Starożytne władczynie z miasta Ur. To kobiety mogły być pierwszymi królami w historii
Brytyjski archeolog Leonard Woolley odkrył w grobowcach Ur bogactwo, które automatycznie przypisał potężnym królom. Najnowsze analizy naukowe oraz nowoczesne technologie dowodzą jednak, że te spektakularne insygnia władzy i bogate pochówki należały do kobiet.
Spis treści: Kobiety pochowane jak królowie Potęga miasta Ur Królowa – a może król – Puabi „Pieczęć nie może należeć do niej" Królowa królowych Starożytne miasto Ur, wyrastające z równin aluwialnych południowej Mezopotamii na terenie współczesnego Iraku, rozkwitło ponad 4000 lat temu. Było to jedno z najwcześniejszych miast na świecie, ze scentralizowaną władzą. Jego władcy kontrolowali rozległe sieci handlowe, wznosili monumentalną architekturę i nadzorowali złożone instytucje religijne. Ur było nieprzerwanie zamieszkane przez ponad trzy tysiąclecia, zanim rzeka Eufrat zmieniła bieg, a pustynia pochłonęła miasto. Władcy Ur stanowią jedne z najstarszych świadectw monarchii – pełnej przepychu, ale i przemocy. Kobiety pochowane jak królowie Kiedy brytyjski archeolog Leonard Woolley prowadził wykopaliska na królewskim cmentarzysku w Ur w latach 1926–1934, odkrył pochówki po brzegi wypełnione kosztownościami. Grobowce przepełniały złote i srebrne naczynia, cenna biżuteria oraz rzeźbione pieczęcie, które pełniły funkcję podpisów elit. Bardziej ponure było świadectwo składania ofiar z ludzi: dziesiątki służących, ubranych w bogate dworskie stroje, ułożono niczym w teatralnej scenie – jedna z kobiet wciąż miała palce zaciśnięte na strunach harfy. Dokumentując wyposażenie grobowe i szczątki szkieletów, datowane na okres między 2600 a 2450 rokiem p.n.e., Leonard Woolley odnotował także kilka osobliwych znalezisk. Jeden szkielet, złożony wraz z bronią, wydawał się należeć do kobiety. Inny z kolei, również zidentyfikowany jako należący do kobiety, otoczony był rytualnymi insygniami władzy – w tym złotymi sztyletami, koronami, diademami, królewskimi pieczęciami cylindrycznymi, kamienną architekturą oraz ciałami ofiar złożonych z ludzi. Ponadto niektóre inskrypcje zrodziły poważne pytania o status społeczny i realną władzę kobiet. Kim były tajemnicze kobiety z grobowców? Niektóre z najbardziej okazałych pochówków zdawały się należeć do kobiet, a chowano je w sposób, który pierwsi archeolodzy zwykle kojarzyli z królami. Tylko trzy spośród 16 królewskich grobowców na tym cmentarzysku zawierały męskie szczątki, które mogły należeć do głównych pochowanych tam osób (a nie do ofiar). Groby te wyróżniały się jako „wyraźnie mniejsze od pozostałych grobowców królewskich, a ich wyposażenie było dalekie od przepychu” – pisał P.R.S. Moorey, archeolog, który opisywał te odkrycia w latach 80. XX wieku. Leonard Woolley i badacze, którzy poszli jego śladem, zakładali, że kobiety pochowane w tych królewskich grobach były małżonkami władców, a ich mężowie – choć ich fizyczne szczątki zaginęły – byli mężczyznami poświadczonymi jako królowie w tekstach z okresu wczesnodynastycznego, pochodzących spoza królewskiego cmentarzyska. Przekonanie, że wczesna władza królewska w Mezopotamii była z natury męska, było powszechne i na każdym kroku kierowało interpretacją znalezisk archeologicznych. Uważano, że kobiety po prostu nie mogły rządzić Ur. Męski punkt widzenia archeologii sprzed stu lat A co, jeśli było inaczej? Archeologię kształtują pytania, które zadaje; zmiana tych pytań może czasem prowadzić do radykalnie odmiennych interpretacji dowodów. Tak było w przypadku Człowieka z Kości Słoniowej – osoby o wysokim statusie z epoki miedzi na Półwyspie Iberyjskim – którego przemianowano na Kobietę z Kości Słoniowej po tym, jak zaawansowana analiza DNA wykazała, że była kobietą. Podobnie najnowsze ponowne analizy naukowe ujawniły, że niektóre groby starożytnych wojowników na świecie należały do kobiet, które początkowo błędnie uznano za mężczyzn. Amy Gansell, profesorka na Saint John’s University, zwraca uwagę, że narracja Leonarda Woolleya pełna jest „błahych, przestarzałych i czasem stronniczych założeń”. Wiele z tych założeń zostało „utrwalonych” i „przekazywanych jako zwykłe fakty, zwłaszcza gdy [opowieści Woolleya] przenikały przez w większości męskie środowisko archeologów, profesorów archeologii i kuratorów”. Jedna z pieczęci cylindrycznych mogła na przykład wskazywać kobietę o imieniu A-su-sikil-am jako główną władczynię (lugal), a jej męża jako jej małżonka. Nowe spojrzenie na pochówki z Ur Niezależna archeolożka Kathleen McCaffrey, specjalizująca się w problematyce płci i religii na starożytnym Bliskim Wschodzie, zadaje inne pytanie dotyczące pochówków w Ur. Ponownie analizuje materiał archeologiczny w świetle postępów, jakie dokonały się w tej dziedzinie w ciągu ostatniego stulecia – w tym innowacji w technologiach kryminalistycznych oraz rosnącego dorobku badań nad płcią w tamtym okresie. Co się dzieje, gdy przestajemy wymagać, by dowody pasowały do oczekiwań archeologów XX wieku? Kathleen McCaffrey i inni badacze ponownie przyglądają się znaleziskom w dziedzinie, która przez długi czas traktowała kobiety raczej jako bierne niż aktywne uczestniczki dawnych kultur. Pytanie, dlaczego niektóre sumeryjskie kobiety chowano jak królów, ma zdaniem Kathleen McCaffrey dość prostą odpowiedź: „Bo były królami”. Potęga miasta Ur Ur, jedno z pierwszych miast na świecie, zostało założone około 3800 roku p.n.e. w pobliżu żyznej delty, gdzie rzeka Eufrat uchodziła wówczas do Zatoki Perskiej, co zapewniało mu doskonałą lokalizację portową. Będąc częścią cywilizacji Sumerów – sieci miast-państw dzielących te same praktyki kulturowe i wierzenia religijne – Ur wyróżniało się jako potężne centrum handlowe. Do miasta-państwa napływały towary luksusowe: lazuryt sprowadzany z północno-wschodniego Afganistanu, czysta miedź z Omanu oraz lśniące srebro z Turcji i zachodniego Iranu. W samym sercu miasta wznosił się potężny ziggurat, czyli schodkowa świątynia dedykowana bogu księżyca. Podobnie jak wszystkie sumeryjskie miasta-państwa tamtej epoki, Ur było teokracją. Władza polityczna i religijna były ze sobą nierozerwalnie związane, a władcy czerpali legitymizację bezpośrednio od bogów, którym służyli. Świątynia nie była jedynie instytucją religijną – stanowiła główną siłę gospodarczą i polityczną, kontrolując ogromne obszary ziemi i zasoby. Rola kapłanek w Ur To splecenie władzy boskiej i ziemskiej stworzyło warunki, które mogły ułatwić kobietom dostęp do władzy w Ur. Zapiski z okresu wczesnodynastycznego są rzadkie, ale wiemy, że w późniejszym Sumerze opiekuńcze bóstwo każdego miasta mogło zostać rytualnie zaślubione z człowiekiem przeciwnej płci, który stawał się wówczas jego arcykapłanem lub arcykapłanką. W każdym mieście-państwie była to pozycja o ogromnych wpływach religijnych, politycznych i ekonomicznych, a arcykapłanki z Ur dominują w zachowanych źródłach historycznych. Funkcja arcykapłanki była bez wątpienia najpotężniejszym stanowiskiem, jakie kobieta mogła piastować w starożytnym Sumerze, a rola ta przetrwała przez ponad 500 lat. Jedna z kapłanek w Ur, żyjąca w erze sargońskiej (ok. 2334–2150 p.n.e.) kobieta imieniem Enheduanna, napisała wpływowe teksty, które są czytane do dziś – co stanowi zdumiewające świadectwo jej trwałego wpływu politycznego i kulturowego. Czy Mezopotamia na pewno była patriarchalna? Dr Julia Asher-Greve, badaczka zajmująca się archeologią Bliskiego Wschodu, pisała, że „istnieją podstawy, by wątpić, iż sumeryjska struktura społeczna była ściśle patriarchalna, ponieważ możliwe było dziedziczenie przez linię żeńską, a kobiety zajmowały wysokie stanowiska w państwie, gospodarce i kulcie, mogły stać na czele rodziny i miały znaczące prawa”. Choć prawa i status kobiet różniły się w zależności od regionu i zmieniały na przestrzeni stuleci, dr Julia Asher-Greve opisywała ten okres jako „złoty wiek kobiet”. Twierdziła, że w dziejach Mezopotamii to właśnie okres wczesnodynastyczny „dostarczył tak bogatego i zróżnicowanego materiału dotyczącego kobiet. W źródłach pisanych wymienia się z imienia liczne kobiety o różnym statusie społecznym; są one także przedstawiane na reliefach, pieczęciach i innych przedmiotach albo w formie posągów”. Kolejnych dowodów na obecność kobiet u władzy dostarczają ich tytuły: nin i en. Dr Julia Asher-Greve zauważała, że niektórzy badacze sugerują, iż kobiety noszące tytuł nin mogły rządzić samodzielnie. Pogląd ten podziela Kathleen McCaffrey. Tytuł en miał zarówno znaczenie polityczne, jak i religijne. Początkowo wyróżniał najwcześniejszych sumeryjskich władców, a później oznaczał arcykapłanów i arcykapłanki wielkich świątyń Sumeru. Język sumeryjski nie ma rodzaju gramatycznego, a en jest jednym słowem oznaczającym kapłana lub kapłankę, niezależnie od płci. Kobiety Ur jako boski i ziemski autorytet Te wątki układają się w obraz społeczeństwa, w którym kobiety mogły być akceptowane jako główne władczynie, wspierane zarówno przez boski, jak i ziemski autorytet, oraz chowane z dobrami odzwierciedlającymi ich status. Kathleen McCaffrey postanowiła ponownie przyjrzeć się grobowcom w Ur po tym, jak na pobliskim stanowisku z epoki brązu Umm el-Marra odkryto kobiety pochowane z przedmiotami tradycyjnie uznawanymi za męskie, takimi jak broń i męskie nakrycia głowy. Znalezisko okazało się przełomowe i skłoniło archeolożkę do ponownego rozważenia niespójności, które Leonard Woolley dostrzegł między grobowcami elitarnych kobiet i mężczyzn pochowanych na królewskim cmentarzysku. W trakcie tej analizy szczególnie wyróżniły się trzy kobiety: królowa Puabi, nieznana z imienia królowa pochowana w Grobowcu Królewskim 1054 oraz królowa A-su-sikil-am. Królowa – a może król – Puabi Roszczenie Puabi do władzy jest najbardziej widoczne. Choć tysiąclecia późniejszych pochówków naruszających wcześniejsze groby, rabunków oraz niszczącego działania środowiska odcisnęły swoje piętno na królewskim cmentarzysku w Ur, grób Puabi jest najbardziej okazałym z tych, które przetrwały w nienaruszonym stanie. Leonard Woolley opisywał jej komorę grobową jako wypełnioną „zdumiewającym bogactwem darów: naczyń ze złota, srebra, miedzi i gliny, a także z takich minerałów jak biały kalcyt, steatyt, obsydian i lazuryt; srebrnych głów lwic stanowiących niegdyś element mebla, złotych rurek do picia, złotych pił i dłut oraz inkrustowanej planszy do gry”. Spektakularny grobowiec drobnej królowej W komorze grobowej spoczywała sama Puabi – drobna kobieta mająca niespełna półtora metra wzrostu, która zmarła w wieku około 40 lat. Od czubka głowy aż po kolana Puabi była okryta złotem i kamieniami szlachetnymi. Jej nakrycie głowy składało się z setek starannie wykonanych elementów. Długie, wijące się złote wstęgi tworzyły podstawę dla kilku wieńców z delikatnych złotych liści i kwiatów z kamieni szlachetnych. Tuż nad oczami połyskiwał diadem z nachodzących na siebie złotych pierścieni, a a misterny złoty grzebień zdobiło siedem złotych rozet, które drżałyby przy każdym jej ruchu. Miała na sobie również wyjątkową pelerynę wykonaną w całości z koralików: długie sznury złota, srebra, agatu, karniolu i lazurytu lśniły i mieniły się wokół jej sylwetki. Dodatkowo zdobiły ją szpile, kolczyki, bransolety, pierścienie na każdym palcu, szeroki pas ze złota i lapis lazuli, a nawet podwiązka ze złota i kamieni szlachetnych zawiązana na kolanie. U jej boku znaleziono złote sztylety oraz kilka pieczęci cylindrycznych. Jedna z nich nosiła jej imię i królewski tytuł, który miał jej towarzyszyć w zaświatach. Podobnie jak innych członków rodziny królewskiej spoczywających na tym cmentarzysku, także Puabi do życia pozagrobowego odprowadzono poprzez ofiary z ludzi. W jej komorze grobowej spoczywało troje ludzkich towarzyszy, a kolejnych 21 osób złożono w przylegającym dole śmierci. Wyposażenie grobowca Puabi Dół śmierci przedstawiał starannie zaaranżowaną scenę. Pięciu mężczyzn z miedzianymi sztyletami zdawało się strzec rampy wejściowej. Dwa woły ciągnące rydwan, w towarzystwie pięciu ludzi, zajmowały centralną część dołu, podczas gdy jeszcze jeden mężczyzna najwyraźniej pilnował garderoby, z której wysypywały się złote i srebrne misy oraz czary, srebrne lwie głowy i inkrustowana muszlą szkatułka na kosmetyki. Po przeciwnej stronie dołu szkielety dziesięciu kobiet siedziały w dwóch równych rzędach, każda w ozdobnym nakryciu głowy, a niektóre z nich trzymały instrumenty muzyczne. Pod wrażeniem przepychu grobowca Woolley zauważył, że „bogactwo dołu śmierci przylegającego do »Grobu Króla« było niczym w porównaniu z tym”. Późniejsi badacze szukali wyjaśnień, które mogłyby uzasadnić, dlaczego kobieta ta otrzymała tak wystawny pochówek. – Czy kobiety w tych grobach zawsze były królewskimi żonami, czy też wśród kobiet z rodu królewskiego istniała jakaś inna ranga, która uprawniała je do pochówku wraz z ofiarami? – zastanawiał się jeden z badaczy pod koniec lat 70. Puabi była królewską żoną, czy rządziła samodzielnie? Choć zespół Leonarda Woolleya jako pierwszy odnotował, że pieczęć cylindryczna Puabi podawała jej imię i tytuł, ale nie wspominała o mężu, badacze ci nie wydawali się przypisywać temu pominięciu szczególnego znaczenia. Zamiast tego wysunęli hipotezę, że mąż Puabi był owym zaginionym królem z sąsiedniego grobu, nazwanego „Grobem Króla”. Od tamtego czasu naukowcy zaproponowali liczne teorie mające wyjaśnić tę zagadkę, argumentując na różne sposoby: że Puabi była żoną króla, którego nie wymieniono na jej pieczęci (wskazywano wielu różnych kandydatów na męża), arcykapłanką poślubioną bogu księżyca lub – co sugerują nowsze badania – że mogła rządzić samodzielnie. Od 2008 roku Kathleen McCaffrey nadała tej debacie nowy kierunek, argumentując, że Puabi mogła być główną władczynią, ważną postacią religijną i żoną, a żadna z tych ról nie musiała ograniczać jej zdolności do pełnienia pozostałych. Kolejny dowód wskazujący na możliwe sprawowanie władzy znaleziono na pieczęci Puabi, która nosiła tytuł nin. Często tłumaczono go jako „królowa” lub „pani”, ale – co kluczowe – mógł on również oznaczać niezależnego władcę, żonę władcy albo tytuł męskich bóstw, co sugeruje, że sam w sobie oznaczał autorytet, a nie relację z mężczyzną. Kathleen McCaffrey odczytuje nin Puabi jako oznaczenie władzy, nie małżeństwa. Zwraca ponadto uwagę, że „w największych królewskich pochówkach nie odnaleziono głównych zmarłych, a choć w przypadku najwspanialszych grobowców z Ur zawsze domyślnie zakładano obecność mężczyzny, przepych komory Puabi nie wspiera tego założenia”. Wielka zagadka cmentarzyska w Ur W większości elitarnych pochówków na królewskim cmentarzysku w Ur brakuje jednoznacznych szczątków głównej pochowanej osoby, co pozostawia płeć zmarłych kwestią otwartą. Tak zwany Wielki Dół Śmierci, masowy pochówek na królewskim cmentarzysku, zawierający największą liczbę ofiar z ludzi – łącznie 73 – pierwotnie przypisywano królowi, którego komora grobowa miała zostać zniszczona już w starożytności. Niedawno antropolożka Aubrey Baadsgaard przekonująco argumentowała jednak, że główny pochówek należał do kobiety, odróżniającej się od otaczających ją ofiar przepychem biżuterii i wyposażenia grobowego, a nie przylegającą komorą pochówkową. Dalsze badania tej teorii przeprowadzone przez archeologa Richarda Zettlera ujawniły inskrypcję na pieczęci cylindrycznej, która może łączyć tę kobietę z potężnym urzędem kapłańskim, dostarczając kolejnego dowodu na to, że to kobiety otrzymywały najbardziej wystawne pochówki na tym cmentarzysku. „Pieczęć nie może należeć do niej” Imię drugiej potencjalnej władczyni pozostaje nieznane, ale jej wczesnodynastyczny grób z królewskiego cmentarzyska w Ur, Grobowiec Królewski 1054, Leonard Woolley opisał jako „najpełniejszy zachowany przykład królewskiego grobowca”. Centralna postać pochowana w tym niezwykłym grobie trzymała w dłoniach złoty kubek i była bogato ozdobiona złotem oraz klejnotami w tym samym stylu co Puabi. Podobnie jak Puabi, również ona została pochowana ze znaczącymi pieczęciami cylindrycznymi, w tym jedną wykonaną z litego złota, przymocowaną do jej szaty wyjątkową złotą szpilą z karneolem. Gdy Leonard Woolley otwierał grób, odkryto dwa sztylety oraz pieczęć z inskrypcją „Król Mes-kalam-dug”. Archeolog odnotował swoje zdumienie tym znaleziskiem, pisząc, że „skoro główną osobą pochowaną w kopułowym grobowcu jest kobieta, pieczęć nie może należeć do niej”. Archeologiczne uprzedzenia Jak zauważa Kathleen McCaffrey, wyjaśnienie Leonarda Woolleya pozostało w dużej mierze niepodważone, co w jej ocenie jest niezwykle wymowne. Zamiast tego naukowcy spierali się o jego sugestię, jakoby pieczęć była darem grobowym od męża zmarłej kobiety. Jedni tę koncepcję przyjmowali, inni odrzucali. Żaden z nich nie zakwestionował jednak samego założenia, że skoro główną osobą w grobowcu była kobieta, to królewska pieczęć i sztylety nie mogły być jej własnością. Kathleen McCaffrey argumentuje, że tam właśnie kryje się uprzedzenie. Jeśli wyjdzie się z założenia, że tylko mężczyźni mogą posiadać królewskie pieczęcie, wówczas królewska pieczęć w grobie kobiety staje się jedynie nienależącą do tego miejsca własnością mężczyzny. To z kolei po cichu przenosi ciężar dowodu na każdego, kto chciałby przypisać jej własność kobiecie. Męska pieczęć w kobiecym grobie Imię na pieczęci – Mes-kalam-dug – dodatkowo komplikuje cały obraz. Odnaleziono je bowiem w dwóch różnych grobach na tym cmentarzu: w opisywanym grobowcu królewskim, gdzie towarzyszył mu tytuł królewski, oraz w prywatnym grobie, gdzie tego tytułu brakowało. Badacze, w tym sam Leonard Woolley, sugerowali, że mowa tu o dwóch różnych osobach – z których jedna była królem, a druga niepochodzącym z rodu królewskiego imiennikiem tego władcy – jednak kwestia ta była przedmiotem ożywionej dyskusji na przestrzeni ostatniego stulecia. Jeśli zaś chodzi o to, jak pieczęć męskiego króla znalazła się w grobowcu kobiety, Kathleen McCaffrey zauważa, że przed pochówkiem mogła ona krążyć przez pokolenia jako pamiątka rodowa. Istotnie, kilka grobów na cmentarzu królewskim zawierało przedmioty, które dla grzebanych z nimi ludzi miały charakter historyczny, a nawet starożytny, jako że składanie do grobów pamiątek rodowych było w tamtym okresie powszechną praktyką w pochówkach elity. Nieznanej królowej towarzyszyło również czworo dworzan, co stanowiło odzwierciedlenie jej władzy nad życiem innych ludzi. Ostatnia z wielkich królowych Ostatnią z potencjalnie suwerennych królowych jest A-su-sikil-am. Świadectwa jej istnienia przetrwały w dotkliwie splądrowanym i zniszczonym Grobowcu Królewskim 1050, gdzie jej imię znaleziono wyryte na pieczęci cylindrycznej obok imienia jej męża. Ta nietypowa inskrypcja została opatrzona przypisem przez tłumacza z 1934 roku ze względu na swoją osobliwość: „Jeśli kolumny tekstu będą czytane w zwykły sposób [...] otrzymujemy zapis: A-su-sikil-am król Ur; A-kalam-dug [jego/jej małżonek]. Powinniśmy jednak oczekiwać, że to A-kalam-dug będzie imieniem króla, a A-su-sikil-am [...] imieniem królewskiej kapłanki”. Tłumacz doszedł do wniosku, że starożytny skryba musiał popełnić kilka błędów podczas pisania i że tekst – choć wyryty z wielką precyzją – należy czytać na przemian, mieszając wersy i zmieniając ich kolejność, tak aby męskie imię mogło zostać powiązane z tytułem władcy. Kathleen McCaffrey sugeruje, że inskrypcja na tej pieczęci cylindrycznej – cennym przedmiocie, nad którym pracowali wyłącznie najzdolniejsi artyści i skrybowie – oznacza dokładnie to, co jest w nim napisane: A-su-sikil-am była głównym władcą, jej mąż zaś pełnił jedynie funkcję małżonka, a nie panującego króla. – Co jest bardziej prawdopodobne? – pyta McCaffrey: to, że królewski skryba błędnie zapisał imiona i tytuły swoich władców, czyli dwóch najpotężniejszych osób w Ur, czy to, że współcześni uczeni nagięli swoje tłumaczenia? Królowa królowych Woolley nazwał jeden z grobowców „Grobem Króla”, choć nigdy nie odnaleziono w nim ani króla, ani nawet inskrypcji, która by o nim wspominała. Komora grobowa królewskiej osoby została splądrowana, a szczątki szkieletu zaginęły lub zostały zniszczone tysiące lat temu. Ogólny przepych grobowca i duża liczba znalezionej w nim broni zostały wówczas odczytane jako oznaki męskiej władzy królewskiej, choć dziś wiemy, że są to również cechy elitarnych pochówków kobiet. Podobnie jak grób Puabi, Grób Króla zawierał wyraźną kamienną strukturę architektoniczną, uzbrojonych żołnierzy strzegących wejścia, kunsztowne drewniane rydwany wraz z ludzkimi i zwierzęcymi towarzyszami, bogato odzianych muzyków niosących instrumenty inkrustowane kamieniami szlachetnymi, dół śmierci z kolejnymi ofiarami z ludzi oraz broń inkrustowaną złotem i srebrem. W królewskiej nekropolii brakuje mężczyzn Na cmentarzu królewskim odkrywano wprawdzie męskie ciała, jednak w żadnym przypadku nie można mieć pewności, że chodzi o króla. Spośród 16 grobowców królewskich zbadanych przez Leonarda Woolleya, tylko w trzech zachowały się szczątki głównego lokatora uznanego za mężczyznę. W jednym z nich spoczywał szkielet zidentyfikowany jako mężczyzna w wieku 40–50 lat, natomiast w dwóch pozostałych znajdowały się fragmenty kości, które wprawdzie określono jako męskie, lecz były one zniszczone zębem czasu do tego stopnia, że uniemożliwiały pewną interpretację. Wszystkie te trzy groby były niewielkimi, jednokomorowymi mogiłami, z których żadna nie zawierała królewskich tytułów ani jakichkolwiek inskrypcji. Najwspanialsze grobowce – te, w których od dawna domyślnie spodziewano się zastać królów – nie kryły w sobie żadnych męskich szczątków. Archeolożki krytykują uprzedzenia To właśnie ta rozbieżność między założeniem a rzeczywistością jest głównym celem krytyki Kathleen McCaffrey. Nie chodzi jej o to, że władza w Ur była wyłącznie kobiecą tradycją ani że każda bogato pochowana kobieta była suwerenną władczynią. Pokazuje raczej, że niespójności w materiale archeologicznym wynikają ze zderzenia współczesnych uprzedzeń z dowodami historycznymi. – Tradycyjne podejście do pytań związanych z płcią doprowadziło do powstania zawiłych wyjaśnień dla anomalii, które w rzeczywistości nie istnieją – pisała archeolożka. Głos Kathleen McCaffrey wpisuje się w to, co Amy Gansell określa mianem „debaty, którą archeolożki i antropolożki feministyczne budują od dziesięcioleci”. Megan Cifarelli, profesor emerita w Manhattanville College i badaczka konsultująca w Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii, wyjaśnia, że „wartościowym wnioskiem” jest „koncepcja, wedle której osoby zidentyfikowane jako kobiety nie odgrywały drugorzędnej roli wobec tych zidentyfikowanych jako mężczyźni, a ich dostęp do bogactwa i statusu nie wynikał z relacji z potężnymi mężczyznami, lecz był bezpośrednio związany z ich własnymi rolami społecznymi”. Kwestionuje ona wprawdzie nazywanie tych kobiet przez Kathleen McCaffrey „królami”, zgadza się jednak, że te trzy kobiety „dzierżyły nadzwyczajną władzę”. Niezależnie od tego, czy kobiety z Ur rządziły jako królowie, czy jako królowe, czy też sprawowały władzę w sposób, który wymyka się łatwym, współczesnym kategoryzacjom – jasne jest, że przed nami wciąż wiele pracy, by odkryć historie starożytnych kobiet. Prof. Amy Gansell porównuje ten proces do skrupulatnych wykopalisk. – Zasadniczo wciąż musimy podnieść status tych kobiet z powrotem do poziomu, jaki miały w starożytności, kiedy cieszyły się powszechnym uznaniem – wyjaśnia. – Myślę o tym w kategoriach archeologicznych – kontynuuje prof. Amy Gansell, wskazując na analogię do tego, co Leonard Woolley i jego zespół odrzucili zarówno dosłownie, jak i w przenośni. – Wydobywali ekscytujące artefakty, a luźną ziemię sypali na to, co nazywali zwałowiskami. Wraz z tą ziemią rzucili na te hałdy również kobiecą władzę. Teraz wracamy tam i przesiewamy ich hałdy odpadów, aby odnaleźć te kobiety i przywrócić je na należne im trony. Źródło: National Geographic
Polscy archeolodzy odkryli pierwszą taką świątynię w Albanii. „Zaginione miasto” zdradza kolejne tajemnice
Sukces polskiej archeologii w Albanii. W zaginionym mieście, którego mury przez lata uznawano za naturalne ostańce, badacze z UW odkryli unikatową świątynię Ilirów. To znalezisko zmienia teorię o nagłym wyludnieniu starożytnego ośrodka.
Europa uznawana jest za najlepiej przebadany pod względem archeologicznym kontynent. Jednak co i rusz badacze przeszłości dokonują zaskakujących odkryć. Na przykład w 2018 roku archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego zlokalizowali niespodziewanie zaginione miasto obok wsi Bushat w północno-zachodniej Albanii, w okolicy współczesnej Szkodry. Co ciekawe, do tamtej pory sądzono, że kamienie wystające ze wzgórz to naturalne ostańce. Co wiemy o Bushat? Okazało się, że były to bloki kamienne tworzące mury budowli sprzed ponad 2 tysięcy lat. Ulokowane w dolinie pomiędzy dwoma pasmami wzgórz stanowisko archeologiczne zajmuje ponad 22 ha. Miasto otoczone było masywnymi kamiennymi murami, ale do dziś pozostały po nich tylko fundamenty. W poprzednich latach udało się zidentyfikować i odsłonić dwie bramy prowadzące do miasta, znacznych rozmiarów budynek o charakterze publicznym i kultowym, ślady siatki ulic oraz niewielki fragment jednego z sektorów mieszkalnych. W tym roku badacze z UW i z Uniwersytetu w Tiranie powrócili na to stanowisko. Oto ich znaleziska. Niezwykła świątynia W zakończonym właśnie sezonie prace wykopaliskowe skoncentrowały się na miejskim akropolu, położonym na szczycie wzgórza górującego nad całym stanowiskiem. – Oceniając rezultaty śmiało można powiedzieć, że Bushat po raz kolejny szczodrze odwzajemniło się nam za czas poświęcony na odkrywanie jego tajemnic – ocenił kierownik prac terenowych Bartosz Wojciechowski z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW w rozmowie z National Geographic Polska. Archeolodzy odsłonili kompletne kamienne fundamenty dużej prostokątnej budowli o wymiarach 13,6 × 9,6 m. – Sądząc po lokalizacji budowli na szczycie wzgórza oraz jej orientacji względem stron świata, możemy uznać, że są to pozostałości świątyni, która od IV do II wieku p.n.e. wieńczyła miejski akropol – mówi prof. Piotr Dyczek, dyrektor Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej UW. Zdaniem badaczy odkrycie to ma szczególne znaczenie dla badań nad kulturą iliryjską. Jest to pierwsza świątynia iliryjska odkryta na terenie północnej Albanii. Wieża obserwacyjna W trakcie prac, poszerzając wykop, dość niespodziewanie archeolodzy natrafili ponadto na fundamenty o wiele mniejszego budynku, zbliżonego kształtem do kwadratu i zasłaniającego częściowo wejście do świątyni. Powstał zapewne w III–IV wieku n.e. – Po raz pierwszy natrafiliśmy na istnienie budowli z pierwszych wieków naszej ery. Według naszej dotychczasowej wiedzy miasto zostało bezpowrotnie opuszczone ok. II w. p.n.e., teraz wiemy jednak, że było zgoła inaczej – komentuje Wojciechowski. Funkcja tej budowli nie jest póki co jasna, ale archeolodzy sugerują, że mogła być to wieża obserwacyjna. Zagadka zaginionego miasta Z ustaleń naukowców wynika, że odkryte ruiny to najprawdopodobniej Bassania. Było to miasto wspomniane przez rzymskiego historyka, Liwiusza (59 lat p.n.e. – 17 r. n.e.) w kontekście zmagań wojsk rzymskich z ostatnim królem Ilirów, Gentiosem. Miasto zamieszkiwali zapewne Ilirowie, ale mogła też być tam społeczność grecka, bo niedaleko od Bushat położone było greckie miasto Lissos. Nadal nie jest jasne, dlaczego miasto opustoszało. Prof. Dyczek przypuszcza że przyczyna była polityczna. Być może obawiano się ataku Filipa Macedońskiego, ale w tym roku odkryto zabudowania z III/IV wieku naszej ery, co każe zweryfikować ten pogląd. Archeolodzy liczą na odkrycie inskrypcji. To by postawiło kropkę nad „i” w kwestii starożytnej nazwy odkrywanego miasta. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Paestum – greckie świątynie, które przetrwały ponad 2500 lat
Paestum we Włoszech jest jednym z najlepiej zachowanych świadectw obecności starożytnych Greków na Półwyspie Apenińskim. Położone na południe od Neapolu, w regionie Kampania, przyciąga słynnymi świątyniami i rozległym parkiem archeologicznym. Choć wielu podróżnych wybiera Pompeje lub Wybrzeże Amalfitańskie, Paestum często okazuje się jednym z najbardziej interesujących miejsc podczas podróży po południowych Włoszech.
Spis treści: Starożytne miasto Wielkiej Grecji Dlaczego Paestum jest tak wyjątkowe? Zwiedzanie Paestum – praktyczne informacje To właśnie tutaj można zobaczyć jedne z najlepiej zachowanych świątyń greckich na świecie. Ruiny starożytnego miasta, zachowane budowle sakralne i bogate zbiory archeologiczne pokazują znaczenie, jakie Paestum miało w czasach Wielkiej Grecji. Dodatkowym atutem jest położenie – bliskość wybrzeża sprawia, że zwiedzanie można połączyć z wypoczynkiem nad morzem. Starożytne miasto Wielkiej Grecji Historia miasta sięga około 600 roku p.n.e., kiedy greccy osadnicy z kolonii Sybaris założyli tutaj miasto Posejdonia. Nazwa nawiązywała do Posejdona, boga mórz, choć z czasem najważniejszym kultem religijnym stał się kult Hery. Położenie nad Morzem Tyrreńskim sprzyjało rozwojowi handlu i kontaktów z innymi greckimi koloniami. Posejdonia szybko stała się ważnym ośrodkiem politycznym, gospodarczym i religijnym. W kolejnych wiekach miasto znalazło się pod panowaniem Lukanów, a następnie Rzymian, którzy w 273 roku p.n.e. nadali mu nazwę Paestum. Przez wiele stuleci miasto prosperowało, jednak zmiany środowiskowe, rozwój terenów bagiennych, malaria oraz najazdy Saracenów doprowadziły do jego stopniowego opuszczenia. W średniowieczu dawne centrum życia niemal całkowicie zniknęło pod roślinnością. Dopiero podczas budowy nowej drogi wzdłuż wybrzeża w XVIII wieku odkryto monumentalne ruiny. Ich widok wywołał ogromne zainteresowanie uczonych, artystów i podróżników z całej Europy. Dlaczego Paestum jest tak wyjątkowe? Wiele stanowisk archeologicznych zachowało pojedyncze budowle lub fragmenty dawnych miast. Paestum wyróżnia się tym, że można tu zobaczyć niemal kompletny układ starożytnego ośrodka miejskiego. Na obszarze dawnego miasta zachowały się: trzy monumentalne świątynie greckie, fragmenty forum, amfiteatr, pozostałości głównych ulic, niemal kompletny system murów obronnych, cenne eksponaty z czasów greckich i rzymskich prezentowane w Muzeum Archeologicznym w Paestum. Dzięki temu odwiedzający mogą prześledzić historię miejsca od okresu greckiego, przez czasy rzymskie, aż po jego późniejszy upadek. Wysoka wartość historyczna stanowiska oraz wyjątkowy stan zachowania zabytków sprawiły, że w 1998 roku Paestum wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Świątynia Hery w Paestum – najstarsza budowla kompleksu Najstarszym zachowanym zabytkiem jest świątynia Hery w Paestum. Powstała około 550 roku p.n.e. i jest jednym z najcenniejszych przykładów archaicznej architektury doryckiej. Charakterystyczne masywne kolumny oraz nietypowy układ wnętrza odróżniają ją od wielu innych greckich świątyń. Przez długi czas badacze błędnie uznawali budowlę za rzymską bazylikę. Dopiero odkryte inskrypcje oraz figurki wotywne pozwoliły ustalić, że była poświęcona Herze – bogini małżeństwa, rodziny i płodności. Kult Hery odgrywał w życiu mieszkańców Posejdonii ogromną rolę. Archeolodzy odnaleźli liczne figurki przedstawiające kobiety, składane jako dary wotywne. Wiele z nich wiąże się z modlitwami o szczęśliwe małżeństwo lub narodziny dzieci. Druga świątynia Hery – kolosalne rozmiary i klasyczna architektura Kilkadziesiąt metrów dalej znajduje się druga świątynia Hery, zbudowana około 460–450 roku p.n.e. Przez wiele lat określano ją jako Świątynię Neptuna, czyli Posejdona. Jednak współczesne badania wskazują, że również ta budowla była związana przede wszystkim z kultem Hery. Jest ona większa, bardziej harmonijna i lepiej zachowana niż starsza świątynia. Dla wielu historyków architektury stanowi jeden z najdoskonalszych przykładów klasycznej świątyni doryckiej. Szczególne wrażenie robią proporcje budowli oraz zachowane elementy konstrukcji, które pozwalają wyobrazić sobie jej pierwotny wygląd. Sporą ciekawostką dla zwiedzających są też pozostałości ołtarzy, przy których odbywały się ceremonie religijne i składano ofiary. Świątynia Ateny i pozostałe zabytki Paestum Choć to świątynie Hery przyciągają największą uwagę, warto odwiedzić również świątynię Ateny. Powstała około 500 roku p.n.e. i reprezentuje interesujący etap przejściowy pomiędzy stylem doryckim a jońskim. Świątynia została wzniesiona na najwyżej położonym fragmencie starożytnego miasta, dzięki czemu wyraźnie dominuje nad otaczającym krajobrazem stanowiska archeologicznego. Na uwagę zasługują także: rzymskie forum, które najprawdopodobniej powstało w miejscu wcześniejszej greckiej agory, amfiteatr z I wieku p.n.e., mury miejskie o długości blisko 5 kilometrów, pozostałości dawnych bram prowadzących do miasta. Grób Nurka – jedno z największych odkryć archeologicznych Jednym z najcenniejszych zabytków związanych z Paestum jest słynny Grób Nurka. Odkryty w 1968 roku grobowiec zawiera wyjątkowe freski datowane na I połowę V wieku p.n.e. Szczególną sławę przyniosło mu przedstawienie młodego człowieka skaczącego do wody. Znaczenie odkrycia jest ogromne. To jedyny zachowany w całości przykład greckiego malarstwa figuralnego z tego okresu wykonany techniką fresku. Jest więc bezcennym źródłem wiedzy o sztuce starożytnej Grecji. Oryginalne malowidła można oglądać w muzeum archeologicznym znajdującym się na terenie kompleksu. Muzeum Archeologiczne w Paestum Zwiedzanie stanowiska warto uzupełnić wizytą w muzeum. Zgromadzono tam tysiące przedmiotów odnalezionych podczas wykopalisk. Wśród najciekawszych eksponatów znajdują się wspomniane wyżej freski z Grobu Nurka, ale też rzeźby i posągi, ceramika grecka, elementy dekoracji świątyń oraz zabytki pochodzące z okresu rzymskiego. Ekspozycje pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie mieszkańców miasta, wierzenia starożytnych Greków oraz rozwój sztuki na przestrzeni kolejnych epok. Plaża w sąsiedztwie stanowiska archeologicznego Paestum kojarzy się przede wszystkim z greckimi świątyniami, jednak niedaleko ruin znajduje się także szeroka, piaszczysta plaża. Wybrzeże w tej części Kampanii jest zwykle spokojniejsze niż najbardziej znane kurorty regionu, dlatego wielu turystów wybiera je na odpoczynek po zwiedzaniu. Bliskość Morza Tyrreńskiego przypomina również o znaczeniu, jakie dla rozwoju starożytnego miasta miało położenie nad ważnym szlakiem morskim. To właśnie dostęp do morza przez stulecia wspierał rozwój handlu i kontakty Posejdonii z innymi ośrodkami Wielkiej Grecji. Zwiedzanie Paestum – praktyczne informacje Na zwiedzanie Paestum warto przeznaczyć co najmniej kilka godzin. Najlepsze warunki do zwiedzania panują rano oraz późnym popołudniem. Niższe temperatury sprzyjają spacerom, a światło pozwala lepiej dostrzec detale architektoniczne starożytnych świątyń. W miesiącach letnich warto pamiętać, że duża część stanowiska znajduje się na otwartej przestrzeni, dlatego przydatne będą nakrycie głowy i zapas wody. Dojazd do Paestum jest stosunkowo prosty. Miejscowość leży na linii kolejowej łączącej Neapol, Salerno i południową część Kampanii, a stacja znajduje się w niewielkiej odległości od wejścia do parku archeologicznego. Dzięki temu miejsce można bez problemu odwiedzić również podczas jednodniowej wycieczki bez samochodu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zwierzęcy świadkowie katastrofy. Co kości koni mówią o ostatnich chwilach Pompejów?
Tuż obok przepięknych fresków w zawalonym domu w Pompejach archeolodzy odkryli coś poruszającego: szczątki zwierząt koniowatych. Grzywa jednego z nich była przyozdobiona paciorkami. Często zapomina się, że w tym starożytnym mieście na skutek erupcji Wezuwiusza oprócz ludzi, zginęli też ich zwierzęcy towarzysze.
Insula dei Casti Amanti (Dom Czystych Kochanków) jest jednym z ciekawszych zabudowań odkrytych do tej pory w Pompejach. Mieściła się tu okazała rezydencja połączona z dużą piekarnią, wyposażoną w piece i magazyny. Najnowsze prace badawcze, prowadzone przez interdyscyplinarny zespół archeologów, archeozoologów i antropologów, mają na celu nie tylko konserwację zabytków, ale systematyczną rekonstrukcję życia codziennego i systemów produkcyjnych starożytnego miasta. Teraz archeolodzy ogłosili ciekawe odkrycie związane ze zwierzętami. Koń w piekarni? Wewnątrz starożytnej piekarni archeolodzy odkryli szczątki dwóch zwierząt koniowatych. Trudno stwierdzić jednoznacznie, czy były to konie, muły lub osły. Ale co robiły w tym pomieszczeniu? Wygląda na to, że w momencie erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. piekarnia prawdopodobnie nie funkcjonowała. Znaleziono liczne dowody na trwające w budynku prace renowacyjne i zmiany konstrukcyjne. Remont mógł być spowodowany przez wcześniejszej trzęsienia ziemi z lat 68–69 n.e., które spowodowały m.in. osunięcie się podłóg. Wygląda więc na to, że zwierzęta trafiły tu tylko tymczasowo. Siła robocza czy przyjaciele? Pierwsze ze zwierząt miało w momencie śmierci około 10–12 lat, natomiast drugie było znacznie młodsze – od 3,5 do 6 lat. Wśród szczątków starszego odkryto w okolicach jego szyi dwa żelazne kółka stanowiące fragment uprzęży oraz trzy szklane paciorki – jeden błękitny i dwa białe. Były one prawdopodobnie wplecione w grzywę lub przymocowane do rzędu końskiego. Dla naukowców jest to rzadki dowód na bliską więź emocjonalną między człowiekiem a zwierzęciem roboczym. Jak zginęły zwierzęta? Szczegółowa analiza kości oraz warstw ziemi pozwoliła odtworzyć dynamikę śmierci zwierząt. W przeciwieństwie do wielu innych ofiar z Pompejów, konie te nie zginęły bezpośrednio od zasypania drobnymi kamieniami wulkanicznymi, ponieważ pod ich ciałami nie znaleziono tej warstwy. Koniowate zostały przygniecione przez walący się strop pod wpływem obalonych wyższych kondygnacji budynku. A to mogło być spowodowane silnymi wstrząsami sejsmicznymi towarzyszącymi erupcji. O takim rozwoju wydarzeń świadczą liczne złamania kości, w tym pęknięcia żuchwy. Na ciała zwierząt runęła również ciężka belka z drewna klonowego, która uległa częściowemu zwęgleniu. Dom Czystych Kochanków. Z czego słynie? Dom Czystych Kochanków zawdzięcza nazwę słynnemu freskowi w triklinium, przedstawiającemu „czysty pocałunek” (wł. casto bacio), który należy rozumieć jako pocałunek niewinny. Rezydencja słynie z wysokiej klasy dekoracji obecnych nawet w częściach gospodarczych. W dawnej stajni zachowały się resztki polichromii w pierwszym stylu pompejańskim, w którym tworzono już w II wieku p.n.e. Ściany sali produkcyjnej piekarni, gdzie odkryto konie, również pokryte były dekorowanym malarsko tynkiem, co świadczy o bogactwie całego kompleksu. Źródło: E-Journal degli Scavi di Pompei Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pompeje – praktyczny przewodnik po skamieniałej tragedii
Rankiem 24 sierpnia 79 roku n.e. z Wezuwiusza wystrzeliła w górę wysoka na 34 kilometry kolumna kamieni, popiołów i gazów wulkanicznych. Na budzących się mieszkańców pobliskich miast – Pompeje, Herkulanum, Oplontis i Stabie – spadł grad gorących skał i tony palącego popiołu. Niemal dwa tysiące lat później Pompeje są archeologicznym skarbem, po którym przechadzają się tysiące turystów dziennie.
Spis treści: Miasto luksusu Najważniejsze domy i budowle Zwiedzanie miasta „«Dom mój do dzisiaj pokazują co dzień, I pustkę tę daleki ogląda przechodzień, I w najtajniejsze wchodzi rozwalin zakątki, A przecież imię rzadki zaznał dla pamiątki...»” C.K. Norwid, „Pompeja” Pompeje zbudowano na plateau utworzonym przez prehistoryczny potok lawowy Wezuwiusza. Pierwsze osady powstały tam już na przełomie VII i początku VI wieku p.n.e. Wpływ na rozwój miasta mieli Etruskowie, Grecy oraz ludność miejscowa. W V wieku p.n.e. Pompeje otoczono murami obronnymi. Miasto luksusu Gdy na przełomie IV–III wieku p.n.e. Rzym rozszerzał swoje wpływy w Kampanii, Pompeje stały się sojusznikiem republiki rzymskiej. Prawdziwy rozkwit przeżyły w okresie panowania cesarzy Augusta i Tyberiusza. Powstały wówczas liczne świątynie, łaźnie, teatry i luksusowe domy. W 62 r. n.e. silne trzęsienie ziemi zniszczyło znaczną część miasta. Odbudowę przerwała erupcja Wezuwiusza 24 sierpnia 79 r. n.e., która zasypała Pompeje popiołem i pumeksem. Miasto odkryto ponownie pod koniec XVI wieku, a systematyczne wykopaliska rozpoczęto w 1748 r. za panowania Karola III Burbona. W tej chwili stanowisko archeologiczne obejmuje około 66 hektarów. Jednak to nie ze względu na wielkość Pompeje są tak interesujące. Stanowisko jest wyjątkowe, ponieważ zachowało się całe rzymskie miasto „zamrożone w czasie”: domy, sklepy, piekarnie, graffiti, freski, a nawet odlewy ludzi i zwierząt. Większość stanowisk archeologicznych to ruiny monumentalnych budowli. Natomiast Pompeje pokazują codzienne życie zwykłych mieszkańców niemal minuta po minucie przed katastrofą. Najważniejsze domy i budowle Dom Cytrzysty (House of the Citharist) to jedna z największych rezydencji w Pompejach, zajmująca niemal cały kwartał miasta. Posiadała dwa atria i trzy perystyle. W centralnym ogrodzie znajdował się basen z fontannami i brązowymi rzeźbami zwierząt. Nazwa domu pochodzi od znalezionego posągu Apollina grającego na cytrze. Dom Casca Longusa, elegancka willa z II wieku p.n.e., znana z dekoracji inspirowanych teatrem i tragediami Menandra. Znaleziono tu luksusowe przedmioty należące prawdopodobnie do Publiusza Serviliusa Casca Longusa – jednego ze spiskowców, którzy zamordowali Juliusza Cezara. Folusz Stefanusa, czyli przekształcona z budynku mieszkalnego pralnia. Tkaniny czyszczono przy użyciu mieszaniny wody i moczu zbieranego w ulicznych pojemnikach. Przy wejściu odnaleziono szkielet właściciela próbującego uciec podczas erupcji. Dom Menandra to luksusowa rezydencja arystokratyczna z freskami przedstawiającymi sceny z „Iliady” i „Odysei”. W piwnicy znaleziono skrzynię ze srebrną zastawą stołową. Dom należał do rodziny spokrewnionej z cesarzową Poppeą. Dom Paquiusa Proculusa znany jest z bogatych mozaik podłogowych i portretów właścicieli. Ogród Uciekinierów to dawna winnica, w której znaleziono odlewy trzynastu ofiar erupcji próbujących uciec z miasta. Zginęły wskutek gorących gazów i popiołu. Dom Oktawiusza Quartio jest rezydencją przypominającą wiejską willę z kanałami wodnymi, fontannami i dekoracjami inspirowanymi Egiptem oraz kultem Izydy. Dom Wenus w Muszli znany jest przede wszystkim z wielkiego fresku przedstawiającego nagą Wenus leżącą w muszli, otoczoną cherubinami. Amfiteatr w Pompejach to najstarszy tego typu obiekt rzymskiego świata. Został zbudowany około 70 r. p.n.e. Mógł pomieścić około 20 tysięcy widzów. Wielka Palestra to ogromny kompleks sportowy przeznaczony do ćwiczeń młodzieży. Znaleziono tam liczne graffiti i szczątki osób, które próbowały schronić się podczas erupcji. Koszary Gladiatorów były początkowo miejscem szkolenia wojowników, które później przekształcone w prywatny dom. Wewnątrz znaleziono liczne inskrypcje związane z walkami gladiatorów. Dom Cecyliusza Jukundusa, w którym odkryto archiwum 154 tabliczek woskowych dokumentujących transakcje finansowe. Dom Fauna jest jedną z najsłynniejszych i największych rezydencji Pompejów. Znajdowała się tu mozaika przedstawiająca bitwę Aleksandra Wielkiego z Dariuszem oraz posąg tańczącego fauna. Zwiedzanie miasta Do Pompejów najłatwiej dojechać pociągiem z Neapolu – linią Circumvesuviana do stacji Pompei Scavi – Villa dei Misteri, która znajduje się tuż przy głównym wejściu do wykopalisk. Można również wybrać wycieczkę zorganizowaną z transportem z Neapolu lub Rzymu. Oficjalny bilet „Pompeii Express” kosztuje obecnie ok. 20 euro i obejmuje główny teren wykopalisk. Droższa wersja „Pompeii Plus” to koszt ok. 25 euro. Bilet pozwala również na zwiedzenie podmiejskich willi. Dzieci i młodzież poniżej 18. roku życia z państw Unii Europejskiej wchodzą na teren Pompei bezpłatnie, a młodzi dorośli do 25 lat płacą symboliczną opłatę 2 euro. W sezonie – szczególnie od kwietnia do sierpnia – bilety warto kupować z kilkudniowym wyprzedzeniem online, ponieważ obowiązują limity wejść i bilety imienne. Zwiedzanie Pompejów zajmuje zwykle od 3 do 5 godzin, ale osoby bardziej zainteresowane historią potrafią spędzić tam cały dzień. Teren jest ogromny, dlatego wybierając się tam nie zapomnijmy o wygodnych butach, butelce wody i nakryciu głowy. Na miejscu można wypożyczyć audioprzewodnik, który kosztuje około 9 euro dla dorosłych i jest dostępny przy wejściach do parku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Z wizytą w grobowcu królowej Nefertari. To „Kaplica Sykstyńska starożytności”
Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni. Nefertari została przez małżonka obdarowana wspaniałym prezentem „ostatecznym”: grobowcem, nazywanym dziś niekiedy „Kaplicą Sykstyńską starożytności” – i nie ma w tym krzty przesady.
Do Doliny Królowych nie wchodzi się dziś ceremonialnie, tak jak nie wchodziło się do niej przed wiekami. Po prostu schodzi się z asfaltu w pył podnoszony przez wiatr i przeciska przez szpaler straganów z egipskościami. Kiedy już uda się zignorować i minąć nachalnych handlarzy, można wreszcie spokojnie przystanąć i rozejrzeć się po wadi. Grobowiec Nefertari, oznaczony symbolem QV66, znajduje się w głównym ramieniu doliny. Wąskie schody prowadzą w dół, w chłód wapienia. Ernesto Schiaparelli, dyrektor Muzeum Egipskiego w Turynie, odkrył to miejsce 18 listopada 1904 roku. W dolnej komorze zalegały tony gruzu, świadectwo nie tylko działalności starożytnych rabusiów, lecz także późniejszych bezradnych prób zabezpieczania tego miejsca. „To jedna z najpiękniej dekorowanych komór, jakie kiedykolwiek widziałem” – zanotował Schiaparelli dość sucho, enigmatycznie jak na odkrycie, które miało później wejść do kanonu egiptologii. Zagrożony grobowiec królowej Przez dziesięciolecia grobowiec był zamknięty. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku, gdy inspektorzy Służby Starożytności spostrzegli, że polichromie pod wpływem wody i wykwitów solnych zaczynają odpadać ze ścian płatami, zdecydowali, by go zabezpieczyć przed dalszym niszczeniem. Prace konserwatorskie przeprowadzono dopiero w latach 1988–1992 w ramach wspólnego programu Egipskiej Służby Starożytności i prywatnego Getty Conservation Institute z Los Angeles. Czwartego listopada 1995 roku grobowiec uroczyście otwarto dla publiczności, ale szybko znów go zamknięto ze względu na zagrożenie wilgocią, a następnie za „jedyne” trzy tysiące dolarów sporadycznie go otwierano, i to tylko dla nielicznych wybranych grup. Wyjątkowa wizyta w grobowcu W październiku 2024 roku władze egipskie ogłosiły, że QV66 znów jest dostępny dla wszystkich, ale za dodatkową opłatą, tym razem rozsądną dla przeciętnego turysty. Moja przepustka zapewniała mi wejście także do niego. Nie mogłem więc nie skorzystać z tej okazji, jak się zresztą okazało – wyjątkowej, bo wkrótce po mojej wizycie to niezwykle piękne miejsce pochówku znów zamknięto na głucho i na stałe. Byłem przeszczęśliwy, że mogłem tego dnia tam się znaleźć. Zszedłem po schodach. Uderzyła mnie feeria barw: egipskiego błękitu, zieleni, cynobru i ochry, bieli i czerni, a na iście „astronomicznych” sklepieniach – granatu ze złocącymi się pięcioramiennymi gwiazdami. Spadało na mnie nocne niebo zamknięte w grobowcu. Na południowej ścianie przedsionka Nefertari grała w senet, dawną planszówkę, której zasad wciąż nie rozszyfrowano. To symbolizowało rytualne przejście w zaświaty. Malowidła obok cytowały i przedstawiały sceny z Księgi Umarłych. Nefertari była wszędzie. Brakujący Ramzes II Nefertari odradzała się i wyłaniała zza horyzontu jako tarcza słoneczna – zwyciężała świat ciemności. Starożytni artyści szczególnie przyłożyli się do twarzy. Podkreślali jej urodę, zwłaszcza kształt oczu, rumieniec na policzkach, brwi. Prezentowano ją bogom, którzy ją witali. Byli wśród nich między innymi Izyda, Ozyrys, Anubis, Hathor, Neit, Selkit, Maat, Uadżyt, Nechbet, Amaunet, Re, Neftyda, Chepri, Amon i Horus. Nie było za to jej męża Ramzesa II. A szukałem go wszędzie. Zrozumiałem, dlaczego na reliefach nie pokazano jej ukochanego, dopiero gdy doczytałem naukowy opis polichromii. W Dolinie Królowych w żadnym z grobowców żon władców nie ma wyobrażeń męskich członków rodziny królewskiej, z wyjątkiem książąt, najczęściej ich synów. Aby zmarłe mogły sprawować najwyższą władzę w swoich miejscach pochówku, faraon nie mógł być w nich obecny. Ściśle tego przestrzegano. Kobieta natomiast mogła zostać przedstawiona w grobowcu mężczyzny. Jak doszło do odkrycia grobowca Nefertari? W 1903 roku Ernesto Schiaparelli otrzymał wyłączną koncesję na prowadzenie wykopalisk w Dolinie Królowych. Podczas drugiej kampanii, tam gdzie wcześniej odkryto inne grobowce, jego robotnicy natrafili na pierwsze stopnie. Gdy usunęli masy gruzu, szybko odsłonili schody wykute w skale między dwiema bielonymi ścianami, z charakterystyczną rampą pośrodku, prowadzącą w dół, która była niezbędna do przeniesienia i opuszczania sarkofagu. Już się zatem domyślali, do czego się dokopią. Schody opadały osiem metrów i prowadziły do dużej ściany z wejściem. Umieszczono tam imię Nefertari. Jednak grobowiec był już otwarty, a tony gruzu zalegały także w pierwszej sali. Pozostałe pomieszczenia były puste, więc stało się jasne, że splądrowano go prawdopodobnie już w starożytności. W komorze grobowej muzealnik znalazł tylko rozbite fragmenty granitowego sarkofagu z imieniem Nefertari, trzydzieści cztery uszebti także przez nią sygnowane, parę prostych sandałów wykonanych z włókien palmowych, pokrywy szkatułek na figurki, fragmenty lin, czarne, politurowane, drewniane figurki bóstw, między innymi Anubisa, i jeden magiczny amulet – dżed. Czy znaleziono szczątki królowej? W kącie natomiast leżały trzy fragmenty kończyn dolnych (piszczel, rzepka i część kości udowej), owinięte tekstyliami nasączonymi substancjami balsamującymi. Domyślał się, że to mogą być szczątki żony króla, zabrał je więc do Turynu. Tam w szafie przeleżały ponad sto lat, aż wreszcie zajęli się nimi radiolodzy, antropolodzy, chemicy i genetycy. Pracując pod kierownictwem Michaela Habichta, nau­kowcy stwierdzili, że szczątki należały do kobiety w wieku około czterdziestu–sześćdziesięciu lat. Miała około stu sześćdziesięciu pięciu centymetrów wzrostu. Skład środków użytych do balsamowania odpowiadał praktykom z XIX i XX dynastii. Datowanie radiowęglowe metodą C14 wskazywało na lata 1607–1450 p.n.e., ale badacze tłumaczyli, że jest ono zaburzone przez środki użyte podczas mumifikacji. Wyliczono też, że rozmiar stóp pasowałby do długości sandałów znalezionych w QV66. Wniosek był następujący: „identyfikacja jako Nefertari jest jak najbardziej prawdopodobna, choć nie absolutnie pewna”. To jest przedruk z książki autorstwa Tomasza Bonka pt. „Egipt. Śladami zapomnianych królowych i ich polskich odkrywców”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Skąd pochodzi nazwa Biblii? Pierwotnie występowała w liczbie mnogiej
Samo słowo pochodzi od greckiego biblia, które jest po prostu formą liczby mnogiej od biblion, czyli księga. Liczba pojedyncza słowa „Biblia” w wielu językach zakrywa sens mnogości istniejący w jego etymologicznych korzeniach. Biblia jest zbiorem ksiąg. Jakich ksiąg i dlaczego?
„Oxford English Dictionary” definiuje Biblię w następujący spo­sób: „pisma chrześcijańskie składające się ze Starego i Nowego Testamentu; żydowskie pisma składające się z Tory, inaczej Pra­wa, Proroków i Pism (Hagiographa)”. To wyjaśnienie odzwier­ciedla historię owego pojęcia, które pojawiło się jako określenie specyficznie chrześcijańskie, a następnie zaczęło być szerzej uży­wane, przez co różne księgi znane jako Biblia mogą się różnić między sobą co do zawartości. Różne nazwy Biblii Najpierw kilka słów o nazewnictwie. Zbiory ksiąg, o których tu mowa, nie zawsze były określane mianem „Biblii”. Żydow­skie święte pisma miały wiele nazw. Najbardziej powszechny­mi są „pismo”, „pisma”, „święte pisma”, „księgi”, „24 księgi”, „Prawo, Prorocy i Pisma”, „Tanach” (akronim oparty na pierw­szych hebrajskich literach nazw różnych części pisma – Tora, Newiim, Ketuwim) i „mikra” (dosłownie „to, co czytane [na głos]”). Ostatnie dwie ustaliły się w średniowieczu. Nazwy takie jak „Biblia Żydowska” i „Biblia Hebrajska” są dużo nowsze, ale ich dokładną genezę trudno ustalić. Stosunkowo niedawno na uniwersytetach stały się one przedmiotem znacznego zaintereso­wania katedr religioznawczych, gdzie nazwy takie, jak „Katedra Starego Testamentu” wydają się nieodpowiednie w kontekście wielokulturowym i wielowyznaniowym. Chrześcijańskie użycie terminu „Biblia” ma swoje korzenie w tych żydowskich nazwach. W Nowym Testamencie odnajdu­jemy nawiązania do „pisma” i „pism”, gdzie liczba pojedyncza odnosi się do poszczególnych fragmentów (czasem „to pismo”, np. Mk 12,10) lub do pisma jako całości (np. Rz 4,3). To drugie użycie prawdopodobnie wywodzi się z greckiego tłumaczenia pism hebrajskich, znanego jako Septuaginta, gdzie hebrajskie wyrażenia, jak „zgodnie ze słowem YHWH” są przetłumaczone jako „zgodnie ze słowem Pana” (np. 1 Krn 15,15). To użycie zo­staje podtrzymane w późniejszej tradycji, a po łacinie jako sacra scriptura (dosł. święte pismo) jest standardem w średniowiecz­nych dziełach św. Tomasza z Akwinu. Pozostaje on nadal pre­ferowanym sposobem nawiązywania do Biblii w teologicznych kręgach rzymskokatolickich. Dlaczego dziś Biblia ma liczbę pojedynczą? Czasem w Nowym Testamencie greckie biblion (księga) jest używane na określenie księgi Prawa (Ga 3,10; Hbr 9,19). Tutaj pisarze ponownie podążają za zastosowaniem terminu w Septu­agincie. Jednakże inni żydowscy pisarze z I w., szczególnie Józef Flawiusz i Filon, głównie używają liczby mnogiej biblia. To uży­cie staje się standardem w kręgach kościelnych pod koniec IV w. Następnie w średniowieczu zapożyczone do łaciny słowo biblia zaczyna funkcjonować jako forma liczby pojedynczej, co jest od­zwierciedlone w innych europejskich językach: the bible, la bible, la biblia, die Bibel itd. Podsumowując: termin Biblia w odniesieniu do zbioru świę­tych tekstów jest najpierw używany na określenie pism chrze­ścijańskich w ich różnych wersjach. Dopiero później używa się go, aby mówić o pismach żydowskich, aby odróżnić pisma hebrajskie od chrześcijańskich. W ten sposób nazwa „Biblia” w swoim najnowszym użyciu jest niejednoznaczna: może się ona odnosić albo do żydowskiej, albo do chrześcijańskich Biblii w ich różnych formach. To fragment książki Johna Richesa „Biblia. Krótkie wprowadzenie”. Przeł. Wiktor Pskit. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Antyczni bogowie i wyjątkowa łaźnia. Niezwykłe wyniki badań archeologicznych w centrum Aleksandrii
Posągi greckich bogów, piękne mozaiki, unikatowa łaźnia – to tylko kilka odkryć dokonanych właśnie przez archeologów w samym centrum Aleksandrii w Egipcie. Miasto to skrywa pod współczesną zabudową relikty po jednym z najważniejszych ośrodków śródziemnomorza w czasach starożytnych.
Współczesna Aleksandria jest tętniącą życiem śródziemnomorską metropolią, w której mieszka około 6 mln osób. Gęsta zabudowa utrudnia badanie odległej przeszłości tego miasta. Każde prace budowlane ujawniają pod ziemią relikty sprzed setek, a nawet tysięcy lat. Ostatnio egipska misja archeologiczna, afiliowana przy Najwyższej Radzie Starożytności, przeprowadziła badania ratunkowe w dzielnicy Moharam Bek, położonej w samym centrum miasta. Unikatowa antyczna łaźnia Jednym z najciekawszych znalezisk jest okrągła w palnie łaźnia publiczna typu tholoi, pochodząca z późnego okresu ptolemejskiego, a więc końca I wieku p.n.e. Tego rodzaju koliste konstrukcje należą do rzadkości i stanowią świadectwo wysokiego poziomu greckiej inżynierii oraz dbałości o higienę publiczną w tamtym czasie. Odnalezienie tak specyficznego obiektu usługowego pozwala badaczom lepiej zrozumieć, jak organizowano wspólną przestrzeń w antycznej Aleksandrii. Aleksandria na przestrzeni dziejów Jednym z najważniejszych naukowych rezultatów misji jest udokumentowanie kompletnej sekwencji nawarstwień kulturowych na badanym stanowisku archeologicznym. Prace wykazały, że obszar Moharam Bek był nieprzerwanie zamieszkany przez kilka stuleci – od okresu ptolemejskiego, przez rzymski, aż po czasy bizantyjskie. Dzięki temu naukowcy mogli prześledzić dzieje tego miejsca. Luksus w rzymskim wydaniu Obok obiektów publicznych archeolodzy odsłonili pozostałości luksusowej rzymskiej willi mieszkalnej. Domostwo to wyróżniało się obecnością podłóg mozaikowych, wykonanych w technikach opus tessellatum oraz opus sectile. Różnorodność ta odzwierciedla bogactwo artystycznych szkół działających w Aleksandrii. Willa była również wyposażona w zaawansowane instalacje wodne, w tym niewielki basen kąpielowy ze zintegrowanym systemem zarządzania wodą. Posągi bóstw Archeologom udało się wydobyć w czasie badań bogaty zbiór artefaktów. Wśród nich znajdują się marmurowe posągi bóstw: Bachusa i Asklepiosa, a także bezgłowa statua identyfikowana z Minerwą. Znaleziono również liczne monety, lampy oliwne oraz fragmenty amfor, które świadczą o ożywionym handlu i szerokich kontaktach Aleksandrii z całym basenem Morza Śródziemnego. Obecnie trwają prace konserwatorskie, a najcenniejsze obiekty mają w przyszłości trafić na ekspozycję do Muzeum Grecko-Rzymskiego. Polskie sukcesy w Aleksandrii Dzielnica Moharam Bek znajduje się tuż obok Kom el-Dikka, gdzie znajduje się park archeologiczny. To duży teren odsłonięty w dużej mierze dzięki polskim archeologom, którzy działają w tym miejscu od 1960 roku. Największym znaleziskiem okazał się teatr rzymski z II wieku n.e., oblicowany włoskim marmurem, który może pomieścić 800 osób. Jego funkcja zmieniała się w czasie. Wygląda na to, że w V i VI wieku teatr był audytorium maximum, czyli miejscem spotkań większej liczby studentów. Nieopodal budowli teatralnej zespół prof. Grzegorza Majcherka odkrył doskonale zachowane sale wykładowe. Oznacza to, że Polakom udało się odkryć jedyne znane w świecie śródziemnomorskim antyczne sale wykładowe. To odkrycie ogłoszono w 2004 roku. Do tej pory świat nauki czeka na zlokalizowanie grobowca Aleksandra Wielkiego. Ma się znajdować gdzieś na terenie Aleksandrii. Źródła: Egypt Today, MOTA, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak wyglądało życie w epoce brązu? Historia kultury łużyckiej
Kultura łużycka to jedno z najważniejszych zjawisk archeologicznych na ziemiach Europy Środkowej. Funkcjonowała od około XIII do V wieku p.n.e., a jej ślady odnajdujemy m.in. w Czechach, Niemczech i Słowacji, a także w Polsce – od Wielkopolski, po Śląsk i Małopolskę.
Spis treści: Zasięg i rozwój kultury łużyckiej Codzienne życie i gospodarka Znaczenie ceramiki łużyckiej Wyroby metalowe i narzędzia w kulturze łużyckiej Wierzenia i obrządek pogrzebowy Kultura łużycka w Polsce Kultura łużycka wykształciła się na gruncie wcześniejszych tradycji epoki brązu i przetrwała aż do początków epoki żelaza. Jest ona definiowana na podstawie wspólnych cech materialnych, a jej rozwój wiąże się z dynamicznymi przemianami społecznymi, gospodarczymi i technologicznymi. Zasięg i rozwój kultury łużyckiej Kultura łużycka na ziemiach polskich rozwijała się szczególnie intensywnie. Jej osady znajdowane są m.in. na terenach Wielkopolski, Kujaw, Śląska i Małopolski. Była to kultura osiadła – jej przedstawiciele zakładali trwałe osady, rozwijali rolnictwo oraz hodowlę zwierząt. Społeczności łużyckie wykazywały wysoki poziom organizacji. Świadczą o tym zarówno dobrze zaplanowane osady, jak i rozwinięte rzemiosło oraz sieci kontaktów handlowych. Jednocześnie kultura łużycka nie była jednolita. W jej ramach wykształciło się wiele lokalnych grup, różniących się zwyczajami, stylem ceramiki czy formą osadnictwa. Na ziemiach polskich najważniejsze z nich obejmowały grupę śląską, wschodniowielkopolską czy górnośląsko-małopolską, a każda z nich rozwijała się w sposób częściowo odrębny, adaptując się do lokalnych warunków geograficznych i zasobów naturalnych. Te zróżnicowane jednostki pozwalają dziś archeologom odtworzyć nie tylko rozmieszczenie osad, ale także kontakty handlowe i wymianę kulturową między różnymi regionami. Codzienne życie i gospodarka Życie codzienne ludności kultury łużyckiej koncentrowało się wokół rolnictwa. Uprawiano głównie zboża, takie jak pszenica, proso i jęczmień, a także rośliny strączkowe. Hodowano bydło, świnie i owce. Osady były często dobrze zorganizowane – budowano domy z drewna, a ich układ wskazuje na planowanie przestrzenne. W niektórych miejscach stosowano także wały, czyli umocnienia obronne, co sugeruje potrzebę ochrony przed zagrożeniami. Istotnym elementem życia była również wymiana handlowa. Znaleziska archeologiczne wskazują na kontakty z odległymi regionami Europy, co potwierdza obecność importowanych surowców i wyrobów. Znaczenie ceramiki łużyckiej Ceramika była jednym z najważniejszych elementów życia codziennego i rytuałów kultury łużyckiej. Naczynia wytwarzano ręcznie i wypalano w piecach, zdobiąc je geometrycznymi wzorami, guzkami, żłobkami oraz w późniejszym okresie malowanymi motywami figuralnymi. Ceramika różniła się w zależności od grup kultury łużyckiej, np. w grupie śląskiej i sasko-łużyckiej pojawiał się styl guzowy, a we wschodniej Wielkopolsce dominowała inkrustacja białą masą. W niektórych regionach naczyń używano głównie w celach rytualnych, w innych – w codziennym gospodarstwie. W niektórych grupach ceramika była silnie związana z obrzędami pogrzebowymi, w innych przede wszystkim z codziennym użytkowaniem. Różnorodność form i zdobień pokazuje zarówno lokalne tradycje, jak i wpływy sąsiednich kultur. Dzięki temu naczynia kultury łużyckiej pozwalają odczytać informacje zarówno o codziennym życiu, jak i o sferze duchowej ówcześnie żyjących ludzi. Wyroby metalowe i narzędzia w kulturze łużyckiej Obok ceramiki równie ważną rolę odgrywały wyroby metalowe. Wytwarzano liczne przedmioty z brązu, w tym miecze, siekierki, noże oraz ozdoby z tarczkami spiralnymi. Pojawiały się również pierwsze zapinki, sztylety, naszyjniki i drobne elementy z drutu. W grupie śląskiej pojawiły się wpływy z kultury halsztackiej, co przyniosło pierwsze przedmioty żelazne na ziemiach polskich. Wśród nich były zapinki i klamry do pasa, żelazne siekierki, czekany, rzadziej miecze, a także ozdoby. Oprócz metalu szeroko stosowano materiały naturalne, takie jak drewno, kości, poroża czy kamień. Tworzono z nich narzędzia rolnicze – radła, motyki, sadzaki, a także rogowe kopaczki. W grupach wschodnich, zwłaszcza w północno-wschodnich rejonach, duże znaczenie miały wyroby krzemienne, z których wytwarzano np. grociki strzał. Wierzenia i obrządek pogrzebowy Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów była praktyka ciałopalenia. Prochy zmarłych składano w urnach, które umieszczano w grobach. Cmentarzyska często miały uporządkowany układ, a w niektórych grobach znajdowane były przedmioty codziennego użytku. Cmentarzyska kultury łużyckiej funkcjonowały przez wiele pokoleń, niekiedy przez kilkaset lat, przy zachowaniu ciągłości przestrzennej i poszanowaniu starszych pochówków. Obok dominujących pochówków popielnicowych występowały także m.in. groby pod kurhanami czy sporadyczne pochówki szkieletowe, co wskazuje na współistnienie różnych tradycji. Zróżnicowanie form pogrzebowych oraz obecność konstrukcji kamiennych i drewnianych pokazują, że obrzędy te ewoluowały i podlegały wpływom zewnętrznym, zachowując jednocześnie silne lokalne tradycje. Kultura łużycka w Polsce Kultura łużycka w Polsce jest jednym z najlepiej udokumentowanych zjawisk archeologicznych. Jej stanowiska archeologiczne należą do najważniejszych źródeł wiedzy o epoce brązu i wczesnej epoce żelaza. Liczne badania pozwoliły na dokładne poznanie wielu aspektów życia tej kultury – od organizacji osad, po zwyczaje pogrzebowe. Gród w Biskupinie Jednym z najważniejszych stanowisk związanych z kulturą łużycką jest osada w Biskupinie. Jej odkrycie w latach 30. XX wieku uznaje się za przełomowy moment w rozwoju polskiej archeologii. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/biskupin-jak-zyli-mieszkancy-pradawnego-blokowiska-mieli-cieple-chaty-i-starannie-wytyczone-ulice-fot-getty-images-b1afcf4.jpg" width="1024" height="673" alt="Biskupin: jak żyli mieszkańcy pradawnego "blokowiska"? Mieli ciepłe chaty i starannie wytyczone ulice (fot. Getty Images)" title="Biskupin: jak żyli mieszkańcy pradawnego "blokowiska"? Mieli ciepłe chaty i starannie wytyczone ulice (fot. Getty Images)" /> Gród powstał na podmokłym terenie, pierwotnie będącym wyspą jeziora. Już sam wybór lokalizacji świadczy o przemyślanej strategii obronnej. Osada została zaprojektowana w sposób uporządkowany – tworzyło ją kilkanaście równoległych ulic oraz rzędy niemal identycznych domów, otoczonych wałem obronnym. Na terenie grodu znajdowało się ponad sto domostw, a liczba mieszkańców mogła sięgać nawet tysiąca osób. Zabudowa była zwarta, a przestrzeń wykorzystana maksymalnie efektywnie, co wskazuje na wysoki poziom organizacji społecznej. Rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej w Częstochowie Innym ważnym miejscem jest rezerwat archeologiczny w Częstochowie, który pozwala spojrzeć na kulturę łużycką przez pryzmat obrzędów pogrzebowych. Stanowisko odkryto w połowie XX wieku podczas prac budowlanych. Dziś stanowi ono wyjątkowy przykład cmentarzyska zachowanego w miejscu odkrycia. Na niewielkiej przestrzeni można zobaczyć układ grobów sprzed około 2,5 tysiąca lat, w tym zarówno pochówki ciałopalne, jak i szkieletowe. Zachowane groby, często przykryte kamieniami, zawierały różnorodne wyposażenie – naczynia, ozdoby, narzędzia, a nawet przedmioty codziennego użytku. Wśród znalezisk odkryto także przedmioty wykonane z żelaza meteorytowego, co potwierdzają współczesne badania. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Najstarszy żart świata ma 4 tysiące lat. Starożytni mieszkańcy Mezopotamii cenili prosty humor
Najstarszy zachowany do naszych czasów dowcip zapisano pismem klinowym w Mezopotamii blisko 4 tysiące lat temu. Choć powstał w zamierzchłej przeszłości, starożytny tekst dotyczy zaskakująco prozaicznego problemu.
Spis treści: W poszukiwaniu najstarszych dowcipów na świecie Po co nam żarty? Żarty są jedną z ludzkich cech. Bez nich życie byłoby nie do zniesienia. Okazuje się, że towarzyszą ludziom od tysięcy lat. Naukowcy mają na to silnie dowody. W poszukiwaniu najstarszych dowcipów na świecie Ekspert z Wydziału Nauk Humanistycznych, Języków i Nauk Społecznych Uniwersytetu Wolverhampton, dr Paul McDonald postanowił znaleźć najstarszy dowcip na świecie. Wraz z zespołem spędził dwa miesiące przeszukując źródła sprzed setek i tysięcy lat, aby opracować pierwszy tego rodzaju raport na temat najstarszych zarejestrowanych dowcipów na świecie. Powstał w 2008 roku na zlecenie kanału Dave. Oto trzy najstarsze dowcipy świata: Najstarszym dowcipem na świecie jest starożytne sumeryjskie przysłowie z 1900 r. p.n.e. W wolnym tłumaczeniu brzmi ono następująco: „Coś, co nigdy nie miało miejsca od niepamiętnych czasów; młoda kobieta nie puściła bąka na kolanach męża”. Jak należy to rozumieć? W raporcie z badań naukowcy stwierdzili, że ten żart może być starożytnym odpowiednikiem dobrze znanego żartu (chociaż mało wyszukanego i seksistowskiego) aktora Johna Barrymore'a: „Miłość to rozkoszny okres między spotkaniem pięknej dziewczyny a odkryciem, że wygląda jak kaszalot”. Żartowano też w starożytnym Egipcie. Tak brzmi dowcip znad Nilu z 1600 roku p.n.e.: „Jak zabawiać znudzonego faraona? Należy popłynąć łodzią pełną młodych kobiet ubranych jedynie w sieci rybackie w dół Nilu i zachęcić faraona do złowienia ryby.” Ten dowcip dotyczyć miał króla Snofru, czyli ojca słynnego faraona Cheopsa, który wzniósł największą egipską piramidę. Trzeci najstarszy dowcip pochodzi ponownie z Mezopotamii (1200 lat p.n.e.); jest bardziej złożony niż poprzednie i ma formę zagadki. Brzmi następująco: „Trzech woźniców z Adabu było spragnionych: jeden miał wołu, drugi krowę, a trzeci ładunek na wozie. Właściciel wołu odmówił pójścia po wodę, gdyż obawiał się, że jego wół zostanie zjedzony przez lwa; właściciel krowy odmówił, ponieważ myślał, że jego krowa może zgubić się na pustyni; właściciel wozu odmówił, gdyż obawiał się, że jego ładunek zostanie skradziony. Dlatego po wodę poszli wszyscy. Pod ich nieobecność wół spółkował z krową, która urodziła cielę, które zjadło ładunek wozu. Pytanie: kto jest właścicielem cielaka?”. Po co nam żarty? Dr Paul McDonald po przeanalizowaniu blisko 300 żartów z różnych epok stwierdził, że dowcipy różniły się na przestrzeni lat, a niektóre z nich przyjmowały format pytań i odpowiedzi, podczas gdy inne były dowcipnymi przysłowiami lub zagadkami. – Jednak to, co je łączy, to gotowość do radzenia sobie z tabu i pewien stopień buntu – podkreślił naukowiec. Wygląda na to, że nic nowego pod słońcem – również w okresie nowożytnym pewnym wentylem w społeczeństwach stały się występy kabaretowe, których żarty dotyczą polityki i władzy. Źródło: University of Wolverhampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Mohendżo Daro – starożytne miasto z kanalizacją, które wyprzedziło swoje czasy
Mohendżo Daro w dolinie Indusu było architektonicznym fenomen starożytności. Standaryzowane cegły, piętrowe domy i system kanalizacji świadczą o niespotykanym poziomie organizacji. Mimo to około 1800 roku p.n.e. życie w mieście zamarło. Naukowcy spierają się do dziś, jak zniknęła ta jedna z najbardziej zagadkowych cywilizacji.
Spis treści: Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Jak wyglądało Mohendżo Daro? Innowacje w Mohendżo Daro Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? Dzięki życiodajnym rzekom, Sumerowie i Egipcjanie stworzyli niezwykle rozwinięte cywilizacje. To jednak nic w porównaniu z dokonaniami mieszkańców Mohendżo Daro. Pod niektórymi względami, starożytna metropolia była bardziej rozwinięta niż XIX-wieczna Warszawa. Tym bardziej zaskakujące wydaje się, że tak rozwinięta cywilizacja nagle po prostu przestała istnieć. Harappa i Mohendżo Daro stworzyły centrum cywilizacji doliny Indusu Mohendżo Daro, starożytne miasto w pobliżu brzegu Indusu, rozciągało się na terenie dzisiejszego Pakistanu i zajmowało obszar o powierzchni ok. 250 ha. W praktyce jego zasięg był znacznie większy. Należy bowiem podkreślić, że wraz z sąsiednią Harappą stanowiło centrum, wokół którego wyrosła potężna cywilizacja doliny Indusu. Poza wymienionymi, w żyznej wówczas dolinie powstało jeszcze kilka dużych i kilkadziesiąt średnich miast, otoczonych przez setki wsi i osad. Każdy z większych ośrodków najprawdopodobniej zachowywał autonomię, jednak istnieje wystarczająco dużo dowodów, by stwierdzić, że łączył je wspólny etos. Zdaniem archeologów, wpływ kultury Mohendżo Daro obejmował obszar o powierzchni 1,5 mln km. O Mohendżo Daro świat dowiedział się niedawno Mohendżo Daro, co można przetłumaczyć jako „kopiec umarłych”, powstało około 5 tysięcy lat temu, podobnie jak pozostałe protomiejskie osady w dolinie Indusu. Mówimy tu zatem o jednej z najstarszych cywilizacji. Mimo to o istnieniu starożytnego miasta świat dowiedział się niedawno, bo dopiero w XX wieku. Należy wspomnieć, że już w XIX stuleciu było pewne, że teren dzisiejszego Pakistanu zasiedlał rozwinięty lud. Charles Masson (a właściwie James Lewis), dezerter armii Kompanii Wschodnioindyjskiej, podczas trwającej kilka lat wędrówki natknął się na ślady starożytnych zabudowań. Uznał wówczas, że ma do czynienia z ruinami zamku. Gdy kilka lat później jego odkryciu przyjrzał się brytyjski archeolog Alexander Cunningham, stało się jasne, że Masson natknął się na znacznie cenniejsze znalezisko. Mimo to, pierwsza poważna ekspedycja naukowa wyruszyła tam dopiero w XX wieku. W 1922 roku zespół archeologów pod przewodnictwem Johna Marshalla odkrył ruiny starożytnego miasta, któremu nadano nazwę Mohendżo Daro. Wówczas stało się jasne, że natrafiono na wyrazisty ślad jednej z najstarszych cywilizacji, być może nawet najstarszej. Jak wyglądało Mohendżo Daro? Miasto otaczał masywny mur, jednak najprawdopodobniej umocnienia nie miały charakteru obronnego. Zdaniem badaczy, wzniesiono je w celu ochrony miasta przed wylewami Indusu. Rzeka była niczym arteria utrzymująca przy życiu ten skomplikowany organizm, ale niszczycielski żywioł w jednej chwili mógł położyć kres jego istnieniu. Podobnie jak sąsiednie osady protomiejskie, Mohendżo Daro było podzielone na dwie części, tzw. górną i dolną. Każda z nich miała realizować zupełnie inne zadania. Górne miasto Górne miasto, wybudowane na sztucznym wzniesieniu, składało się z obiektów użyteczności publicznej i zabudowań strategicznych, warunkujących sprawne funkcjonowanie niemałej osady. Odkryto tam ruiny tzw. Wielkiej Łaźni, czyli kompleksu łazienek okalających basen o wymiarach 12x7x2,5 m. Kolejnym ważnym miejscem był Dom Zgromadzeń. Pod tą nazwą kryje się budynek składający się z mierzącej 900 metrów kwadratowych sali i reprezentacyjnej izby. Kolejną ważną budowlą był Wielki Spichlerz, czyli kompleks magazynów do przechowywania zboża. Dolne miasto W górnym mieście toczyło się życie publiczne i polityczne. Dolne stanowiło coś w rodzaju dzisiejszych przedmieść i „sypialni” – było kompleksem osiedli mieszkalnych. Obszar ten był podzielony na prostokąty o bokach 360 na 250 metrów, przedzielanych drogami i deptakami. Wzdłuż nich usytuowane były domy mieszkańców. Innowacje w Mohendżo Daro Większość domostw była wyposażona we własne ujęcie wody i system kanalizacji. Mieszkańcy zawsze mieli do dyspozycji świeżą wodę i mogli korzystać z prywatnych łazienek i toalet. Przypominamy, mówimy tu o osadzie, która powstała kilka tysięcy lat temu, a przecież takie udogodnienia nie były niczym oczywistym nawet w XIX-wiecznej Warszawie. Wody Indusu były dostarczane nie tylko do miejskich wodociągów. Nawadniały także pola i ogrody, zapewniając mieszkańcom dostatek pożywienia. O cywilizacyjnym zaawansowaniu miasta nie świadczy tylko mistrzowskie wykorzystanie naturalnego bogactwa, płynącego korytem rzeki. Także tamtejsza architektura prezentowała wysoki poziom. Domy były wznoszone z wypalanej cegły o ustandaryzowanych wymiarach, co świadczy o produkcji na dużą skalę. Podłoga w łazienkach była wykładana ceglaną posadzką. Wielki Spichlerz wybudowano na platformie składającej się z 27 bloków, pomiędzy którymi znajdowały się kanały wentylacyjne, zapewniające pożądaną wymianę powietrza. Jak toczyło się życie w Mohendżo Daro? Badania na tym obszarze wciąż są kontynuowane. Mimo że naukowcy wiedzą coraz więcej o życiu w starożytnej metropolii, to ten temat wciąż jeszcze skrywa więcej pytań niż odpowiedzi. W szczytowym okresie w mieście mogło mieszkać nawet 40 tysięcy osób. Najprawdopodobniej obowiązywał tam podział na klasy społeczne. Wskazuje na to choćby różna liczba pomieszczeń w poszczególnych domach. Na czele miasta stał władca, jednak inaczej niż w starożytnym Egipcie, najprawdopodobniej nie obowiązywał tam kult panującego. Archeolodzy nie natrafili tam na monumentalne pałace, świątynie czy grobowce, które mogłyby na to wskazywać. Ten fakt stał się podstawą twierdzenia, że panował tam ustrój podobny do republikańskiego. Pokojowe współistnienie? Co ciekawe, wśród archeologicznych odkryć brakuje broni i innych atrybutów armii. Wygląda więc na to, że w dolinie Indusu panował pokój, a cywilizacji Mohendżo Daro nie zagrażał zewnętrzny wróg. To w połączeniu z korzystnym położeniem mogło zadecydować o dynamicznym rozwoju starożytnej cywilizacji, ale czy wyjaśnia także jej kres? Dlaczego Mohendżo Daro upadło? To jedno z tych pytań, na które naukowcy wciąż jeszcze nie poznali odpowiedzi. Należy bowiem podkreślić, że do dziś nie udało się rozszyfrować pisma cywilizacji znad Indusu. Takie odkrycie z całą pewnością rzuciłoby więcej światła na tajemnice życia w Mohendżo Daro. Być może uchyliłoby nawet rąbka tajemnicy w kwestii końca istnienia starożytnej metropolii, ale póki co nie udało się to nikomu. Czy ogłoszona przez władze Tamilnadu nagroda w wysokości miliona dolarów, którą otrzyma osoba, która odczyta starożytne inskrypcje, przyspieszy ten proces? Czas pokaże. Na razie cała wiedza na temat upadku miasta opiera się na hipotezach. Najazd Ariów Zdaniem badaczy, Mohendżo Daro przestało istnieć w okolicach 1800–1700 roku p.n.e. Przez długi czas sądzono, że do końca miasta i sąsiednich osad przyczyniły się najazdy Ariów, którzy przybyli tam z terenu dzisiejszego Iranu. Żadne z archeologicznych odkryć nie ujawniło jednak śladów walki czy nawet wymiany ludności. W związku z tym, należy domniemywać, że ten pogląd jest błędny. Upadek obyczajów Inna teza zakłada, że ze względu na przeludnienie w mieście nastąpił cywilizacyjny regres. Nastąpił upadek obyczajów i autorytetów, a ludzie zastąpili zaawansowane formy pracy znacznie prostszymi, aż w końcu porzucili wspaniałe niegdyś miasta. Wielka susza Skoro nie wojna i cywilizacyjny regres, to może przyczyną była katastrofa naturalna? Tak, to prawdopodobne. Nie chodzi jednak o wielki pożar czy powódź, bo badacze nie natrafili na ślady działalności niszczycielskich żywiołów. Obecnie dominuje pogląd, że kres istnieniu miasta położyła susza. W 2023 roku, badając stalagmity w jednej z himalajskich jaskiń, naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge natrafili na ślady długoletniej suszy, która najprawdopodobniej wystąpiła w czasie, kiedy upadło Mohendżo Daro. Tę tezę znacząco uprawdopodobnia fakt, że miasto upadło mniej więcej w tym samym czasie, co inne osady w dolinie Indusu. Więcej na temat Mohendżo Daro można przeczytać w majowym wydaniu National Geographic Polska (maj 2026). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Niepozorna przepalona bryłka okazała się skarbem. Archeolodzy odkryli rzymskie pieczywo
Zwęglony bochenek chleba sprzed dwóch tysiącleci, którego nie zdążył zjeść rzymski legionista – to najnowsze znalezisko ze starożytnego obozu Vindonissa w Szwajcarii. Ten mały podpłomyk przetrwał próbę czasu dzięki pożarowi, który zamiast go zniszczyć, skutecznie go zakonserwował. Jaki był jego skład?
Archeolodzy coraz rzadziej prowadzą wykopaliska, by zachować relikty dla przyszłych pokoleń. Częściej sięgają po metody nieinwazyjne lub ich wykopy mają mniejszy zasięg. Sytuacja wygląda inaczej w przypadku badań ratowniczych, czyli poprzedzających jakąś inwestycję – budowę drogi czy domu. Duże osiedle, duże odkrycie Tutaj mamy do czynienia właśnie z takim przypadkiem. W szwajcarskim Windisch, na obszarze około 4000 metrów kwadratowych zaplanowano realizację dużego osiedla mieszkaniowego. Ponieważ teren ten znajduje się bezpośrednio przed południowo-zachodnim frontem dawnego rzymskiego obozu legionowego Vindonissa, archeolodzy rozpoczęli w połowie sierpnia 2025 roku intensywne prace dokumentacyjne. Ich celem jest naukowe zabezpieczenie dziedzictwa kulturowego, zanim zostanie ono nieodwracalnie zniszczone przez nowoczesną infrastrukturę. Dotychczasowe wyniki robią wrażenie. Gdy chleb staje się kamieniem Najbardziej przykuwającym uwagę „artefaktem” okazał się zwęglony, okrągły obiekt, który na pierwszy rzut oka przypominał kawałek skały lub węgla drzewnego. Po ostrożnym wydobyciu go wraz z otaczającą ziemią i przewiezieniu do laboratorium, specjaliści stwierdzili, że to rzymski chleb. Obiekt ma około dziesięciu centymetrów średnicy i trzy centymetry grubości. Był to zatem niewielki podpłomyk przypominający większą bułkę. Starożytne chlebki to rzadkość Archeobotanicy z Uniwersytetu w Bazylei podkreślają, że takie znaleziska są wyjątkowo rzadkie; chleb może przetrwać tysiąclecia tylko wtedy, gdy ulegnie spaleniu, co zapobiega jego naturalnemu rozkładowi. Podobne artefakty znajdowano dotychczas głównie w piekarniach rzymskich Pompejów, co czyni znalezisko z Vindonissa niezwykle cennym. Choć chleb z Vindonissa jest już bezpieczny w rękach konserwatorów, jego naukowa podróż dopiero się zaczyna. Planowane są szczegółowe analizy w specjalistycznym laboratorium w Wiedniu. Wówczas dowiemy się, jaką mąkę i inne składniki użyto do jego wypieku. Drewno i ziemia. Pierwsze mury obozu Badania w Windisch w Szwajcarii przyniosły również istotne dane na temat rzymskiej inżynierii wojskowej. W południowej i zachodniej części terenu archeolodzy natrafili na system obronny starszy niż dobrze im znane konstrukcje z I wieku n.e. Odkryte dwa równoległe rowy ze śladami po słupach dowodzą istnienia muru o konstrukcji drewniano-ziemnej. Tuż obok badacze zidentyfikowali fragment V-kształtnego rowu, który służył do utrudniania dostępu do umocnień. Dzięki temu odkryciu naukowcy mogli po raz pierwszy oszacować zasięg najwcześniejszego obozu rzymskiego w Vindonissa, którego długość z północy na południe wynosiła blisko 400 metrów. Źródło: Kanton Aargau Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wielkie odkrycie w Turcji. Posąg bogini Ateny odnaleziony w ruinach antycznego teatru
Turcja świętuje kolejny sukces archeologiczny. W starożytnej Laodycei odnaleziono niemal kompletny posąg Ateny, datowany na przełom er. Monumentalna figura, wykonana z lśniącego białego marmuru, zdobiła niegdyś budynek sceniczny teatru. Była tłem dla wielkich eposów Homera i antycznych dramatów.
Laodycea, założona ponad 2300 lat temu, w okresie rzymskim była jednym z najważniejszych ośrodków kultury i handlu w Azji Mniejszej. Obecnie na terenie tego starożytnego miasta odbywają się szeroko zakrojone prace renowacyjne. W ich trakcie odbywają się też badania archeologiczne, które koncentrują się na Teatrze Zachodnim, monumentalnej budowli z II wieku p.n.e. W czasach świetności mogła pomieścić tysiące widzów i pełniła funkcję nie tylko rozrywkową, ale i edukacyjną. Teatr jako galeria bóstw Budynek sceniczny Teatru Zachodniego był w starożytności imponującą, trójkondygnacyjną konstrukcją, w której na każdym poziomie znajdowało się 16 kolumn. Przestrzenie między nimi służyły jako galeria dla rzeźb przedstawiających bóstwa greckie, władców oraz sceny z eposów Homera, takich jak powrót Odyseusza do Itaki. Wcześniejsze prace badawcze z lat 2024–2025 ujawniły w tym miejscu figury potwora morskiego Skylli czy cyklopa Polifema. To potwierdza, że scena była miejscem prezentacji bogatych cykli mitologicznych. Odkrycie bogini Pod koniec marca 2026 roku, podczas prac renowacyjnych prowadzonych przy zewnętrznej ścianie budynku scenicznego, zespół archeologów natrafił na wyjątkowy artefakt. – Dokonaliśmy kolejnego ważnego odkrycia w Laodycei! Ta budowla [teatralna – przyp. red.], która stanowiła tło dla eposów Homera, ujawnia swoją centralną rolę w przekazie kulturowym starożytności – przekazał Minister Kultury i Turystyki Turcji, Mehmet Nuri Ersoy. Posąg Ateny spoczywał twarzą do ziemi, całkowicie pogrzebany w gruzach. Posąg zachował się całkiem nieźle, mierzy 2 m wysokości. Jest tylko jedno „ale”. Brakuje mu głowy. Statuę wykonano z lśniącego, białego marmuru. Fakt, że rzeźba ma surowy, niedokończony tył, potwierdza, że zaprojektowano ją do stania w niszy teatralnej, gdzie widzowie mogli podziwiać jedynie jej dopracowany front. Kunszt mistrza z czasów Augusta Szczegółowa analiza stylistyczna pozwala datować rzeźbę na okres panowania cesarza Augusta (27 p.n.e. – 14 n.e.). Reprezentuje ona tzw. pierwszy styl klasyczny, charakteryzujący się naturalnym oddaniem fałd materiału oraz precyzyjną obróbką kamienia. Bogini stoi na okrągłej bazie, ubrana w delikatnie tkany peplos oraz płaszcz. Na piersi widnieje egida z głową Meduzy i wężami, co stanowiło znak rozpoznawczy bogini. Atena jako patronka tkactwa W Laodycei Atena nie była czczona wyłącznie jako bogini wojny, co czyni to znalezisko jeszcze bardziej znaczącym z punktu widzenia historii kultury. Lokalne inskrypcje dowodzą, że była ona przede wszystkim patronką tkactwa, które stanowiło fundament gospodarki miasta. Mieszkańcy organizowali regularne święta na jej cześć. Źródło: Ministerstwo Kultury i Turystyki Turcji Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Skarb” cenniejszy niż złoto. Co rzymski wrak ukrywał w warstwach starej smoły?
Dla archeologów najcenniejszym skarbem nie jest złoto, lecz informacja. Dzięki nowoczesnej analizie molekularnej, naukowcy odczytali historię rzymskiego statku handlowego z II wieku p.n.e. Wszystko dzięki mikroskopijnym śladom uwięzionym w substancji, którą przez dekady omijano w badaniach.
W 2016 roku w zatoce Paržine w Chorwacji odkryto szczątki rzymskiego statku handlowego. Jednostka ta zatonęła około połowy II wieku p.n.e. Wrak spoczywa na niewielkiej głębokości zaledwie czterech metrów pod powierzchnią morza. Przez lata archeolodzy badali jego konstrukcję oraz ładunek, który składał się z amfor i pni drzew. Kadłub statku wykonano głównie z wiązu i dębu. Była to klasyczna konstrukcja rzymska z okresu Republiki. Badacze z Chorwacji i Francji postanowili jednak wyjść poza prostą analizę ładunku i drewna. Smoła jako kapsuła czasu Głównym celem nowych badań były powłoki izolacyjne kadłuba. Szkutnicy musieli chronić statki przed słoną wodą i niszczycielską działalnością organizmów morskich. Używali do tego lepkich substancji organicznych nakładanych na gorąco. Materiały te przez dekady były pomijane w badaniach archeologicznych, ale są one jednak doskonałymi źródłami informacji o starożytności. Smoła działa jak naturalna pułapka na pyłki roślinne z otoczenia. Dzięki temu w niej zaklęty jest obraz środowiska z momentu nakładania warstwy. Chemiczny odcisk palca Zespół naukowy poddał analizie 10 próbek pobranych z różnych części wraku. Wykorzystano zaawansowaną spektrometrię mas oraz analizę molekularną. Większość próbek składała się z podgrzanej żywicy drzew iglastych, czyli smoły drzewnej. View oEmbed on the source website Jeden fragment pobrany z dziobu statku okazał się jednak wyjątkowy. Zawierał on rzadką mieszankę smoły sosnowej i wosku pszczelego. Substancja ta była znana greckim budowniczym jako zopissa. Dodatek wosku sprawiał, że powłoka stawała się bardziej elastyczna i łatwiejsza w aplikacji. Roślinność uwięziona w kadłubie Kluczowe informacje o przeszłości jednostki przyniosła analiza palinologiczna. W warstwach izolacji zidentyfikowano pyłki dębu ostrolistnego, sosny oraz oliwek. Obecność olchy i jesionu sugeruje, że statek często przebywał blisko ujść rzek. Wykryto także ślady jodły i buka, które występują głównie w regionach górzystych. Taka roślinność jest typowa dla północno-wschodniego wybrzeża Adriatyku. Pyłek odzwierciedla różnorodność krajobrazów, przez które przepływał rzymski handlarz. To biologiczne archiwum pozwoliło naukowcom wskazać miejsca postojów statku. Mapa rzymskich remontów Nowoczesne metody statystyczne wykazały, że statek był wielokrotnie serwisowany. Badacze zidentyfikowali od czterech do pięciu różnych partii powłok izolacyjnych. Rufa statku i jego część centralna posiadały jednolitą warstwę uszczelniającą. Natomiast dziób jednostki był łatany wielokrotnie w różnym czasie. – Mogłoby się zdawać, że konieczność naprawy statków podczas długich rejsów nie wymaga dowodów, jednak w praktyce wcale nie tak łatwo to potwierdzić – skonstatował pierwszy autor artykułu dr Armelle Charrié z Laboratorium Spektrometrii Mas i Układów w Strasburgu. – To właśnie ziarna pyłku pomogły nam rozróżnić poszczególne rodzaje powłok w przypadkach, gdy ich skład chemiczny był niemal niemożliwy do ustalenia – dodał. Każda z tych łat miała nieco inny skład pyłkowy. Oznacza to, że konserwacja kadłuba odbywała się w różnych portach na trasie żeglugi. Statek był więc intensywnie użytkowany i dbano o jego sprawność techniczną. Od Brindisi po Dalmację Wyniki analiz potwierdzają fascynującą trasę podróży statku sprzed wieków. Jednostkę zbudowano prawdopodobnie w Brundisium, czyli dzisiejszym Brindisi we Włoszech. Wskazują na to charakterystyczne kamienie balastowe oraz pyłek roślinny z najstarszych warstw smoły. Kolejne warstwy uszczelniające naniesiono już na wybrzeżu dzisiejszej Chorwacji. Niektóre naprawy mogły zostać wykonane w pobliżu antycznego portu Narona w południowej Dalmacji. Historia wraku Ilovik-Paržine 1 pokazuje, jak zaawansowane było rzymskie rzemiosło szkutnicze. A nowe analizy unaoczniają, że archeologia podwodna to nie tylko wydobywanie złota z wraków. Źródło: Frontiers in Materials Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Fortyfikacje, osady i cmentarzyska. Archeolodzy odkryli ślady pradawnej kultury w Gruzji
Naukowcy odkryli dowody wskazujące na długotrwałą obecność człowieka w górzystym regionie Samcche-Dżawachetia w południowej Gruzji. Nowe badania ujawniają, że obszar ten był dynamicznie rozwijającą się przestrzenią osadnictwa i kontaktów kulturowych przez tysiące lat.
Przez lata południowe obszary Gruzji, a zwłaszcza górzysty region Samcche-Dżawachetia, pozostawały na marginesie badań archeologicznych. Surowy klimat, wysokie położenie i trudny teren sprawiały, że miejsce to postrzegano raczej jako rubieże i peryferia, które zamieszkiwane był co najwyżej przez pasterzy. Dotychczasowe znaleziska wykazywały wprawdzie na obecność człowieka już w epoce brązu, jednak brakowało dowodów pozwalających mówić o ciągłości osadnictwa czy bardziej złożonej organizacji społecznej. Nowe badania południowych rubieży Gruzji Najnowsze badania opublikowane na łamach czasopisma „Antiquity” rzucają jednak nowe światło na ten region Gruzji. Międzynarodowy zespół archeologów, pracujący w ramach Samtskhe–Javakheti Archaeological Project, od 2017 roku zidentyfikował ok. 170 stanowisk archeologicznych na wyżynach południowej Gruzji, datowanych od epoki brązu do średniowiecza. Odkryli tam pozostałości kamiennych fortyfikacji, osad i rozległych cmentarzysk. Jak podkreślają autorzy, „krajobraz ten był intensywnie użytkowany przez długi czas, a ślady aktywności ludzkiej są znacznie bardziej rozległe, niż wcześniej przypuszczano”. Badacze odkryli m.in. warstwy kamienia i popiołu, odsłonięte na stanowisku w rejonie Baraleti. Ich układ wskazuje, że te same miejsca były wielokrotnie zasiedlane, niszczone i ponownie odbudowywane. – Sekwencje te świadczą o powtarzalnym powracaniu do tych samych lokalizacji i o długotrwałej ciągłości użytkowania przestrzeni – twierdzą autorzy. Taki wzorzec sugeruje nie tylko przywiązanie do konkretnych miejsc, ale też istnienie trwałych tradycji społecznych i kulturowych. Długotrwałe ślady osadnictwa na peryferiach kraju Równocześnie odkryte struktury – w tym potężne mury i umocnienia – podważają wcześniejsze wyobrażenie o tym obszarze jako słabo zaludnionych rubieżach. Zdaniem autorów „fortyfikacje te należy postrzegać jako element szerszego systemu organizacji krajobrazu”, który mógł pełnić funkcje zarówno obronne, jak i gospodarcze lub symboliczne. W połączeniu z obecnością osad i cmentarzysk tworzy to obraz złożonej i dobrze zorganizowanej społeczności. Na szczególną uwagę zasługują także odkryte na kilku różnych stanowiskach archeologicznych artefakty, w tym ozdobne płytki gliniane czy brązowy dysk przypominający słońce o możliwym znaczeniu symbolicznym. – Podobne przedmioty znaleziono w innych miejscach w południowej Gruzji. Często są one związane z pochówkami, zwłaszcza grobami kobiet – twierdzą archeolodzy. Historia przetrwania, rytuałów i osadnictwa Niektóre z tych przedmiotów odnaleziono w miejscach pochówków, co może wskazywać na ich rolę w praktykach rytualnych lub wyrażaniu statusu społecznego. – Materiały te dostarczają rzadkiego wglądu w sferę ideologiczną badanych społeczności – podkreślają badacze. Podczas wykopalisk w miejscu zwanym Twierdzą Meghreki badacze odkryli kolorowe gliniane tabliczki w pozostałościach struktur, które mogły być domami. Artefakty te mogły być używane do rytuałów lub do podkreślenia wysokiego statusu rodziny. – Wszystkie te rzeczy mogą ujawnić więcej informacji na temat kultury i systemów wierzeń ludzi zamieszkujących płaskowyż. Badanie symbolicznych artefaktów, takich jak dyski słoneczne i zdobione tablice, może pogłębić naszą wiedzę na temat systemów wierzeń i znaczników tożsamości w społecznościach protohistorycznych – podsumowują uczeni. – Badania te ukazują Płaskowyż Dżawachetii nie jako zapomniane peryferia, lecz dynamiczne miejsce styku różnych wpływów, gdzie kolejne warstwy kamienia i popiołu opowiadają historię przetrwania, rytuałów i zdolności ludzi do przystosowania się do trudnych warunków – dodają badacze. Źródło: Antiquity Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Jak moneta z antycznej Troi trafiła do Europy? Zagadkowe odkrycie 13-latka
Nastoletni uczeń podczas spaceru po polu w berlińskim Spandau dokonał odkrycia, które zaskoczyło naukowców. Młodzieniec znalazł niewielki, zaśniedziały krążek, który okazał się unikatową monetą z antycznej Troi. To pierwszy taki dowód na kontakty dawnych społeczności zamieszkujących dzisiejsze Niemcy z cywilizacją grecką sprzed ponad dwóch tysięcy lat.
Berlin kojarzy się nam jako atrakcyjne miejsce na weekendowy wypad. Stolica Niemiec ma do zaoferowania liczne atrakcje kulturalne. Raczej nie jest ona kojarzona jako lokalizacja, w której dokonuje się interesujących odkryć z czasów starożytnych. Znaleziska z okresu klasycznego antyku są w Berlinie rzadkością. O ile obiekty rzymskie trafiają się sporadycznie, lecz regularnie, o tyle dotychczas całkowicie brakowało znalezisk greckich. Obecne odkrycie stanowi zatem naukową osobliwość. Skarb z legendarnej Troi Do odkrycia związanego z grecką cywilizacją doszło w Berlinie w kwietniu tego roku. Na niewielki metalowy przedmiot natknął się na polu w berlińskim Spandau nie zawodowy archeolog, ale 13-letni uczeń. Była to brązowa moneta o średnicy zaledwie 12 milimetrów, czyli mniej niż nasza jednogroszówka. Eksperci z biura konserwacji zabytków szybko ustalili jej pochodzenie. Została ona wybita w mennicy Ilion – miejsce to znamy lepiej pod nazwą legendarnej Troi. Monetę wybito w latach 281–261 przed naszą erą. Jest to czas intensywnego rozwoju kultury hellenistycznej. Atena na polu uprawnym Mimo upływu wieków moneta zachowała się całkiem nieźle. Na jej przedniej stronie widnieje profil bogini Ateny, która ma na głowie charakterystyczny hełm koryncki. Rewers monety jest jeszcze ciekawszy dla badaczy. Przedstawia on grecką boginię Atenę Ilias w ozdobnym nakryciu głowy zwanym kalathos. W prawej ręce bogini trzyma uniesioną włócznię, a w lewej dłoni dzierży natomiast wrzeciono. Cmentarzysko z wielu epok Wśród naukowców pojawiły się wątpliwości, co do autentyczności znaleziska. Eksperci zastanawiali się, czy monety nie zgubił na polu jakiś nowożytny kolekcjoner. Szczegółowe analizy miejsca znalezienia artefaktu szybko wykluczyły tę teorię. Pole w Spandau okazało się terenem o niezwykle długiej historii. Naukowcy odkryli tam ślady dawnego cmentarzyska. Znaleziono skorupy po naczyniach ceramicznych oraz szczątki ludzkie złożone w epoce brązu i we wczesnej epoce żelaza. Na tym samym obszarze natrafiono na przedmioty rzymskie oraz słowiańskie okucie pochwy noża. Pole to było zatem użytkowane przez ludzi przez wiele tysiącleci. Jakie było znaczenie monety? Waży około siedmiu gramów i miała niską wartość. Sugeruje to, że mogła pełnić funkcję symboliczną w dawnych obrzędach pogrzebowych. Dalekosiężna wymiana w pradziejach i w antyku Zagadką pozostaje, w jaki sposób moneta z dzisiejszej Turcji trafiła aż nad Szprewę? Wiemy jednak, że już w pradziejach, a więc kilka tysięcy lat temu, prowadzono wymianę na duże odległości. Około 3500 lat temu znad Bałtyku importowano na przykład bursztyn. Nowa mikroatrakcja Berlina Wyniki najnowszych badań na polu w Spandau znacząco wzbogacają naszą wiedzę o najstarszych dziejach Berlina. Od połowy kwietnia wyjątkową monetę można ją podziwiać w muzeum PETRI Berlin. Prezentowana jest tam w specjalnej gablocie z najnowszymi znaleziskami archeologicznymi. Źródło: Landesdenkmalamt Berlin Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Co sztylet potomków Herkulesa robił na warszawskim bazarze? Mamy komentarz stołecznej policji
Stołeczna Policja dokonała wyjątkowej interwencji na jednym z warszawskich targów staroci. W ręce funkcjonariuszy trafił zabytkowy sztylet z epoki brązu, który prawdopodobnie używany był przez przedstawicieli kultury Scytów. Jak wynika z relacji posiadacza artefaktu, broń dotarła do naszego kraju z Niemiec
Powszechnie wiadomo, że tzw. targi staroci często skrywają wyjątkowe skarby. Stara ceramika, narzędzia czy sztuka to tylko niektóre z rarytasów, jakie możemy – często po promocyjnych cenach – dostać na pchlich targach. Mało kto mógłby się jednak spodziewać, że wśród typowych produktów wystawowych – odbiorników radiowych, ubrań i płyt CD – jak gdyby nigdy nic leżeć będzie artefakt z poprzedniej ery. Na warszawskim Ursynowie stołeczna policja zarekwirowała zabytkowy sztylet, którym posługiwali się starożytni Scytowie. Starożytny sztylet na warszawskim targu Do zajścia doszło na warszawskim Ursynowie, gdzie policjanci z mokotowskiej komendy wraz z funkcjonariuszami Komendy Wojewódzkiej Policji z siedzibą w Radomiu oraz Biura Kryminalnego Komendy Głównej Policji prowadzili działania kontrolne. Ze wszystkich wystawców wytypowano stoisko, na którym – jak podaje oficer prasowa Komendy Rejonowej Policji Warszawa II, asp. szt. Marta Haberska – znajdował się przedmiot mogący stanowić dobro kultury. Wstępne analizy wykazały, że tajemniczym artefaktem może być akinakes – charakterystyczny sztylet dla kultury Scytów, co potwierdził biegły archeolog z Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Specjalista ocenił wiek powstania oręża na około VIII wiek p.n.e. 68-letni mężczyzna zatrzymany W konsekwencji policyjnej interwencji zatrzymany został 68-letni mężczyzna, który na warszawskim targu próbował sprzedać zabytkowy sztylet. Mężczyzna tłumaczył się, że nieświadomy jego wartości, nabył przedmiot w Niemczech. Z uwagi na podejrzenie, że artefakt podlega szczególnej ochronie prawnej jako dobro kultury, funkcjonariusze przejęli zabytek. Sprzedawca trafił do jednostki, gdzie policjanci prowadzą z jego udziałem czynności procesowe. Za handel tego typu przedmiotami grozi kara pozbawienia wolności do 2 lat. Przyszłość sztyletu Jak udało nam się dowiedzieć od asp. szt. Marty Haberskiej, nie zapadły jeszcze ostateczne decyzje w sprawie przyszłości wyjątkowego artefaktu. – Na obecnym etapie postępowania nie zapadły jeszcze ostateczne decyzje dotyczące miejsca jego docelowego przechowywania czy ewentualnej ekspozycji muzealnej. Kwestie te będą uzależnione od rozstrzygnięć procesowych oraz decyzji właściwych instytucji zajmujących się ochroną dziedzictwa kulturowego – mówi rzeczniczka prasowa. Pozostaje więc czekać na finał historii scytyjskiego oręża, który – miejmy nadzieję – zakończy się na muzealnej wystawie. Krwawi potomkowie Herkulesa Scytowie bywają nazywani potomkami samego Herkulesa. Według legendy półbóg miał wejść w romans z Echidną – pół kobietą i pół wężem. Owocem ich związku został m.in. Skytos, pierwszy przedstawiciel ludu Scytów. Potomek półboga i kreatury zasłynął wyjątkowym osiągnięciem – jako jedyny potrafił napiąć cięciwę łuku swojego ojca. Tak miała zacząć się historia jednej z najkrwawszych społeczności starożytności, która trwała do IV w. n.e. Brutalność Scytów nie znała granic. Współczesne badania dowodzą, że lud ten kultywował m.in. zwyczaj picia krwi swojego pierwszego uśmierconego oponenta. Rytuał ten miał być inicjacją młodego wojownika, który po pokonaniu pierwszego przeciwnika stawał się pełnoprawnym żołnierzem, brutalnie zwalczającym wrogów. Ze skóry pokonanych Scytowie wytwarzali odzienie i kołczany, czaszki natomiast służyły im jako kielichy do picia wina. Ten krwawy lud pojawił się również na terenach współczesnej Polski. Co więcej, Scytowie nie tylko niszczyli i plądrowali nasze ziemie (jak na ówczesny koczowniczy lud przystało), ale również zamieszkiwali nadwiślańskie tereny. Najbardziej wyrazistym śladem po kulturze scytyjskiej na naszych ziemiach jest grodzisko odkryte we wsi Chotyniec w województwie podkarpackim. Prawdopodobnie to właśnie w takich twierdzach używano sztyletów podobnych do tego, który został wystawiony na sprzedaż na jednym z warszawskich targowisk. Źródło: KRP II Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Grecka literatura w egipskim grobie. Archeolodzy odkryli „Iliadę” w mumii
Archeolodzy w Egipcie dokonali odkrycia, które zmienia nasze rozumienie starożytnych rytuałów. Wewnątrz mumii z okresu rzymskiego znaleziono fragment „Iliady” Homera. To pierwszy przypadek w historii, gdy tekst grecki literacki stał się częścią procesu balsamowania ciała.
Oksyrynchos to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Egipcie. Znajduje się około 190 kilometrów na południe od Kairu, w miejscowości Al Bahnasa. Od końca XIX wieku odkryto tam ogromną liczbę papirusów. Największą osobliwością Oksyrynchos jest fakt, że większość z nich znaleziono w starożytnych kopcach śmieci. Pustynny, suchy klimat Egiptu sprawił, że porzucone tysiące lat temu dokumenty nie uległy rozkładowi. Wiele z nich zawierało bezcenne teksty literackie. Jednak najnowsze znalezisko rzuca zupełnie nowe światło na funkcję tych dokumentów. Teraz badacze znaleźli papirus z taką zawartością w miejscu, którego nikt się nie spodziewał. Niezwykły dar w brzuchu mumii Podczas kampanii prowadzonej pod koniec 2025 roku zespół badawczy z Uniwersytetu w Barcelonie dokonał niezwykłego odkrycia. W grobowcu numer 65 odnaleziono mumię z okresu rzymskiego, czyli sprzed około 1600 lat. Wewnątrz brzucha badacze znaleźli papirus, który był częścią rytuału balsamowania. Zagadka greckiego tekstu W styczniu i lutym 2026 roku naukowcy przystąpili do szczegółowej analizy znaleziska. Pracami kierowała konserwatorka Margalida Munar oraz papirolog Leah Mascia. Dołączył do nich profesor Ignasi-Xavier Adiego, dyrektor projektu Oksyrynchos. Badacze odczytali fragmenty tekstu zapisanego po grecku. Okazało się, że papirus zawiera fragment II księgi „Iliady” Homera. Jest to słynny „Katalog okrętów”, który wylicza siły greckie ruszające pod Troję. To jeden z najbardziej ikonicznych tekstów w literaturze zachodniej. Przełom w historii archeologii To odkrycie jest absolutnie wyjątkowe w skali światowej. – Już wcześniej zdarzało się nam trafiać na greckie papirusy, które po zwinięciu i opieczętowaniu stawały się częścią mumii, ale do tej pory zawierały one niemal wyłącznie zaklęcia. I choć od końca XIX stulecia w Oksyrynchos odkopano mnóstwo bezcennej literatury greckiej, to znalezienie dzieła literackiego wykorzystanego jako element pochówku jest wydarzeniem bezprecedensowym – komentuje prof. Adiego. W ten sposób literatura piękna zyskała nową, sakralną funkcję w obrzędach egipskich. Praca badaczy w laboratorium Identyfikacja tekstu była możliwa dzięki wnikliwej pracy zespołu z Uniwersytetu w Barcelonie. Misja archeologiczna działa w tym miejscu od 1992 roku. Współpraca z Najwyższą Radą Starożytności Egiptu pozwoliła na skuteczną konserwację zabytku. Każdy fragment papirusu został precyzyjnie oczyszczony i udokumentowany. Nowy rozdział w archeologii Wyniki najnowszej kampanii są właśnie prezentowane publicznie. Seria wykładów na Uniwersytecie w Barcelonie potrwa do maja 2026 roku. Eksperci omawiają aspekty antropologiczne, archeologiczne i konserwatorskie odkrycia. Znalezienie „Iliady” w mumii otwiera nową dyskusję o kulturze starożytnego Egiptu pod rządami Rzymu. Pokazuje, jak mocno kultura grecka przenikała życie codzienne i wierzenia mieszkańców doliny Nilu. Źródło: Uniwersytet w Barcelonie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jedyna taka świątynia w starożytnym Egipcie. Polacy pomogli ją odnaleźć
Archeolodzy odkryli unikatową świątynię w północnej części Synaju w Egipcie. Jest to gigantyczny basem wzniesiony na okrągłym planie, który służył do odprawiania rytuałów związanych z wodą. Do znaleziska przyczyniły się analizy Polaków.
Stanowisko archeologiczne Tell el-Farama nie wygląda dziś imponująco. Jest to płaska pustynia z wystającymi gdzieniegdzie reliktami starożytnej architektury. W jego obrębie działało kilka misji archeologicznych. Pod piachem skrywa się miasto Peluzjum, które było w okresie grecko-rzymskim drugim co do wielkości portem po Aleksandrii. Mieściła się tutaj również twierdza broniąca wschodniej granicy kraju faraonów. To właśnie tutaj najsilniej mieszały się tradycje egipskie, greckie oraz rzymskie. Miasto pod pustynią Miasto zajmowało sporą powierzchnię, nie jest więc możliwe jego kompletne przebadanie w sposób wykopaliskowy. Dlatego pojawili się tam naukowcy ze sprzętem geofizycznym, który umożliwia zajrzenie pod powierzchnię bez wbijania łopaty. W latach 2005–2009 działali tam eksperci pod kierunkiem Tomasza Herbicha z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. W ten sposób uzyskano ogólny obraz dużej części starożytnego miasta – jego rozplanowanie. Wówczas natknięto się też na zagadkową budowlę na planie okręgu. Sześć lat intensywnych poszukiwań Egipska misja archeologiczna z Najwyższej Rady Starożytności (SCA) prowadziła intensywne wykopaliska na tym stanowisku archeologicznym przez sześć lat. Naukowcy skupili się na badaniu pozostałości dawnej metropolii. Głównym celem było lepsze zrozumienie układu urbanistycznego i życia religijnego mieszkańców. Badacze musieli zmierzyć się z trudnymi warunkami terenowymi i skomplikowaną stratygrafią. Jednym z celów badań była okrągła w planie budowla widoczna na zobrazowaniach geofizycznych. Archeolodzy głowili się od lat, czym była. Siedziba rady miejskiej. Czy jest zagadkowa budowla? Pierwsza hipoteza badaczy dotycząca przeznaczenia budowli okazała się błędna. Początkowo sądzono, że okrągły budynek to bouleuterion. Miała to być reprezentacyjna siedziba miejskich władz. Takie budynki były charakterystycznym elementem greckich i rzymskich miast tamtego okresu. Jednak dalsze sezony wykopaliskowe ujawniły znacznie bardziej złożony plan architektoniczny. Budowla posiadała wiele wejść oraz niezwykle rozbudowany system hydrauliczny. Konsultacje z ekspertami z Sorbony ostatecznie pozwoliły skorygować te wczesne ustalenia. Bóg zrodzony z żyznego błota Egipski zespół badaczy po przeprowadzeniu wykopalisk stwierdził, że jest to jednak świątynia. Obiekt ten był w całości poświęcony lokalnemu bóstwu o imieniu Pelousios. Imię to wywodzi się bezpośrednio od greckiego słowa pelos, co oznacza błoto lub muł. Centralnym punktem całego kompleksu jest potężny, kolisty basen. Ma on imponującą średnicę aż 35 metrów. W starożytności wypełniano go wodą z Nilu, która była bogata w osady. Ten żyzny muł stanowił symboliczny hołd dla boga opiekuńczego miasta. To pierwsza tego typu świątynia odkryta w Egipcie. Podobne założenia, ale mniejsze, znane są z innych części świata śródziemnomorskiego. Funkcjonowała od II wieku p.n.e. do VI wieku n.e. Inżynieria w służbie religii Budowla stanowi doskonały przykład niezwykłej fuzji stylów architektonicznych. Łączy ona w sobie starożytne tradycje egipskie z elementami hellenistycznymi oraz rzymskimi. Basen otacza zintegrowany i przemyślany system kanałów drenażowych. Na samym środku zbiornika znajduje się kwadratowe podium. Prawdopodobnie to właśnie tam stał niegdyś kolosalny posąg bóstwa. Całość konstrukcji wykonano głównie z trwałej, czerwonej wypalonej cegły. Budynek ulegał jedynie niewielkim modyfikacjom architektonicznym na przestrzeni wieków. Źródła: Ahram Online, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Heraklit – filozof zmienności i harmonii wszechświata
Heraklit z Efezu był jednym z najważniejszych myślicieli starożytnej Grecji, którego refleksje do dziś inspirują filozofów, naukowców i literatów. Jego filozofia opiera się na obserwacji nieustannego ruchu i przemian świata, a znane powiedzenie „panta rhei” stało się synonimem zmienności i ciągłej transformacji. Choć życie Heraklita owiane jest tajemnicą, jego poglądy i cytaty przetrwały wieki, pozostawiając trwały ślad w historii myśli filozoficznej.
Spis treści: Rodzinne miasto Heraklita i kontekst historyczny Co głosił Heraklit z Efezu? Wpływ Heraklita na filozofię i późniejsze myślenie Heraklit urodził się w VI wieku p.n.e. i odznaczał się wybitnym intelektem oraz niechęcią do konwencjonalnych form życia społecznego, co zapewniło mu miano „filozofa-samotnika”. Był filozofem przedsokratejskim zaliczanym do jońskich filozofów przyrody. Według przekazów Heraklit pochodził z wpływowej rodziny w Efezie i prawdopodobnie otrzymał staranne wykształcenie, które pozwoliło mu zgłębiać naturę świata, przyrody i człowieka. Jego życie było wypełnione intensywną refleksją nad prawami rządzącymi wszechświatem. Współczesne opracowania często podkreślają, że charakter filozofa łączył głęboką introspekcję z krytyką społeczeństwa, co znalazło odzwierciedlenie w jego poglądach i późniejszej recepcji w literaturze i sztuce. Rodzinne miasto Heraklita i kontekst historyczny Rodzinne miasto Heraklita, Efez, było wówczas jednym z najważniejszych ośrodków handlowych i kulturalnych Jonii. Położone nad wybrzeżem Morza Egejskiego, przyciągało myślicieli, kupców i artystów z całego świata starożytnego. To właśnie w tym dynamicznym środowisku przyszły filozof mógł obserwować przemiany społeczne, konflikty polityczne oraz naturalne zjawiska, które w późniejszej filozofii znalazły swoje odzwierciedlenie w pojęciu „panta rhei”. W czasach Heraklita Efez znajdował się pod wpływem perskim i greckim, co stwarzało unikatową mieszankę kultur i idei. Historycy przypuszczają, że kontakt z różnymi systemami myślowymi, a także obserwacja konfliktów i przemian politycznych wzmocniły zainteresowanie filozofa uniwersalnym porządkiem oraz tym, co wspólne dla wszystkich ludzi. Właśnie stąd pochodzi jego refleksja nad „logos” – zasadą łączącą i porządkującą wszechświat. Co głosił Heraklit z Efezu? Filozofia Heraklita opiera się na obserwacji zmienności i nieustannego ruchu w świecie. Jego poglądy były często wyrażane w aforyzmach i za pomocą alegorii, przez co nie były zrozumiałe dla ogółu, jednak do dziś inspirują filozofów i myślicieli. Filozof twierdził, że świat jest w stanie ciągłego przepływu, a zmiana jest jego fundamentalną cechą. Słynna formuła „panta rhei” (choć nie zachowała się dosłownie w jego fragmentach) podkreśla, że nic nie pozostaje stałe, a rzeczywistość jest procesem, a nie statyczną strukturą. Heraklit zwracał również uwagę na sprzeczności, które jego zdaniem stanowią podstawę harmonii wszechświata. W jego ujęciu świat nie jest chaotyczny, lecz rządzony przez uniwersalną zasadę – logos. Ten porządek jest niewidoczny dla większości ludzi, dlatego filozof podkreślał znaczenie refleksji i wglądu w naturę rzeczywistości. Kluczowe idee Heraklita Heraklit z Efezu sformułował pojęcie logos jako uniwersalnej zasady porządkującej świat. Logos nie był dla niego abstrakcją teoretyczną – był siłą, która przenika wszystkie rzeczy i pozwala zrozumieć zjawiska przyrody oraz ludzkie życie. Z kolei idea panta rhei podkreśla, że wszystko podlega nieustannym przemianom. Heraklit porównywał te zmiany do rzeki, w której nie można wejść dwukrotnie do tej samej wody, ponieważ zarówno woda, jak i jej nurt nieustannie się zmieniają. W praktyce oznaczało to, że życie ludzkie i natura są dynamiczne, a prawdziwe poznanie wymaga świadomości tego przepływu. Heraklit a natura i kosmos Filozofia Heraklita nie ograniczała się do człowieka – obejmowała także obserwację natury i kosmosu. Filozof uważał, że ogień jest podstawowym elementem (arche) wszechświata, symbolizującym nieustanną zmianę i transformację, a świat funkcjonuje według praw natury, które są niezmienne mimo ciągłego ruchu. W jego ujęciu konflikt i przeciwieństwa nie są źródłem chaosu, lecz napędem harmonii. Przykładem może być obserwacja cykli dnia i nocy, pór roku czy zmian politycznych w Efezie. W poglądach filozoficznych Heraklita widać wyraźnie założenie, że zmiana jest nieodzownym warunkiem istnienia. Człowiek w filozofii Heraklita W refleksji Heraklita człowiek nie jest bytem uprzywilejowanym wobec kosmosu, lecz jego integralną częścią – podlega tym samym prawom konieczności, które rządzą światem. Ludzka dusza (psyché) ma charakter dynamiczny i pozostaje w ścisłej relacji z żywiołem ognia. Myśliciel joński podkreślał, że większość ludzi żyje tak, jakby miała „własny rozum”, nie dostrzegając wspólnego prawa, które przenika wszystkich. Krytykował bezrefleksyjność tłumu i powierzchowne gromadzenie wiedzy. Heraklit widział człowieka jako istotę rozpiętą między sprzecznościami: rozumem i namiętnością, czuwaniem i snem, życiem i śmiercią. Dojrzałość polega na świadomym uczestnictwie w tym napięciu, a nie na próbie jego zniesienia. W ten sposób antropologia Heraklita wpisuje się w jego ogólną wizję świata jako procesu, w którym także ludzkie istnienie jest nieustannym stawaniem się. Wpływ Heraklita na filozofię i późniejsze myślenie Myśl Heraklita wywarła ogromny wpływ na historię filozofii. Już w starożytności Platon szeroko odnosił się do jego koncepcji zmienności, natomiast Arystoteles podjął z nią polemikę. Później jego koncepcje zostały odkryte na nowo przez myślicieli renesansu, takich jak Montaigne, oraz filozofów nowożytnych, m.in. Hegla i Nietzschego. Idee myśliciela jońskiego były wykorzystywane do formułowania koncepcji dialektyki. Współczesna filozofia odnosi się do jego refleksji o przepływie i sprzecznościach, dostrzegając w nich uniwersalne prawdy o naturze rzeczywistości. Ten grecki filozof pozostaje więc jednym z tych myślicieli, których poglądy są ciągle aktualne w refleksji nad współczesnym światem, zmiennością i rolą człowieka. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Celtowie władali Europą na długo przed Rzymem. Do upadku ich potęgi przyczynił się Juliusz Cezar
Celtowie byli znakomitymi metalurgami i kowalami, jako wojownicy nie mieli sobie równych. Od około 1200 roku p.n.e. kontrolowali rozległe tereny Europy – od współczesnej Polski aż po Półwysep Iberyjski i Irlandię. Kres ich panowaniu położyły rzymskie legiony.
Spis treści: Od Brytanii po Azję Mniejszą Druidzi, czyli ci, którzy znają dęby Boski kowal Goibhniu Medycyna celtycka Celtowie – urbaniści Europy Celtowie na ziemiach polskich Celtami nazywa się zbiór plemion indoeuropejskich, dzielących wspólne tradycje językowe i kulturowe. Kontrolowali rozległe terytoria Europy od około 1200 r. p.n.e. do 400 r. n.e., od Irlandii i Szkocji po Anatolię oraz od Niderlandów po Hiszpanię i Włochy. Główne społeczności celtyckie obejmowały Galów, Celtyberów i Gallaeków z Półwyspu Iberyjskiego, Brytów i Piktów z Brytanii i Irlandii oraz Galatów z Anatolii. Archeolodzy zdobyli większość informacji o Celtach z dwóch głównych stanowisk archeologicznych: Hallstatt w Niemczech (800–450 p.n.e.) oraz La Tène w Szwajcarii (450 p.n.e.–50 n.e.). Od Brytanii po Azję Mniejszą Celtowie osiągnęli szczyt swoich wpływów i ekspansji terytorialnej w IV wieku p.n.e., zajmując ziemie rozciągające się przez całą Europę – od Brytanii po Azję Mniejszą. Od III wieku p.n.e. datuje się okres upadku i rozpadu cywilizacji celtyckiej. Kres panowania Celtów na kontynencie europejskim wiąże się z podbojem Galii przez Juliusza Cezara (58–51 p.n.e.). W Brytanii i Irlandii ten proces przebiegał wolniej, ale tradycyjna kultura była stopniowo osłabiana pod naciskiem politycznego podporządkowania się Rzymowi, a potem średniowiecznej Anglii. Dziś języki celtyckie są używane jedynie na zachodnich krańcach Europy, na ograniczonych obszarach Irlandii, Szkocji, Walii i Bretanii (w tym ostatnim przypadku głównie w wyniku migracji z Brytanii od IV do VII wieku n.e.). Nic więc dziwnego, że burzliwa i nierówna historia Celtów wpłynęła na sposób udokumentowania ich kultury i religii. Druidzi, czyli ci, którzy znają dęby Organizacja społeczna Celtów opierała się na systemie plemiennym o wielopoziomowej hierarchii. Władca każdego plemienia pełnił funkcję króla lub królowej. Społeczeństwo dzieliło się na trzy główne warstwy: wodzów, wojowników i druidów. Druidzi (od celtyckiego druwid – dru, czyli dąb i wid, czyli znać, wiedzieć) pełnili funkcje kapłanów, sędziów i uczonych, duchowych przywódców, mediatorów oraz strażników wiedzy kulturowej. Rekrutowali się z warstwy wojowników, ale stali wyżej od nich w hierarchii. Dlatego rozróżnienie Juliusza Cezara między druidami (ludźmi religii i nauki), equites (wojownikami) i plebs (ludem) jest dość trafne. Jak w innych systemach indoeuropejskich, rodzina miała charakter patriarchalny. Podstawą gospodarki Celtów było rolnictwo mieszane, a z wyjątkiem czasów niepokojów typową formą były pojedyncze gospodarstwa. Z powodu dużych różnic terenu i klimatu w niektórych regionach hodowla bydła była ważniejsza niż uprawa zbóż. Grody na wzgórzach zapewniały schronienie, ale wojna była zazwyczaj otwarta i polegała zarówno na pojedynczych wyzwaniach i pojedynkach, jak i na walce ogólnej. Sztuka La Tène świadczy o estetycznych walorach kultury Celtów, a muzyka i wiele form ustnej twórczości literackiej były przez nich wysoko cenione. Boski kowal Goibhniu Celtowie należeli do pierwszych ludów w Europie, które na szeroką skalę wykorzystywały żelazo. Właśnie to dawało im przewagę zarówno militarną, jak i gospodarczą. Celtyckie kuźnie były stosunkowo proste, ale bardzo funkcjonalne. Składały się głównie z paleniska do rozgrzewania metalu, miechów zwiększających temperaturę ognia, kowadła oraz podstawowych narzędzi kowalskich. W kuźniach wytwarzano broń, taką jak miecze i włócznie, elementy uzbrojenia, narzędzia rolnicze oraz ozdoby o charakterystycznym, bogato zdobionym stylu lateńskim. Kowale zajmowali wysoką pozycję w społeczeństwie, a ich umiejętności często postrzegano jako niemal magiczne. W mitologii pojawia się nawet boski kowal, Goibhniu. Sam proces obróbki metalu miał niekiedy znaczenie rytualne, a ogień symbolizował siłę i przemianę. Dlatego wyroby metalowe, zwłaszcza broń, bywały składane jako ofiary, na przykład w jeziorach. Panteon celtycki obejmował setki bóstw, takich jak Lugh, Morrigan i Brigid, związanych z naturą, wojną i płodnością. Kobiety w społeczeństwie celtyckim miały większy wpływ niż w innych przedchrześcijańskich społecznościach europejskich – mogły posiadać majątek, praktykować medycynę i inicjować rozwody. Medycyna celtycka Celtowie wykorzystywali szeroką wiedzę o roślinach leczniczych, takich jak naparstnica, jagody jałowca, dziki czosnek czy wodorosty. Uzdrowiciele i druidzi stosowali także jemiołę oraz inne święte rośliny lecznicze, jak krwawnik i kora wierzby. Kora wierzby zawiera salicynę – substancję będącą prekursorem współczesnej aspiryny – dlatego prawdopodobnie używano jej do łagodzenia bólu i obniżania gorączki. Krwawnik stosowano do tamowania krwawienia. Podczas ceremonii uzdrawiania wypowiadano święte zaklęcia, składano ofiary i używano magicznych amuletów. Znaleziska archeologiczne wskazują, że w leczeniu wykorzystywano także święte źródła. Na stanowiskach pogrzebowych odkryto ślady trepanacji, czyli wiercenia otworów w czaszce. Badania archeologiczne ujawniły wiele przypadków zaawansowanych praktyk medycznych. Analiza rannego celtyckiego wojownika z epoki żelaza wykazała, że przeżył poważny uraz miednicy dzięki zaawansowanemu leczeniu, co świadczy o wysokim poziomie wiedzy chirurgicznej i opieki nad rannymi – wbrew powszechnym wyobrażeniom o medycynie starożytnej. W leczeniu ran stosowano naturalne substancje, takie jak miód, ze względu na jego właściwości antybakteryjne. Woda była uznawana zarówno za świętą, jak i leczniczą. Jeziora, rzeki i strumienie postrzegano jako posiadające właściwości uzdrawiające, dlatego kąpano się w nich lub pito ich wodę w celach zdrowotnych. Niektórzy odprawiali rytuały wokół studni, składając ofiary bóstwom wody, które uważano za odpowiedzialne za choroby. Celtowie – urbaniści Europy Wiele współczesnych europejskich miast powstało właśnie za sprawą osadnictwa celtyckiego. Współczesna stolica mody – Mediolan – został założony około 600 r. p.n.e. przez plemię Insubrów jako Mediolanum. Do grupy miast założonych przez Celtów należą też Belgrad, związany z ludem Trewerów Trewir w Niemczech oraz Moguncja, której początki sięgają terenów zamieszkanych przez Celtów jeszcze przed przybyciem Rzymian. W Italii liczne miasta mają celtyckie korzenie, m.in. Bolonia, rozwijana przez plemię Bojów, Bergamo, Brescia założona przez Cenomanów oraz Mantua, której początki wiążą się z osadnictwem celtycko-etruskim. Na zachodzie Europy do takich ośrodków należą Nantes we Francji, związane z plemieniem Namnetów, Lugo w Hiszpanii, położone w regionie o silnych tradycjach celtyckich oraz Óbidos w Portugalii, którego początki sięgają III w. p.n.e. Nie należy też zapomnieć o Wyspach Brytyjskich. Do najważniejszych osad celtyckich należą: Londyn, który przed rzymskim Londinium funkcjonował jako osada celtycka, Edynburg, wywodzący się z celtyckiej twierdzy Din Eidyn oraz York, gdzie istniała wcześniejsza osada plemienia Brigantów. W Irlandii przykładem jest Dublin, którego nazwa pochodzi od celtyckiego „Dubh Linn” („czarna sadzawka”), a także Galway i Cork, zbudowane na terenach zamieszkiwanych przez ludy celtyckie. W Walii ważnym ośrodkiem jest Cardiff, którego okolice były zasiedlone przez Celtów jeszcze przed przybyciem Rzymian. Choć wiele z tych miast zostało później przekształconych przez Rzymian i inne ludy, ich najstarsze korzenie sięgają właśnie kultury celtyckiej. Celtowie na ziemiach polskich Choć dziś często nie kojarzy się go z Celtami, również Kraków wykazuje ślady ich obecności. Badania archeologiczne ujawniły, że ludy celtyckie zamieszkiwały okolice miasta, a pobliskie wzgórza mogły być przez nie wykorzystywane jeszcze przed powstaniem późniejszego ośrodka słowiańskiego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wczesni-celtowie-dziedziczyli-wladze-za-posrednictwem-kobiet-zdradzaja-to-badania-genetyczne-c3b05ec.png" width="1200" height="630" alt="Wcześni Celtowie dziedziczyli władzę za pośrednictwem kobiet. Zdradzają to badania genetyczne" title="Wcześni Celtowie dziedziczyli władzę za pośrednictwem kobiet. Zdradzają to badania genetyczne" /> Celtowie zamieszkiwali głównie współczesny Śląsk i Małopolskę. Pojawili się na tych terenach około 400 p.n.e. i pozostali do ok. 120 r. p.n.e., Przynieśli ze sobą rozwiniętą kulturę lateńską oraz liczne innowacje technologiczne. Wprowadzili m.in. udoskonaloną metalurgię żelaza, srebra i złota, koło garncarskie, zaawansowane techniki rolnicze, takie jak radło czy żarna obrotowe, a także nowe formy rzemiosła. Ich osadnictwo koncentrowało się na żyznych terenach lessowych. Ważne ośrodki znajdowały się w rejonie Góry Świętej Anny, na Płaskowyżu Głubczyckim oraz właśnie w okolicach Krakowa. Ślady osadnictwa celtyckiego odkryto także na Kujawach. Celtowie kontrolowali istotne szlaki handlowe, w tym tzw. bursztynowy szlak i tworzyli ufortyfikowane osady zwane oppidami, których pozostałości odnaleziono m.in. w rejonie Nowej Huty oraz na Śląsku Opolskim i Dolnym. Początkowo dominowali nad lokalną ludnością, lecz z czasem zaczęli się z nią mieszać, współtworząc kulturę przeworską i ulegając stopniowej asymilacji. Ostatecznie zniknęli z tych terenów około II wieku p.n.e. pod naporem ludów germańskich, takich jak Cymbrowie i Teutoni. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Trzy pasożyty w jednym nocniku. Odkrycie Polaków w rzymskim obozie legionowym
W starożytnym obozie legionowym Novae w Bułgarii naukowcy odkryli ślady pasożyta, którego obecności w tej części Europy nikt nie spodziewał się tak wcześnie. To ważny trop w badaniach nad zdrowiem, higieną i codziennym życiem mieszkańców rzymskich prowincji. Analizami objęto... nocniki.
Novae, zlokalizowane w sąsiedztwie współczesnego bułgarskiego miasta Swisztow, stanowiło istotny punkt strategiczny w systemie obronnym Rzymu i Bizancjum. Przez kilkaset lat – od I do połowy V wieku n.e. – stacjonował tam I Legion Italski. Jednostka ta wyróżniała się tym, że służyli w niej rdzenni mieszkańcy Italii. Ich głównym obowiązkiem było strzeżenie północnych rubieży Cesarstwa przed zagrożeniami zewnętrznymi. Współpraca archeologów daje efekty Na stanowisku archeologicznym w Novae działa kilka zespołów badawczych. Zabytki do najnowszych badań, w postaci starożytnych nocników z II-IV w. n.e., pozyskano w ramach wieloletniej, trwającej od 67 lat, polsko-bułgarskiej współpracy archeologicznej. Ze strony polskiej badania realizowała Ekspedycja Archeologiczna UAM, którą kieruje prof. Elena Klenina, a wcześniej szefował prof. Andrzej B. Biernacki. Prace te są prowadzone wspólnie z naukowcami z Instytutu Archeologii Bułgarskiej Akademii Nauk. O badaniach w Novae pisaliśmy wielokrotnie. W ostatnich latach polscy badacze odkryli tam m.in. zbrojownię. Życie na granicy imperium i wyzwania nauki Rekonstrukcja życia codziennego w starożytności, szczególnie w zakresie zdrowia i diety, od dawna stanowi ogromne wyzwanie dla historyków. Tradycyjne źródła pisane często milczą o intymnych szczegółach higieny mieszkańców prowincji. Skupiają się raczej na wydarzeniach politycznych w stolicy. Polscy badacze postanowili zajrzeć (i to dosłownie!) do starożytnych nocników odkrytych również w Novae – z tego obozu z powodzeniem przeanalizowano dwa takie naczynia. W przeciwieństwie do publicznych latryn, z których korzystały setki osób i zwierząt, nocniki były używane przez ograniczoną liczbę osób w prywatnych pomieszczeniach, co pozwoliło na precyzyjne powiązanie wykrytych patogenów z ludźmi. Badacze przeanalizowali zmineralizowane osady moczu i kału ze ścianek naczyń datowanych na II–IV wiek n.e. Wnioski opublikowano na łamach „npj Heritage Science”. Nocniki w laboratorium Obok tradycyjnych analiz mikroskopowych i prób wykrycia starożytnego DNA (aDNA), po raz pierwszy w tym regionie badacze zastosowali testy immunoenzymatyczne ELISA. Pozwalają na wykrycie specyficznych antygenów pasożytów, które nie zachowały się w formie nienaruszonych jaj. Proces ekstrakcji wymagał sterylnych warunków laboratoryjnych, by uniknąć współczesnych zanieczyszczeń. Archeolodzy co prawda odkryli naczynia, ale do przeprowadzenia analiz potrzebowali ekspertek w dziedzinie biologii i medycyny. Specjalistyczne badania mikroskopowe, molekularne aDNA oraz testy ELISA wykonały dr hab. Renata Welc-Falęciak oraz dr hab. Małgorzata Bednarska z Wydziału Biologii UW oraz dr Agnieszka Pawełczyk z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Sensacyjne odkrycie – patogeny, których w Europie nikt się nie spodziewał Najważniejszym wynikiem badań było zidentyfikowanie pierwotniaka Cryptosporidium sp. w próbkach z Novae. Jest to najwcześniejszy wiarygodny dowód na obecność tego pasożyta w całym basenie Morza Śródziemnego. Odkrycie to jest ważne, ponieważ dotychczas w nauce dominował pogląd, że Cryptosporidium pochodzi z Ameryki Środkowej (najstarsze ślady z Meksyku datowano na lata 600–800 n.e.). Wyniki z Mezji Dolnej podważają tę teorię. Jest to zaledwie drugi taki przypadek wykrycia tego patogenu w Starym Świecie. Oprócz tego sensacyjnego znaleziska, naukowcy wykryli obecność pierwotniaka Entamoeba histolytica, wywołującego czerwonkę amebową oraz jaja tasiemca z rodzaju Taenia sp. Szczególnie interesujący okazał się przypadek z nocnika znalezionego w luksusowej villa extra muros w Novae, gdzie stwierdzono infekcję aż trzema gatunkami pasożytów u jednego lub kilku użytkowników naczynia w II wieku n.e. To dowód na to, że nawet wysoki status społeczny nie gwarantował wolności od groźnych chorób zakaźnych. Brudna woda i surowe mięso. Higiena rzymskiej elity Analiza wyników pozwoliła badaczom wskazać prawdopodobne źródła infekcji. Obecność tasiemca sugeruje spożywanie niedogotowanego mięsa wołowego lub wieprzowego, co potwierdzają znaleziska archeozoologicznez Novae. Z kolei pierwotniaki wywołujące czerwonkę i kryptosporydiozę najprawdopodobniej rozprzestrzeniały się przez skażoną wodę pitną. Choć Novae posiadało zaawansowaną infrastrukturę, ujęcia wody zlokalizowane przy Dunaju mogły być zanieczyszczane przez nieszczelne systemy kanalizacyjne, zwłaszcza po gwałtownych ulewach. Źródło: npj Heritage Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Słowo, prawo i rozum przeciwko sile miecza. Cyceron przegrał politycznie, ale w historii zapisał się jako zwycięzca
Cyceron żył w burzliwym okresie, kiedy Republika, którą ukochał, chyliła się ku ostatecznemu upadkowi. Jednak jego życie stało się fundamentem, na którym później wzniesiono całą zachodnią myśl polityczną, etyczną i lingwistyczną. Jako mąż stanu, orator, prawnik i filozof, Cyceron ucieleśniał rzymski ideał humanitas – pojęcia, które sam współtworzył, a które oznaczało połączenie wykształcenia, kultury osobistej i życzliwości wobec innych ludzi.
Spis treści: Narodziny „nowego człowieka” Oratorski spektakl Szczyt chwały i zalążek upadku Wygnanie i rozczarowanie polityczne Rozwój działalności literackiej Ostatni bój Cycerona Marek Tulliusz Cyceron nie był człowiekiem bez skazy. Bywał próżny, często niezdecydowany, a jego wiara w możliwość uratowania starego systemu republikańskiego zakrawała o naiwność. Jednak to właśnie te ludzkie słabości, tak wyraźnie widoczne w jego listach, czynią go postacią najbardziej autentyczną w całej starożytności. Jego życie było czymś w rodzaju eksperymentu filozoficznego: czy słowo, prawo i rozum mogą zwyciężyć nagą siłę miecza? Choć Cyceron przegrał z dyktatorami, to właśnie jego głos ukształtował ramy, w których do dziś definiujemy wolność, sprawiedliwość i ludzką godność. Narodziny „nowego człowieka” Cyceron urodził się 3 stycznia 106 roku p.n.e. w niewielkim górzystym Arpinum. Na świat przyszedł w zamożnej rodzinie ekwickiej, należącej do lokalnej elity. Co prawda jego matka wywodziła się z rzymskiego rodu senatorskiego, jednak rodzina Marka Tulliusza nie miała historii wielkich osiągnięć publicznych. Ten status społeczny uczynił go w przyszłości novus homo – „nowym człowiekiem”, który musiał wywalczyć sobie drogę do najwyższych urzędów państwowych wyłącznie dzięki własnym talentom, a nie rodowej sławie. Rodzina Cycerona kładła ogromny nacisk na wykształcenie. Ojciec, mimo słabego zdrowia, poświęcił się edukacji synów. W 97 roku p.n.e. Cyceron przeniósł się do Rzymu, gdzie studiował prawo, filozofię oraz wymowę u najwybitniejszych mistrzów epoki. Kluczowe dla jego kariery oratorskiej było zetknięcie się z grecką teorią retoryki. Studiował pod okiem poety Archiasa i prawnika Mucjusza Scewoli. Przełomowym momentem była podróż do Grecji i Azji Mniejszej w latach 79–77 p.n.e., gdzie doskonalił swój styl u Molona z Rodos. Ten odegrał nie tylko rolę nauczyciela wymowy, ale i trenera, ucząc Cycerona, jak kontrolować oddech i gestykulację, by sprostać ogromnym wymaganiom fizycznym rzymskiej palestry. Oratorski spektakl Dla Cycerona – człowieka bez sławnych przodków – to właśnie sądy stały się główną areną, na której mógł zbudować swoją reputację. Pracę obrońcy sądowego rozpoczął około 81 roku p.n.e. W następnym roku podjął się sprawy przeciwko Sekstusowi Roscjuszowi z Amerii, oskarżonemu o ojcobójstwo, Cyceron musiał rzucić wyzwanie Chryzogonusowi – potężnemu wyzwoleńcowi urzędującego dyktatora Sulli. Zwycięstwo w tym procesie nie tylko uratowało życie klienta, ale uczyniło Cycerona najbardziej obiecującym adwokatem w Rzymie. Jego podejście do oracji wykraczało poza suchą argumentację prawną. Doskonale rozumiał, że proces jest spektaklem, który ma poruszyć emocje sędziów i zgromadzonego tłumu. Mistrzowsko operował trzema stylami: niskim (do nauczania i wyjaśniania), średnim (do sprawiania przyjemności słuchaczom) i wysokim (do porywania i wzruszania tłumów). Największym sukcesem wczesnego etapu kariery Cycerona było oskarżenie Werresa, skorumpowanego namiestnika Sycylii. Dzięki sprawnej pracy śledczej na wyspie i błyskawicznemu przedstawieniu dowodów zmusił go do dobrowolnego udania się na wygnanie jeszcze przed końcem procesu. Ten sukces otworzył mu drogę do konsulatu, mimo że konserwatywna arystokracja spoglądała z nieufnością na ambitnego przybysza z prowincji. Szczyt chwały i zalążek upadku Jego kariera polityczna osiągnęła apogeum w 63 roku p.n.e., gdy objął urząd konsula. Na czele opozycji działającej przeciwko najwyższemu urzędnikowi stanął Lucjusz Sergiusz Katylina, zubożały arystokrata, który został odrzucony przez wyborców. Popierany przez Juliusza Cezara, zaczął knuć spisek wymierzony w konsula. Jego plan przewidywał mord na Cyceronie i urzędnikach, podpalenie Rzymu i powszechne umorzenie długów. W praktyce chodziło mu o obalenie Republiki Rzymskiej. Cyceron podjął zdecydowane i bezwzględne działania. Dzięki informacjom od Fulwii i przechwyceniu listów do Galów z plemienia Allobrogów, zdobył niezbite dowody winy przebywających w mieście spiskowców. W serii czterech słynnych „Katylinarek” wygnał lidera spisku z Rzymu i zagonił w kozi róg jego zwolenników. Kontrowersyjna egzekucja Najważniejsza decyzja konsulatu Cycerona zapadła 5 grudnia 63 roku p.n.e. Po burzliwej debacie w Senacie, w której młody Juliusz Cezar opowiadał się za dożywotnim więzieniem, a Katon Młodszy domagał się kary śmierci, konsul zarządził egzekucję pięciu pojmanych spiskowców bez formalnego procesu przed ludem. Zostali oni uduszeni w lochu Tullianum. Za uratowanie miasta Senat obwołał go pater patriae – ojcem ojczyzny. Był to moment jego największego triumfu, ale jednocześnie chwila, która w przyszłości zadecydowała o całym jego dalszym życiu. Egzekucja rzymskich obywateli bez przysługującego im prawa do apelacji została uznana przez jego wrogów za akt tyranii. Cyceron, znany ze swojej próżności, nieustannie przypominał o swoich zasługach z 63 roku, co z czasem zaczęło irytować nawet jego zwolenników i osłabiło prestiż konsula. Wygnanie i rozczarowanie polityczne W 60 roku p.n.e. Cezar, Pompejusz i Krassus zawiązali I triumwirat. Kierujący się wiarą w prymat Senatu i instytucji republikańskich Cyceron, mimo zaproszenia, nie przystał do nieformalnego sojuszu. Za lojalność wobec ideałów przyszło mu zapłacić wysoką cenę. W 58 roku p.n.e. jego osobisty wróg, trybun ludowy Publiusz Klodiusz Pulcher, przeforsował prawo skazujące na banicję każdego urzędnika, który doprowadził do śmierci obywatela bez sądu. Opuszczony przez Pompejusza, został zmuszony do udania się na wygnanie. Ten okres wprowadził do jego życia głęboką depresję, co było wyraźnie widoczne w listach adresowanych do rodziny i Attykusa. Klodiusz nie poprzestał na wygnaniu politycznego rywala. Przeciwnik Cycerona doprowadził do zburzenia jego domu na Palatynie i innych posiadłości. Wygnaniec wrócił po roku, jednak jego niezależność polityczna została złamana. Musiał lawirować między potężnymi wodzami, co uważał za upokarzające dla byłego konsula. W latach 50. p.n.e. Cyceron pełnił funkcję prokonsula w Cylicji, gdzie zasłynął z wyjątkowej, jak na rzymskie standardy, uczciwości i dbałości o prowincjałów. Po powrocie do Rzymu zastał państwo na krawędzi wojny domowej między Cezarem a Pompejuszem. Po długim wahaniu opowiedział się po stronie tego drugiego, widząc w nim mniejsze zło dla Republiki. Po klęsce pod Farsalos Cezar ułaskawił Cycerona, pozwalając mu wrócić do miasta, ale nie do wielkiej polityki. Cyceron właściwie został pozbawiony realnego wpływu na rządy. Rozwój działalności literackiej Czas rządów Cezara był dla niego równoznaczny z przymusowym wycofaniem się z życia publicznego. Cyceron przekuł ten czas w owocny okres działalności literackiej i filozoficznej. Pisanie uczynił lekiem dla duszy. Jego nadrzędnym celem stało się stworzenie kompletnej biblioteki filozoficznej w języku łacińskim, która udostępniłaby rzymskim elitom dorobek greckich szkół. W swoich dialogach, wzorowanych na Arystotelesie, prezentował starcia różnych poglądów, zachęcając czytelnika do samodzielnego myślenia. Za największy lingwistyczny wkład Cycerona należy uznać stworzenie łacińskiej terminologii filozoficznej. Bez jego pracy Europa mogłaby nie znać słów takich jak essentia (esencja), qualitas (jakość) czy humanitas (humanizm). Przekształcił łacinę z języka pragmatycznego w subtelne narzędzie do opisywania najbardziej zawiłych idei ludzkiego umysłu. Ostatni bój Cycerona Śmierć Cezara w 44 roku p.n.e. na krótko przywróciła Cyceronowi nadzieję na odrodzenie Republiki. Choć spiskowcy nie wtajemniczyli go w swoje plany, entuzjastycznie poparł tyranobójstwo. Szybko jednak zdał sobie sprawę, że „tyran zginął, ale tyrania żyje”. W tym ostatnim, heroicznym akcie życia, Cyceron rzucił wyzwanie Markowi Antoniuszowi – potężnemu wodzowi i spadkobiercy Cezara. Napisał przeciwko niemu 14 „Filipik” – mów pełnych pasji, ale i brutalnych osobistych ataków, w których oskarżał Antoniusza o pijaństwo, tchórzostwo i dążenie do monarchii. Jednocześnie, próbował wykorzystać młodego Oktawiana do neutralizacji Antoniusza. Jego plany legły w gruzach, gdy Oktawian i Antoniusz zawarli sojusz, tworząc II Triumwirat. Nazwisko Cycerona znalazło się na szczycie listy proskrypcyjnej. Wróg dopadł go 7 grudnia 43 roku p.n.e. Jego śmierć była godna rzymskiego stoika. Cyceron wychylił głowę z lektyki i ze spokojem przyjął cios miecza. Na rozkaz Antoniusza odciętą głowę i ręce Cycerona przewieziono do Rzymu, gdzie zostały przybite do mównicy na Forum Romanum. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kim naprawdę byli Samarytanie? Prawda o Izraelitach odrzuconych przez Żydów
Przysłowiowy miłosierny Samarytanin oznacza człowieka, który bezinteresownie pomaga drugiemu niezależnie od jego statusu. Ewangeliczny obraz wszedł do codziennego języka. Jednak przypowieść o miłosiernym Samarytaninie rodzi dużo więcej problemów niż tylko ogólne pytanie o stosunek do bliźnich. Kim byli Samarytanie? Czy nadal istnieją?
Spis treści: Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów? Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran? Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika? Garstka ocalonych: jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku? Po śmierci króla Salomona obszar monarchii Izraelitów rozpadł się na dwa państwa: Północne (Izrael) oraz Południowe (Juda). Od nazw ich stolic określa się je również jako Królestwo Samarii i Królestwo Jerozolimy. Monarchia Samarii objęła terytoria dziesięciu pokoleń synów Jakuba. Upadek Samarii i cud Jerozolimy: jak asyryjska inwazja na zawsze podzieliła Izraelitów? Władcy i mieszkańcy królestwa Izraela (Samarii) prowadzili własną politykę, wchodzili w sojusze, kontaktowali się z sąsiadami z Judy i wyznawali Jahwe, chociaż jego kult konkurował z popularną wiarą w Baala. Kiedy w 722 r. p.n.e. Samaria uległa Asyryjczykom, zwycięzcy wysiedlili kilkadziesiąt tysięcy Izraelitów z Samarii wypędzając ich w głąb Asyrii. Na opuszczonych ziemiach Samarii osiedlono pogańskie ludy, z których każdy przybył z własnym bóstwem. Od kolonistów imperium asyryjskiego, którzy wymieszali się z miejscową ludnością pochodzą Samarytanie. W przeciwieństwie do pobratymców z Samarii, Judejczycy z Królestwa Południowego cudem wyszli z asyryjskiej opresji. Wróg spustoszył kraj i zmusił króla Ezechiasza do wypłaty ogromnego trybutu, ale Jerozolima przetrwała. Dane biblijne pokrywają się z asyryjskimi annałami w ten sposób, że kroniki te milczą o zdobyciu judzkiej stolicy. Dumni mieszkańcy Judy chlubili się świątynią jerozolimską, którą sto lat po upadku Samarii ustanowiono jedynym żydowskim sanktuarium. Jednak Asyria został pokonana przez Babilończyków, którzy z kolei w VI w. p.n.e. napadli na Judę, wysiedlili jej elitę do Mezopotamii oraz zniszczyli jerozolimski przybytek. Garizim kontra Moria: wojna o święte góry i jedyną prawdziwą Biblię W badaniach podkreśla się, że proces rozchodzenia się dróg społeczności Samarytan i Judejczyków zachodził powoli, zaś jego początków trzeba by szukać w okresie dominacji Persji, czasach Aleksandra Wielkiego lub dopiero w II w. p.n.e. W epoce Jezusa wzajemne kontakty pozostawały napięte, pełne obopólnej niechęci i ograniczone jedynie do niezbędnego minimum wynikającego z zamieszkiwania jednej prowincji cesarstwa. W sporze Samarytan z Judejczykami, który z różnym natężeniem przewija się przez Stary Testament chodziło przede wszystkim o świętość i wybranie miejsc oraz tekstów. Obie tradycje: samarytańska i żydowska (odnosząca się do Judy i judaizmu) wyrastają z jednego pnia, ale rozgałęziają się i przybierają odrębną formę. Najświętszą górą dla Samarytan było Garizim, Judejczycy faworyzowali górę Moria, z tym, że każda z grup przekonywała o identyfikacji własnego szczytu z miejscem ofiary Izaaka. Zgodnie z tekstem biblijnym ze szczytu Garizim zostały wypowiedziane błogosławieństwa nad całym ludem, który wkroczył do Kanaanu po wyjściu z Egiptu. Według tradycji samarytańskiej pod pojęciem Pismo Święte należy rozumieć wyłącznie Pięcioksiąg Mojżesza. W wierzeniach Samarytan miał on zostać spisany 13 lat po wejściu do Kanaanu przez Abiszę z rodu Aarona, co z naukowego punktu widzenia jest kompletnym anachronizmem. Chociaż tradycja żydowska przyznaje pierwszorzędną rolę Torze, jednak uznaje za święte również Proroków i Pisma. Przyjęty przez Samarytan inny kształt liter hebrajskich, odrębny od powszechnie stosowanego w zbiorze prawa judaizmu pisma kwadratowego, był zabiegiem świadomym, uwypuklającym ideologiczno-religijną odrębność jego użytkowników. Warto nadmienić, że skoncentrowanie tylko na Pięcioksięgu łączy z kolei Samarytan ze znaną w dziejach Polski społecznością karaimów. Tajemnica drogi do Jerycha: czy miłosierny Samarytanin był powiązany z sektą z Qumran? W świetle odkrytych zwojów z Qumran pozornie mało istotny szczegół w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie o jego schodzeniu z Jerozolimy do Jerycha stał się pretekstem do dyskusji nad ewentualnym związkiem Samarytan z członkami wspólnoty znad Morza Martwego. Wiemy, że wzajemna niechęć cechowała relacje żydowsko-samarytańskie. Co zatem robił Samarytanin na drodze z Jerozolimy do Jerycha? Czego szukał na żydowskim terytorium? Samarytanie nie uczestniczyli w rytuałach sprawowanych w świątyni jerozolimskiej. Niegdyś na górze Garizim wznieśli przybytek ku czci Jahwe, ale został on zrównany z ziemią na rozkaz żydowskiego władcy Jana Hirkana w 128 r. p.n.e. Żydowska wspólnota esseńska, której członkowie żyli m. in. w Qumran na Pustyni Judzkiej też odrzucała kult jerozolimski, uważany przez nią za splamiony, odkąd szatę arcykapłańską zaczęli nosić uzurpatorzy. Uczeni nie wykluczają się, że zapatrywania w kwestiach rytualnych mogły połączyć oba środowiska, ale związek Qumran z Samarią należy traktować jako wyłącznie hipotetyczny. Niemniej Samarytanie mieli też własne koncepcje teologiczne. Pewne ich religijne wystąpienie doprowadziło do zdjęcia z urzędu… Poncjusza Piłata. Koniec Poncjusza Piłata: jak samarytański „prorok” i ukryty skarb doprowadziły do upadku namiestnika? W Palestynie epoki Jezusa oczekiwania na mesjasza, koniec świata i dzień sądu bardzo silnie oddziaływały na umysły ludzi. Nadzieję boskiej interwencji podzielała też społeczność samarytańska. Spodziewano się powtórnego przyjścia nowego Mojżesza jako proroka końca czasów. Na podstawie dzieł Józefa Flawiusza, antycznego historyka żydowskiego z I w. n.e., wiemy, że najprawdopodobniej pod koniec 36 r. n.e. spora rzesza Samarytan zebrała się wokół pewnego mężczyzny w okolicach Garizim. Samozwańczy prorok przekonał ich, że zna położenie sakralnego skarbu, który miał kiedyś zostać ukryty przez Mojżesza. Jednak wojska wysłane przez Piłata uderzyły na zgromadzonych we wsi ludzi, z których wielu wzięto do niewoli, część zabito, a pozostałych zmuszono do ucieczki. Po incydencie starszyzna samarytańska udała się do legata Syrii, Witeliusza ze skargą na prefekta Judei. Domagano się zdymisjonowania Poncjusza nie tylko za wydarzanie u stóp Garizim, ale za całokształt jego despotycznych rządów. Poselstwo odniosło skutek i kilka miesięcy później odwołany Piłat dotarł do Rzymu. Garstka ocalonych: Jak biblijni Samarytanie przetrwali do XXI wieku? Na terenie Izraela i Zachodniego Brzegu Jordanu istniejąca współcześnie społeczność Samarytan obejmuje zaledwie kilkaset osób, żyjących w Holonie i w okolicach Nablusu. Wspólnota wciąż kultywuje przepisy religijne Pięcioksięgu, składając np. ofiary ze zwierząt. Samarytanie wielką czcią otaczają przechowywany w synagodze w Nablusie tzw. Zwój Abiszy – rękopis fragmentu Tory, najczęściej datowany przez uczonych na XI w. Wedle tradycji samarytańskiej zwój miałby zostać spisany przez potomka Aarona, co z naukowej perspektywy można by uznać za intencjonalną archaizację własnego dziedzictwa. Współcześni Samarytanie cieszą się szacunkiem zarówno władz żydowskich, jak i palestyńskich; posiadają paszporty izraelskie i dowody wydane przez rząd Palestyny. Żyjąc na uboczu czekają na Taheba, nowego proroka Mojżesza końca czasów. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Kim był prawdziwy Poncjusz Piłat? Jego historyczne istnienie nie budzi wątpliwości
Rzymski prefekt, znany chrześcijanom jako człowiek odpowiedzialny za śmierć Jezusa, jest jedną z niewielu postaci Nowego Testamentu, które pojawiają się w zapisach archeologicznych. Kim był Poncjusz Piłat?
To jedyny rzymski urzędnik i osoba niebędąca chrześcijaninem, wymieniana w chrześcijańskich wyznaniach wiary. Co tydzień w kościołach na całym świecie miliony ludzi recytują, że Jezus „ukrzyżowany również za nas, pod Poncjuszem Piłatem został umęczony” albo „umęczon pod Ponckim Piłatem, ukrzyżowan, umarł i pogrzebion”. To uderzający szczegół. W Credo Nicejskim czy Apostolskim nie znajdziemy królów, cesarzy ani nawet apostołów – jest tam jednak Piłat. Kim był człowiek, który skazał Jezusa? Fakt, że Jezus z Nazaretu został stracony pod rządami Piłata, piątego prefekta rzymskiej prowincji Judea, należy do najlepiej udokumentowanych faktów wczesnego chrześcijaństwa. Potwierdzają go nie tylko Ewangelie, ale i rzymski historyk Tacyt w swoich „Rocznikach”. Jednak sam Poncjusz Piłat pozostaje postacią niejednoznaczną. Czy był on niechętnym sędzią, jak przedstawia go tradycja chrześcijańska – zmuszonym do wydania wyroku na niewinnego człowieka i symbolicznie „umywającym ręce”? Czy raczej bezwzględnym wykonawcą woli imperium, jak opisują go żydowscy autorzy? Zarówno dowody archeologiczne, jak i źródła pisane ukazują Piłata jako człowieka aktywnie zaangażowanego w życie administracyjne i gospodarcze Judei, choć często działającego bez wyczucia. Jego lekceważenie żydowskiej religijności ostatecznie doprowadziło do usunięcia go z urzędu. Piłat – „uparty” biurokrata Poncjusz Piłat objął urząd prefekta około 26 roku n.e. i pozostał na tym stanowisku niemal do śmierci cesarza Tyberiusza w 37 roku n.e. W ramach swoich oficjalnych obowiązków odpowiadał za utrzymanie ładu i porządku, nadzorowanie spraw sądowych (zwłaszcza tych zagrożonych karą śmierci), pobór podatków oraz nadzór nad biciem monet. W przeciwieństwie do wielu postaci związanych z Nowym Testamentem, historyczne istnienie Poncjusza Piłata nie budzi wątpliwości. W 1961 roku archeolodzy odkryli w Cezarei Nadmorskiej – ważnym rzymskim porcie nad Morzem Śródziemnym, na terenie dzisiejszego Izraela – inskrypcję na wapiennej płycie, w której pojawia się imię „Pontius Pilate” wraz z tytułem „prefekta Judei”. Kamień ten był pierwotnie częścią budowli publicznej poświęconej cesarzowi Tyberiuszowi i stanowi bezpośredni, pochodzący z I wieku dowód historyczny na sprawowanie przez Piłata urzędu. Poza tzw. kamieniem Piłata, jego imię pojawia się także w żydowskich źródłach historycznych i filozoficznych, na brązowych monetach bitych w czasie jego rządów, a być może również na pierścieniu pieczętnym znalezionym w Herodium, na południowy wschód od Jerozolimy, z inskrypcją „Pilato”. Co więcej, najstarszy zachowany opis Piłata nie pochodzi z tekstów chrześcijańskich, lecz od żydowskiego filozofa Filona z Aleksandrii z I wieku n.e. W dziele „Poselstwo do Gajusza”, będącym obroną żydowskich praktyk religijnych skierowaną do cesarza Kaliguli, Filon przedstawia Piłata jako „nieustępliwego, upartego i okrutnego”. Filon opisuje sytuację, w której namiestnik polecił umieścić w pałacu Heroda w Jerozolimie pozłacane tarcze poświęcone cesarzowi. Choć nie zawierały one wizerunków uznawanych za bałwochwalcze, problemem była – jak sugeruje Filon – sama treść inskrypcji, która mogła naruszać żydowską wrażliwość religijną. Prawdopodobnie określała ona Tyberiusza jako „syna boskiego Augusta” lub „pontifex maximus” (najwyższego kapłana). Dla starożytnych Żydów obecność pogańskich symboli religijnych czy form uznawanych za bałwochwalcze w Jerozolimie – świętym mieście – stanowiła naruszenie prawa religijnego. Według Filona żydowscy przywódcy odwołali się bezpośrednio do Tyberiusza, który ostatecznie nakazał usunięcie tarcz. Żydowski historyk Józef Flawiusz również przedstawia Piłata jako człowieka niewrażliwego religijnie, zwłaszcza w porównaniu z innymi rzymskimi namiestnikami. W jednym z epizodów Piłat pozwolił swoim żołnierzom wprowadzić do Jerozolimy – pod osłoną nocy – sztandary wojskowe z wizerunkami cesarskimi, czego wcześniejsi prefekci unikali, szanując żydowskie zakazy dotyczące bałwochwalstwa. Józef Flawiusz wyjaśnia, że prawo żydowskie zabrania tworzenia wizerunków, a takie symbole naruszały ten zakaz. Decyzja Piłata wywołała masowe protesty – demonstranci mieli nawet odsłaniać swoje szyje, deklarując gotowość na śmierć, zamiast zgodzić się na złamanie prawa religijnego. Ostatecznie Piłat ustąpił pod presją protestujących. – Ten odwrót można interpretować nie jako oznakę słabości, lecz jako dowód na to, że Piłat był pragmatycznym administratorem, który rozumiał ryzyko niepotrzebnego rozlewu krwi – zauważa Helen Bond, profesor historii wczesnego chrześcijaństwa na Uniwersytecie Edynburskim. Jak podkreśla prof. Helen Bond w swojej książce „Pontius Pilate in History and Interpretation”, Judea przeszła pod bezpośrednią kontrolę Rzymu zaledwie kilka dekad przed objęciem urzędu przez Piłata, a on sam był odpowiedzialny za egzekwowanie rzymskiej władzy nad wciąż niespokojną ludnością. Fakt, że pozostał na stanowisku przez 10 lat, sugeruje pewien stopień kompetencji administracyjnej, w tym zdolność do negocjowania i zarządzania lokalnymi napięciami. Jednak po dekadzie sprawowania urzędu Piłat został odwołany w następstwie krwawego incydentu na górze Garizim, gdzie brutalnie stłumił zgromadzenie Samarytan. Według Józefa Flawiusza skargi delegacji żydowskich i samarytańskich skłoniły Witeliusza, namiestnika Syrii, do wysłania Piłata do Rzymu, aby ten zdał sprawę ze swojego postępowania przed cesarzem Tyberiuszem. Jednak zanim prefekt dotarł do stolicy, cesarz już nie żył. To, co działo się później, pozostaje niejasne; wiemy jedynie, że namiestnictwo Piłata zakończyło się w atmosferze hańby. Proces Jezusa Na tym tle rozgrywa się najsłynniejszy proces w historii religii. Wszystkie cztery Ewangelie opisują, że Jezus został postawiony przed Piłatem w czasie święta Paschy i oskarżony o uzurpowanie sobie tytułu króla. W oczach Rzymian stanowiło to poważne przestępstwo polityczne. Wizerunek Piłata w Ewangeliach jest zróżnicowany: od pragmatycznego (w Ewangelii Marka proponuje uwolnienie Jezusa, ale ulega presji tłumu), po umiarkowanie przychylnego (u Łukasza uznaje niewinność Jezusa, po czym odsyła go do Heroda). Jak zauważa prof. Helen Bond, te różnice mówią mniej o historycznym Piłacie, a więcej o teologicznych i politycznych intencjach autorów Ewangelii. Z prawnego punktu widzenia tylko Piłat miał prawo skazać na śmierć, dlatego historycznie to właśnie on musiał wydać wyrok. Jednocześnie sama decyzja o egzekucji nie wymaga szczególnie złożonego wyjaśnienia. Jak podkreśla prof. Helen Bond, każda charyzmatyczna postać przyciągająca zwolenników jako „Król Żydów”, zwłaszcza w napiętym politycznie okresie Paschy, niemal na pewno zwróciłaby uwagę rzymskiego namiestnika. Od prefekta do arcyłotra Po odwołaniu z urzędu przez namiestnika Syrii, Witeliusza, Piłat znika z zapisów historycznych. W późniejszych tradycjach rzymskich i chrześcijańskich zaczął funkcjonować jako „ten, który skazał Jezusa na śmierć”, a jego losy obrosły licznymi legendami. Opowiadano o jego rzekomej karze – od egzekucji, przez wygnanie do Andaluzji lub Szkocji, aż po samobójstwo. W tekście znanym jako „Mors Pilati” Piłat przedstawiany jest jako ten, który odbiera sobie życie; jego ciało zostaje wrzucone do Tybru, lecz burze i demoniczne zjawiska zmuszają do jego wydobycia i ponownego pochówku w okolicach jeziora Czterech Kantonów w Szwajcarii. Niektórzy późniejsi teologowie okazywali jednak Piłatowi współczucie, przypisując mu bardziej pozytywny los, sugerując, że nawrócił się na chrześcijaństwo i poniósł męczeńską śmierć. Syryjska wersja „Dziejów Piłata” opisuje jego egzekucję w sposób podkreślający Bożą łaskę, natomiast tekst „Męczeństwo Piłata”, znany w tradycjach koptyjskiej, arabskiej i etiopskiej, przedstawia go jako męczennika ukrzyżowanego na tym samym krzyżu co Jezus i pochowanego w pobliżu jego grobu. W niektórych wschodnich tradycjach chrześcijańskich zarówno Piłat, jak i jego żona byli przez stulecia czczeni jako święci. Opowieści te odzwierciedlają powszechne we wczesnym chrześcijaństwie przekonanie, że każde spotkanie z Jezusem ma moc przemiany. Z historycznego punktu widzenia kontakt Piłata z Jezusem był jednak zapewne krótki i – z jego perspektywy – mało znaczący. Mimo to właśnie ta jedna decyzja sprawiła, że jego miejsce w historii zostało na zawsze przypieczętowane. Źródło: National Geographic