Zanim pojawił się Jezus, tłumy podążały za nim. Jan Chrzciciel zmienił oblicze Judei
Jan Chrzciciel to jedna z najbardziej fascynujących postaci biblijnych. Jego proroctwa, chrzest Jezusa i niezwykła popularność wśród mieszkańców Judei czynią z niego postać, której wpływ wykraczał daleko poza ramy Ewangelii.
Spis treści: Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Choć w dzisiejszych czasach Jan Chrzciciel często bywa kojarzony głównie jako ten, który ochrzcił Jezusa, w I wieku naszej ery był postacią niezwykle rozpoznawalną i wpływową w całej Judei. Jego charyzmatyczne nauczanie, radykalny styl życia oraz odważna krytyka władzy przyciągały do niego tłumy ludzi. Zarówno źródła biblijne, jak i historyczne – w tym pisma Flawiusza Józefa – podkreślają jego autorytet i niezależność, która budziła podziw i niepokój ówczesnych elit. Jan Chrzciciel w świetle źródeł historycznych i biblijnych Postać Jana Chrzciciela pojawia się nie tylko w Ewangeliach, ale także w dziełach historycznych, przede wszystkim w pismach żydowskiego historyka Flawiusza Józefa. W swojej pracy „Dawne dzieje Izraela” Józef Flawiusz opisuje Jana jako postać powszechnie szanowaną i cieszącą się wielką popularnością, która nawoływała do cnotliwego życia i odnowy moralnej. Józef zwraca uwagę na wielki zasięg idei Jana i powody jego egzekucji z rozkazu Heroda Antypasa, który obawiał się wpływu proroka na społeczeństwo. Przekaz Ewangelii i wizerunek proroka na pustyni Według Ewangelii Jan prowadził życie ascety. Mieszkał na pustyni, nosił odzienie z sierści wielbłądziej i żywił się szarańczą oraz dzikim miodem. Jego styl życia nawiązywał do tradycji starotestamentowych proroków, zwłaszcza Eliasza. Proroków w Judei często utożsamiano z osobami nawołującymi do nawrócenia i duchowej przemiany. Ewangelie podkreślają, że Jan był tym, który „przygotowuje drogę Panu”, wzywając do pokuty i chrztu na odpuszczenie grzechów. Dlaczego Jan był bardziej znany niż Jezus? W czasach, gdy działał Jan Chrzciciel, jego popularność była tak wielka, że przyćmiła nawet Jezusa. Świadczy o tym fakt, iż tłumy podążały za Janem, uznając go czasem za możliwego Mesjasza. Jak wskazuje historyk prof. James McGrath z Butler University, Ewangelie wręcz „walczą” o podkreślenie nadrzędnej roli Jezusa wobec Jana, bo ten drugi cieszył się większym szacunkiem i miał własnych uczniów, kontynuujących jego dzieło już po jego śmierci. Niezależne ruchy religijne w tamtym okresie, skupione wokół charyzmatycznych nauczycieli, były charakterystycznym elementem judaizmu schyłku epoki Drugiej Świątyni. Działalność prorocka Jana Chrzciciela i jej wpływ na społeczność Asceza Jana nie była wyłącznie demonstracją pobożności – w ówczesnej Judei miała głęboki sens społeczny i religijny. Poprzez rezygnację z wygód życia, Jan demonstrował całkowite oddanie Bogu oraz niezależność od systemów politycznych i ekonomicznych. Jego dieta i ubiór nawiązywały do idei oczyszczenia i duchowej walki ze złem, a także podkreślały ciągłość z tradycją prorocką Izraela. Praktyka chrztu i jej korzenie w tradycji żydowskiej Chrzest wodny, którego udzielał Jan, miał swoje odpowiedniki w praktykach żydowskich związanych z oczyszczeniem rytualnym (mykwy). Nowością Jana było połączenie tego rytuału z apelem do radykalnej zmiany życia i publicznego wyznania grzechów. Część badaczy wiąże praktyki Jana z rytuałami wspólnoty Qumran, autorów słynnych zwojów znad Morza Martwego. Uczniowie i kontynuacja po śmierci Po egzekucji Jana Chrzciciela jego ruch nie zanikł od razu. Jeszcze wiele lat później w Nowym Testamencie pojawiają się wzmianki o uczniach Jana, którzy kontynuowali praktyki chrztu. Wskazuje to na szerokie oddziaływanie jego nauk na społeczność żydowską, a także na początki różnorodności ruchów religijnych wokół Jordanu w I wieku n.e. Relacje Jana Chrzciciela z Jezusem i znaczenie jego śmierci Moment chrztu Jezusa przez Jana Chrzciciela jest jednym z najbardziej znaczących wydarzeń w Nowym Testamencie i fundamentem rozważań teologicznych. Głos z nieba ogłasza, że oto jest syn Boga. Jednak Jan udzielał chrztu na odpuszczenie grzechów, podczas gdy tradycja chrześcijańska podkreśla bezgrzeszność Jezusa. Ewangelie tłumaczą ten fakt jako akt solidarności i wzór dla wiernych, a teologowie – jako symboliczne przejęcie misji proroka. Niejasne są relacje między ruchem Jana a Jezusa. W Ewangelii Łukasza pojawia się wątek pokrewieństwa (Maryja, matka Jezusa i Elżbieta, matka Jana miały być krewnymi). Jednak pozostałe teksty sugerują, że obie grupy funkcjonowały niezależnie, a nawet rywalizowały o zwolenników. W Dziejach Apostolskich odnajdujemy wzmianki o uczniach Jana nieuznających Jezusa jako Mesjasza, co pokazuje rozbieżności wśród wczesnych ruchów judeochrześcijańskich. Pojawiały się też spekulacje, że Jezus to Jan Chrzciciel przywrócony do życia. Egzekucja Jana – motywy polityczne i religijne Śmierć Jana z rozkazu Heroda Antypasa, którą Ewangelie wiążą ze spiskiem Salome i Herodiady, przez Flawiusza Józefa opisana jest jako polityczny akt prewencyjny. Herod bał się siły oddziaływania proroka na masy. Popularność i niezależność Jana były dla władzy realnym zagrożeniem. Dlatego prorokowi ścięto głowę. Dziedzictwo Jana Chrzciciela w tradycji chrześcijańskiej Postać Jana Chrzciciela ukształtowała wczesną doktrynę chrześcijańską. Jego wezwanie do pokuty i chrzest stały się filarami misji Jezusa i rodzącego się Kościoła. W tradycji Kościoła Jan to nie tylko prorok, ale także męczennik i prekursor, który zapowiedział nadejście Mesjasza. Asceza Jana stanowiła wzorzec dla ruchów monastycznych i ascetycznych, inspirując pokolenia pustelników oraz wspólnot zakonnych w chrześcijaństwie wschodnim i zachodnim. Jego model życia był interpretowany jako wyraz absolutnej wierności Bogu. Obecność Jana w liturgii i ikonografii Jan Chrzciciel pojawia się w liturgii jako patron chrztu, pokuty i nawrócenia. Jest jednym z najczęściej przedstawianych świętych w ikonografii chrześcijańskiej – zarówno w tradycji wschodniej, jak i zachodniej. Jego atrybuty to krzyż, baranek i odzienie z sierści wielbłądziej. Jan Chrzciciel pozostaje postacią niezwykłą – nie tylko jako prorok zapowiadający Jezusa, ale także niezależny lider religijny, którego głos kształtował religijne i społeczne życie starożytnej Judei. Źródło: National Geographic
Groźba sprzed 2000 lat. Była wyryta na starożytnym pocisku do procy
Archeolodzy prowadzący wykopaliska w Izraelu odnaleźli ołowiany pocisk, na którym wyryto napis, który można przetłumaczyć jako „wyciągnij z tego wnioski” lub „dostałeś nauczkę”. Naukowcy twierdzą, że to pierwszy w historii tego typu artefakt.
Kule z inskrypcją, a w szczególności imieniem osoby, w którą ma trafić taki pocisk, to znany motyw, zwłaszcza w kinie gangsterskim. Przyszła ofiara znajdowała taki przedmiot np. w swoim pokoju i wiedziała, że przesłanie jest proste. „Jesteś naszym celem” lub „ta kula jest przeznaczona dla ciebie”. Była to groźba, która uświadamiała człowiekowi, że jest w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Taki pocisk często jednak był jedynie ostrzeżeniem i miał prowadzić do refleksji, odkupienia lub zadośćuczynienia. Pocisk z groźbą w starożytnym Izraelu Okazuje się jednak, że jest to motyw znany już w czasach starożytnych. Izraelscy archeolodzy prowadzili wykopaliska w ruinach starożytnego miasta Hippos w północno-wschodnim Izraelu. Stanowisko znajduje się na szczycie u podnóża Wzgórz Golan. Pomiędzy III w. p.n.e. a VII w. n.e. było miastem, najpierw helleńskim, a następnie rzymskim. Badacze odnaleźli tam pocisk do procy, na którym znajdowała się inskrypcja „ΜΑΘΟΥ”, którą można przetłumaczyć jako „wyciągnij wnioski”. „Przedmiot został odnaleziony za pomocą wykrywacza metalu na terenie Nekropolii Południowej, w pobliżu koryta potoku Sussita, gdzie przebiegała starożytna droga” – napisali autorzy w pracy, która została opublikowana na łamach czasopisma „Palestine Exploration Quarterly”. Naukowcy twierdzą, że pocisk najprawdopodobniej został wystrzelony przez greckich obrońców miasta w kierunku atakujących żołnierzy wroga. – Tę wcześniej niepotwierdzoną inskrypcję można interpretować jako groźbę skierowaną wobec wroga. Znalezisko dołącza do grupy 69 ołowianych pocisków do procy znalezionych na terenie Hippos. Chociaż niektóre z nich są ozdobione skorpionem lub piorunem, znaleziony ostatnio pocisk, jest pierwszym z taką inskrypcją – podkreślają badacze. – To przykład sarkastycznego humoru obrońców miasta, którzy chcieli dać nauczkę swoim wrogom – powiedział Michael Eisenberg, archeolog z Uniwersytetu w Hajfie. Archeolodzy uważają, że osoba, która wystrzeliła pocisk, najprawdopodobniej znajdowała się na murze i strzeliła w kierunku osoby, która nadciągała drogą w stronę miasta. Pocisk został wystrzelony w czasie jednej z bitew o Hippos Przedmiot ten ma kształt cytrusa i został wykonany z ołowiu. Ma około 3,2 centymetra średnicy. Jedna strona jest mocno wgnieciona, co wskazuje na silne uderzenie, a archeolodzy szacują, że pierwotnie ważył około 45 gramów. – Starożytne proce były tanie, ale niezwykle skuteczne jako broń artyleryjska. Wprawny strzelec mógł razić wroga oddalonego o nawet 300 metrów. Ponadto podczas konfliktu pociski do procy można było łatwo wytwarzać z form kamiennych – dodał Eisenberg. Uczony wskazuje, że pociski znalezione w starożytnym Hippos mogły być wykorzystywane w którejś z kilku bitew w okresie hellenistycznym w Hippos. – Pierwsza miała miejsce przed założeniem miasta, za panowania Ptolemeuszów, kiedy na szczycie wzgórza stała twierdza. Została zdobyta podczas bitwy pod Paneion ok. 199 r. p.n.e. przez Seleucydów, którzy następnie założyli w tym miejscu polis Hippos – wyjaśnia izraelski badacz. Inskrypcje na starożytnej amunicji Uczony wskazuje, że na podobnych pociskach często umieszczano inskrypcje z imionami bogów, miast lub dowódców wojskowych, takich jak np. Juliusz Cezar. Na innych znajdowały się czasem symbole magiczne, a także trójzęby, pioruny czy skorpiony, które miały dawać im dodatkową moc, niemal w myśl przysłowia „jak trwoga, to do Boga”. Eisenberg przypomniał jednak, że w Ziemi Świętej znaleziono w przeszłości pociski, które naznaczone były starożytnym czarnym humorem. Na kilku z nich znaleziono inskrypcje „złap to” lub „skosztuj tego”. Co ciekawe, podobne przytyki w rywalizacjach funkcjonują w języku do dziś na całym świecie. To zatem tylko kolejny przykład, że ironia, drwina czy potrzeba zastraszenia przeciwnika pozostają niezmienne od tysięcy lat. Źródło: Palestine Exploration Quarterly Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Archeolodzy odkryli błękitne pomieszczenie w Pompejach. Cena pigmentu była niewyobrażalna
Ile kosztował luksus w antyku? Naukowcy wycenili błękitny barwnik ze ścian nowo odkrytego sanktuarium w Pompejach. Zużyto tam niemal 5 kg rzadkiego pigmentu. Była to równowartość nawet 1300 bochenków chleba! W jakim celu użyto tak drogiego barwnika?
Pompeje we Włoszech są jednym z najbardziej znanych stanowisk archeologicznych na świecie. Rokrocznie odwiedzają je tłumy turystów – nie jest to dziwne zważywszy na to, że można obejrzeć tak świetnie zachowane relikty miasta rzymskiego sprzed 2 tysięcy lat. To, że przetrwało do dziś zawdzięczamy erupcji wulkanu, która pokryła je popiołami i w ten sposób zakonserwowała. Od wielu lat trwają wykopaliska w Pompejach. Niedawno archeolodzy natknęli się na zagadkowe błękitne pomieszczenie. Nie garderoba, ale kaplica W Pompejach odkryto wiele bogatych willi. Składały się z wielu pomieszczeń i były obsługiwane przez niewolników. W jednym z kompleksów znaleziono niedawno pokój, który niemal w całości był pomalowany na niebiesko. Jego powierzchnia wynosiła około 9 metrów kwadratowych, czyli tyle, ile sypialnia w bloku. Zdaniem archeologów było to niewielkie sanktuarium domowe. Prawie każda ściana była pokryta intensywnym błękitem. A to był jeden z najdroższych pigmentów w historii ludzkości. Błękit egipski. Co o nim wiemy? Dlaczego błękit był tak drogi? W starożytności niebieskie pigmenty były znacznie rzadsze niż inne kolory. Błękit egipski był pierwszym syntetycznym barwnikiem w historii, a jego wytworzenie wymagało zaawansowanej technologii i ogromnej energii – składniki wypalano w temperaturze 850–950°C. Nazwa „błękit egipski” odnosi się do historycznego pochodzenia tej technologii, a niekoniecznie do miejsca wytworzenia konkretnej partii barwnika. Większość składników do wykonania pigmentu wykorzystanego w Pompejach pochodziła z okolic tego miasta. Pigment powstawał z piasku krzemionkowego, węglanu wapnia, minerałów miedzi oraz topnika alkalicznego. Badania próbek potwierdziły obecność krzemianu wapniowo-miedziowego oraz domieszek kwarcu i wollastonitu. Barwnik trafiał do rzymskich handlarzy w postaci małych kulek, które artyści musieli godzinami ucierać na proszek przed nałożeniem na mokry tynk. Wynik badania. Kilogramy luksusu na ścianach Głównym celem naukowców było oszacowanie skali inwestycji. Ile pigmentu potrzeba, by zamienić pokój w błękitną grotę? Dzięki analizom mikroskopowym i mapowaniu chemicznemu poznaliśmy odpowiedź. Artykuł na ten temat opublikowano właśnie na łamach czasopisma „npj Heritage Science” Zmierzono powierzchnię ścian, która wynosi blisko 20 metrów kwadratowych. Zbadano też grubość warstwy farby – miała średnio 0,18 milimetra. Obliczenia wykazały, że do pomalowania pokoju zużyto od 2,7 do 4,9 kilograma czystego błękitu egipskiego. To ogromna ilość. Dla porównania, w innych domach w Pompejach warstwy błękitu były znacznie cieńsze lub ograniczały się do małych powierzchni. W „niebieskim pokoju” pigment był wszędzie. Znaleziono go nawet w domieszkach do innych kolorów, by uczynić je bardziej żywymi. Cena prestiżu. Inwestycja warta roczny żołd Ile kosztowało wymalowanie pokoju? Naukowcy sięgnęli do dzieł Pliniusza Starszego, który notował ceny barwników. Błękit egipski najwyższej jakości kosztował około 11 denarów za rzymski funt (ok. 327 gramów). Na podstawie masy pigmentu obliczono, że sam błękit w tym pokoju kosztował od 93 do 168 denarów. Aby uzmysłowić sobie tę kwotę, musimy spojrzeć na ówczesne koszty życia. Za jeden denar można było kupić osiem bochenków chleba. Oznacza to, że błękit na ścianach był wart tyle, co 744 do 1344 bochenków. To jednak nie wszystko. W tamtym czasie rzymski legionista zarabiał rocznie około 187 denarów. Koszt samego barwnika w tym jednym, małym pokoju mógł więc stanowić równowartość 90% rocznej pensji żołnierza. A przecież trzeba było jeszcze opłacić innych malarzy, tynkarzy i kupić pozostałe pigmenty. Właściciel domu musiał być niezwykle zamożny. Kogo czczono w niebieskim pomieszczeniu? Zatem użycie niebieskiego koloru można tłumaczyć chęcią manifestacji statusu – przynależności do elity oraz chęcią podkreślenie boskiego charakteru sanktuarium. Oddawana tam cześć boginiom związanym z urodzajem i rolnictwem – zachowały się ich przedstawienia. Do tej pory archeolodzy odkryli w tym kompleksie termy, dziedziniec z ogrodem oraz imponującą salę bankietową pomalowaną na czarno. Pompeje z pewnością jeszcze nas zaskoczą. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Z autobusu do muzeum. Niezwykła historia monety sprzed 2000 lat
Nie w muzeum, nie na wykopaliskach, lecz w autobusie zaczęła się ta niezwykła archeologiczna historia. Jedna z monet, które trafiały do rozliczenia po kursach w Leeds, okazała się znacznie starsza, niż ktokolwiek mógł przypuszczać. Przez lata znajdowała się wśród dziecięcych skarbów. Teraz poznaliśmy prawdę na jej temat.
Powojenna Wielka Brytania. Kraj w latach 50. targany jest kryzysami, ale życie toczy się dalej. Wówczas James Edwards pracował w Leeds jako główny kasjer w miejskim transporcie. Każdego dnia przez jego ręce przechodziły tysiące monet z autobusów i tramwajów. Liczył je, segregował i pakował. Czasem w stercie pensów trafiały się „odrzuty”. Były to monety fałszywe lub zagraniczne, których nie dało się wpłacić do banku. James nie wyrzucał ich jednak do kosza. Zabierał je do domu dla swojego wnuka, Petera. Dla małego chłopca te metalowe krążki były jak okna na inny świat. Peter trzymał je w małej, drewnianej kasetce przez ponad siedem dekad. – Dla mnie były to skarby – wspomina po latach Peter Edwards. Detektyw na tropie Kartaginy Peter Edwards, dziś 77-letni mężczyzna, postanowił w końcu odkryć prawdę na temat jednej z monet, która szczególnie przykuwała jego uwagę. Przeprowadził skrupulatne badania, które przyniosły zaskakujące rezultaty. Okazało się, że moneta nie jest pamiątką z wakacji, ale antycznym artefaktem. Została wybita przez Kartagińczyków w mieście Kadyks. Miało to miejsce w I wieku przed naszą erą. Peter był zdumiony jej wiekiem i pochodzeniem. – Moneta zawsze mnie fascynowała, bo trudno było rozszyfrować, skąd pochodzi – przyznaje Edwards. Postanowił, że tak cenny przedmiot nie może dłużej leżeć w prywatnej szufladzie. Skontaktował się z Leeds Museums and Galleries, aby przekazać znalezisko badaczom. Twarz boga i marketing starożytnych Co właściwie widać na tym maleńkim kawałku metalu? Na jednej stronie widnieje twarz boga Melkarta – boga opiekuna fenickiego Tyru. Oddawano mu cześć podczas święta przebudzenia, przypadającego prawdopodobnie na początek wiosny. Melkart nosi charakterystyczne nakrycie głowy z lwiej skóry. Dzięki temu przypomina greckiego herosa Heraklesa. Nie był to przypadek, lecz sprytny zabieg starożytnych rzemieślników. W tamtym czasie fenickie monety często wykorzystywały grecką symbolikę. Miały dzięki temu wydawać się bardziej atrakcyjne dla zagranicznych kupców. To był antyczny odpowiednik budowania rozpoznawalnej marki. – To niesamowite, że ten maleńki fragment historii, stworzony przez starożytną cywilizację tysiące lat temu, w jakiś sposób trafił do Leeds i do naszej kolekcji – skomentowała Salma Arif z zarządu Rady Miasta Leeds. Nowy dom dla starego wędrowca Tuż po II wojnie światowej żołnierze nieraz przywozili monety z odległych krajów. Być może jeden z nich nie mając świadomości, co do wartości bilonu, użył go do zapłaty za przejazd. Dziś moneta ma już bezpieczne miejsce w Leeds Discovery Centre. Placówka ta przechowuje waluty z całego świata, obejmujące tysiące lat ludzkiej historii. Peter Edwards poczuł ulgę i dumę, oddając skarb w ręce specjalistów. – Mój dziadek byłby dumny wiedząc, że moneta wraca do Leeds – mówi darczyńca. Choć jej dokładna droga z Hiszpanii do kasetki w autobusie pozostanie tajemnicą, jej wartość dla miasta jest ogromna, bo opowiada ludzką historię. Źródło: Miasto Leeds Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Starożytny traktat Archimedesa odnaleziony. Skrywał się pod średniowiecznymi modlitwami
Średniowieczny recykling nie zdołał całkowicie wymazać geniuszu starożytności. Po latach poszukiwań odnaleziono jedną z trzech brakujących kart słynnego dzieła starożytnego matematyka, Archimedesa, ale pokrytą chrześcijańskimi modlitwami. Nowe metody badawcze pomogą ujawnić kolejne fragmenty starożytnego dzieła.
Archimedes z Syrakuz był jednym z największych umysłów antyku. Jego traktaty przetrwały wieki, ale w postaci kopii. Ale nawet te dokumenty nie zawsze były traktowane z należytym im szacunkiem. Ta historia dotyczy jednego z nich. Niełatwe losy starożytnych ksiąg Archimedes żył w III wieku p.n.e. Jednak jego dzieła zachowały się tylko dzięki skrybom, którzy kopiowali je w kolejnych wiekach. Zachowały się w tzw. palimpseście Archimedesa, który powstał w X wieku w Konstantynopolu, czyli dzisiejszym Stambule. W nim zawarte są dzieła starożytnego matematyka, w tym słynne „O ciałach pływających”. To właśnie w nim zawarte jest prawo Archimedesa, określające siłę wyporu jako ciężar cieczy wypartej przez ciało. Według legendy Archimedes w czasie kąpieli w wannie zauważył, że ilość wody wypływającej z wanny odpowiadała objętości ciała zanurzanego w wodzie. Wówczas miał z niej wyskoczyć z okrzykiem Eureka!, czyli „znalazłem”. A czym jest „palimpsest”? W ten sposób określa się manuskrypt powstały na wcześniej już zapisanych pergaminach. W średniowieczu pergamin, wykonany ze skóry zwierzęcej, był towarem luksusowym. Gdy mnisi potrzebowali miejsca na nowe teksty modlitewne, po prostu zeskrobywali stare teksty. Taki los spotkał też kopię dzieł Archimedesa. Zaginiona strona starożytnego dzieła Na początku XX wieku badacz Johan Ludvig Heiberg uwiecznił palimpsest Archimedesa na fotografiach. Był to ostatni moment, kiedy świat widział księgę w całości. Potem losy rękopisu stały się burzliwe. W 1996 roku francuskie Ministerstwo Kultury pozwoliło na sprzedaż manuskryptu prywatnemu kolekcjonerowi. Zanim jednak cenny zabytek trafił do Walters Art Museum w Baltimore, przeszedł przez wiele rąk. W trakcie tych wędrówek trzy strony gdzieś przepadły. Przez lata naukowcy mogli badać te konkretne fragmenty palimpsestu tylko analizując czarno-białe zdjęcia Heiberga z początku XX wieku. Brakujące strony stały się celem poszukiwań historyków. Co skrywa odkryta pergaminowa stronica? Sytuacja zmieniła się dzięki dociekliwości Victora Gysembergha z francuskiego instytutu CNRS. Badacz ten zidentyfikował jedną z zaginionych kart w zbiorach Musée des Beaux-Arts w Blois. Jej rozpoznanie było możliwe dzięki precyzyjnemu porównaniu oryginału z historycznymi fotografiami z Królewskiej Biblioteki Danii. Odnaleziona strona jest niezwykła ze względu na swój stan zachowania. Mądrości starożytnego matematyka są częściowo pokryte tekstem modlitw zapisanych przez średniowiecznego mnicha. Ale można pod nimi odczytać wyraźne fragmenty traktatu „O kuli i walcu”. Obok tekstu wciąż widoczne są diagramy geometryczne nakreślone ręką starożytnego kopisty. Druga strona pergaminu skrywa jednak większą tajemnicę. W XX wieku naniesiono na nią iluminację, czyli kolorową ilustrację. Przedstawia ona biblijną scenę – proroka Daniela w jaskini lwów. Ta piękna scena całkowicie zasłoniła antyczny tekst. Obecnie tradycyjne metody badania są tu bezsilne i nie da się pod nią nic ujrzeć. Przyszłość badań palimpsestu Badacze planują wykorzystać obrazowanie multispektralne do zajrzenia pod scenę biblijną. Chcą również użyć fluorescencji rentgenowskiej opartej na synchrotronie. To potężne narzędzie pozwoli „prześwietlić” obraz ukazujący proroka Daniela i odczytać ukryte pod nim mądrości matematyczne. Odkrycie zaginionej strony palimpsestu rozbudziło na nowo apetyty naukowców. Planują oni ponowne zbadać cały palimpsest Archimedesa przy użyciu najnowocześniejszych metod. W ten sposób chcą odczytać fragmenty, które do tej pory pozostawały nieczytelne. Źródło: Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Była jedną z najbardziej przerażających istot greckich mitów. Jej los zależał od kaprysu bogów
Meduza to jedna z najbardziej fascynujących postaci mitologii greckiej – istota, która od wieków inspiruje artystów, pisarzy i badaczy kultury. Jej wizerunek, łączący piękno i grozę oraz zdolność zamieniania spojrzeniem w kamień sprawiają, że Meduza pozostaje symbolem zarówno niebezpieczeństwa, jak i mocy.
Spis treści: Meduza, Gorgony i ich rola w mitologii greckiej Włosy Meduzy i inne przerażające cechy Tragiczny koniec Meduzy Meduza w sztuce i kulturze – od starożytności po współczesność Meduza jako archetyp i interpretacje feministyczne Meduza to postać o wyjątkowym statusie w mitologii greckiej. Z trzech sióstr Gorgon – Euryale, Steno i Meduzy – tylko ona była śmiertelna, co czyniło ją wyjątkową w świecie mitów. Przez rzymskiego poetę, Owidiusza była opisywana jako początkowo piękna kobieta, która została ukarana za zbezczeszczenie świątyni Ateny. Bogini zamieniła jej piękne włosy w węże. Jej spojrzenie mogło zamieniać ludzi w kamień. To właśnie te cechy sprawiły, że Meduza stała się postacią symboliczną – ostrzegającą przed niebezpieczeństwem, ale też reprezentującą kobiecą siłę i autonomię. Meduza, Gorgony i ich rola w mitologii greckiej Gorgony, w tym Meduza, pełniły w mitologii greckiej wiele funkcji – od potworów odstraszających, przez symbole śmierci, po elementy kultu religijnego. Gorgony mitologia opisuje jako istoty o wężowych włosach, czasami skrzydlate, które mogły paraliżować swoim spojrzeniem. Ich genealogia jest niejednoznaczna: Hezjod i Apollodor uznają je za córki Forkisa i Keto, natomiast Hyginus wskazuje na Gorgonę i Keto jako rodziców. Rola Meduzy w mitologii greckiej nie ograniczała się do funkcji groźnej postaci. Jej głowa stała się symbolem ochronnym (tzw. Gorgoneion) i pojawiała się na tarczach, amuletach oraz fasadach budowli. Symbolika Meduzy wykraczała poza mit i pełniła funkcję praktyczną w świecie starożytnej Grecji – odstraszając wrogów i zapewniając bezpieczeństwo. Włosy Meduzy i inne przerażające cechy Najbardziej charakterystycznym elementem wyglądu Meduzy były jej włosy – zamienione w żywe węże. Stały się one symbolem grozy, a jednocześnie jej niepowtarzalnej mocy. Spojrzenie Meduzy mogło zmienić człowieka w kamień, co w sztuce i literaturze interpretowano zarówno jako metaforę paraliżu strachem, jak i alegorię władzy nad życiem i śmiercią. Jej przerażające cechy nie ograniczały się tylko do włosów i spojrzenia. Meduza, podobnie jak pozostałe Gorgony, była przedstawiana z pazurami i skrzydłami w niektórych wersjach mitu. Tego rodzaju przedstawienia miały wzbudzać lęk i podkreślać jej status potwora. Tragiczny koniec Meduzy Historia Meduzy nierozerwalnie splata się z losem herosa Perseusza. Władca wyspy Serifos, Polidektes, pragnąc poślubić matkę Perseusza, Danae, postanowił pozbyć się niewygodnego opiekuna. Podstępnie nakłonił Perseusza do złożenia obietnicy przywiezienia głowy gorgony licząc, że śmiałek zginie w starciu z potworem. Wyprawa przeciwko Meduzie nie była jednak wyłącznie aktem brawury. Heros otrzymał wsparcie bogów. Atena podarowała wypolerowaną tarczę, w której mógł obserwować odbicie potwora, unikając zabójczego spojrzenia. Hermes wyposażył go w skrzydlate sandały umożliwiające lot, a Hades – w hełm niewidzialności. Gdy Perseusz dotarł do brzegu oceanu, gdzie spały Gorgony, stanął tyłem do Meduzy i patrzył wyłącznie w odbicie jej twarzy w tarczy. Jednym precyzyjnym ciosem odciął jej głowę. W tej samej chwili z wyłonili się z niej synowie Posejdona: skrzydlaty koń Pegaz oraz wojownik Chryzaor ze złotym mieczem w dłoni. Obudzone siostry Meduzy – Steno i Euriale – ruszyły w pościg za zabójcą, lecz dzięki hełmowi niewidzialności nie zdołały go dostrzec. Śmierć Meduzy nie oznaczała jednak końca jej mocy. Odcięta głowa zachowała zdolność zamieniania w kamień i stała się potężnym narzędziem w rękach Perseusza, który wykorzystywał ją w kolejnych przygodach. Ostatecznie przekazał ją Atenie, a wizerunek gorgony trafił na jej tarczę jako apotropaiczny symbol ochronny. Tragiczny koniec Meduzy wpisuje się więc w szerszy motyw mitologiczny: potwór pokonany przez herosa zostaje przekształcony w źródło mocy, a śmierć staje się początkiem nowej, symbolicznej obecności w świecie bogów i ludzi. Meduza w sztuce i kulturze – od starożytności po współczesność Meduza inspirowała i po dziś dzień inspiruje artystów. Już w starożytnej Grecji pojawiała się na wazach, tarczach i rzeźbach, a jej głowa według wierzeń miała chronić przed złymi mocami. W sztuce Meduza była często przedstawiana jako piękna kobieta, co nadało jej wymiar tragiczny. W renesansie i baroku artyści, tacy jak Caravaggio, Benvenuto Cellini czy Rubens, odwoływali się do mitu Meduzy, ukazując dramatyzm jej losu i kontrast między pięknem a grozą. W XIX i XX wieku Meduza pojawiała się w obrazach, rzeźbach i literaturze, będąc inspiracją dla surrealistów, modernistów i artystów feministycznych. Jej wizerunek przeniknął też do popkultury, gier komputerowych i filmów, gdzie symbolizuje zarówno zagrożenie, jak i kobiecą siłę. Meduza jako archetyp i interpretacje feministyczne W XX wieku Meduza została poddana gruntownej reinterpretacji w nurcie krytyki feministycznej. Z postaci demonicznej i monstrualnej zaczęła przeobrażać się w symbol kobiecej wściekłości, sprawczości i oporu wobec przemocy. Jej wizerunek przestał być jedynie ostrzeżeniem przed „niebezpieczną kobiecością”, a stał się metaforą gniewu tłumionego przez kulturę patriarchalną. W wielu analizach podkreśla się, że mit o Meduzie można czytać jako narrację o przemocy seksualnej i wtórnym obwinianiu ofiary – to ona została ukarana przez Atenę za to, że padła ofiarą gwałtu ze strony Posejdona. Dzięki tym reinterpretacjom Meduza stała się archetypem wielowarstwowym – uosabia jednocześnie lęk przed kobiecą siłą, jej demonizację oraz możliwość odzyskania sprawczości. To właśnie ta symboliczna pojemność sprawia, że mit Meduzy nieustannie powraca w dyskursie kulturowym, pokazując, jak mitologia grecka wciąż kształtuje współczesne debaty o władzy, ciele i kobiecej autonomii. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Kogo spotkali Słowianie, gdy weszli na ziemie dzisiejszej Polski? – biała plama, która zaczyna się wypełniać
Słowianie na ziemiach polskich pojawiają się dopiero w VI wieku – notują ich dwaj historycy, bizantyński Prokopiusz i gocki Jordanes. Czy kogoś zastali nad Wisłą i Odrą? – opowiada historyk dr Michael-Morys Twarowski w naszym podcaście.
Pochodzenie Słowian wywołuje wiele emocji nie tylko wśród archeologów, genetyków czy historyków, ale też pasjonatów dziejów naszego kraju. O swojej perspektywie dotyczącej zasiedlenia Polski przez Słowian opowiada dr Michael Morys-Twarowski. Polska w I tysiącleciu. Biała plama? Domeną archeologów są dzieje aż do pojawienia się pisma. W przypadku Polski cezurą jest przyjęcie chrztu w 966 roku. Jednak – zdaniem dr. Michaela Morysa-Twarowskiego – całkiem sporo można powiedzieć o tym, co działo się nad Wisłą i Odrą przed tym momentem, na podstawie źródeł historycznych, ale zewnętrznych. O tym opowiada w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski poznał ten temat dogłębnie, przygotowując książkę pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Skąd przybyli Słowianie? Jednym z pytań, które dr Morys-Twarowski zadaje sobie w książce, jest pochodzenie Słowian. Do tej pory w nauce są promowane dwie koncepcje: autochtoniczna i allochtoniczna. Pierwsza zakłada, że Słowianie nie musieli migrować do Polski, bo w jej granicach „byli od zawsze”. Druga zakłada, że przybyli ze wschodu w VI wieku i niedawne badania genetyczne silnie ją wspierają. W ocenie historyka te dwie koncepcje „pod wieloma względami się uzupełniają”. Jak to możliwe? Według niego południe Polski mogło być w dużej mierze wyludnione – do czego przyczyniły się m.in. krwawe najazdy Hunów. W ostatnim czasie archeologom udało się odkryć w Małopolsce koronny dowód obecności Hunów – pochówek dwóch dzieci – Huna i autochtona. Z kolei na północy przetrwać miały skupiska ludności germańskiej, które napotkali migrujący Słowianie. Dr Morys-Twarowski zadaje kluczowe pytanie: co oznaczało być Słowianinem i wskazuje na… język. Słowianie, którzy napotkali potomków Wandalów czy Lugiów na Kujawach czy w Wielkopolsce, mogli nie tylko walczyć ze sobą, ale też współpracować. „Autochtoni, należący do innych ludów czy mówiący innymi językami, stawali się Słowianami” – opisuje w książce dr Morys-Twarowski. Według niego „pewna skłonność do anarchii” wśród Słowian i ich egalitaryzm był magnesem dla innych nacji. W poszukiwaniu źródeł Ekspert przyznaje, że gdy w VI wieku na teren Polski napłynęli Słowianie, nastąpiła pustka jeśli chodzi o źródła pisane na temat tego, co działo się nad Wisłą i Odrą. Było to związane z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego. Historycy italscy mieli inne zmartwienia niż zgłębianie tego, co działo się z dala od Rzymu. Również Bizantyjczycy nie interesowali się tak bardzo tym, co się działo tak daleko na północ od Dunaju. – W IX wieku następuję „rozkwit źródeł” i możemy zmapować sobie wszystkie plemiona czy ludy mieszkające na obecnych terenach Polski – wskazuje dr Morys-Twarowski. Kim były? O tym posłuchacie w naszym wideopodcaście. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy lud spod Ślęży dotarł do Kordoby? Historyk opowiada o zapomnianej migracji sprzed 1500 lat
Silingowie, germańskie plemię, które zamieszkiwało tereny Dolnego Śląska, ruszyło wraz z innymi barbarzyńskimi plemionami na zachód. Osiedli w rejonie dzisiejszej Kordoby w Hiszpanii – opowiada w podcaście National Geographic Polska dr Michael Morys-Twarowski.
Często uważa się, że historycy zajmujący się dziejami Polski, swoją pracę rozpoczynają od momentu powstania państwa Piastów w drugiej połowie X wieku. Okazuje się, że źródła pisane – choć dość szczątkowe – oświetlają też wcześniejsze stulecia w I tysiącleciu n.e. Czy na ich podstawie wiemy, kto i jak żył nad Wisłą? Historyk na tropie zapomnianych ludów Informacje historyczne na temat ludów, które zamieszkiwały dzisiejszą Polskę przed powstaniem Polski zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski ukończył prawo i amerykanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, na tej samej uczelni obronił doktorat z historii. Jest popularyzatorem historii, współpracował z licznymi tygodnikami i wiodącymi polskimi portalami. Tajemnica jednego ludu spod Ślęży Jak opowiada w podcaście dr Morys-Twarowski, najważniejszym wandalskim plemieniem, które opuściło obszar Dolnego Śląska pod wpływem inwazji Hunów na początku V wieku, byli Silingowie. – Przypuszcza się, że z racji nazwy zamieszkiwali gdzieś w okolicach góry Ślęży – opowiada historyk. Silingowie wdarli się z innymi ludami na teren Cesarstwa Rzymskiego. Wiadomo, że plądrowali kilka lat Galię, a w 409 roku przekroczyli Pireneje. Silingowie zajęli prowincję Hispania Baetica ze stolicą w Kordobie. Z Hiszpanii do Italii – dalsza wędrówka Silingów Rzymianie wynajęli Wizygotów do wytępienia Silingów. Pojmali ich króla Fredbala i zdziesiątkowali to wandalskie plemię. Chociaż zapewne nieliczni ocaleli z tego pogromu. W połowie V wieku w północnej Afryce powstało państwo Wandalów. Stamtąd lud ten wyprawiał się do Europy. – Wandalowie zdobyli Rzym w 455 roku i nie jest to ryzykowna hipoteza, że wśród tych starszych żołnierzy wandalskich mógł się znaleźć jakiś Siling, który brał udział w wędrówce ludów kilka dekad wcześniej – mówi dr Morys-Twarowski, sugerując, że jakaś osoba żyjąca na terenie Śląska, wkroczyła w 455 roku do Wiecznego Miasta. Nie tylko Silingowie W podcaście historyk opowiada też o migracji Gotów, którzy przemieścili się z rejonu Pomorza Gdańskiego w kierunku Ukrainy. – Tam stworzyli dość dużą strukturę polityczną. Sam opis migracji gockiej znajduje odbicie w źródłach archeologicznych – podkreśla dr Morys-Twarowski. Historyk opowiada też o tym, że w IV–V wieku naszej ery na południu polski mieszkali… jaskiniowcy. Ludzie ci chronili się w pieczarach przez migrującymi i agresywnymi ludami. Jedną z takich jaskiń jest jaskinia Wisielca na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Odkryto tam liczne i cenne artefakty sprzed 1500, a wśród nich fibule, zawieszki i paciorki. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Grecy podczas starożytnych rytuałów pili ten psychodeliczny napój. „Antyczne LSD” przygotowywano ze sporyszu
W samym sercu starożytnej Grecji, w cieniu świątyni Eleusis, tysiące pielgrzymów zbierało się co roku na misteriach eleuzyjskich – jednym z najciekawszych religijnych rytuałów antycznego świata. Zanim przekroczono progi świątyni Demeter, każdy przechodził wielodniowy post i oczyszczenie. Wszyscy czekali na kulminacyjny moment: wspólne wypicie kykeonu. Wyglądał niepozornie – ot, woda z jęczmieniem i miętą – ale jego działanie zapierało dech.
Wyobraź sobie starożytną grecką noc, podczas której filozofowie, artyści i władcy zjeżdżali się do niewielkiego miasteczka Eleusis. Każdy z nich wiedział, że za chwilę przeżyje coś, co odmieni jego postrzeganie świata. Czekał ich rytuał misteriów eleuzyjskich (według niektórych źródeł odprawianych przez niemal 2000 lat), których centrum stanowił tajemniczy napój kykeon, mający prowadzić ku mistycznym wizjom. Współcześnie bywa nazywanym „antycznym LSD”, który przyrządzały miejscowe kapłanki. Czym był „magiczny napój” i kto go przyrządzał? Kapłanki z Eleusis były strażniczkami jednej z największych tajemnic starożytności. To one, w noc poprzedzającą kulminację misteriów, szykowały „magiczny napój” dla setek inicjowanych. Według zachowanych przekazów kykeon składał się z wody, jęczmienia i mięty, lecz coraz więcej naukowców podejrzewa, że w tej mieszance kryło się coś więcej – sporysz, czyli grzyb wywołujący potężne zmiany świadomości. Podczas misteriów uczestnicy po długim poście spożywali kykeon. Wielu z nich opisywało potem wizje światła, spotkania z boginią Demeter i poczucie całkowitego odrodzenia. Tajemnicza receptura była przekazywana ustnie, a za złamanie milczenia groziła kara śmierci – to tylko podsycało aurę sekretnych rytuałów. Sporysz – trujący grzyb czy psychodeliczny klucz do świadomości? Przez wieki ten sekret antyku był przykryty pyłem dziejów. Dopiero współczesne badania rzucają nowe światło na tajemnicę kapłanek z Eleusis. Sporysz (Claviceps purpurea) pasożytuje na zbożach, a spożycie jego surowej postaci może prowadzić do zatrucia, halucynacji, a nawet śmierci. Jednak, jak udowodnili naukowcy z Uniwesytetu w Atenach, po odpowiednim przetworzeniu – czyli gotowaniu w ługu przez kilka godzin – toksyczność znika, a pozostają substancje psychoaktywne pokrewne LSD: LSA oraz izo-LSA. Kapłanki mogły więc posiadać niezwykłą wiedzę botaniczno-chemiczną, pozwalającą przekształcić trujący grzyb w „napój bogów”, umożliwiający uczestnikom wejście w mistyczny kontakt z bóstwami. Psychodelia w służbie religii Co się działo po spożyciu kykeonu? Uczestnicy relacjonowali ekstazę, wizje światła, poczucie śmierci i odrodzenia. Rytuał miał pomagać przezwyciężyć lęk przed śmiercią i dać przedsmak życia wiecznego. Kykeon stawał się więc nie tylko środkiem doświadczania boskości, lecz także narzędziem duchowej transformacji i zjednoczenia wspólnoty inicjowanych. Miał ugruntować ich przekonania religijne. Relacje o tych wizjach przeniknęły do filozofii Platona i literatury, stając się inspiracją dla całej kultury greckiej. Misteria eleuzyjskie pozostawiły ślad w historii religii jako jeden z najwcześniejszych i najbardziej wyrafinowanych przykładów użycia psychodelików w praktyce duchowej. Czy znamy wszystkie tajemnice misteriów eleuzyjskich? Chociaż badania archeochemiczne są coraz bardziej dokładne, to do dziś nie odnaleziono niepodważalnych pozostałości psychoaktywnych substancji w naczyniach z Eleusis. Jednak zarówno teksty starożytnych autorów, jak i wyniki współczesnych eksperymentów przekonują, że „antyczne LSD” mogło być rzeczywistością, a nie tylko legendą. Misteria eleuzyjskie fascynują naukowców, religioznawców i antropologów do dziś, stanowiąc klucz do zrozumienia korzeni duchowości i roli substancji zmieniających świadomość w historii europejskiej cywilizacji. Współczesna nauka coraz śmielej przyznaje, że sekrety Eleusis to nie tylko opowieść o dawnych boginiach i rytuałach, ale także o granicach poznania, alchemii natury i odwiecznym pragnieniu przekroczenia ludzkich ograniczeń. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Księżniczka z Bagicza” zmieniła swój wiek. Wszystko dzięki analizie jej niezwykłej trumny
Niezwykła historia starożytnej, pomorskiej „księżniczki z Bagicza” to opowieść o archeologicznym śledztwie, które rozegrało się na przestrzeni ponad stu lat. Dzięki najnowszym technologiom naukowcy odkryli wreszcie kiedy zmarła, a tajemnica przez cały czas kryła się w jej specyficznej trumnie.
Tajemnicza kobieta z Pomorza Zachodniego mogła zostać pochowana niemal 2000 lat temu. To zmienia nasze wyobrażenie o starożytności na polskich ziemiach i kończy trwającą ponad 100 lat archeologiczną dyskusję. Jak odkryto pochówek „księżniczki z Bagicza” i co znaleziono w trumnie? Wszystko zaczęło się pod koniec XIX wieku, gdy silne sztormy dręczące Pomorze Zachodnie i erozja klifu ujawniły w Bagiczu niezwykły pochówek. Z osuwiska wystawała masywna, dębowa kłoda, która okazała się trumną. W jej wnętrzu spoczywał dobrze zachowany szkielet kobiety. Przypadkowe odkrycie szybko przyciągnęło uwagę ówczesnych archeologów. Grób wyróżniało nie tylko bogactwo wyposażenia, ale też niezwykły sposób pochówku – trumna była wykonana z jednego pnia dębu, z wiekiem dopasowanym z tej samej kłody. Początkowe badania prowadzono w czasach, w których archeologia dopiero raczkowała i skupiały się one na elementach najprostszych do analizy: przedmiotach znalezionych przy zmarłej. Były to brązowe zapinki, bransolety, kolia ze szklanych paciorków, drewniany stołeczek czy fragmenty bydlęcej skóry i wełnianej odzieży – wszystko to wskazywało na to, że pochowana kobieta była osobą o wysokim statusie społecznym, być może elitą kultury wielbarskiej związanej z Gotami. Stąd przyjęto nazywać ją „księżniczką”. Wyjątkowo dobrze zachowany pochówek Wyjątkowość tego pochówku polegała nie tylko na liczbie i jakości zabytków, ale też na znakomitym stanie zachowania materiałów organicznych. To rzadkość w polskiej archeologii – drewno, tkaniny i skóra przetrwały niemal 2000 lat. Pozwoliło to nie tylko określić, jak wyglądały elementy ubioru, ale też rzuciło światło na rytuały pogrzebowe i codzienność elity ówczesnych społeczności Pomorza Zachodniego. Problemy z ustaleniem wieku – koniec długiej dyskusji Przez dziesięciolecia naukowcy spierali się, kiedy dokładnie zmarła „księżniczka z Bagicza”. Pierwsze szacunki opierały się na stylistyce wyposażenia grobowego i wskazywały na II wiek n.e. W 2018 roku przeprowadzono datowanie radiowęglowe na zębach kobiety. Wyniki zaskoczyły wszystkich – okazało się, że szczątki mogły pochodzić nawet z ok. 30 roku n.e., czyli z czasów chrystusowych. Dlaczego badania z zębów się myliły? Ten rozstrzał wywołał lawinę pytań. Odpowiedź przyniosły analizy izotopowe – dieta zmarłej była bogata w ryby słodkowodne, co spowodowało tzw. efekt rezerwuarowy. To zjawisko polega na tym, że organizm przyswaja „starszy” węgiel z otoczenia wodnego, przez co datowanie radiowęglowe wskazuje błędny, zaniżony wiek próbki. Nowoczesne metody przyniosły rozwiązanie – analiza dendrochronologiczna trumny Aby rozwiązać zagadkę, naukowcy sięgnęli po dendrochronologię, czyli analizę słojów drewna z trumny. Zespół z Uniwersytetu Szczecińskiego, Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Górniczo-Hutniczej pobrał wąski rdzeń drewna i porównał go z regionalną bazą danych dla dębów. Okazało się, że drzewo, z którego zrobiono trumnę, ścięto około 120 roku n.e. W kulturze wielbarskiej nie przechowywano drewna latami – trumny robiono na bieżąco, więc ta data niemal na pewno pokrywa się z datą pochówku. Co dziś wiemy o „księżniczce z Bagicza” i jej czasach? Dzięki dendrochronologii udało się zamknąć spór o wiek „księżniczki z Bagicza”. Dziś wiemy, że była młodą kobietą, należącą do lokalnej elity i pochowaną w wyjątkowy sposób. To najstarsza w Polsce zachowana dębowa trumna, a odkrycie potwierdza rozbudowane kontakty i bogactwo kultury wielbarskiej na Pomorzu Zachodnim. Znalezisko to jest kolejnym dowodem, że w naszej części Europy istniały społeczności o złożonych rytuałach pogrzebowych i dalekosiężnych kontaktach handlowych. To nie koniec tej opowieści. Wkrótce rozpoczną się badania DNA szczątków – być może poznamy pochodzenie, powiązania rodzinne, a nawet zobaczymy zrekonstruowaną twarz „księżniczki”. Archeolodzy z Uniwersytetu Szczecińskiego są przekonani, że Bagicz kryje jeszcze wiele tajemnic – trwają poszukiwania kolejnych grobów i próby rekonstrukcji pradawnego cmentarzyska. Źródła: Archaeometry, dzieje.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rzymskie dziedzictwo ukształtowało Bizancjum na ponad tysiąc lat. Losy imperium pełne były spektakularnych triumfów i bolesnych upadków
Bizancjum trwało przez ponad tysiąc lat. Potężne imperium było swoistym paradoksem – w swej dojrzałej fazie mówiło po grecku, modliło się w obrządku chrześcijańskim, a kulturowo chyliło się ku Bliskiemu Wschodowi. Jednak do ostatniego dnia istnienia czerpało legitymizację z rzymskiego prawa, rzymskiej administracji i rzymskiej idei uniwersalnego imperium. Przyjrzyjmy się nieco bliżej dziejom potężnego państwa.
Spis treści: Konstantynopol i trwały podział Złoty wiek Justyniana Kryzys VII wieku i początek systemu temowego Macedońskie odrodzenie Katastrofalny rok 1204 Jak upadł kolos? W powszechnej i historycznej świadomości, termin „Bizancjum” funkcjonuje jako synonim wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, która przetrwała upadek zachodu. Należy jednak podkreślić, że nazwa ta została nadana dopiero przez XIX-wiecznych historyków, nie przez samych twórców tej cywilizacji. Mieszkańcy imperium, od jego zarania w IV wieku aż po tragiczny finał w XV wieku, niezmiennie określali się mianem Rzymian, a swoje państwo dumnie nazywali Cesarstwem Rzymskim. Konstantynopol i trwały podział Bizancjum zostało wzniesione na ryzykownej decyzji cesarza Konstantyna Wielkiego o przeniesieniu stolicy imperium z Rzymu nad Bosfor. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza i zjednoczeniu cesarstwa Konstantyn dostrzegł, że demograficzny, gospodarczy i militarny środek ciężkości imperium przesunął się na wschód. Bizancjum, starożytne greckie miasto zlokalizowane na strategicznym cyplu kontrolującym kluczowe szlaki handlowe, zostało wybrane na „Nowy Rzym”. Oficjalna dedykacja miasta nastąpiła 11 maja 330 roku. Konstantynopol był czymś więcej niż tylko nową rezydencją władcy. Stanowił coś w rodzaju deklaracji politycznej. Miasto zaprojektowano z rozmachem godnym starego Rzymu – z senatem, forami i hipodromem – ale z chrześcijańskim duchem, który miał zdefiniować przyszłość imperium. W 395 roku, po śmierci Teodozjusza I Wielkiego, nastąpił ostateczny i trwały podział na Cesarstwo Zachodniorzymskie i Wschodniorzymskie. Nękany problemami gospodarczymi i presją migracyjną zachód upadł w 476 roku pod ciosami Odoakra. Wschód nie tylko przetrwał i obronił swoje granice, ale także ciągłość administracyjną i prawną, co stało się bazą dla przyszłej ekspansji. Złoty wiek Justyniana Wraz z panowaniem Justyniana I Wielkiego nastał najambitniejszy, a przy tym także najbardziej kontrowersyjny okres w dziejach wczesnego Cesarstwa Bizantyjskiego. Siostrzeniec Justyna I postawił sobie za cel odzyskanie utraconych ziem zachodnich i przywrócenie rzymskiego panowania w całym basenie Morza Śródziemnego. W 533 roku w błyskawicznej kampanii wojska Justyniana zniszczyły Wandalów w Afryce Północnej, przywracając cesarstwu kontrolę nad spichlerzem imperium. Następnie przyszła kolej na Italię. Wojna gocka była jednak wyniszczająca i długa. Choć zakończyła się klęską Ostrogotów i w konsekwencji – odzyskaniem Rzymu, Rawenny i całej Italii – pozostawiła Półwysep Apeniński w ruinie. Wreszcie, wojska Justyniana wylądowały w południowej Hiszpanii, wydzierając Wizygotom pas wybrzeża. W 565 roku, w momencie śmierci Justyniana, granice imperium obejmowały: Bałkany i Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Egipt, Italię i Sycylię, Afrykę Północną, południową Hiszpanię, wyspy Morza Śródziemnego. Cena tego sukcesu była jednak astronomiczna. Skarbiec został opróżniony, armia rozciągnięta do granic możliwości, a ludność zdziesiątkowana przez tzw. dżumę Justyniana, która mogła zabić nawet 40% populacji Konstantynopola. Kryzys VII wieku i początek systemu temowego W VII wieku charakter państwa zmienił się na zawsze. Najpierw Persowie z dynastii Sasanidów zajęli wschodnie prowincje, docierając aż pod Chalcedon. Cesarz Herakliusz w heroicznym wysiłku zdołał ich pokonać, ale triumf był krótkotrwały. Wyczerpane wojną imperia stały się bowiem łatwym łupem dla nowej siły z pustyni – Arabów zjednoczonych pod sztandarem islamu. W 636 roku, w bitwie nad rzeką Jarmuk, armia bizantyńska została rozbita. W ciągu zaledwie kilku dekad imperium utraciło swoje najbogatsze ziemie: Syrię, Palestynę, Egipt i Afrykę Północną. Równocześnie na Bałkanach osiedlali się Słowianie, a Bułgarzy tworzyli własne państwo. Bizancjum skurczyło się do Anatolii, skrawków Bałkanów i południowej Italii. To zagrożenie wymusiło jednak pewną reorganizację, która de facto uratowała państwo. Mowa o systemie temów. Tradycyjny rzymski podział na prowincje cywilne i dowództwa wojskowe został zniesiony. W ich miejsce wprowadzono okręgi wojskowo-administracyjne (temy), zarządzane przez strategów, którzy łączyli władzę cywilną i militarną. Kluczem do sukcesu było oparcie armii nie na drogich najemnikach, a na wolnych chłopach-żołnierzach, którzy otrzymywali ziemię w zamian za dziedziczną służbę wojskową. Dzięki temu Bizancjum w 717 roku odparło oblegających Konstantynopol Arabów. Ten triumf, podobnie jak późniejsza bitwa pod Poitiers, w której zatriumfowały wojska pod wodzą Karola Młota, uratowało Europę przed islamską inwazją. Macedońskie odrodzenie Względna stabilizacja nastała na przełomie IX i X wieku. Pod rządami dynastii macedońskiej, nastąpiła ponowna ekspansja i rozpoczął się czas kulturowego renesansu. Kolejni cesarze, w tym Nicefor II Fokas i Jan I Tzimiskes, przesunęli granice z powrotem na wschód, odzyskując Cylicję, Cypr, a nawet na krótko Syrię z Antiochią. Szczyt potęgi nastał wraz z objęciem tronu przez Bazylego II. W serii brutalnych kampanii zniszczył on pierwsze państwo bułgarskie, przywracając granicę imperium na Dunaju po raz pierwszy od stuleci. W 1025 roku Bizancjum było najsilniejszym mocarstwem regionu, rozciągającym się od południowych Włoch, przez całe Bałkany, aż po góry Armenii i Eufrat. Skarbiec był pełny, a autorytet cesarza – niepodważalny. Punkt zwrotny Po śmierci Bazylego II nastał czas rządów wywodzących się z konstantynopolskiej arystokracji cesarzy cywilnych. Ci, w obawie przed rosnącą potęgą wojska, zaczęli demontować system temowy, co w konsekwencji doprowadziło do katastrofy. W 1071 roku, w bitwie pod Manzikertem, Roman IV Diogenes został pokonany i wzięty do niewoli przez Turków Seldżuckich. Choć sama bitwa nie była wielką klęską militarną, wywołała wojnę domową, która pozwoliła Turkom zalać Anatolię – serce demograficzne i gospodarcze imperium. Sytuację częściowo opanowała dynastia Komnenów. Dzięki zręcznej dyplomacji odzyskali wybrzeża Azji Mniejszej. Był to jednak „łabędzi śpiew”. System obronny opierał się wówczas na nadaniach ziemi w zarząd w zamian za wystawienie oddziału, tzw. pronojach. Doprowadziło to do feudalizacji i osłabienia władzy centralnej. Katastrofalny rok 1204 Największy cios zadali imperium chrześcijanie. Zamiast do Ziemi Świętej, IV krucjata trafiła pod mury Konstantynopola. W 1204 roku krzyżowcy zdobyli i brutalnie złupili miasto, niszcząc bezcenne dzieła sztuki i relikwie gromadzone przez 900 lat. Na gruzach imperium powstało Cesarstwo Łacińskie oraz kilka greckich państw sukcesyjnych: Cesarstwo Nicejskie, Despotat Epiru i Cesarstwo Trapezuntu. Cień dawnej potęgi W 1261 roku, Michał VIII Paleolog, władca Nicei, odzyskał Konstantynopol, ale „odrodzone” imperium nie przypominało już dawnej potęgi. Zniszczone gospodarczo i pozbawione floty, stało się de facto drugorzędnym państwem regionalnym. W XIV wieku Turcy osmańscy przekroczyli Dardanele, zajmując Bałkany i odcinając stolicę od zaplecza. Tuż przed upadkiem, w połowie XV wieku, „imperium” składało się już tylko z samego Konstantynopola, garstki wysp i Despotatu Morei na Peloponezie. Jak upadł kolos? 2 kwietnia 1453 roku armia Mehmeda II przystąpiła do oblężenia Konstantynopola. Siły chrześcijańskie, liczące ok. 7 tysięcy zbrojnych, musiały stawić czoła 80-tysięcznej armii. Po trwającym niemal dwa miesiące oblężeniu, dokładnie 29 maja 1453 roku, miasto upadło. Konstantyn XI Paleolog był ostatni raz widziany, gdy włączył się do walki. Upadek Bizancjum nie był pojedynczym wydarzeniem, a długotrwałym procesem, przerywanym momentami remisji. Wymieniając główne przyczyny, należy wskazać na splot czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które doprowadziły do zagłady. Przyczyny wewnętrzne Bizancjum nie miało jasno określonego prawa sukcesji. Rezultatem tego były nieustanne uzurpacje i wojny domowe. Szczególnie niszczycielskie były walki w XIV wieku (wojny trzech Janów), które skłoniły rywali do zatrudniania Turków jako najemników, co ułatwiło im poznanie słabości imperium i późniejszą inwazję. Od XI wieku klasa wolnych chłopów-żołnierzy zaczęła zanikać na rzecz wielkiej własności ziemskiej. Magnaci wchłaniali małe gospodarstwa, unikając jednocześnie płacenia podatków. Państwo, tracąc dochody i rekruta, przeszło na system pronoi, co jednak feudalizowało armię i czyniło ją mniej lojalną wobec centrum. W rezultacie cesarze musieli polegać na drogich i niepewnych najemnikach. Spór o Filioque i prymat papieża dzielił społeczeństwo. Próby ratowania państwa poprzez unie kościelne z Rzymem spotykały się z gwałtownym oporem ludności i niższego kleru. Słynne słowa wielkiego admirała Łukasza Notarasa: „Lepszy turban sułtana niż tiara papieża”, oddają nastroje części elit, które wolały polityczną podległość Turkom niż duchową podległość łacinnikom. Pozbawione floty Bizancjum utraciło kontrolę nad handlem na rzecz Wenecji i Genui i de facto stało się zależne od włoskich republik. Zamiast czerpać zyski z ceł, stało się ekonomicznym zakładnikiem faktorii, które drenowały zasoby regionu. Przyczyny zewnętrzne Faktyczny początek końca nastąpił w 1071 roku, gdy w bitwie pod Manzikertem Bizancjum utraciło Anatolię na rzecz Turków seldżuckich. Imperium utraciło wówczas wielki „rezerwuar” żywności i ludzi. IV krucjata „złamała kręgosłup” państwa. Krzyżowcy nie tylko ograbili miasto z bogactw gromadzonych przez 900 lat, ale rozczłonkowali terytorium. Mimo odzyskania stolicy w 1261 roku, Bizancjum nigdy nie odzyskało integralności ani potęgi morskiej. Decydujący cios wyprowadzili Turcy osmańscy, którzy, w przeciwieństwie do Seldżuków czy Arabów, stworzyli scentralizowane państwo z nowoczesną armią. Metodycznie odcinali Konstantynopol, zajmując najpierw Azję Mniejszą, a potem przenosząc się do Europy. W połowie XV wieku Konstantynopol był już tylko samotną wyspą w osmańskim morzu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy znalezisko doktorantki zmienia historię pisma? Tych symboli nikt wcześniej nie widział
Najstarszy alfabet na świecie może pochodzić z Syrii – taką hipotezę wysunęli archeolodzy, analizując tajemnicze znaki wyryte na glinianych cylindrach sprzed 4400 lat. Znalezisko może całkowicie zmienić dotychczasową chronologię rozwoju pisma.
Spis treści Dlaczego Umm el-Marra jest tak ważne? Co odkryto w grobowcu? Czy to naprawdę alfabet? Jak zmienia się historia pisma? Podczas wykopalisk w Syrii archeolodzy natrafili na rzadkie znalezisko: wczesny system pisma. Ten zapis stawia przed badaczami nowe wyzwanie – ponowne przeanalizowanie osi czasu, na której pojawiały się symbole alfabetu. Wyryte na „etykiecie” dołączonej do daru imię sprzed 4 400 lat może zmienić historię alfabetu. Zespół archeologów z Johns Hopkins University oraz Uniwersytetu w Amsterdamie prowadził prace w grobowcu na terenie kompleksu sepulkralnego w Umm el-Marra, na północy Syrii. Tam badacze natknęli się na zestaw glinianych cylindrów naciętych znakami. Eksperci niedawno potwierdzili, że najprawdopodobniej jest to pismo alfabetyczne. Oznaczałoby to przesunięcie najwcześniejszego znanego dowodu istnienia takiego systemu o pół tysiąclecia wstecz. Dlaczego Umm el-Marra jest tak ważne? Umm el-Marra było jednym z najstarszych miast starożytnego Bliskiego Wschodu. Leżało strategicznie na skrzyżowaniu głównych szlaków handlowych między Mezopotamią a Aleppo. Archeolog Glenn Schwartz i konsultant ds. dziedzictwa kulturowego Hans H. Curvers rozpoczęli wykopaliska w tym miejscu w 1994 roku. Celem było zrozumienie rozwoju zachodniosyryjskich społeczeństw, co wciąż jest słabo zbadanym obszarem. Na początku lat 2000. odkryli elitarną nekropolię z wczesnej epoki brązu, położoną wysoko ponad resztą stanowiska. Składała się z 10 grobowców z suszonej cegły oraz grobów. Było to wyjątkowe znalezisko w regionie. – Nie ma innego przykładu całej kolekcji grobów osób o wysokim statusie, budowanych przez kolejne stulecia – mówi Schwartz. – To bardzo nietypowe, by elitarne grobowce zachowały się w dobrym stanie, bo zwykle są plądrowane przez rabusiów. Co odkryto w grobowcu? W 2004 roku, podczas badań lepiej zachowanego grobowca, zespół odkrył sześć szkieletów. Znaleziono też zestaw przedmiotów świadczących o wysokim statusie ekonomicznym pochowanych. Wśród nich znajdowały się cztery gliniane cylindry wielkości palca, które początkowo uznano za grudki ziemi. Znaleziska dokonała ówczesna doktorantka i egiptolożka Elaine Sullivan. Gdy przyjrzała się im wspólnie ze Schwartzem, zauważyli, że na powierzchni wyryto tajemnicze symbole. – Wtedy po raz pierwszy przyszło nam do głowy, że to może być pismo – powiedział Schwartz. Czy to naprawdę alfabet? Znaki nie przypominały niczego, co wcześniej widziano w Syrii. W tamtym okresie dominowało pismo klinowe – system znaków o kształcie „klinów”, wynaleziony w Mezopotamii, a później przejęty przez Syryjczyków. Schwartz postanowił opublikować rysunki znaków w 2006 roku, ale raport początkowo nie wywołał żadnej reakcji. Zaczął więc sam analizować symbole i zauważył podobieństwa do alfabetów z późniejszych epok. W 2010 roku zasugerował, że znaki mogą mieć charakter alfabetyczny. W 2019 roku zaprezentował je na konferencji w Mediolanie, gdzie jego teorię poparli eksperci, m.in. Christopher Rollston i Madadh Richey. Jak zmienia się historia pisma? W XIX wieku uważano, że alfabet powstał u Fenicjan około 1050 r. p.n.e. Przełomem było odkrycie w 1905 roku tzw. pisma protosynajskiego, datowanego na 1800 rok p.n.e. Nowe odkrycie z Syrii przesuwa tę datę o kolejne 500 lat wstecz – i może zmienić lokalizację początków alfabetu. – Odkrycia, które zmieniają paradygmat, są akceptowane stopniowo, a nie natychmiast – powiedział Rollston. Badacze podkreślają, że dopiero odnalezienie dłuższych tekstów potwierdzi teorię o alfabetycznym charakterze znaków. Na razie jednak znalezisko z Umm el-Marra pozostaje jedną z najważniejszych zagadek współczesnej archeologii. Źródło: National Geographic
Plac budowy pełen niespodzianek. Pod ziemią skrywała się starożytna świątynia
Naczynia z motywami węży i kadzielnice odkryli archeolodzy pod współczesną zabudową Ratyzbony. Okazało się, że były to ślady po świątyni sprzed dwóch tysięcy lat. Czczono w niej jednego z najbardziej zagadkowych bogów starożytności. Co o niej wiemy?
Ratyzbona to miasto położone w dzisiejszej Bawarii. W 79 roku na terenie dzisiejszej dzielnicy Kumpfmühl Rzymianie wznieśli kasztel, będący punktem obserwacyjny nad ujściami rzek Naab i Regen. Składał się z fortyfikacji otoczonych fosą i palisadą. Stacjonujący w tym forcie legioniści rzymscy oddawali cześć różnym bogom. Teraz archeolodzy mają dowód, że wśród nich był Mitra. Świątynie poświęcone temu bogowi odkryto m.in. w Rzymie, w Brytanii, a także nad Renem, Dunajem i Eufratem. Tajemnice boga żołnierzy Kim był Mitra i dlaczego budowano mu świątynie? To bóg pochodzenia orientalnego, który stał się niezwykle popularny wśród rzymskich żołnierzy. Jego kult był owiany tajemnicą i dostępny tylko dla wtajemniczonych osób. Świątynie Mitry często znajdowały się pod ziemią lub przypominały jaskinie, co miało nawiązywać do mitycznych czynów boga. Kult ten ostatecznie przegrał z chrześcijaństwem w IV i V wieku. Mieszkaniówka w miejscu sanktuarium Jest zasadą, że w miejscu nowych inwestycji w miastach archeolodzy prowadzą nadzór. Zaglądają w łyżki koparek i pod łopaty robotników, czy aby nie wykopują one jakichś artefaktów. Takie prawdopodobieństwo rośnie w przypadku ośrodków o dawnej metryce – a tak było w przypadku inwestycji w Ratyzbonie. W czasie kopania fundamentów pod nowe budynki mieszkalne natrafiono na starożytne relikty. Podczas prac w 2023 roku znaleziska wydawały się typowe, a ich interpretacja była utrudniona, ponieważ wykopaliska prowadzono etapami wśród ciasnej zabudowy. Dopiero późniejsza, drobiazgowa ocena naukowa przeprowadzona przez dr. Stefana Reutera pozwoliła połączyć wszystkie elementy w jedną całość i zidentyfikować budowlę jako świątynię Mitry. Drewniane ściany i wężowe naczynia Po świętym przybytku nie zachowało się wiele. Budowla była wykonana z drewna. Archeologom udało się jednak znaleźć kamień wotywny, choć czas zatarł na nim napisy. Odkryto też fragmenty wotywnych blaszek i okucia ołtarzyka, znane z innych rzymskich świątyń. Najważniejszym dowodem okazały się jednak fragmenty naczyń ceramicznych. W ziemi leżały skorupy dzbanów zdobionych motywami węży. Obok nich spoczywały kielichy do kadzideł oraz naczynia do picia. Dla ekspertów był to jasny sygnał – kult Mitry wiązał się z rytualnymi ucztami. A te przedmioty sprawiały wrażenie jakby porzucono je po wielkiej, uroczystej kolacji, która zakończyła się wieki temu. Najstarszy ołtarz Mitry w Bawarii Wynik analizy znalezisk wprawił badaczy w osłupienie. To nie jest zwykłe sanktuarium, jakich wiele w dawnym imperium. Mitreum – bo tak określa się świątynie poświęcone Mitrze – z Ratyzbony jest najstarszą taką świątynią w całej dzisiejszej Bawarii. Wcześniej w tym regionie odkryto tylko osiem podobnych miejsc. To konkretne sanktuarium pochodzi z lat 80–171 n.e. Oznacza to, że istniało jeszcze przed powstaniem słynnego obozu legionów w Ratyzbonie. Było częścią mniejszej osady naddunajskiej przy forcie Kumpfmühl. Do tej pory sądzono, że kult Mitry rozkwitł w rejonie Ratyzbony znacznie później, dopiero pod koniec II wieku. Źródło: Urząd Miasta w Ratyzbonie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Aleksander Wielki założył tę metropolię nad Tygrysem. Przez setki lat była zapomniana
Aleksandria nad Tygrysem była jednym z najbardziej ambitnych projektów Aleksandra Wielkiego. Powstała w strategicznym miejscu, gdzie morze łączyło się z systemami rzecznymi Mezopotamii. Przez wieki jej lokalizacja budziła wątpliwości. Teraz badacze potwierdzili istnienie miasta. Skala inwestycji robi wrażenie.
Aleksander Wielki przeżył zaledwie 32 lata. Ale jego dokonania imponują. Jego ambicją było podbicie całego znanego świata. W ostatnich latach życia dotarł aż do Indii. Zmęczona armia nie chciała już maszerować dalej. Żołnierze przeszli ze swoim wodzem około 18 tys. km! W wielu miejscach na swojej drodze władca ten zakładał miasta, które nazywano jego imieniem lub przemianowywano na Aleksandrię. Po wielu latach badań brytyjsko-niemiecki zespół badaczy ogłosił, że zlokalizował kolejną Aleksandrię – znajduje się w dzisiejszym Iraku. Aleksandria nad Tygrysem. Dzieje miasta Starożytna Aleksandria nad Tygrysem (później znana jako Charax Spasinou) znajduje się w dzisiejszym południowym Iraku. Współcześnie miejsce to jest znane pod nazwą Dżebel Chajber. Miasto leży w dolnej Mezopotamii, około 50 kilometrów od współczesnej Basry. Znajduje się zaledwie 15 kilometrów od granicy z Iranem, co przez lata utrudniało dostęp do ruin. Ze względu na bliskość granicy, w latach 80. XX wieku obszar ten był kluczowym polem bitwy podczas wojny iracko-irańskiej, a w samych ruinach stacjonowało wówczas wojsko. W momencie założenia miasto znajdowało się zaledwie około 2 kilometrów od brzegu Zatoki Perskiej, co czyniło je idealnym węzłem łączącym otwarte morze z systemami rzecznymi wewnątrz lądu. Obecnie ruiny są w większości zniwelowane. Jednak wyróżniają się zachowanymi murami obronnymi o długości wielu kilometrów, które miejscami wciąż wznoszą się na wysokość ośmiu metrów. Jak doszło do odkrycia? Zarysy miasta były od starożytności widoczne na powierzchni ziemi. W latach 60. XX w. archeolog dr John Hansman zidentyfikował stanowisko archeologiczne Dżebel Chajber na podstawie zdjęć lotniczych wykonanych przez Royal Air Force. Wtedy miejsce trafiło do literatury naukowej. Dr Hansman zauważył, że układ murów i topografia terenu odpowiadają opisom rzymskiego pisarza Pliniusza Starszego, który szczegółowo opisał mezopotamską Aleksandrię w I wieku n.e. Dopiero w 2013 roku brytyjski zespół archeologów dotarł do ruin w opancerzonych pojazdach na to stanowisko. Eksperci potwierdzili, że ogromne rozmiary starożytnego miasta pasują do hipotezy Hansmana o zaginionej metropolii. Ruszają badania Systematyczne badania powierzchniowe rozpoczęły się w 2016 roku. Wykorzystano też tysiące zdjęć wykonanych z dronów do stworzenia cyfrowego modelu krajobrazu, co pozwoliło naukowcom uznać Aleksandrię za „gigantyczną metropolię”. – Zrozumieliśmy, że znaleźliśmy odpowiednik słynnego egipskiego miasta, Aleksandrii nad Nilem. W obu miejscach Aleksander Wielki założył miasto w miejscu, gdzie otwarte morze spotyka się z rzekami, np. w śródlądowych systemach transportowych – wyjaśnia prof. Stefan R. Hauser z Uniwersytetu w Konstancji, który był członkiem zespołu. Dzięki badaniom geofizycznym udało się „zobaczyć” pod ziemią regularną siatkę ulic oraz największe domostwa z czasów starożytnych bez prowadzenia wykopalisk. Miasto było precyzyjnie rozplanowane z wyznaczonymi dzielnicami mieszkalnymi, świątyniami i portem wewnętrznym. Znaczenie mezopotamskiej Aleksandrii Jak opowiada prof. Hauser, przez ponad 550 lat Aleksandria nad Tygrysem, później przemianowana na Charax Spasinou, pełniła funkcję centralnego węzła handlowego i ośrodka politycznego na terenie dzisiejszego południowego Iraku. – To właśnie stąd bogactwa Indii, w tym przyprawy, egzotyczne drewno, takie jak palisander oraz kamienie półszlachetne, ale prawdopodobnie także chiński jedwab i wiele innych towarów, trafiały do ​​ogromnych ośrodków miejskich Babilonii, a nawet do regionu Morza Śródziemnego – opisuje ekspert. Kres wielkiej metropolii Upadek i opuszczenie Aleksandrii nad Tygrysem były procesem rozciągniętym w czasie. Wynikało to przede wszystkim z drastycznych zmian w środowisku naturalnym, które odebrały miastu jego rację bytu jako portu handlowego. Metropolia istniała od IV wieku p.n.e. do III wieku n.e. Jej następcą w tym regionie stała się Basra, która istnieje po dziś dzień. Źródło: Uniwersytet w Konstancji Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli ślad po bojowych słoniach Hannibala. To pierwsze takie znalezisko z Europy
Archeolodzy w Hiszpanii odkryli dowód na obecność słoni wśród wojsk Kartaginy na Półwyspie Iberyjskim. Mała kostka słonia to pierwszy taki fizyczny ślad tych zwierząt z czasów wojen punickich w Europie. Znalezisko rzuca nowe światło na historię, którą dotąd znaliśmy głównie z tekstów literackich i ze sztuki.
Słonie od zawsze budziły podziw swoją potęgą i inteligencją. Są to największe i najcięższe zwierzęta lądowe, jakie żyją dziś na naszej planecie. Ich budowa jest wyjątkowa: mają ogromne głowy, wielkie uszy i niezwykle chwytne trąby. W przeszłości ich krewni, czyli mamuty, zamieszkiwały niemal całą Europę i Amerykę. Jednak po ich wyginięciu słonie stały się dla Europejczyków zwierzętami egzotycznymi. Zaginione czołgi starożytności Ze względu na ogromną siłę, człowiek szybko zapragnął wykorzystać słonie do swoich celów. W starożytności pełniły rolę podobną do dzisiejszych czołgów. Ich zadaniem było przełamywanie linii wroga i sianie paniki wśród konnicy. Pierwsze relacje o szkoleniu słoni do walki pochodzą z Indii sprzed tysięcy lat. Aleksander Wielki spotkał je podczas swoich podbojów, co wywarło na jego żołnierzach piorunujące wrażenie. Wkrótce potem władcy helleńscy zaczęli masowo włączać te zwierzęta do swoich armii. Kartagińczycy nauczyli się ich obsługi podczas walk na Sycylii w III wieku przed naszą erą. To właśnie tam narodziła się legenda słoni bojowych Kartaginy. Sensacyjne odkrycie pod gruzami Kordoby W 2020 roku, podczas rutynowych prac archeologicznych w Kordobie, naukowcy natrafili na coś, co przykuło ich uwagę, chociaż wyglądało niepozornie. Swoje wnioski na ten temat opublikowali właśnie na łamach czasopisma „Journal of Archaeological Science: Reports”. Badania prowadzono na wzgórzu Colina de los Quemados. Znaleziono tam ślady osadnictwa od epoki brązu aż po czasy islamskie. W warstwie odpowiadającej końcowi epoki żelaza odkryto pozostałości dzielnicy rzemieślniczej. Znajdowały się tam piece, ulice i domy z cegły mułowej. Pod ścianą jednego z zawalonych domów badacze dostrzegli mały, niemal sześcienny przedmiot, który okazał się być kością nadgarstka słonia o długości około dziesięciu centymetrów. Choć była lekko uszkodzona, archeolodzy zdołali ją poskładać z odnalezionych fragmentów. Obok kości leżało dwanaście kamiennych kul używanych w starożytnej broni miotającej. Cały kontekst znaleziska jasno wskazywał na to, że to miejsce związane było ze starożytnymi działaniami militarnymi. Dlaczego ta kość jest tak ważna? Dla archeologa znalezienie kości słonia w Europie jest jak wygrana na loterii. Takie szczątki z okresu po zakończeniu ostatniej epoki lodowcowej są wyjątkowo rzadkie. Słonie nie są gatunkiem rodzimym dla Hiszpanii, więc musiały zostać tam przywiezione. Prawdopodobnie podróżowały statkami przez Morze Śródziemne. Transport tak wielkiego i ciężkiego zwierzęcia był gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Odkryta kość nie była ozdobą, co sugeruje, że w Kordobie znajdowało się żywe zwierzę, a nie tylko jego szczątki przywiezione jako surowiec. Do tej pory nasza wiedza o słoniach Hannibala opierała się głównie na opowieściach historyków. Obrazy słoni przekraczających Alpy stały się ikoną kultury, trafiając do literatury i filmu. Jednak brakowało twardych, fizycznych dowodów w postaci kości znalezionych w obozowiskach wojskowych w Europie. Znalezisko z Kordoby wypełnia tę lukę. Jest to pierwszy znany element anatomiczny słonia, który można bezpośrednio powiązać z działaniami podczas II wojny punickiej. To namacalny dowód na to, że starożytne kroniki mówiły prawdę. Wynik badania i historyczna prawda Naukowcy poddali znalezisko szczegółowym analizom, w tym datowaniu radiowęglowemu. Wyniki potwierdziły, że kość pochodzi z okresu między IV a III wiekiem przed naszą erą. Idealnie pokrywa się to z czasem trwania II wojny punickiej, w której Kartagina walczyła z Rzymem. Naukowcy chcieli określić gatunek słonia, ale specyfika kości nadgarstka sprawia, że precyzyjne rozróżnienie gatunku nie było możliwe. Raczej był to słoń afrykański sprowadzony przez Kartagińczyków. Były to zwierzęta mniejsze od słoni azjatyckich. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
Piktowie, znani jako waleczny i wytatuowany lud, skutecznie opierali się potędze Rzymu i najazdom wikingów. Ich pochodzenie przez wieki pozostawało zagadką. Nowe badania genetyczne wreszcie przynoszą odpowiedzi.
W tym artykule: Skąd pochodzili Piktowie? Jak żyli Piktowie Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Szkocji, w starożytności zwanej Kaledonią, od około I do X w. naszej ery. Osiedlali się też na wyspach w tym regionie, takich jak Orkady. Przez wzgląd na tatuaże nazywa się ich „pomalowanymi ludźmi”. Posługiwali się językiem piktyjskim, wywodzącym się z języków celtyckich. Opisywani byli jako niscy, brodaci mężczyźni o krępej budowie ciała. Na południu sąsiadowali z Brytami, z którymi częściowo się wymieszali. Historyków od dawna intryguje, skąd wzięli się Piktowie. Do niedawna przypisywano im dalekie pochodzenie. Wśród najbardziej prawdopodobnych regionów wymieniano między innymi północne wybrzeże Morza Egejskiego i Europę Wschodnią. Jednak już wiadomo, że to nieprawda. Skąd pochodzili Piktowie? Międzynarodowy zespół naukowców przebadał osiem ludzkich szkieletów pochowanych na dwóch piktyjskich cmentarzach w Lundin Links i w Balintore. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „PLOS Genetics” wyodrębnili ze szczątków genomy, aby sprawdzić, w jakim stopniu Piktowie byli spokrewnieni z innymi kręgami kulturowymi w Wielkiej Brytanii. Pierwszy król Anglii: Egbert, Alfred czy Athelstan? Historia brytyjskiej monarchii ma 1200 lat Jest wielu kandydatów do tytułu pierwszego króla Anglii. Wśród nich wyróżnia się jeden człowiek. Oto historia, która doprowadziła do koronacji króla Athelstana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-byl-pierwszym-krolem-anglii-to-zalezy-jak-zdefiniujemy-anglie-i-krola-fot-georgemiller381-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7edebf6.jpg" width="938" height="528" alt="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Lundin Links jest jednym z niewielu wykopanych i dobrze datowanych cmentarzy z okresu (piktyjskiego) wczesnego średniowiecza w Szkocji – podkreśla współautor badania Linus Girdland Flink, archeogenetyk z University of Aberdeen. Cmentarz pochodzi z okresu 450–650 n.e. Znajdują się tam szczątki kilkudziesięciu osób. Piaszczyste gleby w Lundin Links sprzyjają długoterminowej konserwacji, ponieważ są mniej kwaśne niż gleba w innych obszarach Szkocji. Ta wiedza zasugerowała naukowcom, że DNA może być również zachowane. Mieli rację. Zsekwencjonowane DNA porównano z tysiącami próbek starożytnych i współczesnych genomów. Analiza wykazała, że Piktowie wywodzili się z lokalnych populacji, które żyły w Wielkiej Brytanii jeszcze zanim dotarli tam Europejczycy z kontynentu. Piktowie genetycznie byli najbardziej zbliżeni do współczesnych Szkotów, Walijczyków i mieszkańców Irlandii Północnej. Jak żyli Piktowie Analiza szczątków z piktyjskiego cmentarza wykazała, że osoby te nie miały wspólnego przodka ze strony matki. To sugeruje, że kobiety mogły wiązać się z mężczyznami spoza swoich grup społecznych. Odkrycie obala też teorię wspominaną przez średniowiecznego angielskiego uczonego Bedę Czcigodnego, jakoby Piktowie byli matrylinearni. Jest to system pokrewieństwa, w którym przynależność do grupy określa rodowód matki. To dużo nowej wiedzy, jednak naukowcy nadal nie dysponują wystarczającą liczbą danych, aby odtworzyć obraz transformacji społeczeństwa Wielkiej Brytanii. Do tego potrzebne będą informacje genetyczne nie tylko Piktów, ale też ich sąsiadów i potomków żyjących w późniejszych stuleciach. Wiadomo, że Piktowie byli rolnikami i pasterzami. Żyli w małych społecznościach. Trudnili się też handlem, a możliwe, że także piractwem. Na ich terenach znajdowały się bogate złoża srebra, z którego wytwarzali ozdoby (m.in. masywne łańcuchy oraz brosze) i które sprzedawali. Początkowo wyznawali politeistyczną religię celtycką. Od V w. zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo. Stało się to głównie za sprawą św. Kolumby, irlandzkiego misjonarza. Ów mich miał napotkać w krainie Piktów legendarnego potwora z Loch Ness, który żył w jeziorze i zabijał ludzi. Zdaniem części badaczy Piktowie nie tworzyli spójnego państwa. Byli raczej związkiem militarnym różnych plemion. W celu obrony przed nimi Rzymianie zbudowali Mur Hadriana. W średniowieczu Piktowie zamieszkiwali głównie obszar za położonym dalej na północ Murem Antonina. Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zostawili po sobie kamienie ozdobione symbolami. To jedne z najbardziej tajemniczych i fascynujących reliktów na świecie. Można je znaleźć w całej Szkocji. Symbole przedstawiają zwierzęta, rośliny, abstrakcyjne kształty, a nawet postacie ludzkie. Niektóre symbole są podobne do tych znanych ze sztuki celtyckiej, podczas gdy inne są całkowicie unikatowe. Uważa się, że kamienie piktyjskie były używane do przedstawiania klanów piktyjskich i ich wierzeń. A także do oznaczania ważnych punktów w ich historii. Kamienie mogły być również używane do opowiadania historii. Niektóre z nich mają wiele paneli z różnymi scenami. Piktowie byli ludem walecznym i odważnym. Świadczy o tym fakt, że nie zostali podbici przez wojska Cesarstwa Rzymskiego. Walczyli uzbrojeni w krótkie miecze, włócznie oraz puklerze (tarcze o okrągłym kształcie). Toczyli też walki z wikingami, którzy najechali Wyspy Brytyjskie w średniowieczu. W końcu połączyli się ze Szkotami, a ich język i kultura zostały niemal zupełnie zapomniane. Źródło: PLOS Genetics. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
To największa biblioteka w historii świata. Wiedza o bogach, medycynie i magii zachowała się na glinianych tablicach
Był postrachem Bliskiego Wschodu, mistrzem wojny i królewskiej propagandy. Kazał rzeźbić sceny krwawych bitew i polowań na lwy, a jego armie paliły całe miasta. A jednak największą ambicją Aszurbanipala nie było podbijanie kolejnych ziem, lecz gromadzenie wiedzy. Gdy w połowie XIX wieku archeolodzy odkopali w ruinach Niniwy tysiące glinianych tabliczek z jego imieniem, świat dowiedział się, że jeden z najokrutniejszych władców starożytności był zarazem twórcą pierwszej wielkiej biblioteki w dziejach.
Spis treści: Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? W poszukiwaniu Niniwy Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Odkrycie z 1850 roku, kiedy w Niniwie natrafiono na olbrzymią bibliotekę króla Aszurbanipala, wypełnioną glinianymi tabliczkami zapisanymi pismem klinowym, rzuciło nowe światło na źródła starożytnej wiedzy oraz skomplikowane relacje imperium asyryjskiego z sąsiadami. Aszurbanipal, najpotężniejszy władca nowoasyryjskiego imperium w połowie VII wieku p.n.e., słynął z bezwzględnej skuteczności militarnej. Był także legendarnym łowcą lwów. A przy tym… bibliotekarzem. „Pałac Aszurbanipala, Króla Wszechświata, Króla Asyrii” – głosi inskrypcja oznaczająca królewską własność na jednej z ponad 30 tysięcy glinianych tabliczek i fragmentów, pochodzących z imponującej biblioteki, którą władca utrzymywał w swojej stolicy, Niniwie (na terenie dzisiejszego północnego Iraku). Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? XIX-wieczne odkrycie tej kolekcji przez brytyjskich archeologów okazało się przełomem w badaniach nad Asyrią. Wcześniej źródła dotyczące Aszurbanipala były niezwykle skąpe i w praktyce sprowadzały się do pojedynczej wzmianki w Biblii oraz często fantazyjnych opisów jego życia w późniejszych tekstach klasycznych. Dzięki glinianym tabliczkom – w które skrybowie wciskali trzcinowymi rylcami znaki pisma klinowego (w kształcie „klina”) – nagle z niezwykłą wyrazistością odsłoniły się wierzenia, liturgia, medycyna, polityka i dyplomacja świata asyryjskiego. Wśród artefaktów przewiezionych do Londynu znalazł się także fragment najstarszego znanego długiego utworu literackiego – Eposu o Gilgameszu. To właśnie on zawiera m.in. opowieść o Wielkim Potopie, znaną również z Biblii. Dla uczonych XIX wieku było to wydarzenie wstrząsające i sensacyjne. W poszukiwaniu Niniwy XIX-wieczni brytyjscy badacze byli zafascynowani starożytną Mezopotamią, napędzani zainteresowaniem miastami wymienianymi w Biblii. Jednym z nich była Niniwa, przedstawiana w Księdze Jonasza jako miejsce niegodziwe. Od czasu, gdy wczesnoislamska epoka przyniosła opuszczenie tego ośrodka, europejscy uczeni mniej więcej wiedzieli, gdzie znajdują się jego ruiny. Wzmianki o Niniwie pojawiały się również w zapisach podróżników i uczonych. W 1820 roku brytyjski dyplomata i antykwariusz Claudius James Rich przeprowadził pierwsze formalne rozpoznanie stanowiska (wówczas znajdującego się pod panowaniem osmańskim). Odkrył płaskorzeźbę oraz kilka tabliczek zapisanych pismem klinowym. Pierwsze wielkie wykopaliska archeologiczne rozpoczął brytyjski archeolog Austen Henry Layard, prowadząc je w latach 1847–1851. Jego pasję do historii Mezopotamii rozbudziła podróż przez Anatolię i Syrię na początku lat 40. XIX wieku. W Niniwie odsłonił pozostałości monumentalnych pałaców, zdobionych reliefami przedstawiającymi polowania, wojny i uczty. Zostały one wzniesione za panowania dwóch najwybitniejszych królów nowoasyryjskich: Sennacheryba (705–681 p.n.e.) oraz jego wnuka Aszurbanipala. Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Wiosną 1850 roku zespół Austena Henry’ego Layarda natknął się na ogromną liczbę tabliczek zapisanych pismem klinowym w pomieszczeniach nr 40 i 41 południowo-zachodniego pałacu Sennacheryba w Niniwie. Trzy lata później iracki archeolog Hormuzd Rassam, następca Layarda, odkrył podobny magazyn tabliczek w Pałacu Północnym, wzniesionym przez Aszurbanipala. Stopniowo zaczęto dostrzegać obraz Niniwy jako rosnącego centrum kultury pod rządami Aszurbanipala. W połowie VII wieku p.n.e. król dążył do tego, by uczynić ze swojej stolicy ośrodek wiedzy, zdolny rywalizować z Babilonem na południu. Podczas wypraw przeciw temu miastu – coraz bardziej niespokojnemu pod asyryjskim zwierzchnictwem – wojska Aszurbanipala grabiły ogromne ilości uczonych tabliczek, które następnie przewożono do Niniwy. Babilońskich skrybów również brano do niewoli i zmuszano do pracy w królewskich bibliotekach. Działania te znacząco wzbogaciły zbiory. Archiwum Aszurbanipala wypełniło się wiekami mezopotamskiej wiedzy, a Niniwa umocniła swoją pozycję jako intelektualne serce imperium asyryjskiego. Asyryjczycy posługiwali się własnym określeniem na to, co dziś nazywamy biblioteką: girginakku. Termin ten, używany sporadycznie od VII do II wieku p.n.e., w języku akadyjskim oznaczał pomieszczenie (zwykle w świątyni), w którym przechowywano uczone tabliczki. Odnosił się także do samej zawartości zbioru – przede wszystkim tekstów literackich, naukowych, leksykalnych, matematycznych, medycznych i wróżebnych. Głównymi użytkownikami girginakku byli ummânu, czyli „mędrcy”. Byli to skrybowie specjalizujący się w magii i dywinacji, m.in. w obserwacjach nieba, wróżeniu z wnętrzności zwierząt (haruspikacji), leczeniu poprzez egzorcyzmy oraz ziołolecznictwie. Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Być może w samej Niniwie istniały aż cztery biblioteki: po jednej w każdym z pałaców królewskich oraz dwie kolejne w pobliskich świątyniach Nabu (boga mądrości) i Isztar (wielkiej bogini miłości i wojny). Oprócz bibliotek cytadela mieściła również osobne archiwum dokumentów prawnych i administracyjnych. Zbiory te zostały poważnie zniszczone po upadku Asyrii, jednak część materiałów udało się odzyskać i trafiła do British Museum. W 2016 rokuŚwiątynia Nabu oraz pozostałe artefakty znajdujące się na miejscu zostały zniszczone przez ISIS. Wiele tabliczek odnalezionych w Niniwie zawiera kolofony – informacje dopisywane na końcu tekstu – z których wynika, że zostały one napisane lub zgromadzone w imieniu Aszurbanipala. Na podstawie odkryć Layarda w 1901 roku uczony z Cambridge, John Willis Clark, zaproponował rekonstrukcję układu kolekcji Aszurbanipala. Zauważył, że posiadała ona cechy, które dziś bez wahania nazwalibyśmy biblioteką. Tabliczki – jak sugerował – były uporządkowane tematycznie, m.in. według takich kategorii jak historia, prawo, nauka, magia, dogmaty i legendy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-22-112500-2026-01-22-112043-The-greatest-library-in-the-world-was-built-by-this-ruthless-568e2bf.png" width="637" height="855" alt="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." title="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." /> Badania Layarda wyraźnie wskazują, że nad kolekcją czuwał odpowiedzialny urzędnik, a najpewniej istniał również pewien system katalogowania. Sam Aszurbanipal chętnie podkreślał własną uczoność i erudycję. Świadczy o tym fragment tzw. Inskrypcji o latach szkolnych, opisującej jego edukację, która brzmi niemal jak współczesne CV: – [Marduk], mędrzec pośród bogów, obdarzył mnie szerokim umysłem i rozległą wiedzą. Nabu, skryba wszystkiego, przekazał mi jako dar zasady swojej mądrości. Bogowie Ninurta i Nergal obdarzyli moje ciało mocą, męskością i niezrównaną siłą. – Nauczyłem się sztuki mędrca Adapy, tajemnej, ukrytej wiedzy – opanowałem wszystkie umiejętności skryby. – Potrafię rozpoznawać znaki na niebie i na ziemi oraz omawiać je w zgromadzeniu uczonych… Czytałem misternie zapisane teksty w niejasnym sumeryjskim i akadyjskim, trudne do interpretacji. Gdy pod koniec VII wieku p.n.e. Niniwa zaczęła słabnąć, Babilon połączył siły z sąsiednią Medią, by rzucić wyzwanie asyryjskiej dominacji. W 612 roku p.n.e. koalicja podpaliła Niniwę. Wraz z jej upadkiem dobiegło końca imperium asyryjskie. Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Ponad 30 tysięcy tabliczek i fragmentów, odzyskanych przez Austena Henry’ego Layarda, Hormuzda Rassama i późniejszych badaczy, jest dziś przechowywanych w londyńskim British Museum. Spisane przez babilońskich skrybów, oferują bezcenne spojrzenie na literaturę, naukę i administrację starożytnego Bliskiego Wschodu. Stanowią także świadectwo intensywnej wymiany kulturowej – nie tylko między Asyrią a Babilonem, lecz również między sąsiadującymi ludami, w tym Hebrajczykami. W latach 60. XIX wieku samouk i asyriolog George Smith rozpoczął pracę w British Museum, porządkując liczne tabliczki z Niniwy. Pewnego dnia, w 1872 roku, 32-letni uczony – otoczony fragmentami tekstów o spisach bydła i dzbanach wina – natrafił na opowieść o powodzi oraz o ptaku wysłanym na poszukiwanie suchego lądu. Podobieństwa do biblijnej historii o potopie Noego były tak uderzające, że Smith – jak głosi anegdota – z wrażenia zaczął tańczyć po pokoju. Odnaleziony przez niego fragment okazał się częścią najstarszego eposu świata. W jego centrum stoi pierwszy wielki bohater literacki – Gilgamesz. Ten półboski król, popychany do niezwykłych czynów, stopniowo uczy się akceptować własną śmiertelność. Historie o Gilgameszu wyrosły z sumeryjskich poematów powstałych pod koniec III tysiąclecia p.n.e. Później Babilończycy – twórcy bogatej kultury literackiej, której Aszurbanipal pożądał i którą rabował – połączyli je w długi epos. Wersja z 12 tabliczek, która trafiła do królewskiej biblioteki, jest najbardziej kompletną wersją Eposu o Gilgameszu, jaką dotąd odnaleziono. Nawet w starożytności musiała być traktowana jako tekst czcigodny i bardzo dawny. Zadziwiające podobieństwo opowieści o Potopie do historii o Arce Noego wywołało prawdziwą sensację w wiktoriańskiej Anglii. Dla jednych stanowiło potwierdzenie historycznej prawdziwości Biblii. Dla innych – dowód, że Biblia jest kulturowym echem znacznie starszych mezopotamskich tradycji. Dla historyków zaś było świadectwem tego, jak intensywnie przenikały się wpływy kulturowe na starożytnym Bliskim Wschodzie. Źródło: National Geographic
4600 lat czy więcej? Izotopy węgla kontra mity o Wielkiej Piramidzie w Gizie
Wielka Piramida w Gizie od wieków rozpala wyobraźnię, ale jej dokładny wiek długo pozostawał w sferze domysłów. Zamiast ufać legendom i amatorom, współcześni naukowcy stosują precyzyjne metody fizykochemiczne. Kluczowa do poznania prawdy była… zawartość pudełka po cygarach.
Egiptolodzy ustalali daty powstania piramid na podstawie list królów i inskrypcji. Przyjmowano, że faraon Cheops (Chufu) panował około 2600 lat p.n.e. Te obliczenia zabrały badaczom trochę czasu, bo starożytni Egipcjanie nie znali kalendarza liczonego od jednego punktu w historii. Mierzyli czas latami panowania władców i regularnymi spisami bydła. Można to porównać do liczenia czasu kolejnymi kadencjami współczesnych prezydentów. Namacalne i fizyczne dowody na wiek piramidy Cheopsa Przez lata brakowało nam jednak bezpośrednich dokumentów z samego placu budowy. Sytuacja zmieniła się drastycznie w 2011 roku w Wadi al-Dzarf nad Morzem Czerwonym. Archeolodzy odkryli tam najstarsze papirusy świata, w tym dziennik nadzorcy o imieniu Merer. Opisał on transport bloków wapienia z kamieniołomów w Tura do „stawu Cheopsa” pod samą piramidę. Merer wspomniał o trzynastym spisie bydła za Cheopsa. Dzięki temu wiemy, że budowa trwała blisko trzy dekady i zakończyła się pod koniec panowania tego władcy. Śledztwo dotyczące zaprawy. Metoda radiowęglowa C14 Jak sprawdzić wiek kamiennej konstrukcji sprzed tysiącleci, jakimi są piramidy? W ich ścianach jest sporo materii organicznej, a tą można przebadać metodą radiowęglową i uzyskać przybliżony wiek obiektu. Naukowcy wykorzystali „brudy” pozostawione w zaprawie murarskiej. W tej twardej masie spajającej bloki przypadkowo zachowały się fragmenty węgla drzewnego i drewna. Były to resztki z ognisk służących do wyprażania gipsu. W 1984 roku przeprowadzono pierwsze duże badania metodą C14, mierząc rozpad izotopu węgla. Co ciekawe, projekt sfinansowała fundacja mistyka Edgara Cayce’a, który wierzył, że piramida ma ponad 12 tysięcy lat. Wyniki badania z 1984 roku były sensacyjne, ale nie po myśli amatorów archeologii. Z odczytów wynikało, że piramida może być starsza o około 370 lata, niż sądzili historycy, ale wciąż miała tysiące lat mniej niż w teoriach alternatywnych. Drugie badanie z 1995 roku, oparte na około 50 próbkach, również „postarzyło” budowlę, ale już tylko o 100–200 lat względem chronologii historycznej. Naukowcy wyjaśniają to zjawiskiem „starego drewna”. Drewno w Egipcie było zawsze rzadkie i cenne, więc używano go wielokrotnie przez dziesięciolecia. A pomiar dotyczy momentu ścięcia drewna, a nie powstania piramidy. Cedr z Aberdeen i ostateczny werdykt nauki Niezwykłych dowodów dostarczyły też zabytki znalezione bezpośrednio wewnątrz piramidy. W 1872 roku brytyjski inżynier Waynman Dixon odkrył w tzw. szybach wentylacyjnych fragment cedrowego drewna. Zabytek ten zaginął na 70 lat, by niespodziewanie odnaleźć się w 2020 roku w... pudełku po cygarach w muzeum w Aberdeen. Wykonane wówczas badanie C14 dało wynik między 3341 a 3094 rokiem p.n.e.. Oznacza to, że drewienko jest o około 500 lat starsze od samej Wielkiej Piramidy. Ponownie winny temu nietypowemu wyników jest recykling – kawałek mógł pochodzić z centralnej części bardzo starego drzewa lub być fragmentem narzędzia używanego przez pokolenia. Pamiętajmy też, że metody fizykochemiczne podają przybliżony wiek i nigdy nie wskażą idealnego i oczekiwanego wyniku. Rewelacje inżyniera W ostatnim czasie internet obiegła informacja o badaniach włoskiego inżyniera Alberto Doniniego z których ma wynikać, że piramida Cheopsa ma 20 tys. lat. Badanie polegało na zastosowaniu autorskiej metody REM (Relative Erosion Method) do określenia wieku piramidy poprzez analizę stopnia zużycia jej kamiennych bloków. Inżynier porównał erozję powierzchni chronionych przez wieki pod wapienną okładziną z degradacją sąsiednich fragmentów, które były wystawione na działanie czynników atmosferycznych od momentu budowy. Na podstawie przeprowadzonych badań uzyskał wynik wskazujący, że średni wiek Wielkiej Piramidy to 24 941 lat. Jego zdaniem piramidę jedynie przebudowano 2600 lat p.n.e. Przeczy temu m.in. datowanie C14 zabytku z piramidy (tego przechowywanego w pudełku po cygarach) znajdującego się za blokiem kamiennym, który rozbito dopiero w XIX wieku. Czemu nie można zaufać badaniu i wnioskom Doniniego Artykuł opublikowano własnym sumptem – brak w nim bibliografii (sic!) i odniesienia do literatury naukowej; przy takich wnioskach i analizach powinno być to standardem; brakuje recenzji wykonanej przez innych badaczy. Badacz wcale nie jest zatrudniony na Uniwersytecie w Bolonii (jak donoszą media) – biuro prasowe uczelni przekazało mi taką informację. Badacz nie ma doświadczenia związanego z badaniem cywilizacji egipskiej. Jego bibliografia obejmuje analizę obiektów z Meksyku pod kątem ich… pozaziemskiego pochodzenia. Na jego profilu ResearchGate jest tylko kilka pozycji (wiele zmultiplikowanych) i żadna zdaje się nie spełniać kryteriów naukowych. Brak współautorów – przy badaniach prezentujących ważne ustalenia z reguły jego kilkoro autorów różnej specjalności, którzy weryfikują tezy. Datowanie miało być wykonane „innowacyjną metodą” wymyśloną przez autora – ale niewiele o niej wiadomo. Ile lat ma Wielka Piramida? Pomimo drobnych rozbieżności w wynikach dotyczących wieku Wielkiej Piramidy, nauka jest dziś zgodna. Powstała około 4600 lat temu (ok. 2600 p.n.e.). Ostatecznie obalono teorie o zaginionych cywilizacjach sprzed kilkunastu tysięcy lat. Jest też sporo innych dowodów na tradycyjne datowanie piramidy, na przykład w postaci licznych hieroglifów z czasów IV dynastii. Poza tym podobne budowle wznoszono wcześniej i później – i wcale nie są wykonane w gorszy sposób. Niestety pseudoarcheologia ma się dobrze i sensacyjne doniesienia o ukrywanej przez archeologów prawdzie ciągle są chętnie czytanie, słuchane i oglądane. Źródła: Alberto Donini, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Cukier jako lekarstwo? Historia dietetyki pełna jest takich paradoksów
Kiedyś cukier uznawano za lekarstwo na kaszel, a soczysty melon budził grozę wśród lekarzy, którzy postrzegali go jako produkt wyjątkowo szkodliwy. Dziś liczymy każdą kalorię i obawiamy się „trucizn” ukrytych w przetworzonej żywności. Historia pokazuje jednak, że zalecenia dietetyczne na przestrzeni wieków zmieniały się radykalnie.
Dietetyka narodziła się około V wieku p.n.e. i była jednym z trzech filarów medycyny, obok chirurgii i farmakologii. Jej początki wiążą się z traktatami Hipokratesa, który postrzegał jedzenie jako klucz do utrzymania równowagi organizmu. Historyk Bruno Laurioux wydał właśnie nakładem francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) książkę „Une histoire de la diététique. D’Hippocrate au Nutri-Score” („Historia dietetyki. Od Hipokratesa do Nutri-Score”). Zabiera w niej czytelników w kulinarną podróż przez tysiąclecia, pokazując, jak zmieniały się poglądy na temat tego, co uznawano za zdrowe, a co za szkodliwe. – Konkretnym celem starożytnej dietetyki, koncepcji, która przetrwała przez wieki, było utrzymanie ciała w zdrowiu poprzez profilaktykę, a także leczenie chorób w ramach procesu terapeutycznego – mówi Laurioux w wywiadzie dla CNRS. Cukier w naszym menu Laurioux przybliża czytelnikom jeden z częściej dyskutowanych ostatnio składników diety. Mowa o cukrze, który trafił na europejskiej stoły z Indii, gdzie trzcina cukrowa była uprawiana od wieków, i odegrał złożoną rolę w historii dietetyki. Cukier importowano ze Wschodu już od XII wieku. W tamtych czasach uważano go zarówno za żywność, jak i lekarstwo, przepisywane między innymi na kaszel. Co ciekawe, już w XVII wieku zaczęto go potępiać za „czerń ukrytą pod bielą”. Dziś cukier bywa nazywany „trucizną”, której należy bezwzględnie unikać — co pokazuje, jak bardzo zmieniła się narracja wokół tego samego produktu. Szkodliwe owoce? Melon budził lęk lekarzy Laurioux przytacza także zaskakujący przykład dotyczący owoców. – Do XVIII wieku melony, cenione w regionie śródziemnomorskim, uważano za szkodliwe, jeśli spożywano je zbyt zimne i wilgotne, a przez to trudne do strawienia. Dominowała rada, by jeść je na pusty żołądek lub na początku posiłku, w towarzystwie substancji równoważących, takich jak sól czy mocne wino. Z dzisiejszej perspektywy brzmi to egzotycznie, ale wpisywało się w ówczesną teorię humoralną. „Mleko” roślinne nie jest wynalazkiem XXI wieku Już w starożytności dietetycy pisali traktaty kulinarne, w których proponowali środki zaradcze na różne dolegliwości. – Na przykład pacjentom zalecano zastępowanie produktów mlecznych mlekiem migdałowym, podobnie jak dzisiaj – wskazuje historyk. To dowód na to, że wiele współczesnych trendów żywieniowych ma bardzo długą historię, choć dziś często przedstawiane są jako nowość. Strach przed jedzeniem towarzyszy nam od zawsze Z obserwacji Laurioux wynika, że w całej historii ludzkości istniał lęk przed nowościami na talerzu, a także przed zatrutą żywnością. Industrializacja przyniosła poprawę bezpieczeństwa produkcji, ale jednocześnie wywołała nowe obawy – zwłaszcza dotyczące warunków sanitarnych w rzeźniach, począwszy od XIX wieku. Nawet dziś strach przed jedzeniem pozostaje silnie obecny w społeczeństwie. Ku współczesnej dietetyce Istotną rolę w nowoczesnym spojrzeniu na dietę odegrał lekarz Paul Carton (1875–1947). Uznał on alkohol, mięso i cukier za trzy trucizny, których należałoby zakazać. Współczesna dietetyka, jak wyjaśnia Laurioux, przeszła ogromną ewolucję – od metod „szytych na miarę” do nauki opartej na ilościowych pomiarach i matematycznych modelach. Dziś skupia się ona na składnikach odżywczych takich jak węglowodany, białka i tłuszcze. Fundamentem stała się kaloria, wykorzystywana w medycynie oraz politykach zdrowia publicznego. Nutri-Score – dietetyczny pomocnik w supermarkecie Jednym z narzędzi współczesnej dietetyki jest Nutri-Score – system oznaczania produktów spożywczych etykietą informującą o ich jakości odżywczej. To rozwiązanie wpisujące się w ilościowy model oceny żywności. – Myślę, że to przydatne narzędzie dla osób, które czują się bezradne przy wyborach żywieniowych – ocenia Laurioux. Źródło: CNRS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak starożytni Grecy zmierzyli obwód Ziemi bez nowoczesnych technologii?
Obwód Ziemi można było poznać już ponad 2000 lat temu – i to bez zaawansowanych technologii. Grecki uczony Eratostenes dokonał tego przy pomocy prostych narzędzi i logicznego myślenia. Jego metoda była zaskakująco dokładna. Dziś Eratostenesa uznaje się go za twórcę geodezji. Oto jak dokonał, wydawać by się mogło, czegoś niemożliwego.
Spis treści: Czym zasłynął Eratostenes? Jak Grek obliczył obwód Ziemi? Pizza wyjaśnia wszystko Zagadka greckich stadionów Metoda naukowo bez zarzutu Urodzony w 276 r. p.n.e. w starogreckiej Cyrenie (dzisiejsza Libia) Eratostenes był uznanym matematykiem, geografem, poetą, astronomem i teoretykiem muzyki. W pewnym momencie przeniósł się do Egiptu, żeby objąć szefostwo Biblioteki Aleksandryjskiej, jednej z najbardziej znanych bibliotek w historii. Czym zasłynął Eratostenes? Uczony był pierwszą znaną nam osobą, która w naukowy sposób obliczyła obwód Ziemi, i to ze zdumiewającą dokładnością. Do naszych czasów nie zachowało się niestety jego dzieło „O pomiarze Ziemi”, w którym zawarł wyniki obliczeń, ale kilka stuleci później (nie wiemy dokładnie kiedy) streścił je grecki astronom Kleomedes. Jak Grek obliczył obwód Ziemi? Eratostenes uważał, że Ziemia jest kulą. Wiedział, że w dzień letniego przesilenia, najdłuższy dzień roku na półkuli północnej, słońce świeci bezpośrednio na zwrotnik Raka, rozświetlając wnętrza nawet najgłębszych studni. Wiedząc, że w południe czasu miejscowego – czyli w takim momencie dnia, kiedy słońce znajduje się najwyżej na niebie – głęboką studnię w Syene (dzisiejszym egipskim Asuanie) rozświetlało padające prosto z góry światło słońca, Eratostenes postanowił poznać pozycję słońca o tej samej porze w Aleksandrii. Tak się złożyło, że oba miasta leżały na tym samym południku, więc południe czasu miejscowego przypadało w nich równocześnie. Aby znaleźć kąt, pod jakim promienie słoneczne padają na Ziemię, Eratostenes zmierzył ten pomiędzy pionowym słupem nazywanym gnomonem a linią łączącą wierzchołek słupa z końcem jego cienia. Okazało się, że wynosi on 7,2 stopnia. Podobny gnomon znajdujący się w Syene nie rzucał żadnego cienia, a więc tam mierzony kąt był równy zero. Pizza wyjaśnia wszystko A teraz wyobraźmy sobie, że zabieramy się za wycięcie kawałka pizzy. Wszyscy wiedzą, że najlepsza część to chrupiąca skórka (prawda?), a im większy kąt w środku kawałka, tym większą porcję brzegu ciasta się dostaje – i tym więcej chrupania. Innymi słowy, stosunek kawałka obwodu koła wycinanego przez dwa promienie do całego obwodu jest równy stosunkowi kąta zawartego pomiędzy tymi promieniami do 360 stopni mieszczących się w całym kole. A zatem odległość między Syene a Aleksandrią podzielona przez obwód Ziemi równa się kątowi środkowemu między dwoma miastami podzielonemu przez 360 stopni. Tak się składało, że dystans dzielący obie miejscowości już wówczas zmierzono i wynosił on 5000 stadionów (stadion jest starożytną jednostką miary). Eratostenesowi brakowało już tylko kąta środkowego między dwoma miastami. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/Zrzut-ekranu-2026-01-21-130452-e2946a5.png" width="924" height="473" alt="W dzień letniego przesilenia promienie słoneczne padają prostopadle na ziemię w Syene i rzucają cienie w Aleksandrii. Kąt środkowy pomiędzy Syene a Aleksandrią oraz kąt pomiędzy promieniami słonecznymi a aleksandryjskim gnomonem są sobie równe. Te dane wystarczyły Eratostenesowi do obliczenia obwodu Ziemi z zaskakującą dokładnością" title="W dzień letniego przesilenia promienie słoneczne padają prostopadle na ziemię w Syene i rzucają cienie w Aleksandrii. Kąt środkowy pomiędzy Syene a Aleksandrią oraz kąt pomiędzy promieniami słonecznymi a aleksandryjskim gnomonem są sobie równe. Te dane wystarczyły Eratostenesowi do obliczenia obwodu Ziemi z zaskakującą dokładnością" /> Uczony założył, że promienie słoneczne są do siebie równoległe – co tak właściwie nie jest prawdą, ale z praktycznego punktu widzenia wydaje się rozsądnym założeniem. Słońce znajduje się tak daleko od Ziemi i jest od niej tyle razy większe, że raptem niewielka cząstka jego promieni dociera do naszej planety, a to czyni je niemalże równoległymi. Oznacza to, że kąt środkowy między Syene a Aleksandrią oraz kąt między aleksandryjskim gnomonem a promieniami słonecznymi powstają z przecięcia przez tę samą prostą (przedłużony promień między środkiem Ziemi a Aleksandrią) dwóch innych prostych równoległych (przedłużonych promieni słonecznych padających w Syene i Aleksandrii). Zagadka greckich stadionów Dzięki staremu geometrycznemu twierdzeniu, którego wciąż uczymy się na lekcjach matematyki, Eratostenes wiedział, że to para równych sobie kątów. Znaczyło to, że kąt środkowy między naszymi dwoma miastami równał się jednej pięćdziesiątej całego okręgu, z czego uczony wywnioskował, że odległość między Syene a Aleksandrią stanowi pięćdziesiątą część obwodu Ziemi. I tak otrzymał pierwszą naukowo oszacowaną wartość obwodu planety: 50 · 5000 = 250 000 stadionów. Historycy spierają się, ile dokładnie mierzył stadion, a to uniemożliwia definitywną ocenę dokładności szacunków Eratostenesa. Zostawmy jednak na boku te spory, gdyż większość badaczy i badaczek zgadza się, że otrzymał wynik niewiarygodnie bliski rzeczywistych 40 tysięcy kilometrów z drobnym okładem. Metoda naukowo bez zarzutu Eratostenes miał sporo szczęścia, bo popełnił po drodze kilka wzajemnie się znoszących błędów. Na przykład Syene nie leży dokładnie na zwrotniku Raka, ale jest trochę przesunięte na północ. Dodatkowo – wbrew jego założeniu – Syene i Aleksandria nie znajdują się na tym samym południku, bo drugie z miast leży bardziej na zachód. Cóż, modele matematyczne nigdy perfekcyjnie nie odwzorowują rzeczywistości. Najważniejsze jest to, że metoda Eratostenesa była naukowo bez zarzutu i gdyby uczony dysponował dokładniejszymi narzędziami mierniczymi, jego szacunki nie różniłyby się od dzisiejszego stanu wiedzy. Właśnie dlatego uważa się go często za twórcę geodezji, a więc nauki zajmującej się pomiarami kształtu Ziemi, jej orientacji w przestrzeni i jej pola grawitacyjnego. To jest fragment książki autorstwa Pauliny Rowińskiej pt. „Mapomatyka. Jak mapy prowadzą nas i zwodzą” w przekładzie Michała Rogalskiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa RN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Bałtycki bursztyn, zabytki z Egiptu i Afganistanu w starożytnym grobie. Zaskakujące znalezisko archeologów na Cyprze
W jednym z cypryjskich grobowców z epoki brązu odnaleziono bursztynowe ozdoby. Badacze przypuszczają, że surowiec ten pochodził z rejonu Bałtyku – być może nawet z terenów dzisiejszej Polski. To nie tylko fascynujące znalezisko, ale też możliwy dowód na istnienie złożonych szlaków handlowych już ponad 3 tysiące lat temu.
Ta opowieść dotyczy Hala Sultan Tekke, czyli starożytnego miasta portowego położone na Cyprze. Prężnie rozwijało się w późnej epoce brązu, od około 1650 do 1150 roku p.n.e. Ośrodek ten zajmował obszar co najmniej 25 hektarów i stanowił w tamtym czasie kluczowe centrum gospodarcze oraz kulturowe regionu. Jego potęga i bogactwo opierały się na masowej produkcji oraz międzynarodowym handlu miedzią. Obecnie prace badawcze archeologów skupiają się na położonym poza miastem cmentarzu, gdzie odnaleziono luksusowe grobowce elit z XIV wieku p.n.e. Zdradziły one sporo intrygujących informacji o tamtych czasach. Podziemne archiwa starożytnej elity Departament Starożytności Cypru opublikował właśnie informacje na temat wykopalisk przeprowadzonych w Hala Sultan Tekke przez zespół profesora Petera M. Fischera. Wykopaliska przyniosły przełomowe odkrycia. Badacze natrafili na dwa grobowce komorowe z XIV wieku p.n.e. Choć ich dachy zawaliły się wieki temu, paradoksalnie pomogło to chronić ich wnętrza. Zawalisko szczelnie zamknęło komory przed dostępem rabusiów. Obok grobowców odnaleziono też starożytną studnię. Okazało się, że woda w niej była zbyt słona do picia. Prawdopodobnie to właśnie wysokie zasolenie zmusiło mieszkańców do zaprzestania czerpania z niej wody. Indie, Afganistan, Bałtyk – przedmioty z krańców świata. To, co zwróciło uwagę archeologów, to wyposażenie grobowców. Znaleziono w nich przedmioty z niemal całego znanego wówczas świata. Wśród artefaktów były: pieczołowicie wykonana lokalna ceramika, narzędzia oraz ozdoby osobiste, wyroby z alabastru (trawertynu) sprowadzone z Egiptu, lapis lazuli z Afganistanu, karneol z Indii, paciorki i skarabeusz wykonane z bursztynu z regionu bałtyckiego. Te egzotyczne przedmioty trafiały na Cypr dzięki złożonym szlakom handlowym, często przy udziale pośredników, takich jak Mykeńczycy czy mieszkańcy Mezopotamii. Jeśli chodzi o bursztyn, to mógł on trafić na Cypr nawet z regionu obecnej Polski. W połowie II tysiąclecia p.n.e. duże ilości przedmiotów z tego surowca znane są z Grecji. Są to czasy kształtowania się elit społecznych, dla której wyroby z bursztynu były symbolem wysokiego statusu. Ten surowiec przyciągał uwagę ludzi od tysiącleci. To, co intrygowało to jego specyficzny kolor i faktura. Niezwykły jest też zapach wydzielany w czasie jego spalania. Grobowce używane przez pokolenia Cypryjskie grobowce opowiedziały też historię o samych mieszkańcach tego regionu. Były one używane przez wiele pokoleń, zapewne przez te same rodziny. Starsze szczątki przesuwano ostrożnie pod ścianę, by zrobić miejsce dla nowych zmarłych. Z badań antropologicznych i genetycznych wynika, że ludzie pochowani w tych grobach rzadko przekraczali 40. rok życia – a byli to przedstawiciele elity zaangażowanej w pośrednictwo w handlu miedzią. Wśród pochowanych znaleziono osoby w każdym wieku, nawet noworodki. Warto wspomnieć, że od wielu lat na Cyprze działają polscy archeolodzy i mogą pochwalić się szeregiem ważnych odkryć. Źródło: Departament Starożytności Cypru Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli starożytną kultową dzielnicę miasta Nida. Skrywa się pod współczesną metropolią
Podczas budowy szkoły we Frankfurcie odkryto ruiny, które cofnęły archeologów w czasie o blisko 2000 lat. W starożytnym mieście Nida natrafiono na dzielnicę świątynną. Badacze znaleźli setki artefaktów, a nawet ślady rytualnych ofiar z ludzi. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki postrzegamy rzymską obecność w Germanii.
Podczas budowy nowej Römerstadtschule archeolodzy badali teren o powierzchni ponad 4,5 tysiąca metrów kwadratowych. Znajdowały się na nim relikty Nidy – niezwykłej osady na mapie rzymskiego świata. Powstała jako baza wojskowa około 70 roku n.e., ale szybko stała się tętniącym życiem centrum gospodarczym i kulturowym. Można pokusić się na stwierdzenie, że był rzymski odpowiednik dzisiejszego Nowego Jorku na dzikim pograniczu Germanii. Odkrycie bezprecedensowe Lokalizacja rzymskiego miasta Nida była znana badaczom już od dziesięcioleci dzięki wcześniejszym pracom archeologicznym. Prawdziwym novum jest jednak odkrycie ogromnej dzielnicy kultowej. Według badaczy wyjątkowość odkrycia polega na tym, że w starożytnej Nidzie to kompleks świątynny, a nie typowe forum, stanowił centrum rzymskiej metropolii. – Centralna dzielnica kultowa Nidy stanowi odkrycie archeologiczne o niemal bezprecedensowym znaczeniu w Europie – komentuje dr Ina Hartwig, komisarz miasta Frankfurt ds. kultury i nauki. Entuzjazmu nie kryje również Marcus Gwechenberger, radny ds. planowania i mieszkalnictwa. – Nowo odkryta dzielnica kultowa rzymskiego miasta Nida należy do najważniejszych odkryć archeologicznych we Frankfurcie w ostatnich latach – ocenił. Wykopaliska w tym miejscu prowadzili naukowcy z Muzeum Archeologicznego we Frankfurcie, Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie i Uniwersytetu w Bazylei. Jak wyglądała dzielnica kultowa? W ramach tego kwartału miasta zlokalizowano jedenaście kamiennych budowli wzniesionych w kilku fazach. Układ budynków jest bardzo nietypowy i nie ma odpowiedników w germańskich ani galijskich prowincjach Cesarstwa Rzymskiego. Wiemy, że te konstrukcje były piękne, bo zebrano ponad 5000 fragmentów malowanego tynku ściennego, wraz z brązowymi okuciami z drzwi i okien. Jamy pełne darów dla bogów Ciekawostką jest też odkrycie 70 szybów i 10 płytszych jam, do których wrzucano przedmioty w czasie rytuałów. Znaleziono w nich liczne naczynia ceramiczne oraz duże ilości szczątków roślinnych i zwierzęcych, w tym ryb i ptaków. Znaleziska te interpretuje się jako pozostałości rytualnych posiłków i ofiar składanych bogom. Wśród darów dla bogów znalezionych na tym stanowisku archeologicznym były też rzymskie monety (odkryto ich ćwierć tysiąca) i fibule, czyli zapinki do szat. Najbardziej wstrząsającym wynikiem badań są ślady wskazujące na możliwe ofiary z ludzi. Jest to zjawisko całkowicie wyjątkowe w rzymskich prowincjach. Dom bogów, ale jakich? Na podstawie znalezionych inskrypcji i dowodów ikonograficznych można pokusić się o próbę wskazania, komu składano tutaj cześć dwa tysiące lat temu. Było to co najmniej kilkoro bogów, w tym Jowisz, czyli naczelne bóstwo rzymskie, ale też Merkury Alatheus, Diana, Apollo oraz mniej znana nam Epona, celtycko-rzymska bogini płodności. Taka „boska konstelacja” sugeruje, że miejsce to funkcjonowało jako sanktuarium o znaczeniu regionalnym, w którym czczono obok siebie wiele bóstw. Dzielnica kultowa została założona na początku II wieku n.e. Inskrypcja dedykacyjna datowana na 9 września 246 r. n.e., potwierdza, że ​​sanktuarium było użytkowane co najmniej do połowy III wieku n.e. Źródło: Goethe University Frankfurt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wszyscy znają jego twierdzenie. Mało kto wie, kim naprawdę był Pitagoras
Pitagoras z Samos był greckim filozofem, który dokonał ważnych odkryć w matematyce, astronomii i teorii muzyki. Jednak twierdzenie określane jego imieniem było znane Babilończykom już tysiąc lat wcześniej. Natomiast Pitagoras mógł być pierwszym, który je udowodnił.
Spis treści: Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa Spotkanie z Talesem z Miletu Pitagorejczycy Między filozofią a matematyką i muzyką Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego? Informacje o życiu Pitagorasa są raczej skromne. Urodził się prawdopodobnie w 572 lub 570 p.n.e. na greckiej wyspie Samos znajdującej się u brzegów Azji Mniejszej. Wyspa była ważnym ośrodkiem kultury i sztuki okresu starożytnego. Według mitologii na Samos miała narodzić się Hera. Stamtąd pochodzili też filozof Epikur oraz astronom Arystarch, który jako pierwszy zaproponował, że to nie Ziemia jest w centrum naszego układu planetarnego, lecz Słońce. Wszechstronne wykształcenie Pitagorasa Pitagoras miałby być synem rytownika Mnesarchosa i rodowitej mieszkanki Samos Pythais. Ale nie wszystkie przekazy są w tej kwestii zgodne. Według niektórych Mnesarchos był kupcem pochodzącym z Tyru i wsławił się przywiezieniem na Samos zboża w czasie klęski głodu. W dowód wdzięczności nadano mu obywatelstwo Samos. Jako dziecko Pitagoras spędził wczesne lata na Samos, ale dużo podróżował z ojcem. Istnieją relacje o powrocie Mnesarchosa do Tyru z Pitagorasem, gdzie chłopiec miał pobierać nauki u Chaldejczyków i uczonych z Syrii. Prawdopodobnie odwiedził też Italię. Najprawdopodobniej miał dwóch braci, choć niektóre źródła mówią o trzech. Był dobrze wykształcony – uczył się gry na lirze, poezji oraz recytacji Homera. Wśród jego nauczycieli było trzech filozofów, którzy wywarli na niego wpływ jako na młodego człowieka. Najważniejszy był zapewne Pherekydes, często opisywany jako nauczyciel Pitagorasa. Spotkanie z Talesem z Miletu Kolejnym człowiekiem, który wywarł wpływ na Pitagorasa był Tales z Miletu, którego Pitagoras odwiedził mając od 18 do 20 lat. Tales był już wtedy starym człowiekiem i choć wywarł na Pitagorasie duże wrażenie, zapewne niewiele go uczył. Zachęcił jednak Pitagorasa do zainteresowania się matematyką i astronomią oraz doradził mu podróż do Egiptu, by pogłębić wiedzę. Anaksymander wykładał w Milecie, a Pitagoras uczęszczał na jego wykłady. Anaksymander interesował się geometrią i kosmologią, a wiele jego idei wpłynęło na poglądy Pitagorasa. Niektóre źródła podają, że Pitagoras przebywał w Egipcie w okresie najazdu króla Persji Kambyzesa II. Trafił do niewoli i został zabrany do Babilonu. Wiedza uchroniła go od losu niewolnika. Zamiast tego obcował z babilońskimi uczonymi i magami. Pitagorejczycy Opuścił Babilon w 520 roku i udał się do rodzinnego Samos. Niedługo później wybrał się na Kretę, by studiować tamtejszy system praw. Następnie założył na Samos szkołę zwaną półkolem. W 518 roku był już w południowej Italii. W Krotonie (dzisiejsze Crotone) założył i stanął na czele filozoficzno-religijnej wspólnoty mającej wielu zwolenników. Wewnętrzny krąg nazywał się mathematikoi. Jego członkowie żyli wspólnie, nie posiadali prywatnego majątku, byli wegetarianami i słuchali Pitagorasa jako nauczyciela. Wyznawali pięć głównych zasad: rzeczywistość ma u podstaw naturę matematyczną, filozofia służy oczyszczeniu duchowemu, dusza może zjednoczyć się z boskością, symbole mają znaczenie mistyczne, wszyscy bracia zakonu muszą zachować lojalność i tajemnicę. Do wspólnoty dopuszczano także kobiety – niektóre stały się później znanymi filozofkami. Zewnętrzny krąg – akuzmatycy – mieszkał osobno. Między filozofią a matematyką i muzyką Pitagorejczycy przestrzegali tajemnic i wspólnotowości, co sprawiło, że trudno jest przypisać poszczególne odkrycie konkretnej osobie. Były wspólnym dziełem grupy. Współdziałanie to zaowocowało wieloma istotnymi postępami w matematyce. Pitagorejczycy interesowali się m.in. zasadami matematyki, pojęciem liczby, pojęciem trójkąta czy ideą dowodu. Były one ważniejsze niż same obliczenia. Pitagoras miał zauważyć, że wszystkie relacje można sprowadzić do liczb. Tak o tym pisał sam Arystoteles: „Pitagorejczycy… uznali, że rzeczy są liczbami…”. Ważnym tematem rozważań była też teoria muzyki. Pitagorejczycy odkryli m.in., że drgające struny wydają harmoniczne dźwięki, gdy ich długości pozostają w prostych proporcjach liczbowych. Pitagoras badał też liczby parzyste i nieparzyste, liczby trójkątne, doskonałe itd. Przypisywał liczbom cechy osobowe – męskie/żeńskie, doskonałe/niedoskonałe. Czy twierdzenie Pitagorasa faktycznie zostało opracowane przez niego? Najbardziej znany jest jednak z twierdzenia geometrycznego. Choć nazwa sugeruje, że odkrył je Pitagoras, w rzeczywistości zasada ta była znana dużo wcześniej innym kulturom, m.in. Babilończykom. Istniały tablice matematyczne (np. tablica Plimpton 322 z ok. 1800 r. p.n.e.), które zawierały liczby spełniające zależność a2+b2=c2. Oznacza to, że Babilończycy potrafili posługiwać się tą zależnością, choć niekoniecznie mieli jej formalny dowód. Według tradycji Pitagoras mógł być pierwszym, który udowodnił twierdzenie – czyli logicznie wykazał, dlaczego jest ono prawdziwe. Faktycznie jednak nie zachowały się żadne pisma samego Pitagorasa, więc nie wiemy tego na pewno. Pitagoras był jednak przede wszystkim filozofem. Wierzył m.in., że: dusza przechodzi kolejne wcielenia, świat opiera się na przeciwieństwach, wszystkie rzeczy składają się z formy, nie materii, mózg jest siedzibą duszy. W roku 513 p.n.e. Pitagoras udał się na Delos, by opiekować się umierającym nauczycielem Pherekydesem. Około 508 p.n.e. stworzona przez niego wspólnota została zaatakowana przez Cylona, bogatego obywatela Krotonu, którego Pitagoras nie przyjął do grona Pitagorejczyków. Pitagoras uciekł do Metapontu, gdzie – według większości autorów – zmarł około 495 roku. Stworzona przez niego wspólnota działała jeszcze przez 35 lat. W 460 p.n.e. została gwałtownie stłumiona – domy zebrań spalono, a wielu członków zabito. Ocaleni uciekli m.in. do Teb. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Aniołowie nie byli tacy, jak myślisz. W starożytności budzili przerażenie
W starożytności aniołowie wcale nie przypominali słodkich, bożonarodzeniowych postaci. Często budzili strach, mieli ogniste skrzydła i nadprzyrodzone moce.
Spis treści: Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Niebiańskie istoty budzące grozę Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Hierarchie i przemiana wyobrażeń Daleko im było do pulchnych, rumianych cherubinków znanych ze sztuki renesansu. To były ogniste istoty, które budziły lęk. Dziś aniołowie należą do najbardziej kojących postaci religijnych w zbiorowej wyobraźni. To świetliste, skrzydlate byty, które spokojnie unoszą się nad szopkami bożonarodzeniowymi i śpiewają radośnie. Ich obecność w historii Narodzenia Pańskiego jest zresztą kluczowa dla biegu wydarzeń. W Ewangelii według św. Łukasza anioł Gabriel zapowiada narodziny Jana Chrzciciela jego ojcu Zachariaszowi. Zwiastuje też cudowne narodzenie Jezusa jego matce, Maryi. To aniołowie ogłaszają pasterzom pod nocnym niebem dobrą nowinę wielkiej radości. Co najważniejsze, to anioł przychodzi do Józefa we śnie. Wyjaśnia mu naturę ciąży narzeczonej, która w innych okolicznościach byłaby skandalem. Potem poleca mu uciec z dzieckiem do Egiptu, by uniknąć gniewu Heroda. Bez anielskiej interwencji Jezus nie dożyłby dorosłości. Jednak aniołowie w świecie starożytnym byli znacznie dziwniejsi i bardziej zróżnicowani. Często też byli dużo bardziej onieśmielający, niż sugeruje opowieść bożonarodzeniowa i współczesne przedstawienia. Nawet Gabriel, anioł kojarzony ze świętami, miał w sobie coś surowego. Posłańcy, wojownicy i ogniste istoty Słowo „anioł” (greckie angelos, będące tłumaczeniem hebrajskiego malak) oznacza posłańca. To trafny opis tego, co najwcześniejsze anioły w Biblii robią najczęściej. Przekazują wiadomości od Boga i nagle ingerują w ludzkie sprawy. W Księdze Rodzaju przybywa trzech anielskich gości, aby zapowiedzieć narodziny Izaaka. Inni później wyprowadzają Lota z miasta Sodomy, skazanej na zagładę. Christy Cobb z University of Denver, mówi, że w Biblii aniołowie strzegą Ogrodu Eden, przynoszą wiadomość Abrahamowi, stoją u boku Pana w Niebie, przekazują wieści o cudownych narodzinach, a nawet walczą z Szatanem. Te anioły są wyraźnie antropomorficzne. Mówią, chodzą, a nawet jedzą. Jak wyjaśnia Cobb, te role z czasem się rozwijają. Późniejsze księgi Biblii hebrajskiej wprowadzają postacie o określonych funkcjach i imionach. Księga Daniela wspomina o dwóch postaciach, które stały się centralne dla późniejszej tradycji jako archaniołowie. To Gabriel – niebiański tłumacz wizji – oraz Michał, dowódca wojskowy walczący w imieniu Izraela. W tym okresie aniołowie są już czymś więcej niż posłańcami. Stają się administratorami złożonej, niebiańskiej rzeczywistości. Około II wieku p.n.e. działają jako „funkcjonariusze” niebiańskiej biurokracji. Prowadzą zapisy ludzkich czynów na Dzień Sądu. Niebiańskie istoty budzące grozę Inne teksty biblijne opisują istoty niebiańskie, które przekraczają granice ludzkiej wyobraźni. Prorok Izajasz przedstawia wizję nieba, w której Bóg siedzi na tronie otoczony przez serafiny. Serafy miały twarze, ale również trzy pary skrzydeł. Kilka stuleci później Ezechiel opisuje anielskie istoty żywe (hebr. ḥajjot) z czterema twarzami, czterema skrzydłami i ludzkimi ciałami. Towarzyszą im tajemnicze ofanim – koła w kołach, ogniste i pokryte oczami. Mimo tej różnorodności wyglądu reakcja ludzi w Biblii pozostaje stała. Niemal każdy człowiek, który spotyka anioła, jest przerażony. Gdy Gabriel ukazuje się Zachariaszowi i Maryi, pierwsze słowa, które słyszą, brzmią „nie bój się”. Ten strach jest zresztą uzasadniony. W Biblii hebrajskiej anioł Pana zabija jednej nocy 185 000 żołnierzy asyryjskich podczas oblężenia Jerozolimy. Zachariasz doświadcza przedsmaku tej anielskiej surowości. Kiedy wątpi, że on i jego starzejąca się żona mogą począć dziecko, Gabriel karze go. Pozbawia go mowy aż do narodzin Jana. Skrybowie i Czuwający – mitologia i mistyka Poza kanonem biblijnym aniołowie zyskują jeszcze bardziej rozbudowane tożsamości i historie. Starożytne żydowskie teksty, takie jak 1 Księga Henocha, opisują ogromne zastępy aniołów. Zarządzają one wszystkim – od cykli kosmicznych, po ludzki los. Niektóre anioły, jak upadli Czuwający, stają się przestrogą. Według opowieści nawiązali relacje seksualne z kobietami i ujawnili ludziom technologiczne sekrety. Przekroczyli tym samym zakazane granice. Inne anioły w tym okresie pełnią funkcję niebiańskich skrybów. Zapisują ludzkie uczynki albo prowadzą dusze między światami. We wczesnośredniowiecznej Ewangelii pseudo-Mateusza – jak mówi Cobb – aniołowie odgrywają wspierającą rolę podczas ciąży Maryi. Każdego dnia rozmawiają z nią i otaczają Jezusa podczas narodzin. W innych tekstach ich udział w poczęciu Jezusa jest bardziej aktywny. Późnoantyczni chrześcijanie sądzili, że w chwili zwiastowania Maryja poczęła Jezusa, po prostu słuchając Gabriela. – Przez jej ucho – pisze Efrem Syryjczyk – Słowo Boskiego Ojca weszło i potajemnie zamieszkało w jej łonie. Hierarchie i przemiana wyobrażeń W książce „Angels in Late Ancient Christianity” historyczka Ellen Muehlberger dowodzi, że pierwsi chrześcijanie uważali anioły za kluczowych uczestników działania świata. Aniołowie wypełniali późnoantyczny kosmos. Tworzyli to, co autorka nazywa anielskim światopoglądem – przekonaniem, że wszechświat jest zatłoczony niewidzialnymi istotami, których działania wpływają na każdy aspekt życia. W średniowieczu aniołowie zyskali uporządkowane hierarchie. Stało się tak między innymi dzięki wpływowym pismom przypisywanym pseudo-Dionizemu Areopagicie, który podzielił ich na dziewięć chórów. Od serafinów i cherubinów, aż po „zwykłe” anioły. Średniowieczni teologowie rozwijali wizje ich możliwości, natury i obowiązków. Wyobrażali sobie aniołów jako czyste intelekty, zdolne błyskawicznie przemieszczać się między niebem a ziemią. XIII-wieczny teolog Tomasz z Akwinu twierdził, że każdemu człowiekowi wyznaczony jest anioł stróż. Malarze renesansowi jeszcze bardziej „uczłowieczyli” aniołów. Złagodzili rysy, dodali powiewne szaty, instrumenty muzyczne i łagodne wyrazy twarzy. Pojawiły się też cherubinki – pulchne, skrzydlate niemowlęta. Artystycznie wywodzą się od Kupidyna i są efektem mieszanki języka biblijnego, klasycznych wyobrażeń i twórczej fantazji. W epoce oświecenia aniołowie stali się w równym stopniu symbolami moralnymi, co bytami teologicznymi. Uosabiali cnotę i sentymentalność. Dzisiejsze „bożonarodzeniowe” anioły zawdzięczają jednak równie dużo estetyce wiktoriańskiej i kulturze popularnej, co tradycji kościelnej. Świąteczna sztuka i literatura XIX wieku umieszczały anioły w centrum scen Narodzenia. Przedstawiano je częściej jako świecące, pocieszające postacie, a nie przerażających posłańców boskiej mocy. We współczesnych mediach anioły przybierają formy podkreślające delikatność, przewodnictwo i osobistą opiekę. Mimo tej przemiany – od ognistych, złożonych istot do łagodnych, skrzydlatych opiekunów – aniołowie pozostają potężnymi symbolami więzi między człowiekiem a tym, co boskie. Starożytnym Żydom i chrześcijanom wyjaśniali, w jaki sposób wszechmocny Bóg oddziałuje na świat. Potem dla wierzących byli źródłem pocieszenia, ochrony i piękna. Dziś aniołowie wciąż pojawiają się w różnych tradycjach religijnych, kulturze popularnej i osobistej duchowości. Odbijają zarówno dawne idee, jak i współczesne tęsknoty. Pokazują też głęboko ludzką potrzebę zrozumienia niewidzialnych sił, które kształtują nasz świat. Źródło: National Geographic
Dlaczego runęły mury Jerycha? Naukowe wyjaśnienie nie pasuje do wersji z Biblii
Upadek starożytnego Jerycha od wieków intrygował badaczy. Najnowsze odkrycia archeologiczne rzucają światło na to, co naprawdę mogło doprowadzić do zniszczenia miasta znanego z Biblii.
Spis treści: Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii W ciągu stuleci wykopalisk powstało kilka teorii na temat tego, co naprawdę doprowadziło do upadku jednego z najstarszych miast świata. Upadek Jerycha to jedna z najbardziej znanych historii biblijnych. Według Starego Testamentu Izraelici — grupa Hebrajczyków, którą Mojżesz wyprowadził z Egiptu — zdobyli miasto w spektakularny sposób. Z polecenia Boga okrążyli Jerycho, zadęli w rogi, a przy odrobinie boskiej pomocy dźwięk miał być tak potężny, że powalił ciężkie mury miasta. Opowieść ta podkreślała potęgę Boga i miała dowodzić, że Izraelici są jego wybranym ludem. Jerycho nie było jednak wyłącznie miastem z Biblii. Współczesne Jerycho wciąż istnieje na palestyńskim Zachodnim Brzegu i często uznaje się je za jedno z najstarszych miast na świecie. Ruiny starożytnego Jerycha leżą tuż poza rozległym centrum nowoczesnego miasta. Dziś są częścią wpisanego na listę UNESCO stanowiska archeologicznego Tell es-Sultan. Najstarsze ślady osadnictwa w Jerychu Archeolodzy prowadzą wykopaliska w Tell es-Sultan od ponad wieku. Dzięki temu coraz lepiej rozumieją, jak daleko sięgają korzenie Jerycha. Oto, co ustalono na temat zniszczenia jednego z najstarszych miast świata — i na ile biblijna historia jest zgodna z faktami. Ludzie mieszkają w Jerychu od 10 000 lat. Osada, położona w Dolinie Jordanu, leży na zachód od rzeki Jordan. Jej pierwsi mieszkańcy uczestniczyli w rewolucji rolniczej w tzw. Żyznym Półksiężycu. Przechodzili od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa oraz stałych osiedli. Jerycho miało system murów — być może w celu obrony — oraz kamienną wieżę, której funkcja wciąż pozostaje zagadką. W neolicie i we wczesnej epoce brązu miasto przechodziło okresy zniszczeń i opuszczenia. Znaleziska wskazują jednak, że niemal zawsze było odbudowywane. Archeolodzy ustalili to m.in. dzięki datowaniu murów: nowsze konstrukcje wznoszono lata po zniszczeniu starszych. Szczyt rozwoju Jerycha przypadł na środkową epokę brązu, trwającą mniej więcej od 2000 do 1500 r. p.n.e. Miasto było częścią cywilizacji kananejskiej — grupy kulturowej zamieszkującej region znany jako Kanaan w Lewancie. – To cywilizacja handlowa. Ma bardzo, bardzo dobre powiązania z Egiptem i całym światem śródziemnomorskim. To miejsce wygodne i zamożne. Odnoszące sukces – mówi archeolożka Felicity Cobbing. Gdzieś pod koniec środkowej epoki brązu Jerycho spotkała wielka katastrofa. Starożytne miasto zostało zniszczone. Nikt nie wie dokładnie, co się stało, ale to wydarzenie zepchnęło Jerycho do roli mniej istotnego ośrodka. Co na temat zniszczenia mówi Biblia? Biblia podaje jedno wyjaśnienie. Po śmierci Mojżesza jego następcą jako przywódca Izraelitów został Jozue. Pod wodzą Jozuego Izraelici wkroczyli do Kanaanu — ziemi, którą Bóg miał im ofiarować w zamian za wierność Jemu i Jego słowu. Nakazał też Jozuemu i Izraelitom, by „wypędzili sprzed siebie Kananejczyków”. Jak opisuje Księga Jozuego, Izraelici obrali sobie za cel otoczone murami kananejskie miasto Jerycho. Przez sześć dni okrążali je. Siódmego dnia zadęli w baranie rogi, krzyknęli i — wskutek boskiego cudu — mury Jerycha runęły. Następnie złupili miasto, spalili je i „wytracili ostrzem miecza wszystko, co było w mieście: mężczyzn i kobiety, młodych i starych, a także woły, owce i osły”. Uczeni datują pojawienie się Izraelitów w Kanaanie na okres około 1200 r. p.n.e. Aby potwierdzić biblijną relację, współcześni archeolodzy musieliby wykazać, że mury Jerycha upadły mniej więcej w tym samym czasie. Co odkryli archeolodzy w Tell es-Sultan? Od XIX wieku Tell es-Sultan identyfikuje się jako miejsce starożytnego Jerycha. Badacze doszli do tego wniosku na podstawie położenia w Dolinie Jordanu oraz obecności naturalnego źródła, o którym wspomina Biblia. Pierwsze duże wykopaliska w Tell es-Sultan prowadzili Ernst Sellin i Carl Watzinger. Ustalili, że Jerycho prawdopodobnie zostało zniszczone. Znaleźli też ślady murów miejskich na stanowisku. W latach 30. XX wieku brytyjski archeolog John Garstang twierdził, że stanowisko pasuje do biblijnej opowieści. Datował jeden z systemów murów na około 1400 r. p.n.e. Wkrótce pojawiły się jednak nowe dane, które temu przeczyły. Jedna z najbardziej wpływowych archeolożek XX wieku, Kathleen Kenyon, prowadziła wykopaliska w latach 1952–1958. Analizując warstwy osadnicze oraz ceramikę, ustaliła, że mury badane przez Garstanga pochodziły z około 2700 r. p.n.e. – Jerycho miało wiele murów – mówi Cobbing. – Żaden z nich nie pasuje jednak do historii o podboju Jozuego. Dlaczego? Ponieważ w czasach, gdy Izraelici mieli zdobywać miasto, Jerycho nie miało murów, które można by było „zwalić”. Trzęsienie ziemi, ogień czy armia egipska? Odkrycia Kenyon sugerowały, że Jerycho zostało zniszczone około 1550 r. p.n.e. Późniejsze datowania radiowęglowe potwierdziły tę chronologię. Izraelici mieli natomiast dokonać podboju setki lat później. W czasie zniszczenia miasto strawił wielki pożar. Co go wywołało? Badacze zwracają uwagę, że Jerycho leży w strefie sejsmicznej. Trzęsienia ziemi miały uszkadzać mury i budynki miasta w różnych momentach jego historii. – Masz mur, który biegnie sobie całkiem równo, a potem nagle „siada” – mówi Cobbing. Lorenzo Nigro, który kierował nowszymi wykopaliskami, wskazywał na trzęsienie ziemi około 2700 r. p.n.e., które wymusiło odbudowę miasta od podstaw. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-07-111246-Is-there-archaeological-evidence-for-the-Biblical-fall-of-Jericho--National-Ge-f9d87b4.png" width="688" height="857" alt="Kathleen Kenyon na wykopaliskach w Jericho; kluczowe odkrycie: wieża z ok. 7000 r. p.n.e." title="Kathleen Kenyon na wykopaliskach w Jericho; kluczowe odkrycie: wieża z ok. 7000 r. p.n.e." /> Garstang również uznał, że Jerycho zniszczyło trzęsienie ziemi. Pozostałości zawierają warstwę popiołu, co wskazuje na ogromny pożar. Inni badacze sugerują, że ogień mógł wybuchnąć po wstrząsach – np. przez przewróconą lampę oliwną. Pozostałości konstrukcji są zachowane – po prostu spalone na węgiel. Znaleziono nawet naczynia wypełnione spalonym ziarnem. Spalone pozostałości mogą sugerować działania wojenne. Możliwe, że sprawcą był Egipt, który w XVI w. p.n.e. prowadził kampanię przeciw Hyksosom, wypierając ich do Kanaanu. – To nie była zwykła wyprawa łupieżcza – mówi Cobbing. – To była cała siła egipskiej armii. Brakuje jednak mocnych dowodów archeologicznych, które potwierdzałyby oblężenie. – Zastanawiam się, czy mieszkańcy nie dostali jakiegoś ostrzeżenia – spekuluje Cobbing. Odbudowa Jerycha i jego trwałość w historii Niezależnie od tego, jak dokładnie zniszczono Jerycho, skutek był podobny. Miasto w dużej mierze opuszczono i przez pewien czas było nieufortyfikowane. Jerycho odżyło w epoce żelaza, a w IX wieku p.n.e. znów miało mury. W kolejnych stuleciach przetrwało, goszcząc nawet Heroda Wielkiego. – Myślę, że to właśnie jest niezwykła historia Jerycha – mówi Cobbing. – To opowieść o odporności. Nieważne, że bywało trudno. To miejsce, do którego ludzie wracają raz po raz. Źródło: National Geographic