Komórki „zombie” uszkadzają wątrobę i postarzają organizm. Ich usunięcie odwraca szkody
Stare makrofagi to komórki „zombie”, które – jak wykazali naukowcy z UCLA – gromadzą się w starzejących tkankach i w wątrobie przy chorobie stłuszczeniowej. U myszy ich selektywne usunięcie znacząco zmniejszyło stan zapalny i cofnęło uszkodzenia wątroby mimo niezdrowej diety.
Zespół naukowców z University of California w Los Angeles (UCLA) wskazał konkretną grupę komórek odpornościowych, która może po cichu napędzać procesy starzenia się organizmu. Chodzi o stare makrofagi — komórki, które przestają się dzielić, ale nie znikają z tkanek, tylko podtrzymują w nich przewlekły stan zapalny. W badaniach na myszach ich selektywne usunięcie wyraźnie poprawiło kondycję wątroby nawet wtedy, gdy zwierzęta pozostawały na diecie wysokotłuszczowej i wysokocholesterolowej. Stare makrofagi to tzw. komórki zombie. Z biegiem czasu w DNA każdej naszej komórki gromadzi się coraz więcej uszkodzeń. Jeśli będzie ich za dużo, komórka może przejść w stan tzw. senescencji. To swoisty stan zawieszenia. Takie komórki nie funkcjonują już prawidłowo, ale też nie obumierają. Produkują natomiast wiele szkodliwych substancji, odpowiedzialnych m.in. za przewlekłe stany zapalne i uszkodzenia tkanek. Sprzyja to rozwojowi chorób nowotworowych, miażdżycy, zaćmy czy schorzeń stawów Czy makrofagi naprawdę się starzeją? Makrofagi to komórki układu odpornościowego, które patrolują niemal każdą tkankę: sprzątają resztki komórkowe, „pożerają” patogeny i wspierają gojenie. Przez lata w świecie nauki trwała jednak dyskusja, czy w ogóle potrafią wejść w stan senescencji. Zdrowe makrofagi z natury wykazują część markerów kojarzonych z senescencją, co utrudniało odróżnienie komórki sprawnej od tej, która stała się biologicznym balastem. Badacze z UCLA odkryli podpis molekularny oparty na jednoczesnej obecności dwóch białek — p21 i TREM2. Taka kombinacja ma precyzyjnie wskazywać makrofagi, które utraciły prawidłową funkcję, a jednocześnie utrzymują w tkance sygnały prozapalne. A jeśli da się precyzyjnie rozpoznać „winowajcę”, to łatwiej śledzić jego rolę w chorobie i ocenić sens ewentualnego leczenia celowanego. Substancje niszczące wybiórczo komórki zombie to tzw. senolityki. Badania wykazały, że w wątrobach młodych myszy stare makrofagi stanowiły ok. 5% populacji, natomiast u starych — już ok. 60–80%. Temu wzrostowi towarzyszył narastający, przewlekły stan zapalny, typowy dla starzenia się organizmu. Cholesterol uruchamia lawinę, a wątroba płaci rachunek Starzenie nie jest jedynym czynnikiem, który pcha makrofagi w stronę senescencji. W laboratorium wystarczyła ekspozycja zdrowych makrofagów na wysokie stężenia cholesterolu LDL, by komórki zaczęły zachowywać się jak „zombie”: zatrzymywały podziały, wydzielały białka zapalne i wykazywały sygnaturę p21–TREM2. Ten trop szczególnie mocno łączy mechanizm z chorobą stłuszczeniową wątroby. Wiąże się ona z niezdrowym żywieniem oraz zbyt wysokim poziomem cholesterolu we krwi. W praktyce oznacza to, że nadmiar lipidów nie tylko odkłada się w narządzie, ale może też przebudowywać skład komórkowy wątroby: wzmacnia populację makrofagów zombie. W tle pobrzmiewa szersze pytanie: czy dieta wysokotłuszczowa i wysokocholesterolowa może przyspieszać biologiczne starzenie, uruchamiając podobny proces w innych tkankach — np. w mózgu, sercu czy tkance tłuszczowej? Wskazywane są też możliwe powiązania z chorobami związanymi z wiekiem, w tym z chorobami neurodegeneracyjnymi, w przebiegu których komórki podobne do makrofagów (mikroglej) funkcjonują w środowisku pełnym obumarłych fragmentów neuronów. Usunięcie komórek „zombie” przestawiło metabolizm W trakcie badań z udziałem myszy naukowcy sięgnęli po ABT-263 – senolityk, czyli związek, który selektywnie uruchamia obumieranie komórek w stanie senescencji. U transgenicznych zwierząt karmionych dietą wysokotłuszczową i wysokocholesterolową zaobserwowano wyraźną poprawę parametrów związanych z wątrobą: jej masa zmniejszyła się, podobnie jak masa całego ciała. Po leczeniu wątroba miała też zdrowszy, bardziej czerwony kolor. To sugeruje, że samo „wyczyszczenie” starych makrofagów może przynieść metaboliczne korzyści nawet bez zmiany diety – przynajmniej w tym modelu zwierzęcym. Jednocześnie badacze podkreślają ograniczenia: senolityk ABT-263, choć skuteczny u myszy, jest zbyt toksyczny, by myśleć o jego szerokim zastosowaniu u ludzi. Kolejnym krokiem ma być poszukiwanie substancji, które eliminowałyby selektywnie stare makrofagi w stanie senescencji bez poważnych działań ubocznych. Takie badania na pewno mają sens. Analiza danych z biopsji wątroby u ludzi także wykazała podwyższoną liczbę starych makrofagów. Warto pamiętać, że choroba stłuszczeniowa wątroby dotyka ok. 30% dorosłych Polaków. Przy ograniczonych możliwościach leczenia i wczesnej, nieinwazyjnej diagnostyki, metody identyfikowania i niszczenia komórek zombie mogą w przyszłości uchronić wiele osób przed chorobami i przedwczesną śmiercią. Czy senolityki to rozwiązanie idealne? Niestety, nie do końca. Badania wykazały, że komórki senescentne odgrywają także pozytywną rolę – są organizmowi niezbędne m.in. w procesie gojenia się ran. Nie możemy więc pozbyć się ich wszystkich, bo byłoby to groźne dla zdrowia. Źródło: Nature Aging
To proste hobby ma zaskakujący efekt dla zdrowia. Wystarczy lornetka i trochę cierpliwości
Nowe badania sugerują, że mózg starzeje się wolniej nie tylko od grania w szachy, czytania, czy rozwiązywania sudoku. Korzyści dla zdrowia daje także obserwacja ptaków.
Spis treści: Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Różne hobby są korzystne dla zdrowia Okazuje się, że obserwacja ptaków to nie tylko zwykłe hobby, ale także wymagające zajęcie angażujące wiele funkcji poznawczych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Journal of Neuroscience” pokazuje, że osoby, które przez lata przypatrują się ptakom, rozpoznają konkretne gatunki i płeć tych latających zwierząt, mogą spodziewać się konkretnych korzyści dla mózgu, w szczególności w kontekście jego starzenia. Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Zespół badaczy porównał doświadczonych ptasiarzy z osobami, które na co dzień mają inne zajęcia i nie biorą udziału w takich aktywnościach. Badani uczestnicy wykonywali zadania polegające na rozpoznawaniu gatunków oraz zapamiętywaniu różnych bodźców wizualnych. Ich mózgi badano przy użyciu obrazowania metodą rezonansu magnetycznego. Dzięki temu naukowcy mogli sprawdzić nie tylko to, jak badani radzą sobie z zadaniami, ale również jakie zmiany zachodzą w ich strukturach mózgu. – W porównaniu z nowicjuszami, eksperci wykazali niższą średnią dyfuzyjność w obszarach czołowo-ciemieniowych i tylnych obszarach korowych, a także tendencję do bardziej stopniowego wzrostu złożoności ruchowej związanej z wiekiem – napisali badacze w swojej pracy. Oznacza to, że długotrwałe, wymagające hobby, jak w tym przypadku obserwacje ptaków, może sprawić, że mózg działa lepiej i wolniej traci sprawność wraz z wiekiem. Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Badacze stawiają tezę, że intensywny trening wymagany do osiągnięcia biegłości w danej dziedzinie modyfikuje nasz mózg. „Zmiany w strukturze mózgu zaobserwowano w przeszłości w takich dziedzinach jak muzyka, sport i nawigacja” – podkreślili naukowcy. To wszystko ma bezpośredni związek z neuroplastycznością, czyli zdolnością mózgu do przebudowywania się pod wpływem doświadczeń. Regularne wykonywanie złożonych zadań, takich jak rozpoznawanie gatunków ptaków, wymagające jednocześnie uwagi, pamięci i analizy wzrokowej, prowadzi do wzmacniania połączeń między neuronami i lepszej organizacji struktur mózgowych. W efekcie mózg działa sprawniej i staje się znacznie bardziej odporny na procesy starzenia. To właśnie dlatego u osób rozwijających tego typu umiejętności obserwuje się wolniejszy spadek funkcji poznawczych i większą tzw. rezerwę poznawczą. – Nabywanie umiejętności dzięki obserwacjom ptaków może być korzystne dla funkcji poznawczych w miarę starzenia się – mówi neurobiolog Erik Wing z Instytutu Badawczego Rotmana w Kanadzie. Co ciekawe, badanie sugeruje, że zdobyta wiedza i doświadczenie mogą wspierać także inne funkcje poznawcze. Uczestnicy z większym doświadczeniem w obserwacji ptaków lepiej radzili sobie z zadaniami wymagającymi zapamiętywania i porównywania nowych informacji, zwłaszcza gdy mogli odwołać się do już posiadanej wiedzy. Różne hobby są korzystne dla zdrowia To może oznaczać, że mózg wykorzystuje wypracowane schematy również w innych sytuacjach. Autorzy pracy podkreślają, że kluczowe znaczenie ma tutaj poziom zaangażowania. Obserwowanie ptaków na zaawansowanym poziomie to proces wymagający nie tylko wiedzy, ale też ciągłego skupienia, szybkiego podejmowania decyzji i analizy szczegółów, często w zmieniających się warunkach, bo np. zwierzę nie siedzi na gałęzi, tylko jest w trakcie lotu albo wzlatuje nagle na wyższą gałąź. To sprawia, że mózg jest stale aktywizowany i zmuszany do pracy na wysokim poziomie. Jednocześnie naukowcy zaznaczają, że ich wyniki nie oznaczają, iż samo hobby może całkowicie zatrzymać proces starzenia się mózgu czy uchronić przed chorobami neurodegeneracyjnymi. Wskazują jednak wyraźnie, że długotrwałe rozwijanie wymagających umiejętności może istotnie spowolnić pogarszanie się funkcji poznawczych i poprawić ogólną kondycję mózgu. – Biorąc pod uwagę, że doświadczeni obserwatorzy ptaków potrafią wykorzystywać swoją wiedzę do wspierania umiejętności poznawczych w swoim obszarze doświadczenia, naukowcy podkreślają potrzebę dalszych badań, które wyjaśnią, jak zmiany w strukturze mózgu związane z wiekiem wpływają na sprawność umysłową w późniejszym życiu – podsumowują naukowcy. Źródło: Journal of Neuroscience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Lekarze przez lata twierdzili, że chrząstka nie może się regenerować. Teraz zmieniają zdanie
Nowe badania sugerują, że uszkodzenia stawów mogą nie być tak trwałe, jak kiedyś sądzono. Naukowcy opracowują metody, które mogą pobudzić chrząstkę do regeneracji lub zatrzymać proces jej niszczenia. To otwiera nowe możliwości w walce z chorobą zwyrodnieniową stawów.
Spis treści: Leczenie koncentruje się na łagodzeniu bólu Nowa metoda odbudowy chrząstki. Naukowcy tworzą „rusztowanie” dla stawów Dlaczego wraz z wiekiem chrząstka traci zdolność do regeneracji Stan zapalny niszczy chrząstkę. Naukowcy próbują zatrzymać ten proces Terapia genowa może być świetnym rozwiązaniem Chrząstka rzadko zwraca naszą uwagę – dopóki nie zacznie zawodzić. Przez dekady pacjenci z artretyzmem słyszeli ten sam wyrok: gdy chrząstka się zużyje, nie jest w stanie się odtworzyć. W przeciwieństwie do wielu innych tkanek w organizmie ma ona bardzo słabe ukrwienie, co znacząco ogranicza jej zdolność do regeneracji po urazie. To biologiczne ograniczenie pomaga wyjaśnić, dlaczego choroba zwyrodnieniowa stawów – spowodowana stopniowym rozpadem chrząstki – dotyka co piątą dorosłą osobę w Stanach Zjednoczonych i pozostaje jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie. Leczenie koncentruje się na łagodzeniu bólu Ponieważ nie istnieje zatwierdzony lek, który potrafiłby spowolnić lub odwrócić przebieg choroby, leczenie koncentruje się przede wszystkim na łagodzeniu bólu i utrzymaniu sprawności poprzez fizjoterapię. Gdy uszkodzenia stają się poważne, jedynym rozwiązaniem bywa operacja wymiany stawu. Przez lata powszechnie zakładano, że utrata chrząstki jest nieunikniona i stanowi mechaniczną konsekwencję coraz dłuższego życia ludzi. Dziś naukowcy zaczynają kwestionować to założenie. Zamiast tylko łagodzić skutki uszkodzeń lub zastępować zniszczone stawy protezami, badają, czy można „namówić” chrząstkę do samoregeneracji. Nowa metoda odbudowy chrząstki. Naukowcy tworzą „rusztowanie” dla stawów Jedna z metod skupia się na odbudowie chrząstki od podstaw. – Ruch jest jak odcisk palca. To znak życia – mówi prof. Samuel Stupp, chemik i inżynier z Northwestern University. – Jeśli nie możemy poruszać się bez bólu, trudno czuć się w pełni sobą. Badania prof. Samuela Stuppa opierają się na założeniu, że przywrócenie struktury chrząstki może pomóc w zapoczątkowaniu jej regeneracji. Jego zespół opracował materiał w formie zastrzyku, który ma nie tylko uzupełniać powstałe ubytki, ale także stworzyć warunki sprzyjające wzrostowi nowej tkanki. To swoiste biologiczne „rusztowanie”, zbudowane z krótkich fragmentów białek oraz zmodyfikowanej formy kwasu hialuronowego, wprowadza się bezpośrednio w uszkodzone obszary stawu. Po wprowadzeniu do stawu materiał samoczynnie organizuje się w mikroskopijne włókna, które splatają się w miękką, ale wytrzymałą sieć. Struktura ta bardzo przypomina zdrową chrząstkę, a co równie ważne – wysyła sygnały biologiczne, które kierują okoliczne komórki do tworzenia nowej tkanki, zamiast prowadzić do powstawania tkanki bliznowatej. Aby sprawdzić, jak materiał zachowuje się pod realnym obciążeniem, naukowcy przetestowali go na owcach, których stawy kolanowe są zbliżone do ludzkich pod względem rozmiaru i sił działających podczas ruchu. W ciągu sześciu miesięcy w stawach leczonych za pomocą rusztowania zaczęła powstawać nowa chrząstka bogata w kolagen typu II i proteoglikany – cząsteczki odpowiadające za wytrzymałość i elastyczność zdrowej chrząstki. Odbudowana tkanka bardziej przypominała naturalną chrząstkę niż słabszą chrząstkę włóknistą, która często powstaje po standardowych metodach leczenia, takich jak operacja mikrozłamań (microfracture). Wyniki badań sugerują więc, że tak powstała odbudowa tkanki może być znacznie trwalsza niż w przypadku dotychczas stosowanych terapii. Dlaczego wraz z wiekiem chrząstka traci zdolność do regeneracji Odbudowa struktury chrząstki to jednak tylko jeden element układanki. Sam proces starzenia się organizmu sprawia, że stawy stopniowo tracą zdolność do regeneracji. Naukowcy ze Stanford University koncentrują się dziś na biologii starzenia oraz zmianach molekularnych, które powodują, że chrząstka staje się coraz mniej zdolna do naprawy. Helen Blau, profesor mikrobiologii i immunologii na Uniwersytecie Stanforda, odkryła białko o nazwie 15-PGDH, którego poziom stale rośnie wraz z wiekiem. Enzym ten rozkłada kluczową cząsteczkę niezbędną do naprawy tkanek, co z czasem spowalnia procesy regeneracyjne i prowadzi do stopniowej utraty funkcji narządów. Białka te nazywane są „gerozymami” – to molekularne regulatory, które wpływają na przebieg i tempo procesów starzenia w organizmie. Prof. Helen Blau wraz z prof. Nidhi Bhutani odkryły, że u starszych myszy zablokowanie 15-PGDH cofnęło utratę chrząstki, która zwykle towarzyszy starzeniu się stawów kolanowych. U zwierząt z urazami przypominającymi zerwanie więzadła krzyżowego (ACL) terapia zapobiegła rozwojowi choroby zwyrodnieniowej stawów. Leczone myszy poruszały się sprawniej i mocniej obciążały uszkodzoną kończynę, co jest wyraźnym sygnałem poprawy funkcjonowania stawów. Wyniki te potwierdzono również w badaniach ludzkich tkanek. Próbki chrząstki pobrane podczas operacji wymiany stawu kolanowego zareagowały w warunkach laboratoryjnych na działanie inhibitora, wytwarzając nową chrząstkę szklistą – gładką i sprężystą tkankę, która umożliwia płynny ruch stawów. Stan zapalny niszczy chrząstkę. Naukowcy próbują zatrzymać ten proces Starzenie się może powoli ścierać chrząstkę, ale stan zapalny potrafi zniszczyć ją znacznie szybciej. W Mayo Clinic prof. Christopher Evans, profesor chirurgii ortopedycznej i medycyny molekularnej, skupia się mniej na odrastaniu tkanki, a bardziej na zwalczaniu sygnałów zapalnych, które napędzają rozwój choroby. – Jeśli uda nam się przerwać cykl zapalny, będziemy mogli uratować staw, zanim całkowicie zawiedzie – mówi prof. Evans. Prof. Evans od dziesięcioleci bada interleukinę-1, białko pomagające organizmowi reagować na urazy. W zdrowej tkance jej rola jest krótkotrwała. W chorobie zwyrodnieniowej białko to utrzymuje się, podsycając stan zapalny i przyspieszając rozpad chrząstki. Blokowanie go za pomocą zastrzyków okazało się trudne, ponieważ białka wprowadzone do stawu są szybko wypłukiwane przez naczynia krwionośne i układ limfatyczny. Terapia genowa może być świetnym rozwiązaniem Prof. Evans i jego współpracownicy dostarczyli instrukcje genetyczne bezpośrednio do kolana, skłaniając komórki stawu do produkcji własnych zapasów naturalnego białka przeciwzapalnego. Po pojedynczym zastrzyku staw stawał się w pewnym sensie samowystarczalnym źródłem terapii, utrzymując stały poziom cząsteczki ochronnej, zamiast tracić ją w ciągu kilku godzin. W jednym z wczesnych badań bezpieczeństwa poziom tego białka pozostawał podwyższony w płynie stawowym przez co najmniej rok, a jednocześnie nie odnotowano poważnych skutków ubocznych związanych z terapią. Uczestnicy zgłaszali także mniejszy ból i poprawę sprawności stawu, choć badanie było niewielkie i nie miało na celu oceny długoterminowych efektów. We wczesnym badaniu bezpieczeństwa poziom białka w płynie stawowym pozostawał podwyższony przez co najmniej rok, nie wykazując przy tym poważnych skutków ubocznych. Uczestnicy zgłaszali mniejszy ból i poprawę sprawności stawu, choć badanie było niewielkie i nie miało na celu oceny efektów długoterminowych. Obecnie trwają większe badania kliniczne. Celem tej metody nie jest bezpośrednia odbudowa chrząstki, lecz przerwanie cyklu zapalnego, który przyspiesza jej degradację, oraz ochrona stawu przed dalszym uszkodzeniem. Żadna z tych strategii nie została jeszcze potwierdzona jako trwała i skuteczna w dużych badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Razem pokazują jednak wyraźną zmianę w sposobie, w jaki naukowcy zaczynają postrzegać chorobę zwyrodnieniową stawów. Przez wiele lat traktowano ją głównie jako nieunikniony efekt zużycia organizmu wraz z wiekiem. Coraz częściej jednak uznaje się ją za proces biologiczny, w którym kluczową rolę odgrywają cząsteczki, komórki i struktura tkanek. To z kolei oznacza, że w przyszłości choroba może lepiej reagować na nowe metody leczenia i interwencje medyczne. Źródło: National Geographic
Niektórzy ludzie starzeją się, a ich mózgi pozostają młode. Naukowcy tłumaczą to zjawisko
Nowe badania dostarczyły przełomowych dowodów w trwającym od dekad sporze naukowym o regenerację mózgu. Uzyskane wyniki mogą całkowicie zmienić sposób leczenia chorób takich jak alzheimer czy demencja.
Spis treści: Czy dorosły mózg potrafi się regenerować? Pierwsze dowody na neurogenezę Neurogeneza u dorosłych to chimera? Co o neurogenezie mówią nowe badania? Niektórzy badacze pozostają sceptyczni Od zarania współczesnej neuronauki obowiązywało jedno, zdawało się niepodważalne przekonanie, sformułowane przez Santiago Ramóna y Cajala, ojca tej dziedziny: u dorosłych komórki mózgowe są „stałe, skończone i niezmienne. Wszystko może umrzeć, nic nie może się zregenerować” – ogłosił na początku XX wieku. „Zmienić ten surowy wyrok, jeśli to możliwe, należy do nauki przyszłości”. Czy dorosły mózg potrafi się regenerować? Przez ostatnie dekady nauka konsekwentnie próbowała tego dokonać. Doprowadziło to do długotrwałej debaty na temat tego, czy u dorosłych ludzi powstają nowe komórki mózgowe – ten proces nazywamy neurogenezą. Artykuł opublikowany niedawno w czasopiśmie „Nature” wywołał falę entuzjazmu, gdyż zdawał się rozstrzygać ten spór na korzyść zwolenników regeneracji. Sugeruje on, że sekretem superagers (super-seniorów) – osób o wyjątkowych zdolnościach poznawczych jak na swój wiek – może być fakt, że posiadają oni więcej nowych neuronów niż ich rówieśnicy. To już drugie badanie w ciągu ostatniego roku, które zdaje się potwierdzać możliwość zachodzenia neurogenezy. Mimo to nie wszyscy eksperci są przekonani. Okazuje się, że znalezienie dowodów na neurogenezę jest niezwykle trudnym zadaniem. Jednak odkrycie to mogłoby całkowicie zmienić sposób, w jaki leczymy choroby takie jak Alzheimer czy demencja. Pierwsze dowody na neurogenezę W 1962 roku Josef Altman, ówczesny neurobiolog z MIT, jako jeden z pierwszych rzucił wyzwanie teorii Cajala. Wykorzystał on znakowanie radioaktywne, aby wykazać, że u dorosłych szczurów nowe neurony powstawały w kilku regionach mózgu – w tym w hipokampie, czyli obszarze odpowiedzialnym za naukę i pamięć. Większość ekspertów była jednak zgodna, że odkrycia Altmana dotyczące gryzoni nie mają zastosowania u ludzi. Minęły kolejne trzy dekady, zanim komukolwiek udało się znaleźć dowody na istnienie neurogenezy w dorosłym ludzkim mózgu. W 1998 roku neurobiolog Fred „Rusty” Gage zbadał pośmiertnie tkanki pacjentów onkologicznych, którym podawano bromodeoksyurydynę – związek chemiczny wchłaniany przez komórki będące w trakcie podziału. Prof. Gage wraz ze swoim zespołem odkrył, że w hipokampie tych pacjentów rzeczywiście dochodziło do podziałów neuronów. Był to pierwszy dowód na to, że w mózgach dorosłych ludzi powstają nowe komórki. Mimo to badania te nie pozwalały na bezpośrednią obserwację powstawania żywych komórek mózgowych. Opierały się one na markerach chemicznych – wspomnianej bromodeoksyurydynie – oraz analizie tkanek pośmiertnych. Część ekspertów wskazywała, że znakowanie tym związkiem może być trudne do zinterpretowania, ponieważ procesy obumierania lub naprawy komórek mogą potencjalnie prowadzić do wyników fałszywie dodatnich. Dla Agnes (Yu) Luo, genetyczki molekularnej z University of Cincinnati, najbardziej przekonującym dowodem na neurogenezę u dorosłych była praca z 2014 roku. Zaprezentowano w niej nowatorskie podejście, polegające na badaniu poziomu związków promieniotwórczych w ludzkich tkankach mózgowych pobranych po śmierci. Neurogeneza u dorosłych to chimera? W latach 1945–1963 testy broni atomowej wyrzuciły do atmosfery ogromne ilości substancji promieniotwórczych. Wśród nich znajdowały się izotopy węgla-14, które gromadzą się w DNA dzielących się lub nowo powstających komórek. Kiedy naukowcy zbadali tkanki hipokampa osób, które w czasie testów nuklearnych były już dorosłe, odkryli w ich DNA wysoki poziom tych izotopów. Sugeruje to, że nowe neurony powstawały u nich nawet w piątej dekadzie życia. Choć pomysłowe, badanie to również spotkało się z krytyką. Przeciwnicy wskazują, że obecność węgla mogła wynikać z procesów komórkowych, takich jak metylacja i demetylacja, podczas których atomy węgla są cyklicznie przyłączane i usuwane z łańcucha DNA. Krytyka pojawiła się również w przeglądzie literatury naukowej z 2020 roku, w którym argumentowano, że neurogeneza u dorosłych to chimera. Autorzy publikacji przeanalizowali badania nad neurogenezą przeprowadzone w poprzednich dekadach, wytykając błędy metodologiczne, sprzeczne wyniki oraz inne problemy, jednocześnie wzywając do większej standaryzacji metod stosowanych w poszukiwaniu nowych neuronów. – Jeśli neurogeneza rzeczywiście zachodzi, jest to zjawisko niezwykle rzadkie – twierdzi prof. Shawn Sorrells, neurobiolog z University of Pittsburgh. W badaniu z 2018 roku on i jego zespół wykorzystali różnorodne metody testowania próbek tkanek i wykazali, że po pierwszych kilku latach życia proces powstawania nowych neuronów w ludzkim hipokampie nie istnieje lub jest co najwyżej śladowy. Mimo to zwolennicy teorii o neurogenezie argumentują, że te wnioski również są obarczone błędami – i tak debata toczy się dalej. Co o neurogenezie mówią nowe badania? Zdaniem części ekspertów dwie ostatnie publikacje mogły zadać decydujący cios, który ostatecznie zakończy ten spór. W lipcu 2025 roku naukowcy donieśli na łamach czasopisma „Science”, że dzięki sekwencjonowaniu genów oraz wsparciu sztucznej inteligencji zdołali zidentyfikować w tkance mózgowej dorosłych ludzi komórki posiadające genetyczne cechy charakterystyczne dla podziałów tworzących neurony. Badacze twierdzą, że dowodzi to powstawania nowych neuronów u przynajmniej części dorosłych, choć proces ich wzrostu jest powolny. Pod koniec lutego 2026 roku na łamach czasopisma „Nature” opublikowano kolejny intrygujący artykuł. Naukowcy wykorzystali analizę genetyczną do zidentyfikowania komórek na różnych etapach wzrostu i odkryli, że w porównaniu z osobami starzejącymi się w sposób typowy, superagers posiadają wyjątkową liczbę niedojrzałych neuronów – około dwukrotnie więcej niż rówieśnicy o normalnych zdolnościach poznawczych. Sugeruje to, że dysponują oni rezerwą niedojrzałych komórek nerwowych, gotowych do przekształcenia się w pełni funkcjonalne neurony. Dr Agnes (Yu) Luo nie ma już wątpliwości. – Sądzę, że artykuł w „Science” został mniej więcej zaakceptowany przez środowisko i w pewnym sensie przypieczętował fakt, że w ludzkim mózgu zachodzi neurogeneza u dorosłych. Dr Eva Feldman podziela tę opinię, zaznaczając, że obecny spór nie dotyczy już samego faktu występowania neurogenezy u ludzi, lecz jej skali oraz częstotliwości. Dodaje, że badania nad superagers pozwalają sądzić, iż młode neurony w procesie dojrzewania zyskują zdolność realnego wspierania procesów uczenia się i pamięci. Zaznacza jednak, że mamy tu do czynienia jedynie z korelacją, a nie ze związkiem przyczynowo-skutkowym. Niektórzy badacze pozostają sceptyczni Dr Sorrells pozostaje sceptyczny – jego zdaniem wszystkie te badania opierają się na dowodach pośrednich. – W rzeczywistości nie widzimy, jak jedna komórka fizycznie przekształca się w kolejną – punktuje. Nawet przy obecności markerów genetycznych wciąż nie ma pewności, czy neurony te kiedykolwiek by dojrzały. – Mogą rodzić się komórki, które natychmiast obumierają i nigdy nie zostają wykorzystane – mówi Staci Bilbo, neurobiolożka i tymczasowa kierownik Katedry Neurobiologii na Duke University. Jak to często bywa w nauce, diabeł tkwi w szczegółach. Ostatecznie zgłębianie wiedzy o tym, jak działa mózg, jest jednym z najważniejszych współczesnych projektów naukowych. Jeśli badaczom uda się odkryć sposoby na zastępowanie obumarłych neuronów lub stymulowanie nowych do szybszego wzrostu, być może będziemy w stanie leczyć szereg chorób neurodegeneracyjnych, w tym chorobę Alzheimera. Naukowcy argumentują jednak, że być może wcale nie potrzebujemy nowych komórek. – Być może ludzki mózg wypracował inne sposoby na zachowanie elastyczności, które nie opierają się na utrzymywaniu rezerw neuronalnych komórek macierzystych i powolnym różnicowaniu neuronów w czasie – mówi dr Sorrells. Być może nasz brak – lub relatywny brak – neurogenezy to nie błąd, lecz cecha systemu. Źródło: National Geographic
Odkryto sekret „superagers”. W ich mózgach powstaje wyjątkowo dużo nowych neuronów
Przełomowe badanie naukowców z University of Illinois Chicago, Northwestern University i University of Washington ujawnia, że superagers, czyli osoby powyżej 80. roku życia z wyjątkową pamięcią, mają mózgi produkujące dwukrotnie więcej nowych neuronów niż ich rówieśnicy. Wyniki opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Nature”.
W najnowszym badaniu, przeprowadzonym przez naukowców z University of Illinois Chicago, Northwestern University oraz University of Washington, pod lupę wzięto osoby określane mianem superagers (super-seniorzy). Są to ludzie w wieku co najmniej 80 lat, którzy wykazują się niespotykanie dobrą pamięcią i wyjątkową kondycją poznawczą. Okazało się, że mózgi tych osób produkują dwa razy więcej nowych neuronów niż mózgi innych zdrowych seniorów. Nowe neurony – sekret odporności mózgu superagers Aby uzyskać szczegółowe dane, badacze przeanalizowali próbki mózgów. Pochodziły one z inicjatyw i ośrodków takich jak University of Washington Alzheimer’s Disease Research Center, Adult Changes in Thought Study, Pacific Northwest Brain Donor Network, Allen Institute for Brain Science oraz SuperAging Research Initiative. To właśnie dzięki tej współpracy możliwe było przeprowadzenie tak szeroko zakrojonego i precyzyjnego badania. Badanie koncentrowało się na neurogenezie w hipokampie, czyli powstawaniu nowych neuronów w obszarze odpowiedzialnym za pamięć. Naukowcy analizowali trzy kluczowe etapy rozwoju neuronów: komórki macierzyste, neuroblasty oraz młode neurony. Wyniki nie pozostawiły wątpliwości – superagers wykazywali najwyższy poziom neurogenezy, zdecydowanie wyprzedzając swoich rówieśników. Ich mózgi wykazywały tak zwaną „sygnaturę odporności”, czyli zdolność do utrzymania dynamicznego namnażania komórek nerwowych mimo podeszłego wieku. Różnice epigenetyczne – nowe tropy dla medycyny Niepokojące dane wynikają z analiz mózgów osób cierpiących na chorobę Alzheimera oraz tych, u których dopiero zaczynały się objawy spadku funkcji poznawczych. U pierwszych niemal nie odnotowano powstawania nowych neuronów, zaś u tych z wczesnymi symptomami neurogeneza była minimalna. Tymczasem superagers pozostawali wyraźnie odporni na takie zmiany – ich mózgi utrzymywały podwójną produkcję nowych komórek nerwowych w porównaniu z innymi zdrowymi starszymi osobami. Naukowcy zauważyli także, że nowe neurony u różnych osób miały odmienne epigenetyczne „sygnatury odporności”. Oznacza to, że komórki nerwowe reagowały na środowisko i zmiany w organizmie w unikatowy sposób, zależny od stanu zdrowia poznawczego. To odkrycie otwiera drzwi do poszukiwań nowych, spersonalizowanych terapii spowalniających starzenie się mózgu i zapobiegających demencji. Superagers: nadzieja na zdrowe starzenie Badacze z zespołu kierowanego przez dr Orly Lazarov oraz dr Jaleesa Rehmana już zapowiadają kolejne etapy badań. Chcą szczegółowo przeanalizować, jak czynniki środowiskowe, styl życia, dieta, aktywność fizyczna oraz stan zapalny wpływają na neurogenezę u osób starszych. Według Ahmeda Disouky’ego, pierwszego autora badania, te informacje mogą pomóc opracować strategie, dzięki którym coraz więcej osób będzie mogło zachować sprawność umysłową w późnej starości. Wyniki opublikowane w czasopiśmie „Nature” jasno pokazują, że starzenie się mózgu nie musi oznaczać nieuchronnego spadku funkcji poznawczych. Superagers stają się inspiracją dla przyszłych badań nad zdrowym starzeniem. Zespół badawczy podkreśla, że to dopiero początek drogi do zrozumienia, jak utrzymać wysoką jakość życia i pamięć nawet po 80. roku życia. Źródła: University of Illinois Chicago, Nature
Co przynosi szczęście po 50-tce? Wcale nie kolejne małżeństwo
Czy motyle w brzuchu są zarezerwowane wyłącznie dla młodzieży? Zupełnie nie! Nowe badanie wskazuje, że osoby po 50. roku życia, które wchodzą w nowy związek i przypieczętowują go wspólnym zamieszkaniem – a nie małżeństwem – znacząco zwiększają swoją satysfakcję z życia. Przeanalizowano również, czy sformalizowanie związku cokolwiek zmienia.
Małżeństwa się rozpadają, a ludzie po 50-tce coraz częściej wchodzą w nowe związki. Badania psychologów z Uniwersytetu Wiedeńskiego rzucają jednak nowe światło na temat szczęścia w dojrzałym wieku – analizując dane 2840 osób w wieku od 50 do 95 lat odkryli, że największy wzrost satysfakcji z życia przynosi wspólne zamieszkanie z nowym partnerem. Ślub nie ma tutaj nic do rzeczy. Nowy związek po 50-tce – dlaczego przeprowadzka zwiększa szczęście? Uczestnicy badania, którzy zdecydowali się na wspólne zamieszkanie z nową osobą, odnotowali wyraźny wzrost satysfakcji życiowej – wbrew stereotypom, że „starego psa nie da się nauczyć nowych sztuczek”. Efekt ten utrzymywał się niezależnie od statusu prawnego związku. Kluczowe było poczucie dzielenia codzienności, wspólnego spędzania czasu oraz wzajemnego wsparcia, które jest szczególnie cenne zwłaszcza w późniejszych latach życia. Formalizacja związku? A komu to potrzebne? Zaskakującym wnioskiem płynącym z tych analiz jest fakt, że samo zawarcie małżeństwa nie podnosi już znacząco poziomu dobrostanu, jeśli para wcześniej mieszkała razem. „Bonus” szczęścia uzyskiwany jest już na etapie wspólnego zamieszkania. To sugeruje, że to codzienność, a nie formalizacja relacji, odpowiada za poczucie spełnienia w nowym związku Przeprowadzka staje się symbolem gotowości do zmian, elastyczności i chęci budowania nowego rozdziału życia. Brak różnic między kobietami a mężczyznami w przeżywaniu szczęścia Wbrew wcześniejszym założeniom badaczy, pozytywne efekty wspólnego zamieszkania po 50-tce dotyczą w równym stopniu zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Wyniki badań nie potwierdziły, by którakolwiek z płci czerpała więcej korzyści z nowego związku w późniejszym wieku. Warto jednak pamiętać, że mężczyźni często zgłaszali mniejsze wsparcie społeczne od przyjaciół i rodziny. Sama decyzja o przeprowadzce i wspólnym zamieszkaniu przynosiła jednak równie korzystne efekty w przypadku obu płci. Jak seniorzy radzą sobie z rozstaniami? Emocjonalna odporność i satysfakcja z życia Wbrew stereotypom, rozstania w dojrzałym wieku nie powodują u większości osób gwałtownego spadku satysfakcji z życia. Badania przeprowadzone przez zespół Uniwersytetu Wiedeńskiego pokazują, że osoby po 50-tce bardziej niż osoby młode wykazują wysoką odporność emocjonalną i są w stanie skutecznie radzić sobie z trudnymi przeżyciami. Wyjaśniane jest to bogactwem doświadczeń życiowych, większą świadomością własnych potrzeb oraz umiejętnością korzystania z zasobów społecznych i wsparcia rodziny oraz przyjaciół. Zmiany społeczne pomagają seniorom W krajach, gdzie normy społeczne dopuszczają nieformalne związki oraz promują niezależność seniorów, wspólne zamieszkanie bez ślubu nie jest stygmatyzowane i przynosi równie dużo satysfakcji co formalny związek. W krajach o silniejszych tradycjach małżeńskich (Polska powoli przestaje nim być) „bonus” ślubny może być wciąż obecny, lecz trend jest jasny: przeprowadzka i budowanie nowego życia to klucz do szczęścia w dojrzałym wieku zarówno po rozwodach, jak i w przypadkach, gdy osoby starsze wcześniej nie miały partnera. Źródła: International Journal of Behavioral Development, Psychology Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Masz więcej niż 40 lat? Do tych barów nie wejdziesz – w Korei i Japonii coraz częściej ustalają górną granicę wieku
Tokijska izakaya Tori Yaro Dogenzaka – znany pub w popularnej dzielnicy Shibuya – wprowadziła „miękki zakaz wstępu” dla osób powyżej 39 roku życia. To nie odosobniony przypadek: podobne restrykcje pojawiają się w wielu klubach w Korei Południowej i wywołują falę emocji. Czemu azjatyckie lokale zamykają się na starszych klientów? Wygląda na to, że trzeba się spieszyć z odwiedzinami.
W Tokio i w Seulu pojawiają się kluby i bary z wyraźnie określoną górną granicą wieku – bywa, że wynosi ona 39, 30 czy nawet… 25 lat. Nie są to tylko sugestie: gdy wyglądamy starzej, to nie przekroczymy nawet ich progu. Tłumaczenia właścicieli są proste: chodzi o zachowanie imprezowej atmosfery i spełnienie oczekiwań młodszej klienteli. Czy to nowy rozdział w życiu nocnym Azji czy chwilowa moda? Limit w wieku w barach w Tokio – jak to działa w praktyce? Dyskusja o limitach wiekowych w klubach rozgorzała głównie przez Tori Yaro Dogenzaka – legendarny lokal typu izakaya (czyli niedrogi, japoński pub). Właściciele tego baru wprowadzili zasadę, według której wstęp mają wyłącznie osoby w wieku od 29 do 39 lat. Nie jest to jednak ścisła zasada – jeśli w grupie znajduje się ktoś poniżej 40. roku życia, to osoby starsze mogą wejść razem z nim. Pracownicy sprawdzają gości na wejściu, chociaż, jak zauważają dziennikarze, kryteria są nieostre i trudne je egzekwować. Jak reagują Japończycy? Według rzecznika prasowego sieci decyzja ustanowieniu limitów podyktowana była oczekiwaniami samych klientów i chęci zachowania określonej atmosfery. Starsi klienci mieli bowiem częściej składać skargi na hałas czy sposób zabawy młodszych. Jak podkreśla Toshihiro Nagano z Japan Today, chodziło przede wszystkim o minimalizację konfliktów międzypokoleniowych i zwiększenie satysfakcji wszystkich odwiedzających. Trwają liczne dyskusje o granicach równości i o dyskryminacji. W Japonii problem starzenia się społeczeństwa jest wyjątkowo poważny, więc praktyki tego typu wywołują duże emocje. Część osób postrzega takie rozwiązania jako nieetyczne. Korea Południowa wyjątkowo pielęgnuje kult młodości – tam do klubów nie wejdziesz Ograniczenia wiekowe są znacznie bardziej rozpowszechnione w Korei Południowej, szczególnie w dzielnicy Hongdae w Seulu. Wiele klubów i pubów ustala górną granicę wieku na poziomie 30, a nawet 25 lat. Praktyka ta ma długą tradycję i wynika z silnego pragnienia tworzenia przestrzeni wyłącznie dla młodych, zgodnie z wartościami dominującymi w południowokoreańskiej kulturze młodzieżowej. Podstawowym powodem jest chęć zachowania swobody, braku oceny oraz stylu zabawy charakterystycznego dla młodszego pokolenia. Wielu Koreańczyków uważa, że towarzystwo starszych osób mogłoby ograniczać „spontaniczność” i swobodę imprezowania „No senior zones” – gdzie jeszcze nie wpuszczają starszych? Ograniczenia w Korei Południowej nie ograniczają się wyłącznie do barów i klubów. W ostatnich latach powstało wiele tzw. no senior zones – stref, gdzie osoby starsze nie mają wstępu, np. w kawiarniach czy klubach fitness. Zjawisko to wynika z chęci tworzenia miejsc, w których młodzi czują się w pełni swobodnie i nie muszą obawiać się obecności starszego pokolenia. Kontrowersje społeczne i konsekwencje młodzieńczego trendu Koreańskie strefy bez seniorów są krytykowane zarówno przez środowiska akademickie, jak i część opinii publicznej. Zarzuca się im dyskryminację i przyczynianie się do izolacji osób starszych, a także naruszanie zasad równości. Z badań Uniwersytetu Tokijskiego wynika, że praktyki wykluczania starszych z przestrzeni publicznych mogą prowadzić do wzrostu poczucia osamotnienia oraz negatywnych skutków psychicznych. Zwolennicy limitów wieku podkreślają, że pozwalają one na lepsze zarządzanie atmosferą lokali i minimalizację konfliktów międzypokoleniowych. Warto zauważyć, że zarówno Japonia, jak i Korea Południowa należą do najszybciej starzejących się społeczeństw na świecie. Szacuje się, że do 2050 roku osoby powyżej 65. roku życia będą stanowiły nawet 40% populacji Japonii. Tak gwałtowne zmiany demograficzne wymuszają redefinicję przestrzeni publicznej oraz podejście do wykluczania określonych grup wiekowych. Pozostaje tylko pytanie, czy ograniczenia wiekowe to krótkotrwały trend, czy początek głębszych zmian społecznych. Źródło: The Korea Times, TimeOut, Japan Today, Tokyo University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
W wieku 113 lat odeszła Jadwiga Żak-Stewart: urodzona w Warszawie łodzianka i najstarsza Polka. Pokazała nam wszystkim, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych – przykładem jej niezłomności niech będzie to, że powróciła do Polski na... 100. urodziny. Jej życie to wyjątkowa opowieść o sile miłości.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Polska Marcin Gołaszewski – przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024, a obecnie radny miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazywał, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. W wieku 113 lat odeszła najstarsza Polka Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i była najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. W wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. W ostatnich latach mieszkała z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszczał jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – Była to niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpała ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszało ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należały delicje. – Znałem Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewała i korzystała z życia – uśmiecha się radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa, miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II wojny światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Historia Pani Jadwigi jest inspiracją dla nas wszystkich: przez lata na obczyźnie nie zapomniała o miłości do ojczyzny, miasta czy bliskich, którzy tutaj na nią czekali. Teraz dołączyła do ukochanego męża, którego – ponad wszystko – chciała być blisko. My również dołączamy do kondolencji przesyłanych rodzinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten jeden codzienny nawyk może chronić przed demencją – naukowcy są zgodni
Ten jeden codzienny nawyk – używanie więcej niż jednego języka – może realnie chronić mózg przed starzeniem. Nowe badanie wskazuje, że wielojęzyczność działa jak tarcza dla pamięci, uwagi i elastyczności poznawczej.
Spis treści: Nowy sposób na zachowanie sprawności? Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Nowe badanie sugeruje, że codzienne, wielojęzyczne nawyki – od krótkich rozmów z sąsiadami po wracanie do języka z dzieciństwa – mogą pomagać w zachowaniu pamięci, uwagi i elastyczności mózgu wraz z wiekiem. Starzenie rzadko „przełącza” mózg z dnia na dzień. Pojawia się stopniowo – w wolniejszym przypominaniu sobie informacji, rozproszonej uwadze i drobnych potknięciach poznawczych. Dla wielu dorosłych prawdziwe pytanie brzmi nie „czy to nastąpi”, ale „czy da się ten proces spowolnić”. Nowy sposób na zachowanie sprawności? Większość popularnych strategii poprawy krótkotrwałej pamięci i funkcjonowania poznawczego opiera się na rozwiązywaniu dziwnych łamigłówek czy zawiłych krzyżówek. Nowe badania podpowiadają jednak, że jednym z najlepszych sposobów na zahamowanie spadku funkcji poznawczych może być poszerzenie swoich umiejętności językowych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature Aging” pokazuje, że posługiwanie się kilkoma językami może spowalniać starzenie się mózgu. Ten proces wiąże się z stopniowym spadkiem szybkości przetwarzania informacji, uwagi i innych funkcji poznawczych. Analizując dane ankietowe ponad 86 000 zdrowych osób w wieku od 51 do 91 lat z 27 krajów europejskich, naukowcy odkryli, że ludzie, którzy regularnie używają więcej niż jednego języka są dwukrotnie rzadziej narażeni na oznaki biologicznego starzenia niż osoby mówiące tylko jednym językiem. Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? – Odkryliśmy, że życie w wielojęzycznych społeczeństwach rzeczywiście opóźnia spadek funkcji poznawczych i sprawności, który zwykle towarzyszy starzeniu się – mówi Lucía Amoruso, psycholożka z Basque Center on Cognition, Brain and Language i jedna z autorek badania. – Wszyscy się starzejemy, a wraz z wiekiem zaczynamy tracić funkcje poznawcze i samodzielność. Naukowcy twierdzą, że wielojęzyczność może wzmacniać sieci połączeń w mózgu, ponieważ nieustannie „trenuje” je do pracy. Ten efekt wydaje się jeszcze silniejszy, gdy osoby dodatkowo wzmacniają te „mięśnie”, zanurzając się w różnych środowiskach i kulturach. – Chodzi o realne używanie języka w codziennym życiu – podkreśla Amoruso. – Efekty, które obserwujemy, są związane z prawdziwym użyciem języków w prawdziwych sytuacjach. Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Na poziomie całych populacji mówienie w innym języku może tak bardzo spowolnić spadek funkcji poznawczych, że pomaga opóźnić początek chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy demencja. Na poziomie pojedynczej osoby oznacza to coś prostszego: nauka, używanie i aktywne wykorzystywanie różnych języków może być jednym z najbardziej dostępnych narzędzi wspierających dobre starzenie się. Oczywiście związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych zależy od wielu czynników: stylu życia, zdrowia fizycznego i środowiska. Nawet po uwzględnieniu takich zmiennych, jak zamożność czy poziom wykształcenia ochronny wpływ wielojęzyczności nadal pozostawał wyraźny. – Im dłużej masz doświadczenie w posługiwaniu się dwoma lub więcej językami, tym lepiej – wyjaśnia Viorica Marian, autorka książki „The Power of Language”. Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Jednak codzienne zalety posługiwania się więcej niż jednym językiem wykraczają daleko poza samo starzenie się. Od lepszej komunikacji i większej kreatywności, po lepszą koncentrację i skupienie – eksperci zwracają uwagę, że osoby dwujęzyczne są zwykle bardziej elastyczne w zadaniach wymagających tzw. funkcji wykonawczych, takich jak multitasking czy podejmowanie decyzji. Szlifowanie umiejętności komunikacyjnych nie zrobi z ciebie poligloty z dnia na dzień. Może jednak wzmocnić coś równie ważnego: więzi społeczne. Wraz z wiekiem kręgi towarzyskie często się kurczą. Zwiększa to ryzyko izolacji i samotności, które są silnie powiązane ze spadkiem dobrostanu emocjonalnego i funkcji poznawczych. Język jest jednym z najważniejszych narzędzi budowania wspólnoty. Łatwiej nawiązać więź, gdy możesz porozmawiać z kimś bezpośrednio. Zanurzenie się w innej społeczności lub kulturze poprzez szlifowanie nowej umiejętności jest świetnym sposobem na wzmacnianie takich relacji. Źródło: National Geographic
Mózg starzeje się skokowo. W ciągu Twojego życia zmienia się 4 razy i naukowcy wreszcie wiedzą, kiedy
Naukowcy z Cambridge odkryli, że mózg człowieka wcale nie rozwija się liniowo – przechodzi przez 5 drastycznie różniących się od siebie „epok”, rozdzielonych 4 punktami zwrotnymi w wieku 9, 32, 66 i 83 lat. Starzejemy i dojrzewamy skokowo, a nie każdego dnia po trochu.
Analiza skanów ludzkich głów wykazała, że mózgi – wbrew naszej intuicji – nie rozwijają się w sposób liniowy. Badacze oszacowali 4 punkty zwrotne w naszych życiach, które przenoszą nas do kolejnej „epoki” funkcjonowania mózgu. Odkrycie naukowców ujawnia kolejne tajemnice najbardziej skomplikowanego organu ludzkiego ciała. 5 epok życia mózgu – jak i kiedy się zmieniamy? Naukowcy pod kierownictwem dr Alexy Mousley przeanalizowali skany mózgu 3802 osób w wieku od 0 do 90 lat. Wykorzystali technikę MRI z opcją dyfuzji (rezonansu magnetycznego, która obrazuje ruch cząsteczek wody w tkankach) i odkryli, że mózg człowieka nie rozwija się w sposób liniowy. Zamiast tego przechodzi przez pięć wyraźnie różnych od siebie epok. Badania zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications” i potwierdzają to, że zmiany w strukturze mózgu wcale nie są stopniowe. Jakie przeżywamy „epoki” i kiedy starzeje się mózg? 1. Dzieciństwo. Do 9. roku życia trwa konsolidacja sieci neuronowych Pierwsza „epoka” obejmuje okres od narodzin do około 9. roku życia. W tym czasie nasze sieci neuronowe się konsolidują – nadmiar synaps, charakterystyczny dla niemowlęcego mózgu, zostaje stopniowo zredukowany, a najaktywniejsze połączenia (czyli intensywnie pobudzane w dzieciństwie) są wzmacniane. To kluczowy etap rozwoju mózgu, który później ciężko jest nadrobić. Dlaczego? W tym czasie gwałtownie rośnie objętość istoty szarej i białej, co prowadzi do osiągnięcia maksymalnej grubości kory mózgowej. Cały mózg reorganizuje się w jednolity sposób aż do 9. roku życia. Wtedy następuje radykalna zmiana zdolności poznawczych, ale także zaczynają pojawiać się zmiany związane z ryzykiem zaburzeń psychicznych 2. Dorastanie, które trwa aż do… 32. roku życia Kolejny etap rozwoju mózgu trwa długo, bo aż do wczesnych lat 30. Okazuje się, że w kontekście pracy mózgu młodzi dorośli niewiele różnią się od nastolatków. Etap ten charakteryzuje się znacznym wzrostem efektywności w połączeniach nerwowych. Struktura mózgu staje się lepiej zorganizowana i zoptymalizowana, dopasowuje się do wyzwań. – Era adolescencji to jedyny okres, w którym wydajność struktur mózgowych tak dynamicznie wzrasta – tłumaczy Dr Alexa Mousley. Rozwijające zmiany osiągają szczyt średnio w wieku 30 lat, który według naukowców jest „najsilniejszym punktem zwrotnym w całym życiu”. 3. Dorosłość to pełna moc, która trwa do 66. urodzin. Po 32. roku życia mózg wchodzi w fazę dorosłości, która jest najdłuższą z pięciu epok – trwa ponad 3 dekady. Koniec poszukiwań i badania terenu: w tej epoce struktura mózgu stabilizuje się. Zauważalne jest zjawisko „segregacji” – poszczególne obszary mózgu coraz bardziej się specjalizują i działają w ramach wydzielonych jednostek funkcjonalnych. W trakcie trwania tego okresu nie zaobserwowano wyraźnych punktów zwrotnych, co koresponduje z wynikami innych badań, które wskazują na plateau w zakresie inteligencji i cech osobowości. Korzystamy z tego, czego wcześniej się nauczyliśmy i szukamy schematów. 4. Starzenie się mózgu – zmiany po 66. i 83. roku życia Punkt zwrotny w wieku 66 lat, chociaż subtelny, wskazuje na początek kolejnej epoki – wczesnej starości. W tym czasie struktura sieci mózgowej ulega stopniowej reorganizacji. Pogarsza się spójność połączeń, szczególnie ze względu na degenerację istoty białej. Dr Mousley zauważa, że w połowie lat 60. możemy zaobserwować reorganizację sieci neuronowych, co prawdopodobnie związane jest ze starzeniem i chorobami, takimi jak nadciśnienie. Ostatni punkt zwrotny ma miejsce w wieku około 83 lat i wprowadza mózg w ostatnią epokę: późną starość. W tej fazie następuje drastycznie ograniczenie łączności globalnej w obrębie całego organu, a struktura mózgu zaczyna polegać na bardziej lokalnych połączeniach i wybranych regionach. Co daje nam ta wiedza o mózgu? Wiele zaburzeń rozwojowych, psychicznych i neurologicznych związanych jest z tym, jak mózg jest połączony. Zrozumienie, że struktura mózgu nie zmienia się stopniowo, lecz podlega nagłym przełomom, może pomóc w identyfikowaniu momentów największej podatności na zaburzenia. Odkrycie to może mieć istotne znaczenie dla diagnostyki i leczenia chorób takich jak demencja czy zaburzenia rozwojowe u dzieci. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Siwe włosy mogą ratować życie? Naukowcy odkryli nieoczekiwany mechanizm
Siwe włosy mogą być nie tylko oznaką starzenia, ale także sposobem organizmu na ochronę przed rakiem. Najnowsze badania wyjaśniają, że to mechanizm zabezpieczający organizmu. Jak to działa?
Większość osób kojarzy siwienie ze starzeniem się. Naukowcy twierdzą jednak, że pojawienie się siwych włosów może być sprytnym mechanizmem obronnym organizmu, który chroni się przed potencjalnie niebezpiecznymi zmianami, które mogłyby prowadzić do raka. Co warto wiedzieć o powiązaniu siwizny z rakiem skóry? Jak powstają siwe włosy? Siwienie włosów rozpoczyna się wtedy, gdy komórki odpowiedzialne za produkcję pigmentu (melaniny) w mieszku włosowym przestają być aktywne lub zanikają. Odpowiedzialne za ten proces są melanocytowe komórki macierzyste. Zwykle znajdą się one w regionie mieszków włosowych, w których zajmują się cykliczną odnową barwnika i determinują kolor naszych fryzur. Melanocytowe komórki macierzyste mają ścisłą specjalizację i mogą się samoodnawiać. Gdy jednak dochodzi do uszkodzenia ich DNA (np. w wyniku czynników środowiskowych lub naturalnego starzenia się organizmu) mogą przechodzić w stan senescencji, czyli trwałego wyłączenia, który to prowadzi do nieodwracalnej utraty zdolności produkcji pigmentu. W efekcie pojawiają się siwe włosy. Siwienie jest mechanizmem obronnym organizmu Badanie przeprowadzone przez prof. Emi Nishimurę i dr Yasuaki Mohriego z Uniwersytetu Tokijskiego pozwoliło naukowcom dojść do wniosku, że siwienie wynika bezpośrednio z mechanizmu usuwania komórek z uszkodzonym DNA, co jest istotne w kontekście zapobiegania powstawaniu potencjalnie niebezpiecznych zmian nowotworowych. Efekt swojej pracy opublikowali w czasopiśmie „Nature Cell Biology”. Nasze komórki przez całe życie narażone są na szkodliwe działanie wolnych rodników, promieniowania UV, toksyn czy procesów zapalnych, które mogą prowadzić do mutacji DNA. Tak działa również starzenie się. W odpowiedzi na pęknięcia nici DNA dochodzi do aktywacji białka p53, które w przypadku skóry głowy prowadzi do usuwania potencjalnie niebezpiecznych komórek macierzystych melanocytów. To zaś co prawda niszczy pigment, ale przy tym broni przed jednym z najgroźniejszych rodzajów raka – rakiem skóry głowy. Według badaczy brak eliminacji komórek może prowadzić do powstania nowotworu. Niedoskonała ochrona przed czerniakiem jest lepsza niż żadna – Nasze wyniki wskazują, że populacja tych samych komórek macierzystych może podlegać przeciwnym losom, eliminacji lub ekspansji, w zależności od rodzaju stresu oraz sygnałów mikrośrodowiskowych. To rzuca nowe światło na powiązania między siwieniem a czerniakiem – mówi prof. Emi Nishimura. Narażenie na niektóre substancje rakotwórcze może przełamać „wały obronne” siwizny i zwiększać ryzyko, że komórki z uszkodzonym DNA przeistoczą się w komórki nowotworowe. Chociaż nie każde siwienie chroni przed rakiem, to zrozumienie tego mechanizmu może pomóc w poznaniu roli białek p53 w prewencji nowotworów skóry. Warto pamiętać, że siwe włosy – chociaż dla niektórych kłopotliwe estetycznie – są objawem sprawnie działającego układu naprawczego naszego organizmu. Należy nosić je z dumą! Źródło: Nature, Harvard Health Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
María Branyas Morera żyła 117 lat. Naukowcy odkryli tajemnicę jej długowieczności
Długowieczność Hiszpanki zaintrygowała naukowców z Barcelony. Superstulatka żyła aż 117 lat i 168 dni, zachowując sprawność umysłową i fizyczną. Badacze przeanalizowali jej genom, dietę oraz mikrobiom, aby znaleźć wskazówki, jak spowolnić proces starzenia.
María Branyas Morera od stycznia 2023 do sierpnia 2024 roku była oficjalnie najstarszą osobą na świecie. Przez całe życie prawie nie chorowała, a infekcja koronawirusem w wieku 113 lat zakończyła się pełnym wyzdrowieniem. Gdy Morera miała 116 lat, pobrano od niej próbki krwi, śliny i kału. Analiza wykazała, że superstulatka miała kilka wyjątkowych cech, związanych z mikrobiomem jelitowym, metabolizmem tłuszczów i genami. Geny chroniły ją przed nowotworami i Alzheimerem Analizy ujawniły, że jej w genomie występowały różne warianty genów powiązane z długowiecznością, wcześniej obserwowane u innych gatunków, jak psy, nicienie czy muchy. Nie miała natomiast wariantów genów zwiększających ryzyko nowotworów, choroby Alzheimera i zaburzeń metabolicznych. Posiadała wyjątkowo korzystny zestaw wariantów chroniących przed podwyższonym poziomem lipidów we krwi. Dlatego bardzo długo cieszyła się dobrą kondycją układu krążenia i mózgu. Wyjątkowy metabolizm tłuszczów i śródziemnomorska dieta Metabolizm tłuszczów w jej organizmie był wyjątkowo sprawny – jej profil lipidowy należał do najlepszych, jakie kiedykolwiek opisano. Cechował się niezwykle niskim poziomem cholesterolu, co naukowcy wiązali z genetyką, ale też dietą. Morera przestrzegała diety śródziemnomorskiej. Spożywała dużo warzyw, owoców, roślin strączkowych i oliwy z oliwek. Każdego dnia jadła trzy porcje naturalnego jogurtu bez cukru. Nie paliła i nie piła alkoholu. „Młody” mikrobiom jelitowy – sekret odporności? Bardzo ciekawe były też wyniki badań mikrobiomu jelitowego. Przypominał on profil osoby znacznie młodszej. Szczególnie wysoki był poziom bakterii z grupy Actinobacteriota, w tym probiotycznych Bifidobacterium. Zwykle ich ilość spada wraz z wiekiem, ale u stulatków i superstulatków utrzymuje się na wysokim poziomie. Te bakterie uważa się za ważny czynnik łagodzący, a wręcz spowalniający starzenie, bo pomagają kontrolować stany zapalne. Badacze podejrzewają, że nawyk regularnego spożywania jogurtu sprzyjał u Marii utrzymaniu zdrowej populacji tych bakterii do końca życia. Wiek biologiczny o 23 lata niższy niż metrykalny Kolejnym odkryciem było to, że jej wiek biologiczny znacząco odbiegał od chronologicznego. Na podstawie analizy metylacji DNA (procesu regulującego aktywność genów) stwierdzono, że jej organizm był średnio o 23 lata „młodszy” niż wskazywała metryka. Badacze twierdzą, że imponująca długowieczność Marii Branyas Morery wynika z wielu czynników: sprzyjającego genomu, „młodego mikrobiomu”, wydajnego układu odpornościowego, spowolnionego starzenia epigenetycznego oraz zdrowego stylu życia. Jednocześnie przypominają, że analiza dotyczy jednej osoby i nie można z niej wysnuwać zbyt ogólnych wniosków. Profesor Richard Faragher z Uniwersytetu w Brighton ostrzega, że pojedyncze, nietypowe warianty genów łatwo można nadinterpretować. Wskazuje, że obok wyjątkowych cech biologicznych, w grę może wchodzić także zwykły „łut szczęścia”. Aby wykluczyć przypadkowość, należałoby wykonać badania także w rodzinie Morery, czego w tym przypadku nie zrobiono. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Loty kosmiczne przyspieszają starzenie się. Dotyczy to ludzkich komórek macierzystych
Ograniczona zdolność do wytwarzania nowych, zdrowych komórek, większa podatność na uszkodzenia DNA i szybsze skracanie końcówek chromosomów – naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego odkryli, że podróże kosmiczne znacznie przyspieszają starzenie komórkowe. Jeśli chcemy wysyłać ludzi daleko poza orbitę ziemską, musimy nauczyć się temu przeciwdziałać. A kto wie, może przy okazji dowiemy się, jak opanować starzenie komórkowe u tych, którzy zostali na Ziemi.
Spis treści: Różne typy komórek krwi 45 dni w kosmosie Ostateczny test ludzkiego organizmu W badaniach opublikowanych w czasopiśmie naukowym „Cell Stem Cell” zespół uczonych związanych z Uniwersytetem Kalifornijskim w San Diego, przedstawił wyniki zaawansowanych testów prowadzonych na hodowli ludzkich komórek macierzystych w kosmosie. Wykazały one, że podróże kosmiczne przyspieszają starzenie się ludzkich krwiotwórczych komórek macierzystych i progenitorowych (HSPC), które są kluczowe dla utrzymania zdrowia krwi i układu odpornościowego. Różne typy komórek krwi – Hematopoetyczne komórki macierzyste i progenitorowe (HSPC) to populacja komórek zdolnych do samoodnowy oraz przeobrażenia w różne typy komórek krwi, takie jak czerwone krwinki, granulocyty, monocyty, limfocyty i płytki krwi. Ich rola jest fundamentalna dla utrzymania prawidłowej produkcji i odnowy komórek krwi w życiu człowieka. W układzie odpornościowym umożliwiają odnowę puli komórek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej, a w układzie krwionośnym stanowią rezerwuar komórek niezbędnych do produkcji krwi i zdolności odpowiedzi na zwiększone zapotrzebowanie, na przykład w sytuacji krwawienia – wyjaśnia dr n. med. inż. Maksymilian Brzezicki, wykładowca medycyny Uniwersytetu Oxfordzkiego, lekarz akademicki w dziedzinie neurologii i neurochirurgii czynnościowej, współpracownik Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Brzezicki nie jest związany z cytowanymi badaniami. Chcąc przeprowadzić badania w warunkach kosmicznych, badacze Uniwersytetu Kalifornijskiego – we współpracy z firmą biotechnologiczną Space Tango – opracowali nowatorską platformę nanobioreaktora. Zminiaturyzowane trójwymiarowe systemy biosensoryczne umożliwiły hodowlę ludzkich komórek macierzystych w kosmosie i śledzenie ich zachowania za pomocą narzędzi obrazowania wspieranych przez sztuczną inteligencję. 45 dni w kosmosie Pozyskane od ludzi HSPC zostały kilkukrotnie eksponowane na warunki liczącego od 32 do 45 dni lotu kosmicznego. Po takim czasie zaczęły wykazywać charakterystyczne oznaki starzenia. Stawały się nadmiernie aktywne, szybko wyczerpując swoje zasoby. A właśnie to jest kluczowe dla długoterminowej regeneracji. Malała również ich zdolność do wytwarzania zdrowych nowych komórek, natomiast oznaki molekularnego zużycia, w tym uszkodzenia DNA i skracanie telomerów, stawały się coraz bardziej widoczne. – W normalnych, ziemskich, warunkach cykl życia komórki przebiega w spokojnym, wyważonym rytmie. Można to porównać do naszego codziennego harmonogramu: pobudka o 7:00, śniadanie, praca, rower, kolacja, sen. Tymczasem komórki HSPC w kosmosie zachowywały się jak osoba w permanentnym pośpiechu. Ich fazy życiowe drastycznie przyspieszyły, zaczęły pochłaniać ogromne ilości energii i materiałów budulcowych. To tak, jakby ktoś próbował zmieścić cały dzień w kilku godzinach – zjadł kolację o 13:00, pół godziny później zaczynał kolejne śniadanie, szedł do drugiej pracy, a potem jeszcze na nocną zmianę! Łatwo wyobrazić sobie, że po kilku tygodniach takiego tempa komórki były kompletnie wyczerpane, a ich zdolności regeneracyjne znajdowały się na skraju załamania – wyjaśnia dr Brzezicki. Badanie ujawniło również, że komórki wykazywały stany zapalne i stres w mitochondriach. Jednocześnie uaktywniały się zwykle „ciche” fragmenty genomu, co destabilizowało komórki i mogło osłabiać funkcję układu odpornościowego. Takie reakcje stresowe mogły zwiększać ryzyko chorób, w tym ryzyko nowotworów. Ostateczny test ludzkiego organizmu Należy jednak podkreślić, że gdy te same komórki umieszczono później w zdrowym środowisku, część ich uszkodzeń zaczęła się cofać. Może to oznaczać, że przy odpowiednich interwencjach możliwe może być odmłodzenie starzejących się komórek. – Kosmos to ostateczny test wydolności ludzkiego ciała – powiedziała profesor nauk medycznych i dyrektorka Sanford Stem Cell Institute (SSCI) Catriona Jamieson, główna autorka cytowanego artykułu. – Odkrycia te są niezwykle ważne, ponieważ pokazują, że stresory kosmosu – takie jak mikrograwitacja i promieniowanie kosmiczne – mogą przyspieszać molekularne starzenie się komórek krwiotwórczych. Badaczka podkreśla, że zrozumienie tych zmian nie tylko pomoże chronić astronautów podczas długotrwałych misji. Umożliwia nam również modelowanie procesu starzenia się i chorób, takich jak rak. – Trzeba pamiętać o fundamentalnej prawdzie: człowiek wyewoluował, aby żyć na Ziemi. Nasze ciało jest dostosowane do ziemskich warunków geofizycznych i chroni nas cały system naturalnych barier przed kosmicznymi zagrożeniami. Tymczasem astronauci muszą zmagać się nie tylko z fizycznymi wyzwaniami kosmosu, ale też z ogromnym obciążeniem psychicznym: intensywną pracą, izolacją od bliskich, snem w stanie nieważkości oraz stresem wynikającym z odpowiedzialności za skomplikowane zadania misyjne – podsumowuje dr Brzezicki. Źródło: Technology Networks Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Starzejemy się w dwóch momentach życia. Nowe ustalenie badaczy
Przyspieszone starzenie się może nadejść niespodziewanie, odbijając się na naszym wyglądzie i zdrowiu. Naukowcy wskazują dwa kluczowe momenty, w których nasz organizm gwałtownie się zmienia.
W tym artykule: Kluczowe 44 urodziny Co dzieje się z nami po 60-tce? Nierówna walka ze starością Każdemu z nas może przytrafić się taki poranek. Wstajemy niewyspani, zmęczeni i ociężali. Łupie nas w kościach, a mięśnie pobolewają. Udajemy się do łazienki, gdzie lustro pokazuje nam odbicie nieznajomego. Zmarszczki wokół oczu, cienie poniżej, szara skóra. Zupełnie jakbyśmy postarzeli się dosłownie w ciągu jednej nocy. Iluzja wywołana kłopotami ze snem lub wyjątkowo trudnym okresem w życiu? Niekoniecznie. W „Nature Aging” ukazał się artykuł, według którego starzenie się wcale nie zachodzi równomiernie. To proces, który w pewnych momentach gwałtownie przyspiesza. A my musimy wówczas zmagać się z nagłymi zmianami fizycznymi i psychicznymi. A być może również pojawiającymi się nie wiadomo skąd chorobami. Co to za momenty? Analizy tysięcy biologicznych markerów wykazały, że raptownie starzejemy się w okolicach 44. i 60. roku życia. Wtedy właśnie nasze organizmy przechodzą głębokie fale zmian związanych z wiekiem. Kluczowe 44 urodziny – Nie zmieniamy się stopniowo z upływem czasu. Zmiany następują bardzo gwałtownie – mówi „Guardianowi” prof. Michael Snyder. Syner jest genetykiem z Uniwersytetu Stanforda i głównym autorem badań. Pierwszy okres, kiedy nasze ciała mocno się przeobrażają, to połowa piątej dekady życia. U kobiet zmiany te tradycyjnie przypisuje się okresowi okołomenopauzalnemu albo menopauzie. Jednak to nie jest całe wytłumaczenie. Okazało się, że również u mężczyzn w tym wieku dochodzi do ostrego rozregulowania się badanych wskaźników molekularnych. Co sugeruje, że także u nich starzenie gwałtownie przyspiesza. Co się wówczas zmienia? Pogarsza się zdolność metabolizowania alkoholu, kofeiny i tłuszczów. Podnosi się poziom „złego” cholesterolu LDL. Rośnie ryzyko pojawienia się różnych chorób układu krążenia, w tym arteriosklerozy. Starzeją się skóra i mięśnie. Co dzieje się z nami po 60-tce? Drugi okres ostrego starzenia się rozpoczyna się zaraz po ukończeniu sześćdziesiątki. Tym razem zmniejsza się zdolność metabolizowania węglowodanów. Gorzej funkcjonuje system odpornościowy i nerki. Znów rośnie ryzyko wystąpienia miażdżycy tętnic. Tak jak kilkanaście lat wcześniej, raptownie starzeją się skóra i układ mięśniowy. Czy to koniec przyspieszania starzenia się? Wcześniejsze badania wykazały, że kolejny taki moment może wystąpić około 78. roku życia. Tym razem nie udało się tego potwierdzić, ponieważ najstarszy uczestnik amerykańskich badań miał 75 lat. Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności To, co kładziemy na talerzu, ma wpływ na jakość i długość naszego życia. Jak duży jest ten wpływ? Naukowcy są zdania, że kontrolując dietę, możemy znacznie przedłużyć sobie życie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-jesc-by-zyc-jak-najdluzej-naukowcy-przedstawiaja-nowy-przepis-na-diete-dlugowiecznosci-fot-getty-images-e3237f5.jpeg" width="938" height="625" alt="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" title="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" /> Nierówna walka ze starością Do wyżej opisanych wniosków doprowadziła analiza próbek pozyskanych od 108 ochotników. Wszyscy mieszkają w Kalifornii (co stanowi ograniczenie badania). Co kilka miesięcy dostarczali oni do badań próbki krwi i kału oraz wymazy z ust i nosa. Trwało to od roku aż do siedmiu lat. W sumie naukowcy przeanalizowali aż 135 tys. (!) czynników biologicznych – od cząsteczek (RNA, białek czy metabolitów) po mikroorganizmy (bakterie jelitowe, wirusy i grzyby żyjące wewnątrz organizmu oraz na skórze). „Badanie to pokazuje, że (…) ryzyko chorób związanych ze starzeniem się zmienia się w sposób nieliniowy w ciągu życia człowieka. A także dostarcza wglądu w molekularne i biologiczne szlaki zaangażowane w te zmiany” – napisali autorzy artykułu. Ich analiza sugeruje, że chcąc zachować zdrowie, musimy być wyjątkowo czujni w pewnych momentach życia. Ok. 44. i 60. urodzin warto przemyśleć, jaki jest nasz tryb życia. Naukowcy podkreślają, że szczególnie istotne jest wówczas zapewnienie sobie odpowiedniej porcji aktywności fizycznej. Wzmocni to mięśnie i kości. Ważne są również odpowiednia dieta, badania kontrolne i zadbanie o jakość snu. Źródła: Nature Aging, Live Science, Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kiedy zaczyna się starość? Naukowcy odkrywają zaskakujące fakty o wieku biologicznym
Kiedy zaczyna się starość? Coraz więcej naukowców twierdzi, że nie istnieje jeden biologiczny moment, który definiuje początek starzenia. Nowe dane pokazują, że granica między „średnim wiekiem” a starością przesuwa się – i zależy od nas samych.
Spis treści: Dlaczego boimy się starości? Wpływ kultury i stereotypów Co nauka mówi o początku starości? Biologiczny wiek a wiek metrykalny – kluczowa różnica Kim są wolno starzejący się ludzie i czego możemy się od nich nauczyć Jak zmieniało się postrzeganie starości na przestrzeni wieków? Czy da się opóźnić starość? Interwencje i styl życia Starość to pojęcie, które budzi wiele emocji. Dla jednych zaczyna się po sześćdziesiątce, dla innych – dopiero wtedy, gdy ciało zaczyna odmawiać posłuszeństwa. A co na to nauka? Czy istnieje konkretny moment, w którym człowiek człowiek staje się stary – niezależnie od tego, co mówi jego metryka? Najnowsze badania pokazują, że to, kiedy zaczyna się starość, nie zależy wyłącznie od liczby przeżytych lat, a od wielu innych czynników – biologicznych, psychicznych i kulturowych. Dlaczego boimy się starości? Wpływ kultury i stereotypów Starzenie się to coś, cowielu z nas próbuje „przechytrzyć”. Nic dziwnego – globalny rynek produktów przeciwstarzeniowych jest wart 40 mld dolarów (czyli ponad 160 mld złotych!) i prognozuje się, że do 2032 roku osiągnie wartość 60 miliardów. Kremy przeciwzmarszczkowe, suplementy, siłownia – wszystko po to, by oddalić nieuchronne procesy fizjologiczne. Niechęć do starości ma jednak głębsze podłoże. W ciągu ostatnich 200 lat stereotypy związane ze starzeniem się stały się coraz bardziej negatywne, co doprowadziło do zjawiska określanego mianem kryzysu ageizmu. Jak pokazują dane WHO, ageizm – czyli uprzedzenia, stereotypy lub dyskryminujące działania wobec osób ze względu na ich wiek – może prowadzić do izolacji społecznej, pogorszenia stanu zdrowia, a nawet wcześniejszej śmierci. Prof. Becca Levy, epidemiolożka i psycholożka na Uniwersytecie Yale, podkreśla, że negatywne emocje związane z procesem starzenia pogarszają stan psychiczny i fizyczny, podczas gdy pozytywne mogą go poprawiać. Co ciekawe, kultura odgrywa ogromną rolę w tym, jak postrzegamy starość. – W zachodnim świecie cenimy młodość, ale w Chinach czy Korei starzenie się utożsamiane jest z mądrością – mówi Eric Verdin z Buck Institute for Research on Aging. Ośrodek, dla którego pracuje, to amerykański instytut badawczy, który specjalizuje się w badaniach nad procesami starzenia się oraz chorobami związanymi z wiekiem, takimi jak choroba Alzheimera, Parkinsona, nowotwory czy cukrzyca. Co nauka mówi o początku starości? Zainteresowanie procesem starzenia gwałtownie wzrosło w ciągu ostatnich dekad. Dzięki miliardowym inwestycjom w badania nad długowiecznością, naukowcy uzyskali nowe dane: od przeprogramowania komórek w celu przywrócenia ich młodzieńczej funkcji po usuwanie komórek starzejących się, które napędzają stany zapalne. Pomimo tych przełomów, naukowcy wciąż nie są zgodni, kiedy tak naprawdę zaczyna się starość. Nie istnieje jeden uniwersalny wskaźnik, który jednoznacznie ją definiuje – organizm każdego z nas starzeje się inaczej, w zależności od przebytych chorób, stresu i stylu życia. Biologiczny wiek a wiek metrykalny – kluczowa różnica W przeciwieństwie do zjawisk takich jak dojrzewanie czy menopauza, starość nie ma wyraźnych punktów granicznych. To proces charakteryzujący się stopniowym nagromadzeniem uszkodzeń, które zakłócają funkcje komórek i tkanek. Przez ostatnie 30 lat naukowcy próbowali opracować wiarygodne miary tzw. wieku biologicznego. Brano pod uwagę m.in. sprawność fizyczną, profil lipidowy, czyli poziom tłuszczów w organizmie, uszkodzenia DNA. Jednak do dziś nie istnieje jedno „złote” narzędzie, które pozwalałoby jednoznacznie ocenić zdrowe starzenie. – Starzenie się to proces ciągły – mówi Eric Verdin – nie zaczyna się nagle, dlatego trudno je zdefiniować. Kim są wolno starzejący się ludzie i czego możemy się od nich nauczyć Niektórzy ludzie starzeją się inaczej – wolniej, zdrowiej, z większą energią. Naukowcy nazywają ich superseniorami. To ci, którzy nawet po 70. roku życia pozostają sprawni fizycznie i psychicznie. Eric Verdin i jego zespół analizują takie przypadki, by znaleźć sposoby na wydłużenie tzw. healthspanu, czyli lat życia w dobrym zdrowiu. To szczególnie istotne, ponieważ do 2050 roku co trzecia osoba na świecie będzie miała 60 lat lub więcej. – Mam nadzieję, że nasze badania pomogą ludziom zyskać dodatkowe lata zdrowia – mówi Eric Verdin – i zmienią negatywne postrzeganie starzenia się. Jak zmieniało się postrzeganie starości na przestrzeni wieków? Niegdyś o tym, kto jest „stary”, decydowała zdolność do pracy i zaangażowania w życie rodziny czy społeczności. Dopiero w XIX i XX wieku zaczęto utożsamiać starość z wiekiem metrykalnym. W USA przeciętny wiek przejścia na emeryturę to 62 lata – granica ta pozostaje niezmienna od dekad, mimo że ludzie żyją coraz dłużej. W Polsce według danych GUS kobiety średnio przechodzą na emeryturę w wieku 56 lat, a mężczyźni w wieku 57,9 lat. Oznacza to, że wiele osób decyduje się na emeryturę wcześniej, niż wynika to z formalnych wymogów. Tymczasem badania pokazują, że wiek metrykalny niekoniecznie odzwierciedla rzeczywisty stan organizmu. Według badań dr. Markusa Wettsteina, psychologa z Uniwersytetu Humboldta w Berlinie, dzisiejsi 60-latkowie czują się młodziej niż ich rówieśnicy 20 lat temu. – Ludzie odsuwają moment wejścia w starość, bo nie chcą utożsamiać się z jej negatywnym wizerunkiem – zauważają autorzy badania. Czy da się opóźnić starość? Interwencje i styl życia Choć starzenie się często uznawane jest za nieunikniony problem, możemy wpływać na jego przebieg. Naukowcy coraz częściej rekomendują ocenę wieku biologicznego – czyli tego, jak „stare” są nasze komórki – zamiast wieku metrykalnego. Eric Verdin zauważa, że różnice w starzeniu się między ludźmi są ogromne i coraz więcej badań potwierdza, że styl życia ma znaczenie. Od diety, przez aktywność fizyczną, po poziom stresu – wszystko to może „przyspieszyć” lub „spowolnić” zegar biologiczny. Źródło: National Geographic
106-latek z Kalabrii zdradza sekret długowieczności: „No bacco, no tabacco, no venere”
Sto lat to dla niej dopiero początek. Seniorka z Sardynii ujawnia, co naprawdę działa na długowieczność – i to wcale nie dieta, aktywność fizyczna czy geny. Choć wielu szuka sekretu w superfoods, ona przekonuje, że klucz tkwi gdzie indziej – w czymś, co każdy z nas może wdrożyć już dziś.
Długowieczność to nie tylko kwestia genów czy diety – to fascynująca opowieść o stulatkach z Kalabrii, dzieciach z Ekwadoru, które nie rosną, ale nie chorują, i genetycznych sekretach ukrytych w archiwach, mitochondriach oraz krwi. Artykuł odkrywa, jak nowoczesna nauka próbuje rozwikłać zagadkę zdrowego, długiego życia i co łączy mieszkańców odizolowanych społeczności z całego świata. Molochio – wioska stulatków i genetyczny skarb Kalabrii Jest rześki styczniowy poranek, dalekie wierzchołki masywu Aspromonte pobielił śnieg, a w dolinie dojrzewają pomarańcze. Minivan Giuseppe Passarina mknie serpentynami Kalabrii, krainy w czubku włoskiego buta. Kierowca – genetyk z Uniwersytetu Kalabryjskiego – gawędzi z pasażerem Mauriziem Berardellim, geriatrą. Jadą do dwutysięcznej osady Molochio, w której żyje czworo stulatków i czworo 99-latków. Salvatore Caruso wygrzewa akurat swoje 106-letnie kości przed buzującym ogniem kominkiem. Caruso, zwany księgowym (u’raggiuneri) czyta artykuł o końcu świata w tabloidzie. Na półce nad kominkiem stoi oprawiona w ramki kopia metryki urodzenia – z datą 2 listopada 1905 r. Caruso nie narzeka na zdrowie ni pamięć. Dobrze pamięta śmierć ojca w 1913 r. czy wielką epidemię grypy hiszpanki z lat 1918–1919, w której omal nie stracił matki i brata. Geny kontra dieta – co naprawdę wydłuża życie? Pamięta, jak go przeniesiono z wojska do cywila w 1925 r. po wypadku, w którym złamał nogę w dwóch miejscach. Na pytanie Berardellego o przyczyny długowieczności, odpowiada z uśmiechem: – No bacco, no tabacco, no venere – czyli: „żadnego wina, tytoniu, kobiet”. I dodaje, że w młodości jadał głównie figi i fasolę, a ciemnego mięsa niemal nie tykał. Passarino i Berardelli mniej więcej to samo słyszą od 103-letniego Domenica Romea. Ten z kolei opisuje swój jadłospis tak: poco, ma tutto, czyli „po odrobinie wszystkiego”. Podobnie odżywiała się 104-letnia Maria Rosa Caruso. – Dość często mówią, że woleli jedzenie bezmięsne, czyli owoce i warzywa – zauważa Berardelli. – Jedli owoce i warzywa – konstatuje Passarino rzeczowo – bo nic innego nie mieli. Bez względu na to, czy niedojadanie jest wynikiem świadomego wyboru, czy konsekwencją biedy, badania od kilku dziesiątków lat potwierdzały: niskokaloryczne odżywianie i długie życie idą w parze. Ostatnio jednak hipoteza o istnieniu związku między niedojadaniem a długowiecznością zaczęła się chwiać. Naukowa podróż do Ekwadoru – dzieci, które nie rosną, ale żyją dłużej Dzisiejsi naukowcy zaprzęgli do badań nowoczesne metody genomowe, techniki biologii molekularnej oraz – co najważniejsze – analizę danych dotyczących niewielkich, izolowanych genetycznie populacji ludzkich. Daje to coraz lepszy wgląd w przyczyny powstawania chorób wieku podeszłego. Badania w Kalabrii, w Ekwadorze i na Bronksie zaowocowały zidentyfikowaniem białek i innych związków chemicznych, a także szlaków ich przemian, a to kiedyś doprowadzi być może do tego, że każdy dożyje późnej starości. Naukowcy szukający rozwiązania zagadki długowieczności w genach zwrócili uwagę na takich ludzi jak Nicolas Anazco noszący przydomek „Pajarito”, co po hiszpańsku znaczy „Ptaszyna”. Ptaszyna pod wieloma względami nie różni się od innych nastolatków – gra w piłkę nożną i gry komputerowe. Mieszka w czteropokojowym domu w wiejskiej okolicy wyżynnej prowincji El Oro w Ekwadorze. Strome zbocza podnóży Andów spowija tam bujna, niemal rajska zieleń. Ptaszyna, 17-letni młodzieniec, pomaga ojcu w gospodarstwie. Niechętnie wspomina, że gdy poszedł do szkoły, uświadomił sobie, skąd się wzięło przezwisko „Ptaszyna”. Wystarczyło, że się rozejrzał po kolegach w klasie: – Zrozumiałem, że będę niższy od nich. Dużo niższy. W wyniku działania recesywnej mutacji pojedynczego genu Ptaszyna wygląda jak ośmiolatek, ma 114 cm wzrostu. Jest dużo niższy od swego starszego o rok brata Ricarda. Mutacja wywołuje chorobę zwaną karłowatością typu Larona. Ale równocześnie chroni Ptaszynę od wielu chorób nękających zazwyczaj ludzi w podeszłym wieku. Lokalne spotkanie z wielkim potencjałem Pewnego popołudnia Ptaszyna razem z trzema innymi mieszkańcami okolicy, którzy cierpią na ten sam typ karłowatości, wziął udział w lokalnej konferencji zorganizowanej na zapleczu sklepu. Siedzieli na krzesłach, a stopy w dziecięcych butach dyndały im nad podłogą. Freddy Salazar, 39 lat, 116 cm wzrostu, jeździ przerabianym chevroletem z podwyższonym siedzeniem i przedłużonymi pedałami, by mógł dosięgnąć ich stopami. Victor Rivera, 23 lata, nieco wyższy od Salazara, jest znany ze zdjęcia pokazywanego na wielu konferencjach naukowych. Gdy go fotografowano, miał cztery lata i był tak mały, że kolba kukurydzy, którą trzymał, była dłuższa niż cała jego ręka. Luis Sanchez ma 43 lata. Na pytanie, czy wie o najnowszych odkryciach naukowych dotyczących ich choroby, wybucha piskliwym śmiechem, który udziela się towarzyszom. – Śmiejemy się, bo wiemy, że jesteśmy odporni na raka i cukrzycę – wyjaśnia. Wnioski z artykułów naukowych nie są może aż tak kategorycznie sformułowane, niemniej jednak coś jest na rzeczy. Zainteresowanie naukowców populacjami długowiecznymi lub wyjątkowo niepodatnymi na choroby, izolowanymi ze względów geograficznych lub kulturowych, bierze się stąd, że w takich populacjach łatwiej znaleźć genetyczne czynniki sprzyjające długowieczności, odporności, dobremu zdrowiu. Takim naukowcem jest lekarz Ptaszyny Jaime Guevara. Poszukiwania małych ludzi rozpoczął w 1987 r. i przez ćwierć wieku objął badaniami około setki osób z południowego Ekwadoru cierpiących na karłowatość typu Larona. Do pacjentów doktora Guevary należy 40-letnia Meche Romero Robles. Ma 125 cm wzrostu i samotnie wychowuje nastoletnią córkę. Mieszkają w miejscowości Pinas. – Patrzcie tylko! – woła Guevara, ściskając panią Robles. – Biorąc pod uwagę jej tuszę, powinna mieć cukrzycę. A nie ma! Nie cierpi na cukrzycę, tak jak wielu innych karłów. Już w 1994 r. do tego doszedłem, ale nikt nie chciał mi wierzyć – mówi Guevara. Laron, Longo i Guevara – badacze wyjątkowej mutacji To się zmieniło w 2005 r., gdy Valter Longo, cytolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii prowadzący badania nad starzeniem się, zaprosił Guevarę na swoją uczelnię, aby wygłosił referat. Longo już 10 lat wcześniej zaczął manipulować genami nieskomplikowanych organizmów, np. jednokomórkowych drożdży, wytwarzając mutacje, które przedłużały im życie. Mechanizmy ich działania były różne. Niektóre mutanty potrafiły naprawiać uszkodzenia DNA sprawniej, niż dzieje się to w normalnych komórkach. Inne lepiej radziły sobie ze szkodliwym wpływem wolnych rodników. Jeszcze inne miały zdolność unieszkodliwiania tych zmian w DNA, które sprzyjają powstawaniu nowotworów u ludzi. W 1996 r. naukowiec z Uniwersytetu Południowego Illinois Andrzej Bartke dokonywał u myszy manipulacji genów związanych z rośnięciem. Udało mu się wykazać – co nie było niespodzianką – że inaktywacja genów kontrolujących szlaki hormonalne związane ze wzrostem powodowała, że myszy były mniejsze. Niespodzianką okazało się co innego: małe myszy żyły o 40 proc. dłużej niż myszy normalne. Czy coś podobnego zachodzi u ludzi? Czy anomalie genetyczne mogą chronić przed chorobami wieku podeszłego? Izraelski endokrynolog Zvi Laron, który w 1966 r. opisał rodzaj karłowatości nazwany później jego nazwiskiem, znalazł kilkadziesiąt osób dotkniętych tym schorzeniem mieszkających w różnych zakątkach Europy. Valter Longo doszedł do wniosku, że pacjenci Guevary mogą być efektem czegoś w rodzaju naturalnego eksperymentu – izolowaną populacją, której geny wiążą się z długowiecznością. Naukowcy sądzą, że Ekwadorczycy z karłowatością Larona wywodzą się od grupy Żydów z Półwyspu Iberyjskiego, którzy przybyli do Nowego Świata pod koniec XV w., wioząc ze sobą szczególny genetyczny bagaż: omyłkę zwaną mutacją E180 zlokalizowaną w genie odpowiedzialnym za receptor hormonu wzrostu, białko sprawiające, że organizm reaguje na bodźce do rośnięcia. Ten sam błąd genetyczny znaleziono w Izraelu. – Żydzi sefardyjscy uciekali z Hiszpanii i Portugalii przed inkwizycją – do Afryki Północnej, na Bliski Wschód. Wielu dotarło do Ameryki. Dla bezpieczeństwa osiedlali się na prowincji – tłumaczy Harry Ostrer, genetyk z wydziału medycyny na Uniwersytecie Jesziwa w Nowym Jorku. Przez stulecia mutacja utrzymywała się i rozprzestrzeniała w populacji, wzmacniana przez izolację i małżeństwa krewniacze. – Właściwie wszyscy jesteśmy spokrewnieni – mówi Christian Asanza Reyes z Balsas. Jest wysoki, ale to nie przeszkodziło jemu i jego żonie w przekazaniu genu karłowatości dwójce z trojga ich dzieci. Guevara i Longo nawiązali współpracę w 2006 r. W grupie dotkniętej karłowatością typu Larona nie było ani jednego przypadku cukrzycy i zanotowano tylko jeden nowotwór, zresztą niegroźny. Wśród członków grupy kontrolnej złożonej z mieszkańców tej samej okolicy i w tym samym wieku Guevara i Longo u 5 proc. wykryli cukrzycę, a 20 proc. zmarło na nowotwory. W późniejszych badaniach, które prowadził Longo, okazało się, że krew pobrana od pacjentów z Ekwadoru miała własności chroniące komórki ludzkie przed wywoływanymi w laboratorium nowotworami. Jaki magiczny składnik zawierała ta krew? – Żadnego – wyjaśnia Longo. Dlaczego brak IGF-1 może chronić przed nowotworami? Jak to rozumieć? Chodzi o brak pewnej substancji, hormonu zwanego insulinopodobnym czynnikiem wzrostu 1, w skrócie IGF-1. Własności ochronne krwi wynikają, jak wyjaśnia Longo, z niezwykle niskiej zawartości IGF-1. Czynnik ten odgrywa ważną rolę w rośnięciu dziecka, ale wiąże się także z przyspieszaniem wzrostu nowotworów i jest regulatorem metabolizmu. Czy ograniczenie obecności tego hormonu we krwi może opóźnić rozwój chorób wieku starczego? To prawdopodobnie nie takie proste, niemniej w badaniach nad długowiecznością wciąż pojawiają się doniesienia o wpływie IGF-1. Kalabryjskie księgi życia – genealogia jako klucz do długowieczności W Kalabrii polowanie na ukryte białka i mechanizmy odpowiedzialne za długowieczność rozpoczyna się w urzędach stanu cywilnego, dajmy na to w średniowiecznym miasteczku Luzzi. W wysokich regałach stoją tam cenne księgi. Rząd włoski po zjednoczeniu kraju w 1861 r. nakazał urzędnikom rejestrować urodzenia, małżeństwa i zgony obywateli. A naukowcy z Uniwersytetu Kalabryjskiego od 1994 r. ryją w tych dokumentach w każdej z 409 gmin Kalabrii – i wyłania się z tego niezwykły obraz. Porównanie rodowodów z prostymi wskaźnikami zdrowotnymi i najnowszymi metodami genomowymi pozwoliło zająć się fundamentalnymi zagadnieniami długowieczności. Na ile decyduje o niej dziedziczność? Na ile warunki środowiska? Jak te czynniki ze sobą współdziałają, sprzyjając długowieczności – lub przeciwnie, przyspieszając starzenie się? – Oto księga metrykalna z 1905 r. – tłumaczy Marco Giordano, jeden ze współpracowników Giuseppe Passarina, otwierając rejestr. Pokazuje starannie wykaligrafowany wpis urodzenia Francesca D’Amato z dnia 3 marca 1905 r. – Zmarł w 2007 r. – dodaje Giordano. D’Amato jest tzw. probantem, czyli centralną osobą tablicy genealogicznej. – Na podstawie tych dokumentów możemy ustalić rodowody poszczególnych rodzin. Porównując wpisy metrykalne ze szczegółowymi fiszkami sięgającymi XIX stulecia, Giordano sporządził drzewa genealogiczne 202 mieszkańców Kalabrii, którzy przekroczyli 90 lub 100 lat. W księgach znaleziono nie tylko braci i siostry stulatków, ale też małżonków i małżonki tychże. – Porównaliśmy wiek, który osiągnęli bracia i siostry D’Amato, z wiekiem ich małżonków – wyjaśnia Giordano. – Żyli w tych samych warunkach. To samo jedli. Tak samo się leczyli. Pochodzili z tej samej społeczności. Ale geny mieli różne. Artykuł kalabryjskich badaczy, który ukazał się w 2011 r., zawierał zaskakujący wniosek: rodzice i rodzeństwo osób, które dożyły co najmniej dziewięćdziesiątki, żyli dłużej niż przeciętnie, co potwierdzało wcześniejsze ustalenia badawcze, lecz okazało się, że czynniki dziedziczne silniej wpływają na długowieczność mężczyzn niż kobiet. Mężczyźni dziedziczą długowieczność? Zróżnicowanie płciowe wyników pokazuje, że wpływ genów na długowieczność jest złożony bardziej, niż się wydawało. Większość europejskich badań wykazywała dotąd, że kobiety dożywają setki z większym prawdopodobieństwem niż mężczyźni, i wśród stulatków kobiet jest nawet pięciokrotnie więcej niż mężczyzn. Wskazywano, że ta prawidłowość ma uwarunkowanie, przynajmniej częściowo, dziedziczne. Ale analizując szczegóły tablic genealogicznych, kalabryjscy naukowcy wykryli paradoks: dziedziczny komponent długowieczności wydaje się silniejszy u mężczyzn, ale kobiety wyciągają większą korzyść ze sprzyjających warunków środowiska, takich jak zdrowy jadłospis i lepsza opieka lekarska. Smak na długie życie – polifenole i metabolizm W półmroku korytarza przy uniwersyteckim gabinecie Passarina stoi kilka lodówek wypełnionych probówkami z krwią stulatków. Próbki DNA z tej krwi i innych tkanek ujawniły dalsze tajemnice długowiecznych Kalabryjczyków. I tak na przykład osoby żyjące ponad 90 lat mają częściej niż inni pewien szczególny allel genu ważnego dla odczuwania smaków i trawienia. Sprawia on, że osobom tym smakują gorzkawe pokarmy, jak brokuły i różne zielone warzywa liściowe, które obfitują w zdrowe polifenole, a ponadto komórki ich jelit sprawniej wchłaniają substancje odżywcze z trawionego pożywienia. Passarino stwierdził też, że u stulatków występuje „wzmocniona” wersja genu kodującego tzw. białko rozprzęgające (UCP, zwane też termogeniną). Odgrywa ono główną rolę w przemianie materii – w sposobie zużywania energii i regulowaniu temperatury ciała, a to z kolei wpływa na tempo starzenia się. – Zdołaliśmy określić kilka szlaków metabolicznych mających największy wpływ na długowieczność. Większość wiąże się z reagowaniem na stres, z metabolizmem substancji odżywczych lub ogólnie przemianą materii i wykorzystaniem energii. Bronx i geny HDL – stulatkowie z dobrym cholesterolem Inny kontynent, inna genetyczna wyspa. Nad Bronksem wiszą chmury, a 81-letnia Jean Sisinni przechadza się po pokoju. Maszerując, recytuje co drugą literę alfabetu (B… D… F… H…). Tymczasem czujnik umocowany na czole mierzy aktywność neuronów płatów czołowych jej mózgu, a dywan rejestruje każdy krok. – Świetnie pani idzie! – mówi Roee Holtzer, neuropsycholog z Uniwersytetu Jesziwy, który prowadzi badania funkcjonowania mózgu i zdolności motorycznych u osób w podeszłym wieku. Jedno z nich polega na sprawdzaniu, jak sobie pacjenci radzą z „wielozadaniowością”. Holtzer wraz z neurologiem Joe Verghesem wykazali w poprzednich badaniach, że można na podstawie tego, na ile dobrze ktoś radzi sobie z myśleniem (którym zajmuje się kora czołowa) w trakcie wykonywania zadań ruchowych, takich jak chodzenie i mówienie, przewidzieć ryzyko wystąpienia w przyszłości otępienia starczego, ograniczenia zdolności ruchowych oraz upadków. Powyższe doświadczenie jest uzupełnieniem badań Nira Barzilaia. Ten izraelski lekarz rozpoczął w 1998 r. badania trojga nowojorskich stulatków. Dziś program ten obejmuje 500 osób w wieku powyżej 100. roku życia mieszkających w Nowym Jorku i okolicach. Wszyscy pochodzą z Europy Środkowej i są aszkenazyjskimi Żydami, czyli wywodzą się z grupy przez stulecia izolowanej genetycznie i kulturowo. W tej jednorodnej wewnętrznie grupie naukowcy znaleźli zestaw genów związanych z długowiecznością; w tym te same, które zidentyfikowano w badaniu włoskim. W miarę gromadzenia danych naukowcy zauważyli, że aszkenazyjscy stulatkowie charakteryzują się wyjątkowo wysokim stężeniem HDL, zwanego „dobrym cholesterolem”. Okazało się, że jeszcze wyższe jego stężenie występuje u dzieci tych stulatków. To skłoniło do analizy DNA około setki genów, o których wiadomo, że w jakiś sposób kontrolują metabolizm cholesterolu. Udało się zidentyfikować pewien podtyp genu zwanego CETP, odpowiedzialnego za białko transportujące estry cholesterolu, który występuje częściej u stulatków niż w pozostałej populacji. Szczegółowe badania tej „stulatkowej” wersji genu CETP potwierdziły to, co wynikało z wcześniejszych badań: ta szczególna odmiana genetyczna chroni przed chorobą wieńcową. Co więcej, osoby z tym podtypem genetycznym – nie tylko stulatkowie – lepiej sobie radzą w eksperymentach z zadaniami poznawczymi typu „mówienie podczas chodzenia”. Dwie duże firmy farmaceutyczne prowadzą obecnie badania nad lekami, które hamują wytwarzanie CETP, tak jak to czyni wariant genetyczny występujący u stulatków. Barzilai i jego współpracownicy zajęli się też mitochondriami stulatków. Są to komórkowe „elektrownie” mające swoje własne DNA, własne geny i własne odmiany tych genów o zasadniczym znaczeniu metabolicznym. Humanina – białko, które może zmienić medycynę Zespół Barzilaia zidentyfikował kilka białek mitochondrialnych występujących u osób żyjących ponad 90, a nawet 100 lat. Jedno z tych białek, humanina, przedstawia się szczególnie interesująco, przynajmniej w doświadczeniach ze zwierzętami. Barzilai twierdzi, że jeden zastrzyk z humaniny podany choremu na cukrzycę szczurowi powoduje unormowanie się poziomu glukozy i właściwie likwiduje wszystkie objawy cukrzycy w ciągu paru godzin. Zapobiega też miażdżycy i chorobie Alzheimera u myszy, podatnych na te choroby. Szeroko zakrojony i ambitny program badawczy nad długowiecznością na Uniwersytecie Jesziwy należy do nowej fali badań nad genetyką człowieka, które przedtem skupiały się głównie na poszukiwaniu genów odpowiedzialnych za poszczególne choroby. – Wszyscy szukają genów cukrzycy, otyłości itd. A nie znajdują ich dlatego, że mamy też zestawy genów obronnych – tłumaczy Barzilai. Jak się zdaje – mogą one być „silniejsze” niż geny związane z chorobą czy starzeniem się. Gen obronny FOXO3 – tropem tajemnicy długowieczności Gen o kryptonimie FOXO3 jest jednym z najbardziej intrygujących. W jeszcze jednym badaniu izolowanej populacji naukowcy z Uniwersytetu Hawajskiego odkryli wariant genu występujący u długowiecznych mieszkańców Oahu pochodzenia japońsko-amerykańskiego. Jest to gen odpowiedzialny za ten sam insulinowy szlak metaboliczny IGF-1, który ujawnił się w populacji dotkniętej karłowatością Larona w Ekwadorze. Obronne geny są też tematem badań naukowców ze Scripps Translational Science Institute w La Jolla w Kalifornii. Eric Topol przeczesuje tu DNA około tysiąca osób, które nazwali „krzepkimi staruszkami”. Są to osoby po 80. roku życia niewykazujące objawów żadnych chorób przewlekłych, jak nadciśnienie, choroba wieńcowa czy cukrzyca. – Muszą istnieć jakieś geny regulatorowe, które odpowiadają za to, że te osoby uchroniły się przed chorobami związanymi z podeszłym wiekiem. I my na nie polujemy – mówi Topol. Co determinuje starość? Trop prowadzi do życia płodowego Wyścig do odkrycia zagadki długowieczności skłonił naukowców do przyjrzenia się okresowi życia, który – jak się okazuje – jest ważny dla ustalenia tempa starzenia się osobnika. Chodzi o życie płodowe. Badacze podejrzewają, że nasz wzorzec starzenia się ustalany jest bardzo wcześnie, zapewne jeszcze przed naszym urodzeniem. Chcąc sprawdzić tę hipotezę, Francine Einstein i John Greally badają markery chemiczne na DNA komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej noworodków urodzonych na Bronksie i porównują ze sobą te markery u dzieci, które przyszły na świat z niską, normalną lub wysoką wagą urodzeniową. Okazuje się, że obraz markerów DNA u noworodków małych i dużych mocno różni się od tego u noworodków z wagą w normie. Badania te należą do nowego kierunku badawczego w biologii, tzw. epigenetyki zajmującej się wpływami środowiska na powstawanie zmian w DNA i w efekcie zmian w aktywności genów w ciągu życia osobnika. Według Barzilaia: – w macicy mogą działać czynniki, które wpływają na mechanizmy genetyczne ustalające tempo starzenia się. Innymi słowy płód staje się ojcem starca. Ale tajemnica długowieczności kryje się zapewne nie tylko w genach. Specjaliści nawołują do ostrożności, przypominając niedawne badania nad wpływem odżywiania z niedoborem kalorycznym na długowieczność. Badania nad 41 różnymi szczepami genetycznymi myszy wykazały, że ograniczenie ilości pożywienia daje sprzeczne wyniki. I tak, blisko połowa szczepów myszy żyła dłużej, ale tyle samo szczepów żyło na diecie z niedoborem kalorycznym krócej. W sierpniu ubiegłego roku wieloletnie eksperymenty prowadzone na małpach przez amerykański National Institute on Aging dowiodły, że przetrzymywanie zwierząt na diecie niskokalorycznej przez 25 lat nie wykazało żadnego pozytywnego wpływu na długowieczność. Gdy jedziemy do laboratorium po wizycie u stulatków w Molochio, Passarino wyjaśnia: – Nie jest tak, że mamy dobre geny i złe geny. Wszystko zależy od sytuacji, w pewnych sytuacjach pewne geny są dobre, w innych nie. A koniec końców wpływ genów na długowieczność to nie więcej niż 25 proc. Ważny jest też wpływ środowiska. No i jest jeszcze szczęście. Dieta i geny to nie wszystko – potrzebne jest też szczęście I to przywodzi nam na myśl Salvatore Carusa. Ponieważ 88 lat temu złamał sobie nogę, uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i zwolniono do cywila. Tymczasem jego oddział brał udział w wojnie. – Wszystkich kolegów wysłano na front wschodni. Nie wrócił ani jeden – wspomina Caruso. ŹRÓDŁO: National Geographic; Grant NGS Badania Valtera Longo były współfinansowane ze składek członków Towarzystwa National Geographic
Jaki jest wiek biologiczny twojego mózgu? Zdradzają to białka obecne we krwi
Twój mózg może być starszy – albo młodszy – niż wynikałoby z daty twojego urodzenia. Wskazują na to poziomy trzynastu białek znajdujących się we krwi każdego z nas.
Spis treści: Co to jest wiek biologiczny organizmu? Jak przeprowadzono badania? Na co wskazują poziomy białek we krwi? Ile mamy lat? Na to pytanie można odpowiedzieć na kilka sposobów. Najprostszy to podać datę urodzenia. Jednak oprócz wieku metrykalnego istnieje również wiek biologiczny. Ta miara, stosowana przez naukowców, pozwala ustalić stopień zużycia organizmu. Dwa lata temu zaś uczeni z Uniwersytetu Stanforda zaproponowali wprowadzenie jeszcze innego miernika – wieku snu. On z kolei ma pomóc określać, jaka jest jakość naszego snu w porównaniu z grupą wiekową, do której należymy. Co to jest wiek biologiczny organizmu? Istnienie tylu różnych miar wskazuje, że liczenie samemu sobie lat to sprawa dość skomplikowana. Jeszcze bardziej komplikuje ją fakt, że np. trzydziestolatka trzydziestolatce nierówna. Starzejemy się w różnym tempie, w zależności od trybu życia oraz genów, a starzenie przyspiesza w pewnych określonych momentach naszego życia. Co więcej tryb życia może wpływać również na wiek poszczególnych organów, np. wątroby czy nerek. Wiek biologiczny można określić, oceniając kilkanaście różnych parametrów takich jak ciśnienie tętnicze, poziomy cholesterolu czy glukozy. To one wskazują, w jakim stanie znajduje się organizm. Kilka lat temu zaproponowano jeszcze jeden test: badanie soczewki oka. Teraz zaś naukowcy przeprowadzili badania koncentrujące się tylko na jednym naszym organie: mózgu. I wymyślili, jak na podstawie poziomów 13 białek obecnych we krwi oszacować jego wiek biologiczny. Jak przeprowadzono badania? Specjaliści z chińskiego Uniwersytetu Fudan wykorzystali skany mózgu 11 000 dorosłych osób, które znajdowały się w brytyjskiej bazie danych medycznych UK Biobank. Osoby te miały od 50 do 80 lat. Najpierw badacze wykorzystali skany 70 proc. uczestników do treningu modelu sztucznej inteligencji. Model miał nauczyć się przewidywać, w jakim wieku są uczestnicy badania, tylko na podstawie skanów ich mózgów. A konkretnie takich cech jak wielkość różnych rejonów mózgu i tego, jak poszczególne jego części łączyły się ze sobą. Następnie model otrzymał skany mózgu pozostałych 30 proc. osób. Jak się okazało, umiał oszacował ich wiek z dokładnością do 2,7 lat. Na koniec badacze użyli modelu, by oszacował wiek biologiczny mózgu kolejnej grupy 4700 osób mających średnio 63 lata. Dla nich również wykonano obrazowanie mózgu, a skany znajdowały się w bazie UK Biobank. Po otrzymaniu wyników naukowcy policzyli różnicę pomiędzy faktycznym wiekiem tych ludzi a tym przewidzianym przez AI. – Im wiek oszacowany przez AI był wyższy od faktycznego, tym szybciej mózgi tych osób się starzały – stwierdził Wei-Shi Liu, główny autor badań. Na co wskazują poziomy białek we krwi? Grupie tej pobrano również do badań próbki krwi. Okazało się, że u osób z „najstarszymi” mózgami poziom ośmiu białek był mocno podniesiony. Pięciu innych zaś znacząco obniżony. Z wcześniejszych badań wynikało, że białka te są produkowane przez komórki nerwowe i że ich poziomy mogą wpływać na ryzyko demencji i udaru. To wskazuje, że oznaczanie tych białek mogłoby pomóc określić, jak szybko starzeje się dany mózg. Gdyby zaś okazało się, że mamy wpływ na ich poziom we krwi – np. poprzez zmianę trybu życia – bylibyśmy w stanie modyfikować wiek biologiczny własnego mózgu. I na przykład gdyby badania wykazały, że starzenie się naszego mózgu niebezpiecznie przyspiesza, lekarz mógłby zalecić nam wprowadzenie pewnych korekt go codziennego życia: zrzucenie zbędnych kilogramów albo zwiększenie dawki ruchu. Opracowanie tego typu zaleceń to jednak dopiero sprawa przyszłości. Na razie naukowcy chcą przeprowadzić testy na zwierzętach, by ustalić, jak dokładnie te trzynaście białek wpływa na mózg. Źródło: New Scientist, Nature Aging Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy można pokonać śmierć? Amerykańska agencja rządowa bada radykalne metody odmładzania mózgu
Amerykańska agencja zajmująca się przełomowymi odkryciami w dziedzinie zdrowia zatrudniła badacza opowiadającego się za niezwykle radykalnym planem pokonania śmierci. Jego zdaniem z ludzkim ciałem powinniśmy postępować jak samochodem lub z komputerem i po prostu wymieniać niesprawne części ciała. Nawet mózg.
Spis treści: Wyleczyć czy wymienić mózg? Mózg to siedlisko tożsamości Pokonać śmierć Przeszczep ciała Wymiana fragmentów kory mózgowej Profesor genetyki Jean Hébert został zatrudniony w amerykańskiej Agencji Zaawansowanych Projektów Zdrowia (ARPA-H). Ma całkiem serio zmierzyć z iście futurologicznym zagadnieniem. A dokładniej – prowadzić projekt „funkcjonalnej wymiany tkanki mózgowej”, czyli dodania młodej tkanki do ludzkich mózgów. Sama ARPA-H jest medycznym odpowiednikiem DARPA – amerykańskiej agencji rządowej zajmującej się rozwojem technologii wojskowej. To właśnie konkursy DARPA dały nam roboty Boston Dynamics czy autonomiczne samochody. Czy powołana przez prezydenta Joe Bidena w 2022 roku ARPA-H da nam nieśmiertelność? Wyleczyć czy wymienić mózg? Projekt bazuje na pomyśle odnowy mózgu. W pierwszej fazie może mieć zastosowanie w leczeniu skutków udaru mózgu. Ale sama odnowa to zdaniem Héberta za mało. Ten biolog ze szkoły medycznej Alberta Einsteina proponuje całkowitą wymianę mózgu. A to, wraz z wymianą innych części naszej anatomii, ma być jedynym sposobem uniknięcia śmierci ze starości. Jak opisał Hébert w swojej książce z 2020 r. pod tytułem „Replacing Aging”, aby żyć nieskończenie, ludzie muszą znaleźć sposób na zastąpienie wszystkich części ciała młodymi. Podobnie jak samochód o dużym przebiegu aby nadal działać, musi mieć wymieniane kolejne podzespoły. Z jednej strony projekt bazuje na całkiem realnej podbudowie. W końcu transplantologia ma się świetnie, a implanty – tytanowe biodra, sztuczne rogówki i zastępcze zastawki – stają lekarską codziennością. Ale to nie dotyczy mózgu. Najbardziej kluczowego organu, który również się starzeje, dramatycznie kurcząc się w starszym wieku. Poza tym jak wymienić mózg na nowy, skoro według najlepszej wiedzy mózg to my: nasza wiedza, wspomnienia, charakter? Mózg to siedlisko tożsamości I tu właśnie wkracza Hébert. Naukowiec badał metody „stopniowego” zastępowania mózgu poprzez dodawanie fragmentów młodej tkanki wytworzonej w laboratorium. Proces ten musiałby przebiegać na tyle powoli, aby mózg mógł się dostosować, przenosząc wspomnienia i tożsamość. Hébert przeprowadził wstępne eksperymenty na myszach, usuwając małe fragmenty ich mózgów i wstrzykując zawiesiny komórek embrionalnych. Jest to krok w kierunku udowodnienia, czy taka młoda tkanka może przetrwać i przejąć ważne funkcje. Oczywiście strategia ta nie jest powszechnie akceptowana, nawet wśród badaczy zajmujących się starzeniem. Ale wsparcie ze strony rządu USA umocniło Héberta w przekonaniu, iż obrał właściwą ścieżkę. Hébert zaproponował ARPA-H projekt o wartości 110 milionów dolarów, aby przetestować swoje pomysły na małpach i innych zwierzętach. Rząd bez wahania zaakceptował tę kwotę. Pokonać śmierć Projekt pokonania śmierci pojawił się w głowie Héberta po obejrzeniu filmu „Westworld” z 1973 roku, w którym złoczyńca okazuje się być androidem. – To naprawdę utkwiło mi w pamięci – mówi Hébert. Ostatnio Hébert stał się kimś w rodzaju gwiazdy wśród nieśmiertelnych, czyli społeczności poświęcającej się temu, by nigdy nie umrzeć. To dlatego, że jest uznanym naukowcem, który jest skłonny zaproponować ekstremalne kroki w celu uniknięcia śmierci. Chce dać to, czego nie dadzą leki. Farmaceutyki nigdy nie powstrzymają starzenia się, ponieważ upływ czasu wpływa na wszystkie nasze narządy i komórki. A nawet degraduje substancje takie jak elastyna, jeden z klejów molekularnych utrzymujących nasze ciała razem. Więc nawet jeśli np. terapia genowa mogłaby odmłodzić DNA wewnątrz komórek, to nadal jesteśmy skazani na zagładę, ponieważ rusztowanie wokół nich się rozpada. Przeszczep ciała Jedną z organizacji promujących pomysły Héberta jest Longevity Biotech Fellowship (LBF), samozwańcza grupa entuzjastów przedłużania życia, która w tym roku opublikowała instrukcję całkowitego pokonania starzenia się. Wykorzystali w niej dane z propozycji ARPA-H Héberta, aby opowiedzieć się za przedłużeniem życia poprzez stopniowe zastępowanie mózgu osobom starszym. A także przeszczepianie ich głów na ciała „nieczujących” ludzkich klonów, wychowanych tak, aby nie miały własnego funkcjonującego mózgu. Określili to jako „przeszczep ciała”. Taki zaskakujący wyczyn wymagałby kilku technologii, które jeszcze nie istnieją, w tym środków do przymocowania przeszczepionej głowy do rdzenia kręgowego. Mimo to grupa ocenia „zastąpienie” jako najbardziej prawdopodobny sposób na pokonanie śmierci. Twierdzi, że wykazanie tego zajęłoby tylko 10 lat i kosztowałoby 3,6 miliarda dolarów. Hébert również jest zwolennikiem hodowania nieczujących ciał ludzkich. Jednak jego praca naukowa koncentruje się na korze nowej – części mózgu, w której znajduje się większość naszych zmysłów, rozumowania i pamięci. Kora nowa jest „prawdopodobnie najważniejszą częścią tego, kim jesteśmy jako jednostki” – mówi Hébert. A także „być może najbardziej złożoną strukturą na świecie”. Wymiana fragmentów kory mózgowej Istnieją dwa powody, dla których uważa on, że tę korę można zastąpić, choć tylko powoli. Pierwszym z nich są dowody pochodzące z rzadkich przypadków łagodnych guzów mózgu. Takich jak opisany w literaturze medycznej mężczyzna, u którego rozwinęła się narośl wielkości pomarańczy. Ponieważ jednak guz rósł bardzo powoli, mózg mężczyzny był w stanie dostosować się, przenosząc wspomnienia w inne miejsce. Jego zachowanie i mowa nigdy nie wydawały się zmieniać – nawet po usunięciu guza. Hébert uważa, że jest to dowód na to, że stopniowe zastępowanie kory nowej można osiągnąć „bez utraty zakodowanych w niej informacji”, takich jak tożsamość osoby. Drugim źródłem nadziei są eksperymenty pokazujące, że komórki w stadium płodowym mogą przetrwać, a nawet funkcjonować, po przeszczepieniu do mózgów dorosłych. Na przykład trwające testy medyczne pokazują, że młode neurony mogą integrować się z mózgami osób cierpiących na epilepsję i zatrzymywać napady choroby. Jednym z przyszłych wyzwań jest sposób wytwarzania zastępczych fragmentów mózgu lub tego, co Hebert nazwał „kopiami” tkanki kory nowej. Hébert opisał plany ręcznego montażu fragmentów młodej tkanki mózgowej przy użyciu komórek macierzystych. Części te, jak twierdzi, nie byłyby w pełni rozwinięte, ale zamiast tego byłyby podobne do tego, co można znaleźć w wciąż rozwijającym się mózgu płodu. W ten sposób po przeszczepie fragmenty kory byłyby w stanie zakończyć dojrzewanie, zintegrować się z mózgiem i być „gotowe do wchłaniania i uczenia się informacji”. Oczekuje się, że w swojej nowej roli w ARPA-H Hébert będzie dysponował dużym budżetem na finansowanie naukowców, którzy spróbują udowodnić, że jego pomysły mogą zadziałać. Zgadza się, że nie będzie to łatwe. „Jesteśmy o kilka kroków od odwrócenia procesu starzenia się mózgu” – mówi Hébert. „Powinienem zaznaczyć, że to kilka dużych kroków”. Źródło: MIT Technology Review. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Straszliwa cena ewolucji. Za większy i sprawniejszy mózg płacimy podatnością na choroby
Człowiek ma lepsze zdolności poznawcze w porównaniu z innymi ssakami naczelnymi. Płaci za to większą podatnością na choroby neurodegeneracyjne mózgu w podeszłym wieku.
Spis treści: Ewolucja mózgu człowieka Ewolucyjny kompromis Choroby neurodegeneracyjne Jak wykonano badania? Cena rozwoju Ewolucja to inaczej zmiany w przyrodzie zachodzące na przestrzeni lat i dotykające kolejnych pokoleń roślin czy zwierząt. Linia człowiekowatych oddzieliła się od małp człekokształtnych około 6–8 milionów lat temu. To niosło za sobą konsekwencje w postaci zmian zarówno w postawie ciała, jak i w budowie i organizacji mózgu u nowych gatunków. Ewolucja mózgu człowieka Mózg człowieka współczesnego jest o około dwie trzecie większy niż mózg szympansa, najbliższego kuzyna człowieka spośród naczelnych. Dotyczy to podobieństw w składzie DNA, jak i „upakowania” określonych struktur mózgu. Kora mózgowa, czyli przednia część mózgu, u człowieka rozwinęła się najbardziej. Jej liczne bruzdy i pofałdowania sprawiają, że cały mózg mieści się w niewielkiej – w stosunku do reszty ciała człowieka dorosłego – puszce mózgowej. Z kolei rozmiar głowy u rodzącego się dziecka jest największym wyzwaniem podczas porodu naturalnego. To w korze mózgowej „zapisane” są nasze umiejętności m.in. logicznego myślenia, postrzegania, część pamięci, zdolności rozumienia i generowania mowy. Bez tych zdolności nie byłoby tak wielkiego postępu dokonanego przez człowieka współczesnego. Ale w ewolucji wszystko ma swoją cenę. Ewolucyjny kompromis Ceną za tzw. wyjątkowość człowieka jest większa wrażliwość na zmiany w organizmie związane ze starzeniem się. Człowiek, jak wynika z nowego badania naukowców z Uniwersytetu w Dusseldorfie opublikowanego na łamach „Science Advances”, traci wskutek zachodzących zmian neurodegeneracyjnych więcej istoty szarej mózgu niż przykładowo szympansy. Istota szara to inaczej masa komórek nerwowych budujących m.in. korę mózgową. Okres przekwitania u obu gatunków następuje w podobnym wieku i ma podobne podłoże fizjologiczne. Jednak ludzkie życie może trwać dłużej. I choć zmiany degeneracyjne są naturalną konsekwencją starzenia się organizmu, to jednak większa objętość kory mózgowej u człowieka powoduje, że ceną za dłuższe życie są choroby mózgu. Choroby neurodegeneracyjne Współcześnie najbardziej dotkliwymi chorobami neurodegeneracyjnymi są zwłaszcza alzheimer i parkinson. U podłoża choroby Alzheimera leżą specyficzne dla człowieka białka tau i beta-amyloidu, których nagromadzenie niszczy neurony. Tym samym choroba doprowadza do upośledzenia funkcji poznawczych, co nierzadko skutkuje zupełną utratą pamięci oraz zmianami w zachowaniu. Przyczyna choroby Parkinsona pozostaje na razie nieznana. W ostatnim czasie coraz więcej mówi się o podłożu genetycznym, a konkretnie o zaburzeniach na linii mitochondria-lizosomy. Mitochondria to swoiste elektrownie w komórkach. Produkują energię, której neurony potrzebują niezwykle dużo do prawidłowego funkcjonowania. Jak wykonano badania? Badacze z Dusseldorfu w Niemczech w badaniu strukturalnym rezonansem magnetycznym porównali skany tkanki mózgowia niemal 190 szympansów w wieku od 9 do 50 lat oraz 500 osób w wieku od 20 do 74 lat. Okazało się, że u człowieka i szympansa wiele struktur mózgowia pokrywa się. Zazwyczaj są to struktury bardziej pierwotne, takie jak na przykład hipokamp, który reguluje m.in. emocje. To jednak u ludzi nastąpiło większe zróżnicowanie niektórych części mózgowia. Co więcej, poszczególne części mózgu u ludzi w różnym tempie tracą swoją masę komórkową. Cena rozwoju Największe spustoszenie proces starzenia się sieje w obszarach, w których zlokalizowane są tzw. funkcje wyższego rzędu: pamięć robocza oraz język. U szympansów starzenie zazwyczaj dotyka umiejętności motorycznych. Natomiast u człowieka dochodzi do ubytków rozbudowanej kory przedczołowej. W przypadku szympansów takiego związku nie wykazano. Co więcej, to właśnie w tym obszarze mózgu wcześniejsze badania wychwyciły pogorszenie metabolizmu glukozy, kluczowej przy wytwarzaniu energii dla komórki, oraz nadmierną akumulację beta-amyloidu. Dlatego badacze są zdania, że dojrzewająca najpóźniej i jednocześnie najmłodsza warstwa mózgu, jaką jest kora przedczołowa stanowi część najbardziej podatną na uszkodzenia neurodegeneracyjne związane z wiekiem. Źródła: Science Advances, Nature, Uniwersytet Northwestern.
Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej działał
Granie na pianinie czy też aktywne uczestnictwo w chórze to doskonałe sposoby na to, aby mózg lepiej funkcjonował w późniejszym wieku. Naukowcy dowodzą, że muzyka odmładza naszą głowę.
W tym artykule: Olbrzymie badanie wśród Brytyjczyków Edukacja muzyczna non stop Akordeon przez całe życie Naukowcy uważają, że już neandertalczycy, krewni człowieka współczesnego, tworzyli muzykę. Na dobre rozkręciliśmy się jednak dopiero my, Homo sapiens. Od tysięcy lat muzyka towarzyszy nam w codziennym życiu: w momentach smutnych czy radosnych, a czasem, zupełnie bez wyraźnego powodu. Słuchanie i tworzenie muzyki, która się nam podoba, uwalnia dopaminę, czyli neuroprzekaźnik wywołujący uczucie przyjemności. Tworzenie muzyki to nie tylko piękne doświadczenie estetyczne, ale też doskonała nauka dla naszego mózgu. Przekonują o tym badacze w brytyjskiego University of Exeter w pracy opublikowanej na łamach „International Journal of Geriatric Psychiatry”. Podczas koncertu neurony muzyka i słuchacza dostrajają się wzajemnie. I to ma swoje konsekwencje! Nie chodzi tylko o emocjonalną więź i wspólne przeżywanie. Naukowcy wykorzystali metody neuroobrazowania, by pokazać na jak głębokim poziomie synchronizują się aktywności mózgów słuch... Olbrzymie badanie wśród Brytyjczyków Badacze przeanalizowali dane uzyskane od ponad 25 tysięcy osób w ciągu 10 lat. Chcieli uzyskać informacje na temat wpływu gry na instrumencie muzycznym lub śpiewania w chórze na zdrowie mózgu. Wykorzystali do tego platformę internetową PROTECT. Wyniki pokazują, że gra na instrumencie muzycznym, w szczególności pianinie, jest powiązana z lepszą pamięcią i zdolnością do rozwiązywania złożonych zadań. Są to tzw. funkcje wykonawcze. W późniejszym wieku nie warto zarzucać gry na instrumencie, bo kontynuowanie muzykowania zapewnia jeszcze większe korzyści. Badacze sugerują, że śpiew był również powiązany z lepszym zdrowiem mózgu, chociaż – jak zastrzegają – może to również być spowodowane czynnikami społecznymi związanymi z byciem częścią chóru lub grupy. – Nasze badanie dało nam wyjątkową okazję do wykazania związku między wydajnością poznawczą a muzyką w dużej kohorcie osób starszych. Ogólnie rzecz biorąc, uważamy, że bycie umuzykalnionym może być sposobem na wykorzystanie plastyczności i odporności mózgu, znanej jako rezerwa poznawcza – wskazała prof. Anne Corbett z Uniwersytetu w Exeter, która zajmuje się analizą demencji. Edukacja muzyczna non stop W ocenie prof. Corbett promowanie edukacji muzycznej mogłoby być cennym elementem pakietu działań związanych ze zdrowiem publicznym i dotyczących zdrowia mózgu. – Istnieją przekonujące dowody na korzyści płynące z grupowych zajęć muzycznych dla osób z demencją, a podejście to można rozszerzyć, traktując je jako część pakietu „zdrowego starzenia się” dla seniorów – dodaje prof. Corbett. Według badaczy należy zachęcać osoby dorosłe do udziału w muzycznych lub wokalnych grupach lub do ponownego zaangażowania się w grę na instrumencie, na którym grali w poprzednich latach. Muzyka Słowian. Czego słuchali nasi przodkowie? Muzyka tradycyjna, czyli właściwie jaka? Teoria zakłada, że to rodzaj muzyki, która jest przekazywana z pokolenia na pokolenie przez różnorodne społeczności lub kultury. Przez lata dźwię... Akordeon przez całe życie Stuart Douglas, 78-letni akordeonista z Kornwalii, z instrumentem tym nie rozstawał się praktycznie przez całe swoje życie, grając na nim od dziecka. Aktualnie ćwiczy z grupą Cober Valley Accordion Band, a także z Cornish Division of the Royal Scottish Country Dance Society. – Obecnie nadal gram, także w zespole, co wypełnia mój kalendarz, ponieważ często występujemy publicznie. Regularnie gramy w kawiarniach pamięci (inicjatywa Memory Cafe dla osób z demencją w Wielkiej Brytanii – przyp. red.), więc widzimy wpływ naszej muzyki na osoby mające problemy z pamięcią. A jako starsi muzycy sami nie mamy wątpliwości, że kontynuowanie muzykowania w starszym wieku odegrało ważną rolę w utrzymaniu zdrowia mózgu – powiedział Douglas. Źródło: International Journal of Geriatric Psychiatry Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Powolny chód psa może być oznaką rozwijającej się demencji – alarmują naukowcy
Jeśli twój pies porusza się coraz wolniej, to również jego funkcje psychiczne spowolniły – wynika z najnowszych badań przeprowadzonych przez badaczy z North Carolina State University. Pomiar prędkości chodu u starszych psów może być prostym sposobem monitorowania ich zdrowia i dokumentowania spadku funkcji neurologicznych w miarę starzenia się.
W tym artykule: Jak zbadano prędkość chodu psów Czy duże psy chodzą szybciej? Im wolniejszy chód, tym mniej sprawny mózg Nowa metoda dla weterynarzy – Prędkość chodu człowieka ma bezpośredni związek z funkcjami poznawczymi. Gdy prędkość chodu spada, spadają również nasze możliwości poznawcze – przekonują badacze Natasha Olby, dr Kady M. Gjessing i Rahna M. Davidson z North Carolina State University. – Postawiliśmy hipotezę, że ten sam związek może zachodzić u psów. Jak zbadano prędkość chodu psów Olby i jej koledzy zmierzyli prędkość chodu na smyczy u 46 dorosłych i 49 starszych psów. U dorosłych psów, które służyły jako grupa kontrolna, zmierzono tylko prędkość chodu. Starsze psy musiały wykonać też dodatkowe testy poznawcze. Zaś ich właściciele wypełnili kwestionariusz oceny poznawczej psa, zwany kwestionariuszem CADES. Wyższy wynik CADES wskazuje na poważniejszy spadek funkcji poznawczych. Następnie starsze psy zostały pogrupowane na podstawie wyników testów CADES i poznawczych. Po tym wstępnym podziale ponownie mierzono prędkość chodu. Najpierw psy przemierzały pięć metrów prowadzone na smyczy przez właściciela. Kolejnym krokiem było samodzielne pokonanie tej odległości, gdy na końcu „trasy” oczekiwał na nie przysmak. Które rasy psów żyją najdłużej? Są nowe badania Bardzo często zastanawiamy się, które rasy psów żyją najdłużej. Z odpowiedzią na to pytanie przychodzą naukowcy. Nowe analizy zwracają uwagę na rasy o długich nosach. – Psy mają tendencję do dopasowywania prędkości chodzenia na smyczy do prędkości, z jaką przemieszcza się opiekun. Właśnie dlatego zmierzyliśmy zarówno chód na smyczy, jak i swobodny, aby ocenić, który pomiar może być najbardziej przydatny – mówi Olby. Czy duże psy chodzą szybciej? I dodaje, że jej grupa zawsze obawiała się, że rozmiar ciała i długość kończyn wpłyną na szybkość chodu psa. Bo w końcu patrząc na chihuahuę i ogromnego doga idących obok siebie na smyczy, ten mniejszy zawsze będzie z tyłu. – Odkryliśmy, że na smyczy rozmiar koreluje z prędkością chodu, ale bez smyczy nie robi to różnicy. Uchwycenie prędkości chodu na smyczy pozwala nam zobaczyć efekty zarówno sprawności fizycznej, jak i motywacji do jedzenia – dodaje badaczka. Naukowcy odkryli, że u starszych psów rozmiar nie miał związku z prędkością chodu. Wyniki badań pokazują, że w ostatniej kwarcie życia psy poruszały się wolniej, niezależnie od ich wielkości. – U ludzi prędkość chodzenia jest dość stabilna przez większość naszego życia, a następnie spada, gdy wchodzimy w ostatnią kwartę naszego życia. Dokładnie to samo zaobserwowaliśmy u psów – mówi Natasha Olby. Im wolniejszy chód, tym mniej sprawny mózg Starsze psy, które poruszały się wolniej, wykazywały też znaczne pogorszenie funkcji poznawczych. Można to było dostrzec na podstawie kwestionariuszy wypełnionych przez ich właścicieli. Takie psy również znacznie gorzej radziły sobie w testach poznawczych. Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują Naukowczynie z Uniwersytetu Helsinek sprawdziły, która rasa psów jest najbardziej inteligentna. W testach, które przygotowały, wzięło udział ponad tysiąc zwierząt. Dotychczasowy zwycięzc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jaka-rasa-psow-jest-najbystrzejsza-finskie-badaczki-opracowaly-nowy-zestaw-testow-wyniki-zaskakuja-fot-kerem-kocalar-anadolu-agency-via-getty-images-a24ecae.jpg" width="938" height="626" alt="Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują (fot. Kerem Kocalar/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują (fot. Kerem Kocalar/Anadolu Agency via Getty Images)" /> – Wykonując analizę starzenia się danego osobnika, dwoma najważniejszymi obszarami dającymi obraz stanu zwierzęcia są jego mobilność i funkcje poznawcze – mówi Olby. – Mobilność opiera się w dużej mierze na bodźcach sensorycznych, centralnym przetwarzaniu i wyjściu motorycznym – innymi słowy, na układzie nerwowym. Mobilność i funkcje poznawcze są ze sobą mocno powiązane. Gdy mobilność spada, ilość danych wejściowych otrzymywanych przez układ nerwowy jest również zmniejszona. Nic dziwnego, że prędkość chodzenia i demencja są ze sobą skorelowane. Nowa metoda dla weterynarzy Badaczka dodaje, że w jej odczuciu najbardziej ekscytującą częścią badania jest nie tylko to, że pokazuje ono, iż prędkość chodu koreluje z demencją u psów tak, jak ma to miejsce u ludzi. Istotne jest także to, że zastosowana przez uczonych metoda testowania jest łatwa do powtórzenia. – Może ona stać się prostym testem przesiewowym dla każdego weterynarza, który chce sprawdzić stan zdrowia starzejących się pacjentów – podsumowuje Natasha Olby. Badania zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Frontiers in Veterinary Science”. Źródło: North Carolina State University. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Co dodaje nam zmarszczek? Samotność i zła kondycja psychiczna przyspieszają starzenie bardziej niż palenie
Badacze odkryli, że samotność i obniżony nastrój przyspieszają starzenie się bardziej niż palenie papierosów. Tym samym wykazali, że na starzenie się ogromny wpływ mają nie tylko stan zdrowia, przebyte choroby czy tryb życia, ale i kondycja psychiczna.
W tym artykule: Jak spowolnić starzenie się? Co wpływa na starzenie się? Samotni starzeją się szybciej niż palacze? Dlaczego się starzejemy? To jedno z pytań, na które nauka nadal nie ma odpowiedzi. A raczej, na które istnieje bardzo dużo różnych odpowiedzi. Bill Bryson zauważa w książce „Ciało. Instrukcja dla użytkownika”, że już 30 lat temu istniało 300 dobrze udokumentowanych naukowych teorii wyjaśniających proces starzenia się. Ta liczba nie zmniejsza się od lat. Badanie procesów starzenia się jest jedną z prężnie rozwijających się dziedzin nauki i medycyny. Naukowcy są ciekawi, dlaczego biologia wyposażyła w „mechanizm” starzenia się wszystkie istniejące na Ziemi gatunki. „Starzenie się ma charakter odśrodkowy, to znaczy, że jest inicjowane przez sam organizm. W pewnym momencie twoje ciało decyduje się starzeć, a następnie umrzeć” – pisze Bryson. Co ciekawe, ten moment jest różny dla każdego z nas. Nasze organizmy starzeją się w różnym tempie, a wiek biologiczny nie pokrywa się z wiekiem metrykalnym. Jak spowolnić starzenie się? Starzenie się dotyczy całego organizmu, ale również jego poszczególnych narządów. A także pojedynczych komórek. Wykazał to już w 1961 roku Leonard Hayflick. Biolog udowodnił, że hodowane w laboratorium komórki macierzyste dzielą się tylko ok. 50 razy. Wtedy ich możliwości mnożenia się się kończą. Zjawisko to nazywa się limitem Hayflicka. Dekadę później wykazano, że rolę licznika, dzięki któremu komórka „wie”, kiedy kończą się jej możliwości podziału, spełniają telomery. To odcinki DNA na końcu chromosomu, skracające się z każdym podziałem komórki. Wydawało się wówczas, że tajemnica starzenia się została wyjaśniona. Jeśli chcemy zachować młody wiek, musimy znaleźć sposób na powstrzymanie skracania się telomerów. Już w łonie matki płody reagują na smaki. I nie wszystkie im się podobają Naukowcy skorzystali ze skanów 4D, by zobaczyć, jak płody reagują na smaki tego, co ich matki jedzą. Odkryli, że jeszcze przed narodzinami każdy z nas ma swoje preferencje, jeśli chodzi o s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/juz-w-lonie-matki-plody-reaguja-na-smaki-i-nie-wszystkie-im-sie-podobaja-fot-getty-images-dbc5a48.jpg" width="938" height="626" alt="Już w łonie matki płody reagują na smaki. I nie wszystkie im się podobają (fot. Getty Images)" title="Już w łonie matki płody reagują na smaki. I nie wszystkie im się podobają (fot. Getty Images)" /> Co wpływa na starzenie się? Niestety wkrótce okazało się, że starzenie się jest o wiele bardziej skomplikowanym procesem. Telomery mają na nie wpływ, ale jak duży – nie wiadomo. Rozpatrując starzenie się komórek ważne jest również ich wyposażenie genetyczne. A także np. tempo gromadzenia się w komórkach odpadów metabolicznych. A to tylko poziom komórkowy. Starzenie się można rozpatrywać też na innych poziomach. Co na nie wpływa? Na pewno tryb życia – siedząca praca nie doda nam lat – czy przebyte choroby. Wiadomo też, że palenie papierosów, szkodliwe dla zdrowia, osłabia kondycję organizmu i może zwiększyć nasz wiek biologiczny. Samotni starzeją się szybciej niż palacze? To jednak nie wszystko. Najnowsze badania wskazują, że większe znaczenie, niż dotychczas przypuszczano, dla naszego wieku biologicznego mają czynniki psychologiczne. Specjaliści z firmy biotechnologicznej Deep Longevity wraz z naukowcami z Chin i Stanów Zjednoczonych sięgnęli po dane biomedyczne prawie 12 tys. Chińczyków. Na ich podstawie opracowali nowy zegar starzenia się (ang. age clock). To pojęcie – coraz popularniejsze w nauce – oznacza cyfrowy model starzenia się szacujący wiek biologiczny organizmu. Simona Kossak umierała trzy razy. Jak żyła słynna biolożka? 30 września do kin wchodzi film dokumentalny „Simona”. Cioteczna wnuczka biolożki poznaje w nim swoją krewną nie tylko od strony zawodowej. Naukowcy odkryli, że na starzenie się bardzo silnie wpływa nasza kondycja psychiczna. Szybciej starzeli się ludzie po udarach, chorobach płuc i wątroby oraz palacze. Ale także ci, którzy czuli się nieszczęśliwi i byli osamotnieni. Ten ostatni czynnik przyspieszał starzenie się nawet bardziej niż sięganie po papierosy. – Kondycja psychiczna i psychospołeczna w ogromnym stopniu decydują o naszym zdrowiu i jakości życia – zauważa Manuel Faria z Uniwersytetu Stanforda. – A jednak są praktycznie pomijane przez współczesne systemy opieki zdrowotnej – dodaje badacz. Naukowcy, który praca ukazała się w czasopiśmie naukowym „Aging-US”, postulują, by twórcy terapii hamujących starzenie się brali pod uwagę nie tylko czynniki fizyczne, ale właśnie również psychiczne. Źródło: EurekAlert, Frontiers in Genetics Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy istnienie babć i dziadków zawdzięczamy dwoince rzeżączki? Zaskakująca hipoteza
Każdy z nas posiada geny chroniące przed demencją i pogorszeniem się zdolności poznawczych w późnym wieku. Skąd się wzięły? Naukowcy podejrzewają, że zawdzięczamy je patogenom przenoszącym choroby zakaźne, takim jak dwoinka rzeżączki.
W tym artykule: Gen, który pomaga sprzątać mózg Jak organizm broni się przed dwoinką rzeżączki? Czy neandertalczycy też mieli kochających dziadków? Większość zwierząt żyje tylko do okresu reprodukcyjnego i niewiele dłużej. Kiedy kończy się możliwość wydawania na świat potomstwa, zwierzę umiera, niekiedy bardzo szybko. Ludzie są wyjątkiem od tej reguły. Możemy cieszyć się długim i zdrowym życiem nawet po tym, gdy nasze możliwości reprodukcyjne się już wyczerpały. Dlaczego tak jest? Jedną z możliwych odpowiedzi jest tzw. hipoteza babci. Według niej życie do późnej starości zawdzięczamy temu, że – ewolucyjnie – rodzice z naszego gatunku potrzebują wsparcia w opiece nad wnukami. W porównaniu z innymi gatunkami, dojrzewanie osobnika Homo sapiens trwa bardzo długo. Potrzeba kilkunastu lat, by był zdolny do rozmnażania, a jego szanse dożycia tego wieku rosną, gdy zajmują się nim nie tylko rodzice, ale i dziadkowie. Gen, który pomaga sprzątać mózg Czy ta hipoteza jest trafna? Naukowcy ze Szkoły Medycznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego twierdzą, że odkryli wspierający ją, dość zaskakujący biologiczny mechanizm. Tylko kilka ssaków przechodzi menopauzę. Orki, jak się okazuje, są wyjątkiem Rozmnażanie, obok m.in. oddychania i wydalania, to jedna z czynności życiowych łączących wszystkie istoty żywe. Co ciekawe, tylko ludzie i cztery z wielu gatunków waleni przechodzą menopau... Związany jest on z genem kodującym receptor CD33 obecny na limfocytach T, czyli białych krwinkach zawiadujących odpornością organizmu. Porównując genom ludzi i szympansów, naukowcy odkryli, że mamy jego inną wersję niż małpy naczelne. U szympansów CD33 wiąże się z kwasem sialowym – związkiem organicznym z grupy cukrów, który znajduje się w błonie komórkowej każdej komórki. W ten sposób krwinka biała rozpoznaje inną komórkę jako część własnego organizmu, co tłumi reakcję autoimmunologiczną. Ludzie posiadają jednak również inną, zmutowaną genu CD33 – w komórkach, które pełnią rolę „sprzątaczy” w naszym ciele. Takimi komórkami jest mikroglej. To komórki mózgu przyczyniające się do usuwania zniszczonych komórek mózgowych i blaszek amyloidowych (których gromadzenie się w mózgu jest związane z chorobą Alzheimera). Czym więcej mamy typowo ludzkiej wersji receptora CD33, tym nasz mikroglej skuteczniej rozpoznaje „śmieci” gromadzące się w mózgu i „sprząta” je. Jak organizm broni się przed dwoinką rzeżączki? Jaki to ma związek z babciami i dziadkami? Zgodnie z teorią ewolucji to sukces reprodukcyjny stanowi główny mechanizm działania selekcji naturalnej, a nie długie życie po wydaniu potomstwa na świat. Jednak istnieje pewien organizm, który może mieć związek z jednym i z drugim. Jest nim dwoinka rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae) – bakteria odpowiedzialna za bardzo zaraźliwą chorobę zakaźną przenoszoną drogą płciową. Na jej powierzchni znajduje się kwas sialowy, ten sam, z którym wiąże się niezmutowany receptor CD33. Temu rzeżączka zawdzięcza swój sukces. Jest jak wilk w przebraniu owcy – po wniknięciu do organizmu nie jest rozpoznawana przez białe krwinki gospodarza jako groźny patogen. Te komórki reagują bowiem na kwas sialowy, znajdujący się na jej powierzchni. Najstarszy przedstawiciel Homo sapiens może być jeszcze starszy niż dotychczas sądzono Okazuje się, że najstarszy odkryty dotąd Homo sapiens, Omo I, może mieć ponad 230 tysięcy lat. Pokazały to najnowsze badania. Zdaniem badaczy mutacja genu CD33, która pozbawiła receptor możliwości wiązania się z kwasem sialowym, pojawiła się, by chronić Homo sapiens przed rzeżączką w wieku reprodukcyjnym. Okazało się jednak, że ma dodatkowy efekt – w późniejszym wieku ułatwia „sprzątanie mózgu”, chroniąc przed demencją i pogarszaniem się zdolności poznawczych u seniorów. Czy neandertalczycy też mieli kochających dziadków? – Jest możliwe, że CD33 był jednym z genów „wybranych” przez ewolucję, by zwiększyć szanse przeżycia w kontakcie z groźnymi patogenami w wieku rozrodczym, a potem „wybranych” ponownie dla ochrony zdrowia mózgu w późniejszym wieku – mówi Pascal Gagneux, jeden z autorów pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „Molecular Biology and Evolution”. Co ciekawe, naukowcy odkryli, że spośród człowiekowatych tylko Homo sapiens posiada ochronną mutację genu CD33. Nie znaleziono jej w genomie ani neandertalczyków, ani denisowian. – To zaskakujące. Jeśli wziąć pod uwagę geny, którymi różnimy się od szympansów, neandertalczycy zazwyczaj posiadają takie ich wersje jak my – mówi Ajit Varki, starszy autor pracy. – To wskazuje, że mądrość i opieka dziadków mogła być przewagą ewolucyjną, jaką miał nasz gatunek nad innymi wymarłymi hominidami – dodaje badacz. Źródła: Molecular Biology and Evolution, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Twoja wątroba się nie starzeje. Niezależnie od twojego wieku ma tylko trzy lata. Jak to możliwe?
Wątroba człowieka pozostaje młoda, nawet gdy reszta ciała się starzeje, sugerują nowe badania. Niezależnie od wieku właściciela, ten organ ma tylko trzy lata. Co ciekawe, naukowcy wykazali to dzięki powietrznym próbom nuklearnym przeprowadzanym w połowie poprzedniego wieku.
W tym artykule: Czy wątroba sama się naprawia? Wątroba zawsze jest w tym samym wieku Jak próby nuklearne pomogły badaczom wątroby? Jak się bada wiek komórek? Przywykliśmy myśleć, że nasze ciało ma dokładnie tyle lat, na ile wskazuje nasz PESEL. Jednak – paradoksalnie – to nieprawda. Różne części ludzkiego organizmu starzeją się w różnym tempie. Prędkość „zużywania się” może być inna nawet pojedynczych komórek. To w sumie sprawia, że nasz wiek metrykalny najczęściej odbiega od wieku biologicznego. Naukowcy wykazali właśnie, że jeden z naszych organów praktycznie się nie starzeje. Jest nim zdrowa wątroba. Swoje badania opisali w artykule naukowym opublikowanym w czasopiśmie „Cell Systems”. Czy wątroba sama się naprawia? Wątroba to największy organ w ciele człowieka. Jedną z jej funkcji jest oczyszczanie naszego organizmu z toksycznych substancji, które mogłyby zagrozić jego funkcjonowaniu. Wypełnianie tego zadania naraża wątrobę na nieustanny kontakt ze niebezpiecznymi związkami chemicznymi. Mogłyby one doprowadzić zniszczenia jej komórek. Dlatego też ten organ ma szczególne zdolności regeneracyjne. Czy zdolności te słabną z wiekiem? Wydawałoby się, że tak powinno się dziać. Ostatecznie im jesteśmy starsi, tym gorzej funkcjonuje całe nasze ciało. Wątroby nie wyłączając. Komórki starzeją się szybciej u osób, które miały ciężkie dzieciństwo. Badanie nad metylacją DNA Badania pokazują, że traumy z dzieciństwa odchorowujemy przez całe życie. Dzieci z trudnych domów mają znacznie więcej problemów ze zdrowiem, nawet gdy pochodzą z bogatszych krajów z dos... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ciezkie-dziecinstwo-sprawia-ze-nasze-komorki-starzeja-sie-szybciej-metylacja-dna-pod-lupa-110d7bc.jpeg" width="938" height="624" alt="Ciężkie dzieciństwo sprawia, że nasze komórki starzeją się szybciej. Metylacja DNA pod lupą" title="Ciężkie dzieciństwo sprawia, że nasze komórki starzeją się szybciej. Metylacja DNA pod lupą" /> Jednak naukowcy nie byli do tego przekonani. Dotychczasowe badania na zwierzętach dawały bowiem sprzeczne odpowiedzi. – Było dla nas jasne, że jeśli chcemy wiedzieć, co dzieje się z wątrobą u ludzi, musimy znaleźć sposób bezpośredniego zmierzenia wieku jej komórek – opowiada dr Olaf Bergmann, szef zespołu badawczego z drezdeńskiego Centrum Terapii Regeneracyjnych i główny autor pracy. Wątroba zawsze jest w tym samym wieku Dr Bergmann zgromadził interdyscyplinarną grupę naukowców. W jej skład wchodzili biolodzy, fizycy, matematycy i klinicyści. Grupa przebadała tkanki pobrane od osób zmarłych w wieku od 24 do 80 lat. Okazało się, że komórki wątroby ich wszystkich były w podobnym wieku. – Niezależnie od tego, czy pochodziły od dwudziestocztero-, czy od osiemdziesięciolatka, miały średnio trzy lata – mówi dr Bergmann. Zdaniem naukowców to wskazuje, że naprawa wątroby następuje w sposób ciągły. A także że dostosowanie jej wielkości do masy ciała pozostaje ściśle regulowane przez stałą wymianę komórek. Proces ten przebiega sprawnie również u osób w starszym wieku. Czy wiesz, kiedy zaczynasz się starzeć? Naukowcy podali konkretny wiek Starzenie się ludzi wciąż fascynuje naukowców. Nie wszyscy starzejemy się w tym samym tempie – wynika z badań prowadzonych w Nowej Zelandii. Jak to możliwe? Naukowcy odkryli również, że istnieje pewna niewielka część komórek wątroby, które dożywają nawet dziesięciu lat. – Większość naszych komórek ma po dwa zestawy chromosomów. Jednak niektóre gromadzą ich z wiekiem coraz więcej – mówi dr Bergmann. – W końcu mają nie dwa, ale cztery, a nawet osiem zestawów chromosomów – wyjaśnia. I to te właśnie komórki potrafią przetrwać nawet dekadę. Ich funkcja nie jest jeszcze znana. Jak próby nuklearne pomogły badaczom wątroby? Wszystko to jednak nie wyszłoby na jaw, gdyby nie opracowanie metody dokładnego szacowania wieku komórek. Zespół dr. Bergmanna wykorzystał do tego sposób, przypominający stosowane przez archeologów datowanie radiowęglowe. Chcąc ocenić wiek znaleziska, archeolodzy analizują – w uproszczeniu – ile jest w nim promieniotwórczego izotopu węgla C-14. Organizmy żywe przyswajają go z atmosfery. Póki żyją, stężenie C-14 w ich ciałach jest takie samo, jak w powietrzu, bo obieg izotopu w biosferze trwa cały czas. Jednak po ich śmierci sytuacja się zmienia. Ilość C-14 w ich ciałach zmniejsza się w regularnych odstępach czasu. Tzw. okres połowicznego rozpadu izotopu węgla promieniotwórczego C-14 wynosi 5740 lat. Dlaczego pogarsza się wzrok? Wyjaśniamy mechanizm starzenia się Wraz z wiekiem zmieniają się możliwości naszych ciał. Czas nie oszczędza także naszego mózgu. Wyjaśniamy co się z nim dzieje. Nie byłoby to przydatne do mierzenia wieku tkanek miękkich organizmów żywych, które o wiele szybciej ulegają rozkładowi. Jednak z pomocą nauce przyszły atomowe ambicje mocarstw XX wieku. W czasie testów nuklearnych przeprowadzanych w latach 50. poprzedniego stulecia do atmosfery dostało się sporo węgla promieniotwórczego. Bez szkody dla zdrowa, krążąc w przyrodzie, wszedł on w skład komórek żywych organizmów. Jego ilość w komórkach dokładnie odpowiadała ilości w atmosferze. Jak się bada wiek komórek? W 1963 roku wprowadzono zakaz przeprowadzania prób nuklearnych w powietrzu. W rezultacie ilość izotopu C-14 w atmosferze zaczęła się stopniowo zmniejszać. To samo dotyczyło jego zawartości w komórkach. – Możemy wykryć i zmierzyć ilość węgla promieniotwórczego w komórkach, a przez porównanie do jego zawartości w atmosferze, określić ich wiek – opowiada dr Bergmann. Naukowcy zastosowali już kiedyś tę metodę. Pomogła wykazać, że – wbrew temu, co wcześniej sądzono – komórki serca i mózgu powstają nie tylko w okresie prenatalnym, ale tworzą się przez całe ludzkie życie. Teraz uczeni zamierzają zbadać, czy u osób z chroniczną niewydolnością serca dochodzi do regeneracji komórek tego narządu. Źródło: Cell Systems. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy wiesz, kiedy zaczynasz się starzeć? Naukowcy podali konkretny wiek
Starzenie się ludzi wciąż fascynuje naukowców. Nie wszyscy starzejemy się w tym samym tempie – wynika z badań prowadzonych w Nowej Zelandii. Jak to możliwe?
W tym artykule: Nie wszyscy starzejemy się tak samo Co zatrzymuje starzenie: Geny czy styl życia? Badanie objęło 1037 osób, których losy śledzono przez minione 40 lat w ramach badania mieszkańców miasta Dunedin w Nowej Zelandii. Wszyscy uczestnicy badania przyszli na świat w latach 1972–1973. Prowadzący „projekt Dunedin" naukowcy przez lata gromadzili dane o zdrowiu fizycznym i psychicznym mieszkańców. Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Czego nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach? Drzewo genealogiczne ludzkości nigdy nie będzie w 100 proc. dokładne. Dlaczego? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-stworzyli-najwieksze-drzewo-genealogiczne-ludzi-w-historii-co-nowego-dowiedzielismy-sie-o-naszych-przodkach-a3edc60.jpeg" width="938" height="614" alt="Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Co nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach?" title="Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Co nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach?" /> Autorzy badania przeanalizowali ogromną bazę danych w poszukiwaniu biomarkerów związanych z pracą różnych narządów ludzi, aby zidentyfikować pewne kluczowe oznaki biologicznego starzenia. Biomarkery to obiektywnie mierzalne wskaźniki biologiczne, takie jak np. geny. W artykule podsumowującym badania, który ukazał się w czasopiśmie „Nature Aging", naukowcy stwierdzili, że nie wszyscy starzeli się w tym samym tempie. Nie wszyscy starzejemy się tak samo Niektórzy badani zaczęli wykazywać kluczowe oznaki biologicznego starzenia się w wieku 45 lat. To sprawiło, że znaleźli się w grupie podwyższonego ryzyka wystąpienia demencji i innych chorób związanych z wiekiem. Tymczasem Inni uczestnicy badania w wieku 45 lat wydawali się „podążać zupełnie inną drogą, jeśli chodzi o starzenie” – uznali naukowcy. – Starzenie się nie jest czymś, co dzieje się nagle, gdy ludzie osiągają wiek 60 lat. Jest to proces trwający całe życie – wyjaśnia dr Maxwell Elliott z Wydziału Psychologii i Neuronauki Uniwersytetu Duke’a w Karolinie Północnej, główny autor badań. Zespół pod kierunkiem dr. Maxwella Ellotta odkrył, że niektórzy z 45-latków starzeli się w tempie wolniejszym niż średnia dla ich wieku. Osoby te wyglądały młodziej, miały mniej zmarszczek na twarzach, pozostawały w lepszej kondycji psychicznej i wykazywały się lepszym zdrowiem w zakresie układu krążenia. Tymczasem inni 45-latkowie wykazywali oznaki starzenia. Zespół zauważył to zjawisko, analizując dane dotyczące funkcjonowania kilku układów narządów. Badacze stwierdzili, że osoby w tej grupie zaczęły odczuwać pewne pogorszenie funkcji poznawczych, wyglądały na starsze fizycznie, miały pogarszający się stan układu sercowo-naczyniowego, osłabione funkcje czuciowo-ruchowe i zgłaszały gorsze samopoczucie. Co zatrzymuje starzenie: Geny czy styl życia? Niestety odkrycie naukowców z Karoliny ogranicza się jedynie do stwierdzenia faktu, że nie wszyscy starzejemy się tak samo. Badacze nie potrafią na razie odpowiedzieć, co sprawia, że niektórzy z nas zaczynają starzeć się później, a cały proces postępuje u nich wolniej. Czy na tempo starzenia się wpływa genetyka, czy jednak decydujący jest tryb życia? Ewolucja człowieka wciąż trwa, choć nie jest tak spektakularna. Naukowcy znaleźli potwierdzenie Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że człowiek nie zmienił się od tysięcy lat. Jednak uważna analiza ludzkiego organizmu pokazuje, że wciąż ewoluujemy. Potwierdzili to naukowcy z Au... Naukowcy mają nadzieję, że dalsze badania pomogą ustalić czy i w jaki sposób możemy wpływać na tempo starzenia. Sami naukowcy przyznają też, że ich badanie dotyczy tylko jednej grupy ludzi z Nowej Zelandii. Niekoniecznie więc musi okazać się prawdziwe dla całej globalnej populacji. – Mamy sposób mierzenia, jak szybko ludzie się starzeją. Nasze odkrycia jasno pokazują, jak ważne jest zajmowanie się tematem starzenia biologicznego już w wieku średnim. Możliwa jest wtedy jeszcze skuteczna profilaktyka, zanim dojdzie do nagromadzenia się ciężkich uszkodzeń narządów – podkreśla dr Maxwell Elliott. – Te odkrycia pokazują, że znaczące różnice w biologicznym starzeniu się można zmierzyć i określić ilościowo w wieku średnim, co daje szansę na łagodzenie chorób związanych z wiekiem – dodaje Terrie Moffitt, współautorka badania. Źródło: DukeHealth Czytaj więcej fascynujących artykułów: Część ludzi czuje ból silniej. To wina genów neandertalczyka Nasi przodkowie krzyżowali się z neandertalczykami, czego ślady do dziś mamy w DNA. Jeden z neandertalskich genów zwiększa wrażliwość na ból. W laboratorium powstał w pełni funkcjonalny „mini mózg” neandertalczyka Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego stworzyli cząstki gąbczastej materii mózgu genetycznie zmodyfikowanej w ten sposób, by mógł w nich znaleźć się gen NOVA1 w kształcie na...