy już w starożytności Wiemy, że zarówno piramidy, jak i Dolina Królów były celem „turystów” już w starożytności. Zachowały się tam liczne inskrypcje pozostawione w języku greckim, co było naturalną konsekwencją podboju kraju faraonów przez Aleksandra Wielkiego. Również dziś turyści chcą zobaczyć Dolinę Królów. To właśnie tam znajduje się słynny grobowiec Tutanchamona. Jednym ze zwiedzających w ostatnich latach był prof. Ingo Strauch z Uniwersytetu w Lozannie w Szwajcarii. W swojej pracy naukowej specjalizuje się w studiach nad sanskrytem oraz buddyzmem. Dziwne znaki na ścianach grobowców zaskoczyły badacza Podczas oglądania ścian grobowców, pokrytych tysiącami greckich i łacińskich graffiti, Strauch zauważył znaki, które wydały mu się dziwne i niepasujące do alfabetu greckiego. Jako specjalista od indyjskiej epigrafiki rozpoznał w nich cechy pisma z Indii. Kluczem do rozwiązania zagadki była specyficzna litera „n”, typowa dla południowych Indii i języka tamilskiego. Okazało się, że napisy te umykały egiptologom przez stulecia, ponieważ badacze Egiptu nie znają pisma indyjskiego. Prof. Strauch razem z dr Charlotte Schmid zidentyfikowali łącznie około 30 takich inskrypcji, ukrytych w dziesięciu różnych grobowcach. Wynikami analiz podzielili się w lutym na konferencji naukowej w Indiach. Żeglarze i kupcy z Indii docierali do Egiptu regularnie Dzięki ostatnim badaniom wiemy, że między I a IV wiekiem n.e. indyjscy żeglarze regularnie przemierzali morskie szlaki do Egiptu. Szukali złota, przypraw i innych rzadkich towarów. Pierwsze ślady obecności osób z Indii w Egipcie odkrył polsko-amerykański zespół naukowców w porcie Berenike nad Morzem Czerwonym. Wśród znalezisk znalazł się między innymi posąg Buddy. Wygląda więc na to, że kupcy z dalekiego kontynentu nie tylko handlowali, ale byli też ciekawi świata. W wolnych chwilach mogli zapuszczać się głęboko do serca Egiptu. Cikai Korran zostawił po sobie podpisy w kilku grobowcach Praktyka podpisywania się na zabytkach jest stara jak świat, co dobrze pokazuje ten „indyjski” przypadek. Dziś uznajemy ją za naganną. Jednym z niesfornych indyjskich turystów był człowiek o imieniu Cikai Korran. Jego imię pojawia się aż osiem razy w pięciu różnych grobowcach w Dolinie Królów. Korran używał tamilskiej formuły „vara kanta”, co oznacza „przyszedł i zobaczył”. To wyraźne nawiązanie do greckich napisów turystycznych. Sugeruje ono, że indyjscy przybysze znali lokalne zwyczaje i zwiedzali nekropolię podobnie jak inni odwiedzający. Szczególną uwagę badaczy zwróciła lokalizacja napisów indyjskiego przybysza. W grobowcu Ramzesa IX jego podpis widnieje na wysokości ponad pięciu metrów nad wejściem. Z kolei w grobowcu nr 14 napis Korrana jest jedynym odkrytym graffiti, co może świadczyć o jego determinacji, by uwiecznić swoją obecność. Do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale też wysłannicy władców Kolejną ważną postacią jest Indranandin, którego sanskrycka inskrypcja znajduje się w grobowcu nr 1, czyli KV1. Podpisał się on jako posłaniec króla Kshaharaty, władcy z zachodnich Indii. To wskazuje, że do Egiptu docierali nie tylko kupcy, ale także oficjalni dyplomaci. Starożytny Egipt był bardziej otwarty na świat, niż długo sądzono Inskrypcje na grobowcach pokazują, że obecność mieszkańców Indii w starożytnym Egipcie mogła być znacznie szersza, niż dotąd przypuszczano. Wygląda na to, że prawie dwa tysiące lat temu w Dolinie Królów spotykali się przedstawiciele różnych królestw i odległych krain. Możliwe, że w tym miejscu, podobnie jak dziś, słychać było wiele języków, a między zwiedzającymi dochodziło do kontaktów i wymiany doświadczeń. Źródła: Międzynarodowa Konferencja Tamilskiej Epigrafiki, SmithsonianMag Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli nietknięte starożytne trumny w Egipcie. Hieroglify zdradziły, kim były zmarłe
Egipt nie przestaje odsłaniać swoich tajemnic. Archeolodzy natrafili w Luksorze na ciasną skrytkę z trumnami sprzed trzech tysiącleci. Wśród pochowanych znajdowały się kapłanki Amona – jednego z najważniejszych bóstw egipskiego panteonu. Znalezisko jest obecnie poddawane szczegółowym analizom.
Egipt ciągle obfituje w znaleziska archeologiczne. Trzy tysiące lat trwania cywilizacji faraońskiej pozostawiły trwały ślad w dzisiejszym krajobrazie tego kraju. Wiele z zabytków widocznych jest na powierzchni. Wśród nich są legendarne piramidy w Gizie czy świątynie, takie jak Abu Simbel, wzniesiona przez potężnego Ramzesa II. Jednak wiele artefaktów skrywa się w piaskach pustyni. Ministerstwo Starożytności i Turystyki Egiptu ogłosiło właśnie odkrycie 22 starożytnych trumien w rejonie Luksoru – ulubionego celu podróżników od wielu lat. Obok trumien znaleziono szereg naczyń ceramicznych, w tym zapewne urny kanopskie, w których w czasie procesu mumifikacji umieszczano organy zmarłych. Wiele z nich jest opieczętowanych, więc możliwe będzie wykonanie specjalistycznych analiz fizykochemicznych. Nekropola tebańska pełna niespodzianek Znaleziska dokonano na terenie nekropolii tebańskiej, służącej starożytnemu miastu Luksor. Położona jest po zachodniej stronie Nilu, gdzie znajduje się słynna Dolina Królów czy grobowa świątynia Hatszepsut. Ale w tej okolicy składano do grobów nie tylko faraonów, ale też inne osoby – wiele o wysokim statusie społecznym. Skrytka wykuta w skale, którą właśnie odkryto, położona jest w południowo-zachodniej części nekropolii Asasif. Ciasny grobowiec pełen trumien Egipcjanie byli bardzo praktycznymi ludźmi. Przy wykonywaniu grobowców kierowali się tym, by spełniły swoją funkcję – zabezpieczały mumie przed zbezczeszczeniem. Dlatego wiele z grobowców było ukrytych wśród załomów skalnych. Zdarza się, że archeolodzy odkrywają mumie nietknięte ręką rabusiów, chociaż wiele grobowców nie przetrwało do dziś. W przypadku najnowszego odkrycia wszystko wskazuje, że grobowiec lub skrytka (czasem przenoszono trumny do zbiorowej skrytki po włamaniach) jest nietknięta. Wykopaliska prowadziła misja Najwyższej Rady Starożytności i Fundacji dr. Zahiego Hawassa na rzecz Archeologii i Dziedzictwa. Rozśpiewane kapłanki Amona Kilka z dwudziestu dwóch trumien należy do kapłanek Amona, co mówią nam hieroglify zapisane na ich wielobarwnie zdobionych trumnach. Kobiety te posiadały wysoki status społeczny i pochodziły często z kapłańskich rodzin. Trudno wskazać zakres ich zakres obowiązków w ramach posiadanego tytułu, ale w jakiś sposób służyły bogowi Amonowi. Zapewne brały udział w rytuałach związanych z czczeniem boga, uczestniczyły w procesjach, śpiewały w chórze i grały z pomocą sistrum, czyli charakterystycznego egipskiego instrumentu, który był rodzajem grzechotki. Kiedy złożono zmarłe do grobu? Zdaniem archeologów trumny pochodzą z czasów III Okresu Przejściowego (ok.1070–664 lat p.n.e.), kiedy stery kierowania państwem przejął potężny kler boga Amona. Kapłani uniezależnili się od dynastii panującej w północnej części kraju w ramach XXI dynastii. Były to czasy schyłku panowania faraonów egipskich, bo wkrótce królestwo przeszło w ręce władców libijskich, a później nubijskich. Trumny są obecnie poddawane pilnej konserwacji ze względu na delikatny stan drewna i znajdujących się na nich malowideł. Źródło: Ministerstwo Starożytności i Turystyki Egiptu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Naukowcy cyfrowo „rozwinęli” egipską mumię z Wrocławia. Zmarły miał zaledwie 8 lat
Egipska mumia przechowywana w Muzeum Archidiecezjalnym we Wrocławiu po raz pierwszy została poddana kompleksowym badaniom naukowym. Eksperci „rozwinęli” ją z pomoca tomomografii i radiografii. W ten sposób poznali tajniki starożytnej mumifikacji.
Zjawisko egiptomanii, czyli fascynacji starożytnościami egipskimi, pojawiło się w Europie z wielką siłą w XIX wieku. Do kraju faraonów przybywało wielu śmiałków, którzy chcieli zobaczyć piramidy i wielkie świątynie. Czasem przywozili coś do domu. Tymi „pamiątkami” bywały nie tylko zabytki archeologiczne, ale nawet mumie. Mumia przybywa do Wrocławia Świadectwem zainteresowania Egiptem jest mumia dziecka, która trafiła do dzisiejszego Wrocławia na początku XX wieku. Do miasta (wówczas Breslau) przywiózł ją w 1914 roku kardynał Adolf Bertram, który w tym samym roku objął tamtejsze biskupstwo. Szczegóły zakupu nie są znane, ale przypuszcza się, że kardynał wszedł w jej posiadanie dzięki znajomości z braćmi Pelizaeus. Wilhelm Pelizaeus był znanym kolekcjonerem i sponsorem wykopalisk w Egipcie. Kardynał Bertram, będący zapalonym kolekcjonerem starożytności, podarował obiekt wrocławskiemu Muzeum Archidiecezjalnemu, gdzie jest przechowywany do dziś. Cyfrowe badanie mumii Zespół badaczy pod kierunkiem prof. Agaty Kubali z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Marzeny Ożarek-Szilke z Międzynarodowej Fundacji Mummy Research Center z udziałem dr. Wojciecha Ejsmonda i Stanisława Szilke przeprowadził właśnie pierwsze w historii tak kompleksowe badanie wrocławskiej mumii dziecka przechowywanej w Muzeum Archidiecezji. Wyniki opublikowano w artykule w czasopiśmie „Digital Applications in Archaeology and Cultural Heritage”. Naukowcy ujawnili w nim nowe informacje na temat życia i śmierci dziecka sprzed tysięcy lat. Jakie metody zastosowano? To były pierwsze w historii systematyczne i nieinwazyjne badania radiologiczne tej mumii. Radiografię wykonano w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Lublinie. Wcześniejsza wiedza opierała się głównie na skąpych opisach katalogowych. Oto 6 metod badawczych zastosowanych po raz pierwszy wobec tego obiektu: Tomografia komputerowa (CT). Wykorzystano jeden z najnowocześniejszych skanerów w Polsce, wykonując tysiące przekrojów całego ciała, co pozwoliło na wirtualne „zajrzenie” pod bandaże bez ich naruszania. Radiografia projekcyjna (RTG). Klasyczne zdjęcia rentgenowskie posłużyły jako wstępne rozpoznanie struktur kostnych i ułożenia ciała w trójwymiarowej przestrzeni. Wizualizacje 3D (Volume Rendering). Dzięki cyfrowemu przetwarzaniu danych stworzono trójwymiarowe modele, które umożliwiły analizę powierzchni ciała i szkieletu w formie obrazów 3D. Segmentacja szkieletu. Metoda ta pozwoliła na precyzyjne wyodrębnienie obrazu samych kości z danych tomograficznych, co umożliwiło dokładne określenie wieku (ok. 8 lat) i płci dziecka. Nie tylko mumia Eksperci przeprowadzili reż szczegółową analizę stylistyczną kartonażu chroniącego mumię, co było kluczowym uzupełnieniem badań radiologicznych. Na podstawie jego stylu wykonania i dekoracji kartonażu naukowcy mogli z dużym prawdopodobieństwem datować mumię na okres ptolemejski (lata 305–30 p.n.e.). Są to czasy władania w Egipcie następców Aleksandra Wielkiego, zatem dominacji greckiej w kraju faraonów. Mumia pochodzi prawdopodobnie z południa Górnego Egiptu (region Kom Ombo-Asuan). Słabo rozpoznane mumie dzieci Badania wykazały, że mumia należała do chłopca. Dziecko zmarło w wieku około ośmiu lat. To zachowane tkanki miękkie oraz rozwój uzębienia umożliwiły precyzyjne określenie płci i wieku. – Obrządek pogrzebowy dzieci w starożytnym Egipcie jest słabo znany. Dlatego analiza mumii z Wrocławia jest taka ważna i ciekawa – komentuje dla National Geographic Polska dr Wojciech Ejsmond. Jak dodaje, dopiero w czasach ptolemejskich zaczęto inwestować spore środki w pochówki dzieci i tego świadectwem jest pięknie zdobiony kartonaż, w którym znajduje się mumia dziecka. Publikacja poszerza zatem niewielki korpus opracowanych mumii dziecięcych z Egiptu i rzuca nowe światło zarówno na praktyki pogrzebowe kraju faraonów. Analizy radiologiczne potwierdziły też, że starożytni balsamiści usunęli mózg przez jamę nosową, co było standardową praktyką w Egipcie. Z ciała usunięto również większość narządów wewnętrznych, przypuszczalnie poza wątrobą, która została w jamie brzusznej chłopca. Takie praktyki były kluczowe, by nie doszło do procesów gnilnych i w konsekwencji – rozkładu ciała. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Hieroglify egipskie – czym było zagadkowe pismo starożytnych Egipcjan?
Hieroglify egipskie do dziś są pełne zagadek. Naukowcy spierają się o to, jak powstał ten system zapisu. Wiadomo, że odegrały kluczową rolę w powstaniu słynnej cywilizacji faraonów. A jaki jest ich związek z naszym dzisiejszym alfabetem?
W tym artykule: Skąd się wzięły hieroglify? Co skrywa literatura egipska? Ile jest rodzajów pisma egipskiego? Związek hieroglifów egipskich z alfabetem Czytanie hieroglifów egipskich. Jak to robić? Zapisz swoje imię pismem hieroglificznym Niewiarygodne początki hieroglifów egipskich. Do czego one służyły? Kto umiał je pisać i czytać? Zapomnienie i ponowne odkrycie znaczenia hieroglifów – jak i kto do tego doszedł? Co wspólnego ma współczesny alfabet z hieroglifami? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się poniżej. Polecamy też artykuł o symbolach egipskich. Skąd się wzięły hieroglify Egipcjanie wierzyli, że mowa pochodzi od bogów. Dla przykładu, w jednej wersji mitu o stworzeniu świata to bóg Ptah nadał mu obraz wyrażany w hieroglifach. Owo pismo hieroglificzne nie tylko opisywało świat, ale było sprawczą magią (heka), zaklęciami mającymi nad nim władzę. Okazuje się, że początki pisma starożytnego Egiptu wyglądały zupełnie inaczej. Jego rozwój nie trwał tak długo, jak w przypadku pisma klinowego na Bliskim Wschodzie. Powstanie pisma egipskiego było prawdopodobnie dość nagłym wynalazkiem. Jednak jego początki do dziś są niejasne. Wiadomo, że działo się to w końcu IV tysiąclecia. Jednak dopiero w czasach III–VI dynastii nastąpił wielki rozwój piśmiennictwa. Trzeba też pamiętać, że hieroglif nie musi się zawsze odnosić do pisma starożytnego Egiptu. Znacznie później swoje hieroglify zaczęli stosować np. Hetyci. W języku potocznym czasami określa się tym mianem nieczytelne pismo. Co zapisywano pismem hieroglificznym w piramidach? formuły ofiarne, apele do żywych, zaklęcia czy też wypowiedzenia. Egipskie mumie przemówiły. Rozwikłano zagadkę śmierci sprzed 2600 lat Koniec stycznia obrodził ciekawymi wydarzeniami dla miłośników historii. Dzięki dociekliwym naukowcom dwie egipskie mumie przemówiły. Jedna dosłownie, własnym głosem poprzez model 3D jej ... Co skrywa literatura egipska? W okresie Średniego Państwa (chodzi zwłaszcza o okres panowania XII dynastii) obserwujemy rozwój form literackich. Niestety, większość dzieł pozostaje anonimowa. Niemniej jednak odnajdziemy wiele różnorodnych form, czasem podobnych do tych nam współczesnych. Uprawiane przez Egipcjan pisarstwo: legendy i bajki, epickie opowiadania, wydarzenia fantastyczne, relacje historyczne, nauki, pouczenia i maksymy moralizatorskie, senniki, papirusy prawnicze. Prawdziwą rewolucję w pisaniu spowodowała reforma faraona Amenhotepa IV w okresie już Nowego Państwa. Dopiero od wtedy zaczęto pisać w rzeczywistym języku mówionym (nowoegipskim, w odróżnieniu od poprzedniego pisma staroegipskiego). Dzięki temu literatura nabrała więcej realizmu. Hieroglify kojarzymy w egipskimi grobowcami, ale nie we wszystkich je znajdziemy. Na przykład w pierwszych piramidach nie wykonywano ich na ścianach. Znajdowały się tylko w ukrytych miejscach i pozostawili je robotnicy wznoszący te wielkie konstrukcje. Były to więc zapiski techniczne, mające wspomóc proces budowy Wraz z podbojem Egiptu przez Rzymian w 30 r. p.n.e pismo hieroglificzne traciło na znaczeniu. Ostatecznie rozwój chrześcijaństwa i języka koptyjskiego spowodował nagły spadek jego użytkowania. Najpóźniejszy znany nam zapis pochodzi z V w. Dziś egiptolodzy potrafią odczytać większość znaków hieroglificznych, ale nie wszystkie teksty przełożono na języki współczesne. Wynika to z tego, że jest ich tak dużo, a naukowców, którzy są w stanie tego dokonać, ciągle stosunkowo niewielu. Ile jest rodzajów pisma egipskiego Należy pamiętać, iż hieroglifami umiała posługiwać się jedynie wąska grupa najzdolniejszych z elity. Z czasem wyłonił się prostszy zapis dla kapłanów, zwany pismem hieratycznym. Trzecie i najbardziej praktyczne pismo egipskie jest zwane demotycznym. Przeznaczone było do użytku codziennego, ale i tak stosowała go bardzo wąska grupa wykształconych osób. Odczytanie tego całego systemu zajęło Europejczykom wieki. Ze względu na symboliczny wyraz znaków staroegipskiego pisma uważano niesłusznie, że hieroglify egipskie przedstawiają idee. Niemiecki językoznawca Athanasius Kircher w połowie XVII w. zaproponował inne założenie. Znaki, podobnie jak w wielu innych pismach, związane mają być raczej z fonetyką poszczególnych dźwięków. Dopiero jednak po odkryciu kamienia z Rosetty w 1799 r. nadarzyła się wspaniała okazja rozwikłania wielkiej zagadki starożytności. Spisany na kamieniu tekst sporządzono w trzech wersjach: w języku greckim oraz egipskim w zapisie hieroglificznym i w zapisie demotycznym. Rozpoczął się wielki wyścig w odszyfrowaniu starożytnego pisma. Ostatecznie całościowego odszyfrowania dokonał Francuz Jean-François Champollion w 1822 r. O rok szybciej od równolegle zajmującego się tematem Anglika Thomasa Younga. Związek hieroglifów egipskich z alfabetem Odkodowanie hieroglifów egipskich oraz późniejsze znaleziska archeologiczne miały, jak się okazało, znaczący wkład w poszukiwanie źródeł pochodzenia alfabetu. Choć przypisywano mu rozpowszechnienie w Europie przez Fenicjan, to pytanie o pochodzenie budziło niemałe kontrowersje. Osobą, której udało się w 1859 r. znacząco rozjaśnić tę zagadkę był francuski egiptolog Emmanuel de Rougé. Rozwinął on argument o reorganizacji pisma egipskiego przez Semitów (potomków Fenicjan) w pierwszy znany nam alfabet. Ową obserwację znacząco rozwinął dopiero brytyjski uczony Isaac Taylor w 1899 r. Zabytki Egiptu – najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych Zabytki Egiptu należą do najcenniejszych artefaktów antycznej historii. Które z nich warto zobaczyć na własne oczy? Poniżej wymieniamy najciekawsze zabytki Egiptu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zabytki-egiptu-najwazniejsze-obiekty-i-miejsca-zachowane-z-czasow-starozytnych-fot-visions-of-america-universal-images-group-via-getty-images-9d65412.jpeg" width="938" height="626" alt="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" title="Zabytki Egiptu - najważniejsze obiekty i miejsca zachowane z czasów starożytnych (fot. Visions of America/Universal Images Group via Getty Images)" /> I tak oto wiemy dziś, że litera A, czy też alfa była przekodowaniem egipskiego aleph. Przedstawiano go w postaci hieroglifu głowy byka itd. Alp po fenicku znaczy wół. Nie bez przyczyny mówi się, że pismo jest największym wynalazkiem ludzkości. Europejczycy, Amerykanie i wielu innych mieszkańców współczesnego świata dzisiaj używa w życiu codziennym zapisu, którego korzenie ocierają się o hieroglify egipskie. Czytanie hieroglifów egipskich. Jak to robić? Często się mówi, że hieroglify w Egipcie czyta się od prawej do lewej. Tak naprawdę pismo egipskie odczytywano różnie. Generalnie wszystko zależało od tego, w którą stronę „patrzyły” znaki ludzi czy zwierząt. Trudno sobie wyobrazić, że Egipcjanie pisali i czytali aż w czterech różnych kierunkach. Oprócz wersji od lewej do prawej i prawej do lewej, dochodziły tryby o podwójnym kierunku. Z prawej na lewo i na dół oraz z lewej do prawej i na dół. Czytanie tekstów nie było więc linearnie poziomą czynnością, lecz czasem trzeba było czytać w dwóch kierunkach. W przeciwieństwie do współczesnego alfabetu, nauka hieroglifów może być prawdziwym wyzwaniem. W Polsce najlepszym miejscem do ich nauki jest kierunek orientalistyka-egiptologia wykładany na Wydziale Kultur Azji i Afryki na Uniwersytecie Warszawskim. Zapisz swoje imię pismem hieroglificznym Jednym z popularniejszych programów z informacjami na temat hieroglifów jest Fabricius. Po niedługim kursie, który oferuje Fabricius, można łatwo przejść do translatora z angielskiego na hieroglify egipskie. Nie jest to wielce skomplikowany proces, więc każdy może z niego korzystać. Już teraz możesz sprawdzić, jak wygląda zapis twojego imienia w piśmie egipskim. Źródła: Andrzej Ćwiek 2022 „Hieroglify Egipskie. Mowa Bogów”, Red. Jadwiga Lipińska 2005 „Tajemnice papirusów”, Johanna Drucker 1995 „Alphabetic Labyrinth. The Letters in History and Imagination”, archeologia.com.pl
Sandały Tutanchamona. Obuwie faraona pozwalało mu dosłownie „deptać” po jego wrogach
Wraz młodym faraonem Tutanchamonem pochowano tysiące artefaktów. Wśród nich było kilkadziesiąt par obuwia – miłośnicy mody mogą być zazdrośni – ale jedna para sandałów szczególnie przykuwa naszą uwagę. Ich wkładki były ozdobione… wizerunkami wrogów władcy.
W 1922 roku w grobowcu Tutanchamona odbyły się wykopaliska prowadzone przez brytyjskiego archeologa Howarda Cartera i lokalnych egipskich naukowców. Odnaleźli wtedy wyjątkowe sandały, które dużo mówiły o charakterze faraona. Dzisiaj można oglądać je w muzeum. Historia Egiptu uwieczniona na wkładkach faraona Sandały Tutanchamona wyróżniają się kunsztem wykonania – wykonane są z drewna, zielonej skóry i mienią się kawałkami złotej folii umieszczonej na warstwie białej farby. Tak wyrafinowana technika produkcji była rzadkością nawet wśród elit starożytnego Egiptu. Według archeologów buty mierzą 28,4 centymetrów, co odpowiada współczesnemu, europejskiemu rozmiarowi 45. Najbardziej interesująca jest jednak ich wyjątkowa dekoracja. Co dokładnie przedstawiają dekoracje sandałów? Każdy z butów został ozdobiony wizerunkami dwóch związanych postaci (najpewniej Azjatów Zachodnich i Nubijczyków), oplecionych motywami lotosu i papirusów – symbolami ujarzmionych ludów. Po cztery łuki przy palcach i pięcie oraz pasek w kształcie łuku dopełniają tę symbolikę, tworząc razem tzw. Dziewięć Łuków, czyli zbiorowe określenie wszystkich wrogów Egiptu. Miały one znaczenie magiczne, afirmując władzę faraona jako obrońcy porządku dominującego nad siłami „zła”. Umiejscowienie motywów nie było przypadkowe. Stopy władcy miały bezpośrednio deptać wrogów, materializując jego triumf nad nieprzyjaciółmi. Faraon bez butów chodził W starożytnym Egipcie wyposażenie grobowca miało zapewnić zmarłemu komfort i prestiż w życiu pozagrobowym. Obuwie odgrywało w tym ważną rolę – w zaświatach miało świadczyć o władzy i sukcesach władcy. Faraon miał deptać swoich wrogów nawet po śmierci. Czy jednak Tutanchamon faktycznie nosił te sandały? Przy odkryciu mumii młodego króla okazało się, że miał on na sobie złote obuwie i złote nakładki na palce. Do dziś jednak nie wiadomo, czy dekorowanych sandałów faktycznie używał za życia, czy też wykonano je specjalnie na potrzeby pochówku, aby towarzyszyły mu w zaświatach. Tutanchamon nosił obuwie korekcyjne Mógł jednak nigdy ich nie przymierzyć. Dlaczego? Badania genetyczne i tomograficzne przeprowadzone na mumii Tutanchamona przez zespół prof. Zahi Hawassa oraz egiptologów z Uniwersytetu w Kairze wykazały, że młody władca cierpiał na poważne wady stóp. Diagnoza obejmowała m.in. martwicę kości i deformacje stóp, które prawdopodobnie powodowały przewlekły ból i trudności w chodzeniu. Stąd w grobowcu znaleziono także kilka par sandałów ze specjalnymi paskami podtrzymującymi palce oraz aż 130 lasek wspomagających poruszanie się. I ty możesz zobaczyć sandały faraona Dzisiaj sandały Tutanchamona można oglądać w nowo otwartym Muzeum Egipskim w Kairze. Udekorowane wizerunkami wrogów dowodzą, jak ważną rolą w utrwalaniu królewskiej władzy odgrywała nawet tak prozaiczna rzecz jak… wkładki do butów. Miejmy tylko nadzieję, że nie są one inspiracją dla wyściółek lakierków dzisiejszych światowych przywódców. Źródła: JAMA, Live Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
High-tech z epoki przed piramidami. Zaskakujące odkrycie w muzealnym magazynie
Niewielki metalowy przedmiot, który przez dekady przeleżał w muzealnym magazynie, okazał się przełomowym odkryciem. Archeolodzy ustalili, że był częścią zaawansowanego narzędzia sprzed około 5300 lat. Znalezisko pochodzi z czasów sprzed pierwszych faraonów. Obiekt zmienia spojrzenie na rozwój technologii w starożytnym Egipcie.
Do tego znaleziska archeologicznego doszło ponad sto lat temu na cmentarzu w Badari w Górnym Egipcie. W grobie oznaczonym numerem 3932 archeolodzy znaleźli szczątki dorosłego mężczyzny. Obok niego leżał drobny przedmiot z metalu. Miał zaledwie 63 milimetry długości i ważył tyle, co dwa małe spinacze biurowe lub moneta jednogroszowa. Opisano go jako „małe miedziane szydło z owiniętym rzemieniem”. I zapomniano o nim na wiele dekad. Małe wielkie odkrycie Zabytek jest przechowywany w Museum of Archaeology and Anthropology (Muzeum Archeologii i Antropologii) na Uniwersytecie w Cambridge. Niedawno badacze z Uniwersytetu w Newcastle i Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu postanowili przyjrzeć mu się raz jeszcze. Opublikowali swoje wnioski na łamach czasopisma „Ägypten und Levante/Egypt and the Levant”. Ich ustalenie zmienia naszą wiedzę o początkach cywilizacji. Okazało się, że ten niepozorny kawałek metalu to fragment najstarszego zidentyfikowanego do tej wiertła łukowego z Egiptu z metalową końcówką. Pochodzi z okresu predynastycznego, czyli sprzed około 5300 lat. To czas, gdy pierwsi faraonowie nie zasiadali jeszcze na tronach. Dotychczas najlepiej zachowane zestawy wierteł tego typu znane były z czasów Nowego Państwa, czyli z II tysiąclecia p.n.e., gdy władał Tutanchamon czy Hatszepsut. Jak działało pradziejowe narzędzie? Jak działało takie wiertło? Metalowa końcówka stanowiła kluczowy element mechanizmu wiertła łukowego. Działała ona w połączeniu z trzonkiem, wokół którego owijano skórzany rzemień, co pozwalało na wprawienie wiertła w szybki ruch obrotowy za pomocą łuku. Części organiczne takie jak trzonek rzadko zachowują się w zapisie archeologicznym. Tak też było i w tym przypadku. Jednak ślady zużycia na zabytku oraz zachowane na nim resztki rzemienia potwierdzają użycie tego systemu. Nie tylko miedź To jednak nie koniec niespodzianek. Naukowcy zbadali skład chemiczny wiertła z wykorzystaniem przenośnej fluorescencji rentgenowskiej (pXRF). ​​Wykonano je z nietypowego stopu miedzi, w którego skład wchodziły też arsen i nikiel, a także znaczne ilości ołowiu i srebra. Taka domieszka powodowała, że wiertło było bardziej wytrzymałe niż typowe – stosowane wówczas – narzędzia miedziane. Pradziejowa „wiertarka”. W jakim celu jej używano? Wiertła łukowe były kluczowymi narzędziami do obróbki drewna, kamienia i paciorków. Ich zastosowanie było niezwykle szerokie i obejmowało procesy od produkcji mebli, po wytwarzanie różnego rodzaju ozdób oraz biżuterii. Dzięki zastosowaniu mechanizmu łukowego rzemieślnicy mogli pracować szybciej i z większą precyzją niż przy użyciu prostych narzędzi ręcznych. To z kolei pozwalało na tworzenie bardziej kunsztownych przedmiotów. – Starożytni Egipcjanie słynęli z kamiennych świątyń, malowanych grobowców i olśniewającej biżuterii, ale za tymi osiągnięciami kryły się praktyczne, codzienne technologie, które rzadko zachowują się w zapisach archeologicznych – komentuje współautor publikacji dr Martin Odler z Uniwersytetu w Newcastle. Malowidła z późniejszych grobowców egipskich potwierdzają, że narzędzia te wykorzystywano w warsztatach stolarskich oraz przy precyzyjnej obróbce materiałów. Źródło: Ägypten und Levante / Egypt and the Levant Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Zapach z zaświatów” naprawdę istnieje. Naukowcy odtworzyli aromat starożytnego Egiptu
Zapach zaświatów w starożytnym Egipcie miał prowadzić zmarłych ku życiu po śmierci. Naukowcy właśnie go odtworzyli. Projekt połączył archeologów, chemików i perfumiarkę. Aromat stał się narzędziem opowiadania historii i wzbudził sporo emocji.
Na przestrzeni ostatnich dekad zarówno archeologia, jak i muzealnictwo przeszły poważne zmiany. Spektrum metod badawczych znacząco wzrosło, coraz częściej badacze sięgają po cyfrowe narzędzia. Jeśli chodzi o muzea, to ekspozycje stały się bardziej angażujące i multimedialne. Archeolożka Barbara Huber z Instytutu Geonauki Maxa Plancka postanowiła połączyć dwa światy: archeologii i muzealnictwa. Wspólnie z zespołem postanowiła wyekstrahować jeden z zapachów znanych w starożytnym Egipcie. Tak pachniała śmierć w Egipcie Eksperci pobrali próbki z pozostałości substancji organicznych, które przetrwały wewnątrz dwóch egipskich urn kanopskich sprzed 3500 lat. To w tych naczyniach znajdowały się organy wewnętrzne zmumifikowanej kobiety. Była nią Senetnay, wysoko urodzona osoba, która pełniła funkcję mamki faraona Amenhotepa II. Te naczynia pochodzą z grobowca KV 42 w Dolinie Królów. Zabytki te znajdują się obecnie Muzeum Augusta Kestnera w Hanowerze. Naukowcy zbadali resztki substancji, która konserwowała organy. Dzięki czułym metodom analitycznym, w tym chromatografii gazowej sprzężonej z olfaktometrią udało się zidentyfikować konkretne składniki aromatyczne, takie jak żywice, wosk pszczeli i oleje roślinne. Składniki te nie były przypadkowe, lecz stanowiły część wyrafinowanego „przepisu” na balsamowanie. Wykrycie tych substancji potwierdziło, że mumifikacja była procesem niezwykle zaawansowanym pod względem chemicznym. Zaświatowy „perfum” Sama identyfikacja składników to jednak tylko połowa sukcesu. Największym wyzwaniem było przekształcenie suchych danych z komputera w doświadczenie zmysłowe. Do projektu zaproszono profesjonalną perfumiarkę, Carole Calvez, która pracowała ramię w ramię z chemikami i archeologami. Calvez nie dokonała prostej replikacji, ponieważ współczesne składniki różnią się od tych sprzed tysięcy lat. Jej praca była raczej artystyczną i naukową interpretacją, która miała oddać ducha oryginalnego zapachu. – Dane biomolekularne dostarczają istotnych wskazówek, ale perfumiarz musi przełożyć informacje chemiczne na kompletne i spójne doznania zapachowe, które przywołają złożoność oryginalnego materiału, a nie tylko jego poszczególnych składników – powiedziała Calvez. Perfumiarka stworzyła kompozycję składającą się z około 20 składników. Nie użyła dokładnie tych samych substancji, co starożytni Egipcjanie, lecz ich nowoczesnych odpowiedników węchowych. Było to konieczne, ponieważ wiele oryginalnych składników jest dziś toksycznych lub niemożliwych do pozyskania w etyczny sposób Aromatyczna lekcja historii Powstały zapach zaprezentowano w dwóch muzeach w formie „pachnących kart” oraz stacjonarnych dyfuzorów. W Muzeum Moesgaard w Danii zainstalowano specjalne stacje, w których zapach umieszczono w nowoczesnych naczyniach przypominających urny kanopskie. Goście mogli podnieść wieczko i poczuć aromat mumifikacji, co nadało wystawie nową głębię. Reakcja publiczności przerosła oczekiwania badaczy. Aż 99% ankietowanych zwiedzających przyznało, że zapach pomógł im poczuć silniejszą więź z przeszłością. – Badania te stanowią znaczącą zmianę w sposobie udostępniania wyników naukowych poza publikacjami akademickimi – oceniła Barbara Huber. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
4600 lat czy więcej? Izotopy węgla kontra mity o Wielkiej Piramidzie w Gizie
Wielka Piramida w Gizie od wieków rozpala wyobraźnię, ale jej dokładny wiek długo pozostawał w sferze domysłów. Zamiast ufać legendom i amatorom, współcześni naukowcy stosują precyzyjne metody fizykochemiczne. Kluczowa do poznania prawdy była… zawartość pudełka po cygarach.
Egiptolodzy ustalali daty powstania piramid na podstawie list królów i inskrypcji. Przyjmowano, że faraon Cheops (Chufu) panował około 2600 lat p.n.e. Te obliczenia zabrały badaczom trochę czasu, bo starożytni Egipcjanie nie znali kalendarza liczonego od jednego punktu w historii. Mierzyli czas latami panowania władców i regularnymi spisami bydła. Można to porównać do liczenia czasu kolejnymi kadencjami współczesnych prezydentów. Namacalne i fizyczne dowody na wiek piramidy Cheopsa Przez lata brakowało nam jednak bezpośrednich dokumentów z samego placu budowy. Sytuacja zmieniła się drastycznie w 2011 roku w Wadi al-Dzarf nad Morzem Czerwonym. Archeolodzy odkryli tam najstarsze papirusy świata, w tym dziennik nadzorcy o imieniu Merer. Opisał on transport bloków wapienia z kamieniołomów w Tura do „stawu Cheopsa” pod samą piramidę. Merer wspomniał o trzynastym spisie bydła za Cheopsa. Dzięki temu wiemy, że budowa trwała blisko trzy dekady i zakończyła się pod koniec panowania tego władcy. Śledztwo dotyczące zaprawy. Metoda radiowęglowa C14 Jak sprawdzić wiek kamiennej konstrukcji sprzed tysiącleci, jakimi są piramidy? W ich ścianach jest sporo materii organicznej, a tą można przebadać metodą radiowęglową i uzyskać przybliżony wiek obiektu. Naukowcy wykorzystali „brudy” pozostawione w zaprawie murarskiej. W tej twardej masie spajającej bloki przypadkowo zachowały się fragmenty węgla drzewnego i drewna. Były to resztki z ognisk służących do wyprażania gipsu. W 1984 roku przeprowadzono pierwsze duże badania metodą C14, mierząc rozpad izotopu węgla. Co ciekawe, projekt sfinansowała fundacja mistyka Edgara Cayce’a, który wierzył, że piramida ma ponad 12 tysięcy lat. Wyniki badania z 1984 roku były sensacyjne, ale nie po myśli amatorów archeologii. Z odczytów wynikało, że piramida może być starsza o około 370 lata, niż sądzili historycy, ale wciąż miała tysiące lat mniej niż w teoriach alternatywnych. Drugie badanie z 1995 roku, oparte na około 50 próbkach, również „postarzyło” budowlę, ale już tylko o 100–200 lat względem chronologii historycznej. Naukowcy wyjaśniają to zjawiskiem „starego drewna”. Drewno w Egipcie było zawsze rzadkie i cenne, więc używano go wielokrotnie przez dziesięciolecia. A pomiar dotyczy momentu ścięcia drewna, a nie powstania piramidy. Cedr z Aberdeen i ostateczny werdykt nauki Niezwykłych dowodów dostarczyły też zabytki znalezione bezpośrednio wewnątrz piramidy. W 1872 roku brytyjski inżynier Waynman Dixon odkrył w tzw. szybach wentylacyjnych fragment cedrowego drewna. Zabytek ten zaginął na 70 lat, by niespodziewanie odnaleźć się w 2020 roku w... pudełku po cygarach w muzeum w Aberdeen. Wykonane wówczas badanie C14 dało wynik między 3341 a 3094 rokiem p.n.e.. Oznacza to, że drewienko jest o około 500 lat starsze od samej Wielkiej Piramidy. Ponownie winny temu nietypowemu wyników jest recykling – kawałek mógł pochodzić z centralnej części bardzo starego drzewa lub być fragmentem narzędzia używanego przez pokolenia. Pamiętajmy też, że metody fizykochemiczne podają przybliżony wiek i nigdy nie wskażą idealnego i oczekiwanego wyniku. Rewelacje inżyniera W ostatnim czasie internet obiegła informacja o badaniach włoskiego inżyniera Alberto Doniniego z których ma wynikać, że piramida Cheopsa ma 20 tys. lat. Badanie polegało na zastosowaniu autorskiej metody REM (Relative Erosion Method) do określenia wieku piramidy poprzez analizę stopnia zużycia jej kamiennych bloków. Inżynier porównał erozję powierzchni chronionych przez wieki pod wapienną okładziną z degradacją sąsiednich fragmentów, które były wystawione na działanie czynników atmosferycznych od momentu budowy. Na podstawie przeprowadzonych badań uzyskał wynik wskazujący, że średni wiek Wielkiej Piramidy to 24 941 lat. Jego zdaniem piramidę jedynie przebudowano 2600 lat p.n.e. Przeczy temu m.in. datowanie C14 zabytku z piramidy (tego przechowywanego w pudełku po cygarach) znajdującego się za blokiem kamiennym, który rozbito dopiero w XIX wieku. Czemu nie można zaufać badaniu i wnioskom Doniniego Artykuł opublikowano własnym sumptem – brak w nim bibliografii (sic!) i odniesienia do literatury naukowej; przy takich wnioskach i analizach powinno być to standardem; brakuje recenzji wykonanej przez innych badaczy. Badacz wcale nie jest zatrudniony na Uniwersytecie w Bolonii (jak donoszą media) – biuro prasowe uczelni przekazało mi taką informację. Badacz nie ma doświadczenia związanego z badaniem cywilizacji egipskiej. Jego bibliografia obejmuje analizę obiektów z Meksyku pod kątem ich… pozaziemskiego pochodzenia. Na jego profilu ResearchGate jest tylko kilka pozycji (wiele zmultiplikowanych) i żadna zdaje się nie spełniać kryteriów naukowych. Brak współautorów – przy badaniach prezentujących ważne ustalenia z reguły jego kilkoro autorów różnej specjalności, którzy weryfikują tezy. Datowanie miało być wykonane „innowacyjną metodą” wymyśloną przez autora – ale niewiele o niej wiadomo. Ile lat ma Wielka Piramida? Pomimo drobnych rozbieżności w wynikach dotyczących wieku Wielkiej Piramidy, nauka jest dziś zgodna. Powstała około 4600 lat temu (ok. 2600 p.n.e.). Ostatecznie obalono teorie o zaginionych cywilizacjach sprzed kilkunastu tysięcy lat. Jest też sporo innych dowodów na tradycyjne datowanie piramidy, na przykład w postaci licznych hieroglifów z czasów IV dynastii. Poza tym podobne budowle wznoszono wcześniej i później – i wcale nie są wykonane w gorszy sposób. Niestety pseudoarcheologia ma się dobrze i sensacyjne doniesienia o ukrywanej przez archeologów prawdzie ciągle są chętnie czytanie, słuchane i oglądane. Źródła: Alberto Donini, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co bolało kapłanów egipskich? Nowoczesna technologia dała odpowiedź
Uciążliwy ból pleców i zębów towarzyszył pod koniec życia dwóm egipskim kapłanom, który żyli dwa tysiące lat temu nad Nilem. Dzięki technologii skanowania 3D naukowcy zajrzeli do środka ich mumii bez naruszania kruchych szczątków. Wśród bandaży wykryto też… rybę.
Bohaterami tego niezwykłego badania są kapłani egipscy Nes-Min oraz Nes-Hor. Pierwszy z nich żył około 330 roku p.n.e. Drugi sprawował swoje funkcje około 190 roku p.n.e. Przez wieki ich ciała spoczywały w sarkofagach, z których każdy ważył około 90 kilogramów. Teraz obie mumie trafiły do California Science Center w USA na wyjątkową wystawę. Zanim jednak publiczność mogła je zobaczyć, odwiedziły pracownię radiologiczną. Naukowcy chcieli dowiedzieć się, jak żyli ci ludzie i co doprowadziło do ich śmierci. Mumia u lekarza W badaniu wykorzystano potężny, 320-rzędowy skaner CT. To urządzenie działa jak superczuły aparat fotograficzny. Robi ono tysiące zdjęć przekrojowych przez całe ciało. Komputer składa je potem w jeden precyzyjny model cyfrowy 3D. Ta nowoczesna technologia jest znacznie dokładniejsza niż ta używana jeszcze dekadę temu. Dzięki niej badacze mogli zobaczyć detale twarzy, takie jak powieki i dolne wargi. – Mumie od dawna stanowią tajemnicę. Zajrzenie pod powierzchnię i odkrycie konkretnych doświadczeń życiowych poszczególnych osób jest niezwykle ekscytujące – powiedziała dr Diane Perlov, antropolog z California Science Center. – Ta nowoczesna technologia naukowa oferuje nam potężne okno na świat starożytnych ludzi i minionych cywilizacji, które w przeciwnym razie mogłyby zostać utracone – dodała. Bóle pleców i starożytne ubytki Wyniki badania przyniosły fascynujące odkrycia. Okazało się, że Nes-Min prawdopodobnie cierpiał na silne bóle pleców. Jego kręgosłup wykazał zapadnięcie kręgu lędźwiowego. To efekt naturalnego starzenia się i zwykłego zużycia organizmu pod wpływem czasu. Takie same problemy mają dziś miliony ludzi na całym świecie. W jego sarkofagu skaner wykrył też figurki ukazujące święte żuki skarabeusze oraz rybę. Nes-Hor miał natomiast poważne kłopoty z uzębieniem. Skan wykazał również, że jego staw biodrowy był w bardzo złym stanie. Cyfrowa analiza kości pozwoliła ustalić, że w chwili śmierci Nes-Hor był starszy od Nes-Mina. Drukowanie kości w 3D Dane ze skanera posłużyły do stworzenia fizycznych modeli zmarłych. Naukowcy wydrukowali ich kości: kręgosłupy, czaszki i biodra w naturalnej skali. Użyli do tego medycznych drukarek 3D o wysokiej rozdzielczości. Dzięki temu antropologowie mogą dotknąć repliki kości sprzed dwóch tysiącleci. Mumie ze starożytnego Egiptu, a także trójwymiarowe modele cyfrowe i wydruki trójwymiarowe wybranych części ich ciał, będzie można zobaczyć na wystawie „Mumie świata: wystawa” w California Science Center, której otwarcie nastąpi 7 lutego. Od mumii do współczesnych pacjentów Ta sama technologia, którą zastosowania do prześwietlenia kapłanów, ratuje dziś życie w szpitalach. Lekarze używają jej do diagnozowania guzów i urazów. W Keck Medicine – firmie medycznej związanej z Uniwersytetem Południowej Kalifornii – dzięki modelom 3D chirurg może „wydrukować” replikę serca lub wątroby pacjenta. Pozwala to lekarzom przećwiczyć operację, zanim wejdą na salę. Pacjenci również na tym korzystają. Mogą trzymać w dłoni model własnego organu. A to może pomóc im zrozumieć swoją chorobę i poznać plan leczenia. Źródło: Keck Medicine Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Święte jezioro odkryte w Egipcie. „Jedyne takie w historii egipskiej archeologii”
Święte jezioro w Egipcie mogło odgrywać ważną rolę w rytuałach religijnych starożytności. Zespół badaczy z Chin i Egiptu odkrył jego pozostałości w Karnaku. To pierwsze takie znalezisko, które poddano systematycznym wykopaliskom.
Zespół egipsko-chińskich badaczy prowadził wykopaliska w słynnym kompleksie Karnak w egipskim Luksorze. W trakcie badań odnalazł sztuczny zbiornik, którego na próżno szukać w jakichkolwiek źródłach archeologicznych. Naukowcy twierdzą, że to prawdopodobnie tzw. święte jezioro, co może potwierdzać fakt, że znajdował się na zachód od świątyni Maat, bogini harmonii, sprawiedliwości i prawdy. Podobne jezioro znane jest także z innej budowli sakralnej w Karnaku, poświęconej bogu Montu. W Luksorze odkryto święte jezioro – Wraz ze znanym wcześniej świętym zbiornikiem świątyni Montu, odkrycie tworzy unikatowy układ dwóch jezior, ułożonych w linii północ-południe w obrębie murów Karnaku – powiedział cytowany przez Xinhua Jia Xiaobing, chiński archeolog i kierownik projektu wykopaliskowego w Karnaku. – Nowe znalezisko jest jedynym świętym jeziorem w historii egipskiej archeologii, które zostało poddane systematycznym i naukowym wykopaliskom, dostarczając materiałów do badań, zwłaszcza świętych jezior – dodaje uczony. Takie jeziora w starożytnym Egipcie stanowiły integralną część kompleksów świątynnych. Spełniały przede wszystkim funkcje religijne i rytualne. Utożsamiano je z bogiem Nun, który w mitologii egipskiej uznawany był za pramaterię, pierwszy przejaw bytu. Był uosobieniem praoceanu, który wypełniał cały wszechświat, z którego wyłoniło się życie. – Święte jezioro symbolizowało więc początek stworzenia oraz kosmiczny porządek, który świątynia i odprawiane w niej rytuały miały podtrzymywać – wyjaśnia Xiaobing. Osiem lat wspólnej misji Najważniejszą funkcją świętego jeziora był rytuał oczyszczenia. Kapłani przed wejściem do najświętszych części świątyni musieli dokonywać ablucji, czyli rytualnego obmycia ciała, aby osiągnąć odpowiedni stan czystości do rozmowy z bogami. Czystość miała tu znaczenie nie tylko fizyczne, lecz przede wszystkim symboliczne i moralne. – Odkrycie to jest czymś wyjątkowym, co ukoronowało ciężką, ośmioletnią pracę wspólnej misji – mówił Hend Aly, starsza inspektor świątyni Montu i egipski członek zespołu archeologów. – W badaniach opracowaliśmy i zastosowaliśmy zaawansowaną metodologię technologiczną – dodaje badaczka. – To piękne i wspaniałe święte jezioro, które w niedalekiej przyszłości rzuci nowe światło na dalsze badania – powiedziała Aly. Badacze podkreślają jednak, że ze względu na ograniczenia, które spowodowane są poziomem wód gruntowych, fundamenty jeziora nie zostały jeszcze w pełni zbadane. – Jego pierwotna data budowy zostanie ustalona dopiero w toku dalszych wykopalisk i badań – dodaje archeolożka. W trakcie wykopalisk archeolodzy odnaleźli także w rejonie kaplicy Ozyrysa trzy kaplice poświęcone temu bogu. W tym samym miejscu odkopano także figurki przedstawiające to bóstwo. Teren świątyni Montu znajduje się na terenie kompleksu Karnak w północnej części Luksoru i ma powierzchnię około 106 tys. metrów kwadratowych, z czego ok. 24 tys. m2 znajduje się w obrębie murów obronnych świątyni – przypominają naukowcy. Do tej pory wspólna chińsko-egipska misja przebadała obszar zajmujący zaledwie 2300 m2. Można się zatem spodziewać, że jeszcze wiele w tym miejscu jest do odkrycia. Czym jest Karnak? Karnak to jeden z największych i najważniejszych zespołów świątynnych starożytnego świata. Znajduje się na wschodnim brzegu Nilu. Ten rozległy kompleks sakralny wznoszony był i rozbudowywany przez ponad 1500 lat, od czasów Średniego Państwa aż po epokę ptolemejską. Miejsce to do dziś stanowi wyjątkowe archiwum, dokumentujące zmiany religijne, polityczne i artystyczne w dziejach starożytnego Egiptu. Najważniejszą częścią kompleksu jest świątynia boga Amona-Re, głównego bóstwa Teb i jednego z najpotężniejszych bogów egipskiego panteonu. Karnak był nie tylko centrum kultu religijnego, lecz także symbolem władzy królewskiej – kolejni faraonowie wznosili tu obeliski, pylony i dziedzińce, aby podkreślić swoje związki z bogami i legitymizować własne rządy. Źródło: Xinhua Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Tak rozpoczęła się dominacja Egipcjan 5000 lat temu. Archeolodzy odkryli propagandowy przekaz
W sercu Półwyspu Synaj archeolodzy odnaleźli przerażające świadectwo narodzin egipskiej potęgi sprzed 5000 lat. Ryt naskalny z Wadi Khamila przedstawia triumfującego Egipcjanina oraz rdzennego mieszkańca pustyni ze strzałą w piersi. To jedno z najstarszych na świecie przedstawień militarnej dominacji opatrzone tekstem hieroglificznym.
Ten niezwykły ryt naskalny w Wadi Khamila odkrył na początku 2025 roku Mustafa Nour El-Din z Inspektoratu Służby Starożytności w Asuanie. Stało się to podczas prowadzonych przez niego badań archeologicznych w południowo-zachodniej części Półwyspu Synaj. Egipska dominacja wyryta na skale Na tym panelu naskalnym, znajdującym się na gładkiej powierzchni, widać złożoną scenę. W jego centralnej części jest duży, kroczący mężczyzna ubrany jedynie w przepaskę biodrową, bez nakrycia głowy. Przedstawiony jest w pozie zwycięzcy z podniesionymi rękami. Według interpretacji egiptologów postać ta może uosabiać boga Mina lub egipskiego władcę. Przed triumfującą postacią klęczy mniejsza osoba, symbolizująca rdzennego mieszkańca Synaju. Postać ta ma ręce związane na plecach, a w jej klatkę piersiową wbita jest strzała, co w sposób drastyczny obrazuje militarną dominację Egipcjan. Za postacią zwycięzcy widoczna jest łódź z masztem, ale bez żagla. W sztuce wczesnodynastycznej motyw łodzi był wskaźnikiem obecności i potęgi egipskiego władcy oraz zdolności do organizowania dalekich ekspedycji. Surowce magnesem dla Egipcjan Prof. Ludwig Morenz z Uniwersytetu w Bonn postanowił dokonać interpretacji tego rytu naskalnego. – Do tej pory Wadi Khamila była wspominana w badaniach jedynie w kontekście inskrypcji nabatejskich, które są młodsze o około 3000 lat – mówi prof. Morenz. Szybko udało mu się ustalić, że ta inskrypcja jest zdecydowanie bardziej wiekowa i ma około 5000 lat, co oznacza, że pochodzi z czasów powstania cywilizacji faraońskiej wzdłuż Nilu. I wykonali ją jej przedstawiciele. Ale co robili na Półwyspie Synaj? Mieszkańcy Synaju w tamtym czasie nie posiadali znajomości pisma i nie posiadali złożonej organizacji społecznej tak, jak Egipcjanie. Egipcjanie wkroczyli do tego regionu w poszukiwaniu zasobów naturalnych – takich jak miedź i turkus – i skolonizowali go. Takie surowce były potrzebne do wytwarzania narzędzi służących do pozyskiwania bloków skalnych, na przykład budowy mniejszych grobowców, a później piramid. Z innych – turkusów – powstawały ozdoby lub detale rzeźb. Wczesne hieroglify i próba ustalenia wieku Wiek inskrypcji ustalono na podstawie analizy stylu i ikonografii. Naukowcy porównali ją do podobnych scen z okresu wczesnodynastycznego, takich jak reliefy z Wadi Ameyra. Kluczowa była analiza paleograficzna form najstarszych hieroglifów. Ważnym argumentem jest obecność boga Mina, który był patronem egipskich wypraw w tym konkretnym okresie. Przedstawienie łodzi oraz sceny triumfu idealnie pasuje do znanych ówczesnych ekspedycji po surowce. Wyeksponowane położenie w krajobrazie, dobra widoczność skały, jej gładka powierzchnia i połączenie z tradycyjnymi miejscami odpoczynku karawan najwyraźniej zachęcały do umieszczania na niej rytów tysiące lat temu, również takich z propagandowym przesłaniem. Dowód na „paleokolonializm” Według ustaleń egiptologa z Uniwersytetu w Bonn, inskrypcja prawdopodobnie ogłasza dominację Egiptu pod patronatem Mina. Są to zatem roszczenia kolonialne Egipcjan sprzed 5000 lat. Zdaniem badacza, odniesienie konkretnie do boga Mina charakteryzowało wczesną fazę egipskiego „paleokolonializmu” na Synaju. Zatem kolonializm rozpoczął się tysiące lat wcześniej i nie jest wytworem współczesnej cywilizacji. Ale po co mieszano do sprawy boga Mina? Religijne uzasadnienie kolonizacji odgrywało ważną rolę i być może miało tłumaczyć zajęcie obszarów. Źródło: Uniwersytet w Bonn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Dlaczego runęły mury Jerycha? Naukowe wyjaśnienie nie pasuje do wersji z Biblii
Upadek starożytnego Jerycha od wieków intrygował badaczy. Najnowsze odkrycia archeologiczne rzucają światło na to, co naprawdę mogło doprowadzić do zniszczenia miasta znanego z Biblii.
Spis treści: Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii W ciągu stuleci wykopalisk powstało kilka teorii na temat tego, co naprawdę doprowadziło do upadku jednego z najstarszych miast świata. Upadek Jerycha to jedna z najbardziej znanych historii biblijnych. Według Starego Testamentu Izraelici — grupa Hebrajczyków, którą Mojżesz wyprowadził z Egiptu — zdobyli miasto w spektakularny sposób. Z polecenia Boga okrążyli Jerycho, zadęli w rogi, a przy odrobinie boskiej pomocy dźwięk miał być tak potężny, że powalił ciężkie mury miasta. Opowieść ta podkreślała potęgę Boga i miała dowodzić, że Izraelici są jego wybranym ludem. Jerycho nie było jednak wyłącznie miastem z Biblii. Współczesne Jerycho wciąż istnieje na palestyńskim Zachodnim Brzegu i często uznaje się je za jedno z najstarszych miast na świecie. Ruiny starożytnego Jerycha leżą tuż poza rozległym centrum nowoczesnego miasta. Dziś są częścią wpisanego na listę UNESCO stanowiska archeologicznego Tell es-Sultan. Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Archeolodzy prowadzą wykopaliska w Tell es-Sultan od ponad wieku. Dzięki temu coraz lepiej rozumieją, jak daleko sięgają korzenie Jerycha. Oto, co ustalono na temat zniszczenia jednego z najstarszych miast świata — i na ile biblijna historia jest zgodna z faktami. Ludzie mieszkają w Jerychu od 10 000 lat. Osada, położona w Dolinie Jordanu, leży na zachód od rzeki Jordan. Jej pierwsi mieszkańcy uczestniczyli w rewolucji rolniczej w tzw. Żyznym Półksiężycu. Przechodzili od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa oraz stałych osiedli. Jerycho miało system murów — być może w celu obrony — oraz kamienną wieżę, której funkcja wciąż pozostaje zagadką. W neolicie i we wczesnej epoce brązu miasto przechodziło okresy zniszczeń i opuszczenia. Znaleziska wskazują jednak, że niemal zawsze było odbudowywane. Archeolodzy ustalili to m.in. dzięki datowaniu murów: nowsze konstrukcje wznoszono lata po zniszczeniu starszych. Szczyt rozwoju Jerycha przypadł na środkową epokę brązu, trwającą mniej więcej od 2000 do 1500 r. p.n.e. Miasto było częścią cywilizacji kananejskiej — grupy kulturowej zamieszkującej region znany jako Kanaan w Lewancie. – To cywilizacja handlowa. Ma bardzo, bardzo dobre powiązania z Egiptem i całym światem śródziemnomorskim. To miejsce wygodne i zamożne. Odnoszące sukces – mówi archeolożka Felicity Cobbing. Gdzieś pod koniec środkowej epoki brązu Jerycho spotkała wielka katastrofa. Starożytne miasto zostało zniszczone. Nikt nie wie dokładnie, co się stało, ale to wydarzenie zepchnęło Jerycho do roli mniej istotnego ośrodka. Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Biblia podaje jedno wyjaśnienie. Po śmierci Mojżesza jego następcą jako przywódca Izraelitów został Jozue. Pod wodzą Jozuego Izraelici wkroczyli do Kanaanu — ziemi, którą Bóg miał im ofiarować w zamian za wierność Jemu i Jego słowu. Nakazał też Jozuemu i Izraelitom, by „wypędzili sprzed siebie Kananejczyków”. Jak opisuje Księga Jozuego, Izraelici obrali sobie za cel otoczone murami kananejskie miasto Jerycho. Przez sześć dni okrążali je. Siódmego dnia zadęli w baranie rogi, krzyknęli i — wskutek boskiego cudu — mury Jerycha runęły. Następnie złupili miasto, spalili je i „wytracili ostrzem miecza wszystko, co było w mieście: mężczyzn i kobiety, młodych i starych, a także woły, owce i osły”. Uczeni datują pojawienie się Izraelitów w Kanaanie na okres około 1200 r. p.n.e. Aby potwierdzić biblijną relację, współcześni archeolodzy musieliby wykazać, że mury Jerycha upadły mniej więcej w tym samym czasie. Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Od XIX wieku Tell es-Sultan identyfikuje się jako miejsce starożytnego Jerycha. Badacze doszli do tego wniosku na podstawie położenia w Dolinie Jordanu oraz obecności naturalnego źródła, o którym wspomina Biblia. Pierwsze duże wykopaliska w Tell es-Sultan prowadzili Ernst Sellin i Carl Watzinger. Ustalili, że Jerycho prawdopodobnie zostało zniszczone. Znaleźli też ślady murów miejskich na stanowisku. W latach 30. XX wieku brytyjski archeolog John Garstang twierdził, że stanowisko pasuje do biblijnej opowieści. Datował jeden z systemów murów na około 1400 r. p.n.e. Wkrótce pojawiły się jednak nowe dane, które temu przeczyły. Jedna z najbardziej wpływowych archeolożek XX wieku, Kathleen Kenyon, prowadziła wykopaliska w latach 1952–1958. Analizując warstwy osadnicze oraz ceramikę, ustaliła, że mury badane przez Garstanga pochodziły z około 2700 r. p.n.e. – Jerycho miało wiele murów – mówi Cobbing. – Żaden z nich nie pasuje jednak do historii o podboju Jozuego. Dlaczego? Ponieważ w czasach, gdy Izraelici mieli zdobywać miasto, Jerycho nie miało murów, które można by było „zwalić”. Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odkrycia Kenyon sugerowały, że Jerycho zostało zniszczone około 1550 r. p.n.e. Późniejsze datowania radiowęglowe potwierdziły tę chronologię. Izraelici mieli natomiast dokonać podboju setki lat później. W czasie zniszczenia miasto strawił wielki pożar. Co go wywołało? Badacze zwracają uwagę, że Jerycho leży w strefie sejsmicznej. Trzęsienia ziemi miały uszkadzać mury i budynki miasta w różnych momentach jego historii. – Masz mur, który biegnie sobie całkiem równo, a potem nagle „siada” – mówi Cobbing. Lorenzo Nigro, który kierował nowszymi wykopaliskami, wskazywał na trzęsienie ziemi około 2700 r. p.n.e., które wymusiło odbudowę miasta od podstaw. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-07-111246-Is-there-archaeological-evidence-for-the-Biblical-fall-of-Jericho--National-Ge-f9d87b4.png" width="688" height="857" alt="Kathleen Kenyon na wykopaliskach w Jericho; kluczowe odkrycie: wieża z ok. 7000 r. p.n.e." title="Kathleen Kenyon na wykopaliskach w Jericho; kluczowe odkrycie: wieża z ok. 7000 r. p.n.e." /> Garstang również uznał, że Jerycho zniszczyło trzęsienie ziemi. Pozostałości zawierają warstwę popiołu, co wskazuje na ogromny pożar. Inni badacze sugerują, że ogień mógł wybuchnąć po wstrząsach – np. przez przewróconą lampę oliwną. Pozostałości konstrukcji są zachowane – po prostu spalone na węgiel. Znaleziono nawet naczynia wypełnione spalonym ziarnem. Spalone pozostałości mogą sugerować działania wojenne. Możliwe, że sprawcą był Egipt, który w XVI w. p.n.e. prowadził kampanię przeciw Hyksosom, wypierając ich do Kanaanu. – To nie była zwykła wyprawa łupieżcza – mówi Cobbing. – To była cała siła egipskiej armii. Brakuje jednak mocnych dowodów archeologicznych, które potwierdzałyby oblężenie. – Zastanawiam się, czy mieszkańcy nie dostali jakiegoś ostrzeżenia – spekuluje Cobbing. Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii Niezależnie od tego, jak dokładnie zniszczono Jerycho, skutek był podobny. Miasto w dużej mierze opuszczono i przez pewien czas było nieufortyfikowane. Jerycho odżyło w epoce żelaza, a w IX wieku p.n.e. znów miało mury. W kolejnych stuleciach przetrwało, goszcząc nawet Heroda Wielkiego. – Myślę, że to właśnie jest niezwykła historia Jerycha – mówi Cobbing. – To opowieść o odporności. Nieważne, że bywało trudno. To miejsce, do którego ludzie wracają raz po raz. Źródło: National Geographic