W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
W wieku 113 lat odeszła Jadwiga Żak-Stewart: urodzona w Warszawie łodzianka i najstarsza Polka. Pokazała nam wszystkim, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych – przykładem jej niezłomności niech będzie to, że powróciła do Polski na... 100. urodziny. Jej życie to wyjątkowa opowieść o sile miłości.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Polska Marcin Gołaszewski – przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024, a obecnie radny miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazywał, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. W wieku 113 lat odeszła najstarsza Polka Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i była najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. W wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. W ostatnich latach mieszkała z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszczał jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – Była to niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpała ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszało ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należały delicje. – Znałem Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewała i korzystała z życia – uśmiecha się radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa, miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II wojny światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Historia Pani Jadwigi jest inspiracją dla nas wszystkich: przez lata na obczyźnie nie zapomniała o miłości do ojczyzny, miasta czy bliskich, którzy tutaj na nią czekali. Teraz dołączyła do ukochanego męża, którego – ponad wszystko – chciała być blisko. My również dołączamy do kondolencji przesyłanych rodzinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten jeden codzienny nawyk może chronić przed demencją – naukowcy są zgodni
Ten jeden codzienny nawyk – używanie więcej niż jednego języka – może realnie chronić mózg przed starzeniem. Nowe badanie wskazuje, że wielojęzyczność działa jak tarcza dla pamięci, uwagi i elastyczności poznawczej.
Spis treści: Nowy sposób na zachowanie sprawności? Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Nowe badanie sugeruje, że codzienne, wielojęzyczne nawyki – od krótkich rozmów z sąsiadami po wracanie do języka z dzieciństwa – mogą pomagać w zachowaniu pamięci, uwagi i elastyczności mózgu wraz z wiekiem. Starzenie rzadko „przełącza” mózg z dnia na dzień. Pojawia się stopniowo – w wolniejszym przypominaniu sobie informacji, rozproszonej uwadze i drobnych potknięciach poznawczych. Dla wielu dorosłych prawdziwe pytanie brzmi nie „czy to nastąpi”, ale „czy da się ten proces spowolnić”. Nowy sposób na zachowanie sprawności? Większość popularnych strategii poprawy krótkotrwałej pamięci i funkcjonowania poznawczego opiera się na rozwiązywaniu dziwnych łamigłówek czy zawiłych krzyżówek. Nowe badania podpowiadają jednak, że jednym z najlepszych sposobów na zahamowanie spadku funkcji poznawczych może być poszerzenie swoich umiejętności językowych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature Aging” pokazuje, że posługiwanie się kilkoma językami może spowalniać starzenie się mózgu. Ten proces wiąże się z stopniowym spadkiem szybkości przetwarzania informacji, uwagi i innych funkcji poznawczych. Analizując dane ankietowe ponad 86 000 zdrowych osób w wieku od 51 do 91 lat z 27 krajów europejskich, naukowcy odkryli, że ludzie, którzy regularnie używają więcej niż jednego języka są dwukrotnie rzadziej narażeni na oznaki biologicznego starzenia niż osoby mówiące tylko jednym językiem. Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? – Odkryliśmy, że życie w wielojęzycznych społeczeństwach rzeczywiście opóźnia spadek funkcji poznawczych i sprawności, który zwykle towarzyszy starzeniu się – mówi Lucía Amoruso, psycholożka z Basque Center on Cognition, Brain and Language i jedna z autorek badania. – Wszyscy się starzejemy, a wraz z wiekiem zaczynamy tracić funkcje poznawcze i samodzielność. Naukowcy twierdzą, że wielojęzyczność może wzmacniać sieci połączeń w mózgu, ponieważ nieustannie „trenuje” je do pracy. Ten efekt wydaje się jeszcze silniejszy, gdy osoby dodatkowo wzmacniają te „mięśnie”, zanurzając się w różnych środowiskach i kulturach. – Chodzi o realne używanie języka w codziennym życiu – podkreśla Amoruso. – Efekty, które obserwujemy, są związane z prawdziwym użyciem języków w prawdziwych sytuacjach. Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Na poziomie całych populacji mówienie w innym języku może tak bardzo spowolnić spadek funkcji poznawczych, że pomaga opóźnić początek chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy demencja. Na poziomie pojedynczej osoby oznacza to coś prostszego: nauka, używanie i aktywne wykorzystywanie różnych języków może być jednym z najbardziej dostępnych narzędzi wspierających dobre starzenie się. Oczywiście związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych zależy od wielu czynników: stylu życia, zdrowia fizycznego i środowiska. Nawet po uwzględnieniu takich zmiennych, jak zamożność czy poziom wykształcenia ochronny wpływ wielojęzyczności nadal pozostawał wyraźny. – Im dłużej masz doświadczenie w posługiwaniu się dwoma lub więcej językami, tym lepiej – wyjaśnia Viorica Marian, autorka książki „The Power of Language”. Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Jednak codzienne zalety posługiwania się więcej niż jednym językiem wykraczają daleko poza samo starzenie się. Od lepszej komunikacji i większej kreatywności, po lepszą koncentrację i skupienie – eksperci zwracają uwagę, że osoby dwujęzyczne są zwykle bardziej elastyczne w zadaniach wymagających tzw. funkcji wykonawczych, takich jak multitasking czy podejmowanie decyzji. Szlifowanie umiejętności komunikacyjnych nie zrobi z ciebie poligloty z dnia na dzień. Może jednak wzmocnić coś równie ważnego: więzi społeczne. Wraz z wiekiem kręgi towarzyskie często się kurczą. Zwiększa to ryzyko izolacji i samotności, które są silnie powiązane ze spadkiem dobrostanu emocjonalnego i funkcji poznawczych. Język jest jednym z najważniejszych narzędzi budowania wspólnoty. Łatwiej nawiązać więź, gdy możesz porozmawiać z kimś bezpośrednio. Zanurzenie się w innej społeczności lub kulturze poprzez szlifowanie nowej umiejętności jest świetnym sposobem na wzmacnianie takich relacji. Źródło: National Geographic
Mózg starzeje się skokowo. W ciągu Twojego życia zmienia się 4 razy i naukowcy wreszcie wiedzą, kiedy
Naukowcy z Cambridge odkryli, że mózg człowieka wcale nie rozwija się liniowo – przechodzi przez 5 drastycznie różniących się od siebie „epok”, rozdzielonych 4 punktami zwrotnymi w wieku 9, 32, 66 i 83 lat. Starzejemy i dojrzewamy skokowo, a nie każdego dnia po trochu.
Analiza skanów ludzkich głów wykazała, że mózgi – wbrew naszej intuicji – nie rozwijają się w sposób liniowy. Badacze oszacowali 4 punkty zwrotne w naszych życiach, które przenoszą nas do kolejnej „epoki” funkcjonowania mózgu. Odkrycie naukowców ujawnia kolejne tajemnice najbardziej skomplikowanego organu ludzkiego ciała. 5 epok życia mózgu – jak i kiedy się zmieniamy? Naukowcy pod kierownictwem dr Alexy Mousley przeanalizowali skany mózgu 3802 osób w wieku od 0 do 90 lat. Wykorzystali technikę MRI z opcją dyfuzji (rezonansu magnetycznego, która obrazuje ruch cząsteczek wody w tkankach) i odkryli, że mózg człowieka nie rozwija się w sposób liniowy. Zamiast tego przechodzi przez pięć wyraźnie różnych od siebie epok. Badania zostały opublikowane w czasopiśmie „Nature Communications” i potwierdzają to, że zmiany w strukturze mózgu wcale nie są stopniowe. Jakie przeżywamy „epoki” i kiedy starzeje się mózg? 1. Dzieciństwo. Do 9. roku życia trwa konsolidacja sieci neuronowych Pierwsza „epoka” obejmuje okres od narodzin do około 9. roku życia. W tym czasie nasze sieci neuronowe się konsolidują – nadmiar synaps, charakterystyczny dla niemowlęcego mózgu, zostaje stopniowo zredukowany, a najaktywniejsze połączenia (czyli intensywnie pobudzane w dzieciństwie) są wzmacniane. To kluczowy etap rozwoju mózgu, który później ciężko jest nadrobić. Dlaczego? W tym czasie gwałtownie rośnie objętość istoty szarej i białej, co prowadzi do osiągnięcia maksymalnej grubości kory mózgowej. Cały mózg reorganizuje się w jednolity sposób aż do 9. roku życia. Wtedy następuje radykalna zmiana zdolności poznawczych, ale także zaczynają pojawiać się zmiany związane z ryzykiem zaburzeń psychicznych 2. Dorastanie, które trwa aż do… 32. roku życia Kolejny etap rozwoju mózgu trwa długo, bo aż do wczesnych lat 30. Okazuje się, że w kontekście pracy mózgu młodzi dorośli niewiele różnią się od nastolatków. Etap ten charakteryzuje się znacznym wzrostem efektywności w połączeniach nerwowych. Struktura mózgu staje się lepiej zorganizowana i zoptymalizowana, dopasowuje się do wyzwań. – Era adolescencji to jedyny okres, w którym wydajność struktur mózgowych tak dynamicznie wzrasta – tłumaczy Dr Alexa Mousley. Rozwijające zmiany osiągają szczyt średnio w wieku 30 lat, który według naukowców jest „najsilniejszym punktem zwrotnym w całym życiu”. 3. Dorosłość to pełna moc, która trwa do 66. urodzin. Po 32. roku życia mózg wchodzi w fazę dorosłości, która jest najdłuższą z pięciu epok – trwa ponad 3 dekady. Koniec poszukiwań i badania terenu: w tej epoce struktura mózgu stabilizuje się. Zauważalne jest zjawisko „segregacji” – poszczególne obszary mózgu coraz bardziej się specjalizują i działają w ramach wydzielonych jednostek funkcjonalnych. W trakcie trwania tego okresu nie zaobserwowano wyraźnych punktów zwrotnych, co koresponduje z wynikami innych badań, które wskazują na plateau w zakresie inteligencji i cech osobowości. Korzystamy z tego, czego wcześniej się nauczyliśmy i szukamy schematów. 4. Starzenie się mózgu – zmiany po 66. i 83. roku życia Punkt zwrotny w wieku 66 lat, chociaż subtelny, wskazuje na początek kolejnej epoki – wczesnej starości. W tym czasie struktura sieci mózgowej ulega stopniowej reorganizacji. Pogarsza się spójność połączeń, szczególnie ze względu na degenerację istoty białej. Dr Mousley zauważa, że w połowie lat 60. możemy zaobserwować reorganizację sieci neuronowych, co prawdopodobnie związane jest ze starzeniem i chorobami, takimi jak nadciśnienie. Ostatni punkt zwrotny ma miejsce w wieku około 83 lat i wprowadza mózg w ostatnią epokę: późną starość. W tej fazie następuje drastycznie ograniczenie łączności globalnej w obrębie całego organu, a struktura mózgu zaczyna polegać na bardziej lokalnych połączeniach i wybranych regionach. Co daje nam ta wiedza o mózgu? Wiele zaburzeń rozwojowych, psychicznych i neurologicznych związanych jest z tym, jak mózg jest połączony. Zrozumienie, że struktura mózgu nie zmienia się stopniowo, lecz podlega nagłym przełomom, może pomóc w identyfikowaniu momentów największej podatności na zaburzenia. Odkrycie to może mieć istotne znaczenie dla diagnostyki i leczenia chorób takich jak demencja czy zaburzenia rozwojowe u dzieci. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Siwe włosy mogą ratować życie? Naukowcy odkryli nieoczekiwany mechanizm
Siwe włosy mogą być nie tylko oznaką starzenia, ale także sposobem organizmu na ochronę przed rakiem. Najnowsze badania wyjaśniają, że to mechanizm zabezpieczający organizmu. Jak to działa?
Większość osób kojarzy siwienie ze starzeniem się. Naukowcy twierdzą jednak, że pojawienie się siwych włosów może być sprytnym mechanizmem obronnym organizmu, który chroni się przed potencjalnie niebezpiecznymi zmianami, które mogłyby prowadzić do raka. Co warto wiedzieć o powiązaniu siwizny z rakiem skóry? Jak powstają siwe włosy? Siwienie włosów rozpoczyna się wtedy, gdy komórki odpowiedzialne za produkcję pigmentu (melaniny) w mieszku włosowym przestają być aktywne lub zanikają. Odpowiedzialne za ten proces są melanocytowe komórki macierzyste. Zwykle znajdą się one w regionie mieszków włosowych, w których zajmują się cykliczną odnową barwnika i determinują kolor naszych fryzur. Melanocytowe komórki macierzyste mają ścisłą specjalizację i mogą się samoodnawiać. Gdy jednak dochodzi do uszkodzenia ich DNA (np. w wyniku czynników środowiskowych lub naturalnego starzenia się organizmu) mogą przechodzić w stan senescencji, czyli trwałego wyłączenia, który to prowadzi do nieodwracalnej utraty zdolności produkcji pigmentu. W efekcie pojawiają się siwe włosy. Siwienie jest mechanizmem obronnym organizmu Badanie przeprowadzone przez prof. Emi Nishimurę i dr Yasuaki Mohriego z Uniwersytetu Tokijskiego pozwoliło naukowcom dojść do wniosku, że siwienie wynika bezpośrednio z mechanizmu usuwania komórek z uszkodzonym DNA, co jest istotne w kontekście zapobiegania powstawaniu potencjalnie niebezpiecznych zmian nowotworowych. Efekt swojej pracy opublikowali w czasopiśmie „Nature Cell Biology”. Nasze komórki przez całe życie narażone są na szkodliwe działanie wolnych rodników, promieniowania UV, toksyn czy procesów zapalnych, które mogą prowadzić do mutacji DNA. Tak działa również starzenie się. W odpowiedzi na pęknięcia nici DNA dochodzi do aktywacji białka p53, które w przypadku skóry głowy prowadzi do usuwania potencjalnie niebezpiecznych komórek macierzystych melanocytów. To zaś co prawda niszczy pigment, ale przy tym broni przed jednym z najgroźniejszych rodzajów raka – rakiem skóry głowy. Według badaczy brak eliminacji komórek może prowadzić do powstania nowotworu. Niedoskonała ochrona przed czerniakiem jest lepsza niż żadna – Nasze wyniki wskazują, że populacja tych samych komórek macierzystych może podlegać przeciwnym losom, eliminacji lub ekspansji, w zależności od rodzaju stresu oraz sygnałów mikrośrodowiskowych. To rzuca nowe światło na powiązania między siwieniem a czerniakiem – mówi prof. Emi Nishimura. Narażenie na niektóre substancje rakotwórcze może przełamać „wały obronne” siwizny i zwiększać ryzyko, że komórki z uszkodzonym DNA przeistoczą się w komórki nowotworowe. Chociaż nie każde siwienie chroni przed rakiem, to zrozumienie tego mechanizmu może pomóc w poznaniu roli białek p53 w prewencji nowotworów skóry. Warto pamiętać, że siwe włosy – chociaż dla niektórych kłopotliwe estetycznie – są objawem sprawnie działającego układu naprawczego naszego organizmu. Należy nosić je z dumą! Źródło: Nature, Harvard Health Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
María Branyas Morera żyła 117 lat. Naukowcy odkryli tajemnicę jej długowieczności
Długowieczność Hiszpanki zaintrygowała naukowców z Barcelony. Superstulatka żyła aż 117 lat i 168 dni, zachowując sprawność umysłową i fizyczną. Badacze przeanalizowali jej genom, dietę oraz mikrobiom, aby znaleźć wskazówki, jak spowolnić proces starzenia.
María Branyas Morera od stycznia 2023 do sierpnia 2024 roku była oficjalnie najstarszą osobą na świecie. Przez całe życie prawie nie chorowała, a infekcja koronawirusem w wieku 113 lat zakończyła się pełnym wyzdrowieniem. Gdy Morera miała 116 lat, pobrano od niej próbki krwi, śliny i kału. Analiza wykazała, że superstulatka miała kilka wyjątkowych cech, związanych z mikrobiomem jelitowym, metabolizmem tłuszczów i genami. Geny chroniły ją przed nowotworami i Alzheimerem Analizy ujawniły, że jej w genomie występowały różne warianty genów powiązane z długowiecznością, wcześniej obserwowane u innych gatunków, jak psy, nicienie czy muchy. Nie miała natomiast wariantów genów zwiększających ryzyko nowotworów, choroby Alzheimera i zaburzeń metabolicznych. Posiadała wyjątkowo korzystny zestaw wariantów chroniących przed podwyższonym poziomem lipidów we krwi. Dlatego bardzo długo cieszyła się dobrą kondycją układu krążenia i mózgu. Wyjątkowy metabolizm tłuszczów i śródziemnomorska dieta Metabolizm tłuszczów w jej organizmie był wyjątkowo sprawny – jej profil lipidowy należał do najlepszych, jakie kiedykolwiek opisano. Cechował się niezwykle niskim poziomem cholesterolu, co naukowcy wiązali z genetyką, ale też dietą. Morera przestrzegała diety śródziemnomorskiej. Spożywała dużo warzyw, owoców, roślin strączkowych i oliwy z oliwek. Każdego dnia jadła trzy porcje naturalnego jogurtu bez cukru. Nie paliła i nie piła alkoholu. „Młody” mikrobiom jelitowy – sekret odporności? Bardzo ciekawe były też wyniki badań mikrobiomu jelitowego. Przypominał on profil osoby znacznie młodszej. Szczególnie wysoki był poziom bakterii z grupy Actinobacteriota, w tym probiotycznych Bifidobacterium. Zwykle ich ilość spada wraz z wiekiem, ale u stulatków i superstulatków utrzymuje się na wysokim poziomie. Te bakterie uważa się za ważny czynnik łagodzący, a wręcz spowalniający starzenie, bo pomagają kontrolować stany zapalne. Badacze podejrzewają, że nawyk regularnego spożywania jogurtu sprzyjał u Marii utrzymaniu zdrowej populacji tych bakterii do końca życia. Wiek biologiczny o 23 lata niższy niż metrykalny Kolejnym odkryciem było to, że jej wiek biologiczny znacząco odbiegał od chronologicznego. Na podstawie analizy metylacji DNA (procesu regulującego aktywność genów) stwierdzono, że jej organizm był średnio o 23 lata „młodszy” niż wskazywała metryka. Badacze twierdzą, że imponująca długowieczność Marii Branyas Morery wynika z wielu czynników: sprzyjającego genomu, „młodego mikrobiomu”, wydajnego układu odpornościowego, spowolnionego starzenia epigenetycznego oraz zdrowego stylu życia. Jednocześnie przypominają, że analiza dotyczy jednej osoby i nie można z niej wysnuwać zbyt ogólnych wniosków. Profesor Richard Faragher z Uniwersytetu w Brighton ostrzega, że pojedyncze, nietypowe warianty genów łatwo można nadinterpretować. Wskazuje, że obok wyjątkowych cech biologicznych, w grę może wchodzić także zwykły „łut szczęścia”. Aby wykluczyć przypadkowość, należałoby wykonać badania także w rodzinie Morery, czego w tym przypadku nie zrobiono. Źródło: New Scientist Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Loty kosmiczne przyspieszają starzenie się. Dotyczy to ludzkich komórek macierzystych
Ograniczona zdolność do wytwarzania nowych, zdrowych komórek, większa podatność na uszkodzenia DNA i szybsze skracanie końcówek chromosomów – naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego odkryli, że podróże kosmiczne znacznie przyspieszają starzenie komórkowe. Jeśli chcemy wysyłać ludzi daleko poza orbitę ziemską, musimy nauczyć się temu przeciwdziałać. A kto wie, może przy okazji dowiemy się, jak opanować starzenie komórkowe u tych, którzy zostali na Ziemi.
Spis treści: Różne typy komórek krwi 45 dni w kosmosie Ostateczny test ludzkiego organizmu W badaniach opublikowanych w czasopiśmie naukowym „Cell Stem Cell” zespół uczonych związanych z Uniwersytetem Kalifornijskim w San Diego, przedstawił wyniki zaawansowanych testów prowadzonych na hodowli ludzkich komórek macierzystych w kosmosie. Wykazały one, że podróże kosmiczne przyspieszają starzenie się ludzkich krwiotwórczych komórek macierzystych i progenitorowych (HSPC), które są kluczowe dla utrzymania zdrowia krwi i układu odpornościowego. Różne typy komórek krwi – Hematopoetyczne komórki macierzyste i progenitorowe (HSPC) to populacja komórek zdolnych do samoodnowy oraz przeobrażenia w różne typy komórek krwi, takie jak czerwone krwinki, granulocyty, monocyty, limfocyty i płytki krwi. Ich rola jest fundamentalna dla utrzymania prawidłowej produkcji i odnowy komórek krwi w życiu człowieka. W układzie odpornościowym umożliwiają odnowę puli komórek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej, a w układzie krwionośnym stanowią rezerwuar komórek niezbędnych do produkcji krwi i zdolności odpowiedzi na zwiększone zapotrzebowanie, na przykład w sytuacji krwawienia – wyjaśnia dr n. med. inż. Maksymilian Brzezicki, wykładowca medycyny Uniwersytetu Oxfordzkiego, lekarz akademicki w dziedzinie neurologii i neurochirurgii czynnościowej, współpracownik Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Brzezicki nie jest związany z cytowanymi badaniami. Chcąc przeprowadzić badania w warunkach kosmicznych, badacze Uniwersytetu Kalifornijskiego – we współpracy z firmą biotechnologiczną Space Tango – opracowali nowatorską platformę nanobioreaktora. Zminiaturyzowane trójwymiarowe systemy biosensoryczne umożliwiły hodowlę ludzkich komórek macierzystych w kosmosie i śledzenie ich zachowania za pomocą narzędzi obrazowania wspieranych przez sztuczną inteligencję. 45 dni w kosmosie Pozyskane od ludzi HSPC zostały kilkukrotnie eksponowane na warunki liczącego od 32 do 45 dni lotu kosmicznego. Po takim czasie zaczęły wykazywać charakterystyczne oznaki starzenia. Stawały się nadmiernie aktywne, szybko wyczerpując swoje zasoby. A właśnie to jest kluczowe dla długoterminowej regeneracji. Malała również ich zdolność do wytwarzania zdrowych nowych komórek, natomiast oznaki molekularnego zużycia, w tym uszkodzenia DNA i skracanie telomerów, stawały się coraz bardziej widoczne. – W normalnych, ziemskich, warunkach cykl życia komórki przebiega w spokojnym, wyważonym rytmie. Można to porównać do naszego codziennego harmonogramu: pobudka o 7:00, śniadanie, praca, rower, kolacja, sen. Tymczasem komórki HSPC w kosmosie zachowywały się jak osoba w permanentnym pośpiechu. Ich fazy życiowe drastycznie przyspieszyły, zaczęły pochłaniać ogromne ilości energii i materiałów budulcowych. To tak, jakby ktoś próbował zmieścić cały dzień w kilku godzinach – zjadł kolację o 13:00, pół godziny później zaczynał kolejne śniadanie, szedł do drugiej pracy, a potem jeszcze na nocną zmianę! Łatwo wyobrazić sobie, że po kilku tygodniach takiego tempa komórki były kompletnie wyczerpane, a ich zdolności regeneracyjne znajdowały się na skraju załamania – wyjaśnia dr Brzezicki. Badanie ujawniło również, że komórki wykazywały stany zapalne i stres w mitochondriach. Jednocześnie uaktywniały się zwykle „ciche” fragmenty genomu, co destabilizowało komórki i mogło osłabiać funkcję układu odpornościowego. Takie reakcje stresowe mogły zwiększać ryzyko chorób, w tym ryzyko nowotworów. Ostateczny test ludzkiego organizmu Należy jednak podkreślić, że gdy te same komórki umieszczono później w zdrowym środowisku, część ich uszkodzeń zaczęła się cofać. Może to oznaczać, że przy odpowiednich interwencjach możliwe może być odmłodzenie starzejących się komórek. – Kosmos to ostateczny test wydolności ludzkiego ciała – powiedziała profesor nauk medycznych i dyrektorka Sanford Stem Cell Institute (SSCI) Catriona Jamieson, główna autorka cytowanego artykułu. – Odkrycia te są niezwykle ważne, ponieważ pokazują, że stresory kosmosu – takie jak mikrograwitacja i promieniowanie kosmiczne – mogą przyspieszać molekularne starzenie się komórek krwiotwórczych. Badaczka podkreśla, że zrozumienie tych zmian nie tylko pomoże chronić astronautów podczas długotrwałych misji. Umożliwia nam również modelowanie procesu starzenia się i chorób, takich jak rak. – Trzeba pamiętać o fundamentalnej prawdzie: człowiek wyewoluował, aby żyć na Ziemi. Nasze ciało jest dostosowane do ziemskich warunków geofizycznych i chroni nas cały system naturalnych barier przed kosmicznymi zagrożeniami. Tymczasem astronauci muszą zmagać się nie tylko z fizycznymi wyzwaniami kosmosu, ale też z ogromnym obciążeniem psychicznym: intensywną pracą, izolacją od bliskich, snem w stanie nieważkości oraz stresem wynikającym z odpowiedzialności za skomplikowane zadania misyjne – podsumowuje dr Brzezicki. Źródło: Technology Networks Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Starzejemy się w dwóch momentach życia. Nowe ustalenie badaczy
Przyspieszone starzenie się może nadejść niespodziewanie, odbijając się na naszym wyglądzie i zdrowiu. Naukowcy wskazują dwa kluczowe momenty, w których nasz organizm gwałtownie się zmienia.
W tym artykule: Kluczowe 44 urodziny Co dzieje się z nami po 60-tce? Nierówna walka ze starością Każdemu z nas może przytrafić się taki poranek. Wstajemy niewyspani, zmęczeni i ociężali. Łupie nas w kościach, a mięśnie pobolewają. Udajemy się do łazienki, gdzie lustro pokazuje nam odbicie nieznajomego. Zmarszczki wokół oczu, cienie poniżej, szara skóra. Zupełnie jakbyśmy postarzeli się dosłownie w ciągu jednej nocy. Iluzja wywołana kłopotami ze snem lub wyjątkowo trudnym okresem w życiu? Niekoniecznie. W „Nature Aging” ukazał się artykuł, według którego starzenie się wcale nie zachodzi równomiernie. To proces, który w pewnych momentach gwałtownie przyspiesza. A my musimy wówczas zmagać się z nagłymi zmianami fizycznymi i psychicznymi. A być może również pojawiającymi się nie wiadomo skąd chorobami. Co to za momenty? Analizy tysięcy biologicznych markerów wykazały, że raptownie starzejemy się w okolicach 44. i 60. roku życia. Wtedy właśnie nasze organizmy przechodzą głębokie fale zmian związanych z wiekiem. Kluczowe 44 urodziny – Nie zmieniamy się stopniowo z upływem czasu. Zmiany następują bardzo gwałtownie – mówi „Guardianowi” prof. Michael Snyder. Syner jest genetykiem z Uniwersytetu Stanforda i głównym autorem badań. Pierwszy okres, kiedy nasze ciała mocno się przeobrażają, to połowa piątej dekady życia. U kobiet zmiany te tradycyjnie przypisuje się okresowi okołomenopauzalnemu albo menopauzie. Jednak to nie jest całe wytłumaczenie. Okazało się, że również u mężczyzn w tym wieku dochodzi do ostrego rozregulowania się badanych wskaźników molekularnych. Co sugeruje, że także u nich starzenie gwałtownie przyspiesza. Co się wówczas zmienia? Pogarsza się zdolność metabolizowania alkoholu, kofeiny i tłuszczów. Podnosi się poziom „złego” cholesterolu LDL. Rośnie ryzyko pojawienia się różnych chorób układu krążenia, w tym arteriosklerozy. Starzeją się skóra i mięśnie. Co dzieje się z nami po 60-tce? Drugi okres ostrego starzenia się rozpoczyna się zaraz po ukończeniu sześćdziesiątki. Tym razem zmniejsza się zdolność metabolizowania węglowodanów. Gorzej funkcjonuje system odpornościowy i nerki. Znów rośnie ryzyko wystąpienia miażdżycy tętnic. Tak jak kilkanaście lat wcześniej, raptownie starzeją się skóra i układ mięśniowy. Czy to koniec przyspieszania starzenia się? Wcześniejsze badania wykazały, że kolejny taki moment może wystąpić około 78. roku życia. Tym razem nie udało się tego potwierdzić, ponieważ najstarszy uczestnik amerykańskich badań miał 75 lat. Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności To, co kładziemy na talerzu, ma wpływ na jakość i długość naszego życia. Jak duży jest ten wpływ? Naukowcy są zdania, że kontrolując dietę, możemy znacznie przedłużyć sobie życie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/co-jesc-by-zyc-jak-najdluzej-naukowcy-przedstawiaja-nowy-przepis-na-diete-dlugowiecznosci-fot-getty-images-e3237f5.jpeg" width="938" height="625" alt="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" title="Co jeść, by żyć jak najdłużej? Naukowcy przedstawiają nowy przepis na dietę długowieczności (fot. Getty Images)" /> Nierówna walka ze starością Do wyżej opisanych wniosków doprowadziła analiza próbek pozyskanych od 108 ochotników. Wszyscy mieszkają w Kalifornii (co stanowi ograniczenie badania). Co kilka miesięcy dostarczali oni do badań próbki krwi i kału oraz wymazy z ust i nosa. Trwało to od roku aż do siedmiu lat. W sumie naukowcy przeanalizowali aż 135 tys. (!) czynników biologicznych – od cząsteczek (RNA, białek czy metabolitów) po mikroorganizmy (bakterie jelitowe, wirusy i grzyby żyjące wewnątrz organizmu oraz na skórze). „Badanie to pokazuje, że (…) ryzyko chorób związanych ze starzeniem się zmienia się w sposób nieliniowy w ciągu życia człowieka. A także dostarcza wglądu w molekularne i biologiczne szlaki zaangażowane w te zmiany” – napisali autorzy artykułu. Ich analiza sugeruje, że chcąc zachować zdrowie, musimy być wyjątkowo czujni w pewnych momentach życia. Ok. 44. i 60. urodzin warto przemyśleć, jaki jest nasz tryb życia. Naukowcy podkreślają, że szczególnie istotne jest wówczas zapewnienie sobie odpowiedniej porcji aktywności fizycznej. Wzmocni to mięśnie i kości. Ważne są również odpowiednia dieta, badania kontrolne i zadbanie o jakość snu. Źródła: Nature Aging, Live Science, Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kiedy zaczyna się starość? Naukowcy odkrywają zaskakujące fakty o wieku biologicznym
Kiedy zaczyna się starość? Coraz więcej naukowców twierdzi, że nie istnieje jeden biologiczny moment, który definiuje początek starzenia. Nowe dane pokazują, że granica między „średnim wiekiem” a starością przesuwa się – i zależy od nas samych.
Spis treści: Dlaczego boimy się starości? Wpływ kultury i stereotypów Co nauka mówi o początku starości? Biologiczny wiek a wiek metrykalny – kluczowa różnica Kim są wolno starzejący się ludzie i czego możemy się od nich nauczyć Jak zmieniało się postrzeganie starości na przestrzeni wieków? Czy da się opóźnić starość? Interwencje i styl życia Starość to pojęcie, które budzi wiele emocji. Dla jednych zaczyna się po sześćdziesiątce, dla innych – dopiero wtedy, gdy ciało zaczyna odmawiać posłuszeństwa. A co na to nauka? Czy istnieje konkretny moment, w którym człowiek człowiek staje się stary – niezależnie od tego, co mówi jego metryka? Najnowsze badania pokazują, że to, kiedy zaczyna się starość, nie zależy wyłącznie od liczby przeżytych lat, a od wielu innych czynników – biologicznych, psychicznych i kulturowych. Dlaczego boimy się starości? Wpływ kultury i stereotypów Starzenie się to coś, cowielu z nas próbuje „przechytrzyć”. Nic dziwnego – globalny rynek produktów przeciwstarzeniowych jest wart 40 mld dolarów (czyli ponad 160 mld złotych!) i prognozuje się, że do 2032 roku osiągnie wartość 60 miliardów. Kremy przeciwzmarszczkowe, suplementy, siłownia – wszystko po to, by oddalić nieuchronne procesy fizjologiczne. Niechęć do starości ma jednak głębsze podłoże. W ciągu ostatnich 200 lat stereotypy związane ze starzeniem się stały się coraz bardziej negatywne, co doprowadziło do zjawiska określanego mianem kryzysu ageizmu. Jak pokazują dane WHO, ageizm – czyli uprzedzenia, stereotypy lub dyskryminujące działania wobec osób ze względu na ich wiek – może prowadzić do izolacji społecznej, pogorszenia stanu zdrowia, a nawet wcześniejszej śmierci. Prof. Becca Levy, epidemiolożka i psycholożka na Uniwersytecie Yale, podkreśla, że negatywne emocje związane z procesem starzenia pogarszają stan psychiczny i fizyczny, podczas gdy pozytywne mogą go poprawiać. Co ciekawe, kultura odgrywa ogromną rolę w tym, jak postrzegamy starość. – W zachodnim świecie cenimy młodość, ale w Chinach czy Korei starzenie się utożsamiane jest z mądrością – mówi Eric Verdin z Buck Institute for Research on Aging. Ośrodek, dla którego pracuje, to amerykański instytut badawczy, który specjalizuje się w badaniach nad procesami starzenia się oraz chorobami związanymi z wiekiem, takimi jak choroba Alzheimera, Parkinsona, nowotwory czy cukrzyca. Co nauka mówi o początku starości? Zainteresowanie procesem starzenia gwałtownie wzrosło w ciągu ostatnich dekad. Dzięki miliardowym inwestycjom w badania nad długowiecznością, naukowcy uzyskali nowe dane: od przeprogramowania komórek w celu przywrócenia ich młodzieńczej funkcji po usuwanie komórek starzejących się, które napędzają stany zapalne. Pomimo tych przełomów, naukowcy wciąż nie są zgodni, kiedy tak naprawdę zaczyna się starość. Nie istnieje jeden uniwersalny wskaźnik, który jednoznacznie ją definiuje – organizm każdego z nas starzeje się inaczej, w zależności od przebytych chorób, stresu i stylu życia. Biologiczny wiek a wiek metrykalny – kluczowa różnica W przeciwieństwie do zjawisk takich jak dojrzewanie czy menopauza, starość nie ma wyraźnych punktów granicznych. To proces charakteryzujący się stopniowym nagromadzeniem uszkodzeń, które zakłócają funkcje komórek i tkanek. Przez ostatnie 30 lat naukowcy próbowali opracować wiarygodne miary tzw. wieku biologicznego. Brano pod uwagę m.in. sprawność fizyczną, profil lipidowy, czyli poziom tłuszczów w organizmie, uszkodzenia DNA. Jednak do dziś nie istnieje jedno „złote” narzędzie, które pozwalałoby jednoznacznie ocenić zdrowe starzenie. – Starzenie się to proces ciągły – mówi Eric Verdin – nie zaczyna się nagle, dlatego trudno je zdefiniować. Kim są wolno starzejący się ludzie i czego możemy się od nich nauczyć Niektórzy ludzie starzeją się inaczej – wolniej, zdrowiej, z większą energią. Naukowcy nazywają ich superseniorami. To ci, którzy nawet po 70. roku życia pozostają sprawni fizycznie i psychicznie. Eric Verdin i jego zespół analizują takie przypadki, by znaleźć sposoby na wydłużenie tzw. healthspanu, czyli lat życia w dobrym zdrowiu. To szczególnie istotne, ponieważ do 2050 roku co trzecia osoba na świecie będzie miała 60 lat lub więcej. – Mam nadzieję, że nasze badania pomogą ludziom zyskać dodatkowe lata zdrowia – mówi Eric Verdin – i zmienią negatywne postrzeganie starzenia się. Jak zmieniało się postrzeganie starości na przestrzeni wieków? Niegdyś o tym, kto jest „stary”, decydowała zdolność do pracy i zaangażowania w życie rodziny czy społeczności. Dopiero w XIX i XX wieku zaczęto utożsamiać starość z wiekiem metrykalnym. W USA przeciętny wiek przejścia na emeryturę to 62 lata – granica ta pozostaje niezmienna od dekad, mimo że ludzie żyją coraz dłużej. W Polsce według danych GUS kobiety średnio przechodzą na emeryturę w wieku 56 lat, a mężczyźni w wieku 57,9 lat. Oznacza to, że wiele osób decyduje się na emeryturę wcześniej, niż wynika to z formalnych wymogów. Tymczasem badania pokazują, że wiek metrykalny niekoniecznie odzwierciedla rzeczywisty stan organizmu. Według badań dr. Markusa Wettsteina, psychologa z Uniwersytetu Humboldta w Berlinie, dzisiejsi 60-latkowie czują się młodziej niż ich rówieśnicy 20 lat temu. – Ludzie odsuwają moment wejścia w starość, bo nie chcą utożsamiać się z jej negatywnym wizerunkiem – zauważają autorzy badania. Czy da się opóźnić starość? Interwencje i styl życia Choć starzenie się często uznawane jest za nieunikniony problem, możemy wpływać na jego przebieg. Naukowcy coraz częściej rekomendują ocenę wieku biologicznego – czyli tego, jak „stare” są nasze komórki – zamiast wieku metrykalnego. Eric Verdin zauważa, że różnice w starzeniu się między ludźmi są ogromne i coraz więcej badań potwierdza, że styl życia ma znaczenie. Od diety, przez aktywność fizyczną, po poziom stresu – wszystko to może „przyspieszyć” lub „spowolnić” zegar biologiczny. Źródło: National Geographic
106-latek z Kalabrii zdradza sekret długowieczności: „No bacco, no tabacco, no venere”
Sto lat to dla niej dopiero początek. Seniorka z Sardynii ujawnia, co naprawdę działa na długowieczność – i to wcale nie dieta, aktywność fizyczna czy geny. Choć wielu szuka sekretu w superfoods, ona przekonuje, że klucz tkwi gdzie indziej – w czymś, co każdy z nas może wdrożyć już dziś.
Długowieczność to nie tylko kwestia genów czy diety – to fascynująca opowieść o stulatkach z Kalabrii, dzieciach z Ekwadoru, które nie rosną, ale nie chorują, i genetycznych sekretach ukrytych w archiwach, mitochondriach oraz krwi. Artykuł odkrywa, jak nowoczesna nauka próbuje rozwikłać zagadkę zdrowego, długiego życia i co łączy mieszkańców odizolowanych społeczności z całego świata. Molochio – wioska stulatków i genetyczny skarb Kalabrii Jest rześki styczniowy poranek, dalekie wierzchołki masywu Aspromonte pobielił śnieg, a w dolinie dojrzewają pomarańcze. Minivan Giuseppe Passarina mknie serpentynami Kalabrii, krainy w czubku włoskiego buta. Kierowca – genetyk z Uniwersytetu Kalabryjskiego – gawędzi z pasażerem Mauriziem Berardellim, geriatrą. Jadą do dwutysięcznej osady Molochio, w której żyje czworo stulatków i czworo 99-latków. Salvatore Caruso wygrzewa akurat swoje 106-letnie kości przed buzującym ogniem kominkiem. Caruso, zwany księgowym (u’raggiuneri) czyta artykuł o końcu świata w tabloidzie. Na półce nad kominkiem stoi oprawiona w ramki kopia metryki urodzenia – z datą 2 listopada 1905 r. Caruso nie narzeka na zdrowie ni pamięć. Dobrze pamięta śmierć ojca w 1913 r. czy wielką epidemię grypy hiszpanki z lat 1918–1919, w której omal nie stracił matki i brata. Geny kontra dieta – co naprawdę wydłuża życie? Pamięta, jak go przeniesiono z wojska do cywila w 1925 r. po wypadku, w którym złamał nogę w dwóch miejscach. Na pytanie Berardellego o przyczyny długowieczności, odpowiada z uśmiechem: – No bacco, no tabacco, no venere – czyli: „żadnego wina, tytoniu, kobiet”. I dodaje, że w młodości jadał głównie figi i fasolę, a ciemnego mięsa niemal nie tykał. Passarino i Berardelli mniej więcej to samo słyszą od 103-letniego Domenica Romea. Ten z kolei opisuje swój jadłospis tak: poco, ma tutto, czyli „po odrobinie wszystkiego”. Podobnie odżywiała się 104-letnia Maria Rosa Caruso. – Dość często mówią, że woleli jedzenie bezmięsne, czyli owoce i warzywa – zauważa Berardelli. – Jedli owoce i warzywa – konstatuje Passarino rzeczowo – bo nic innego nie mieli. Bez względu na to, czy niedojadanie jest wynikiem świadomego wyboru, czy konsekwencją biedy, badania od kilku dziesiątków lat potwierdzały: niskokaloryczne odżywianie i długie życie idą w parze. Ostatnio jednak hipoteza o istnieniu związku między niedojadaniem a długowiecznością zaczęła się chwiać. Naukowa podróż do Ekwadoru – dzieci, które nie rosną, ale żyją dłużej Dzisiejsi naukowcy zaprzęgli do badań nowoczesne metody genomowe, techniki biologii molekularnej oraz – co najważniejsze – analizę danych dotyczących niewielkich, izolowanych genetycznie populacji ludzkich. Daje to coraz lepszy wgląd w przyczyny powstawania chorób wieku podeszłego. Badania w Kalabrii, w Ekwadorze i na Bronksie zaowocowały zidentyfikowaniem białek i innych związków chemicznych, a także szlaków ich przemian, a to kiedyś doprowadzi być może do tego, że każdy dożyje późnej starości. Naukowcy szukający rozwiązania zagadki długowieczności w genach zwrócili uwagę na takich ludzi jak Nicolas Anazco noszący przydomek „Pajarito”, co po hiszpańsku znaczy „Ptaszyna”. Ptaszyna pod wieloma względami nie różni się od innych nastolatków – gra w piłkę nożną i gry komputerowe. Mieszka w czteropokojowym domu w wiejskiej okolicy wyżynnej prowincji El Oro w Ekwadorze. Strome zbocza podnóży Andów spowija tam bujna, niemal rajska zieleń. Ptaszyna, 17-letni młodzieniec, pomaga ojcu w gospodarstwie. Niechętnie wspomina, że gdy poszedł do szkoły, uświadomił sobie, skąd się wzięło przezwisko „Ptaszyna”. Wystarczyło, że się rozejrzał po kolegach w klasie: – Zrozumiałem, że będę niższy od nich. Dużo niższy. W wyniku działania recesywnej mutacji pojedynczego genu Ptaszyna wygląda jak ośmiolatek, ma 114 cm wzrostu. Jest dużo niższy od swego starszego o rok brata Ricarda. Mutacja wywołuje chorobę zwaną karłowatością typu Larona. Ale równocześnie chroni Ptaszynę od wielu chorób nękających zazwyczaj ludzi w podeszłym wieku. Lokalne spotkanie z wielkim potencjałem Pewnego popołudnia Ptaszyna razem z trzema innymi mieszkańcami okolicy, którzy cierpią na ten sam typ karłowatości, wziął udział w lokalnej konferencji zorganizowanej na zapleczu sklepu. Siedzieli na krzesłach, a stopy w dziecięcych butach dyndały im nad podłogą. Freddy Salazar, 39 lat, 116 cm wzrostu, jeździ przerabianym chevroletem z podwyższonym siedzeniem i przedłużonymi pedałami, by mógł dosięgnąć ich stopami. Victor Rivera, 23 lata, nieco wyższy od Salazara, jest znany ze zdjęcia pokazywanego na wielu konferencjach naukowych. Gdy go fotografowano, miał cztery lata i był tak mały, że kolba kukurydzy, którą trzymał, była dłuższa niż cała jego ręka. Luis Sanchez ma 43 lata. Na pytanie, czy wie o najnowszych odkryciach naukowych dotyczących ich choroby, wybucha piskliwym śmiechem, który udziela się towarzyszom. – Śmiejemy się, bo wiemy, że jesteśmy odporni na raka i cukrzycę – wyjaśnia. Wnioski z artykułów naukowych nie są może aż tak kategorycznie sformułowane, niemniej jednak coś jest na rzeczy. Zainteresowanie naukowców populacjami długowiecznymi lub wyjątkowo niepodatnymi na choroby, izolowanymi ze względów geograficznych lub kulturowych, bierze się stąd, że w takich populacjach łatwiej znaleźć genetyczne czynniki sprzyjające długowieczności, odporności, dobremu zdrowiu. Takim naukowcem jest lekarz Ptaszyny Jaime Guevara. Poszukiwania małych ludzi rozpoczął w 1987 r. i przez ćwierć wieku objął badaniami około setki osób z południowego Ekwadoru cierpiących na karłowatość typu Larona. Do pacjentów doktora Guevary należy 40-letnia Meche Romero Robles. Ma 125 cm wzrostu i samotnie wychowuje nastoletnią córkę. Mieszkają w miejscowości Pinas. – Patrzcie tylko! – woła Guevara, ściskając panią Robles. – Biorąc pod uwagę jej tuszę, powinna mieć cukrzycę. A nie ma! Nie cierpi na cukrzycę, tak jak wielu innych karłów. Już w 1994 r. do tego doszedłem, ale nikt nie chciał mi wierzyć – mówi Guevara. Laron, Longo i Guevara – badacze wyjątkowej mutacji To się zmieniło w 2005 r., gdy Valter Longo, cytolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii prowadzący badania nad starzeniem się, zaprosił Guevarę na swoją uczelnię, aby wygłosił referat. Longo już 10 lat wcześniej zaczął manipulować genami nieskomplikowanych organizmów, np. jednokomórkowych drożdży, wytwarzając mutacje, które przedłużały im życie. Mechanizmy ich działania były różne. Niektóre mutanty potrafiły naprawiać uszkodzenia DNA sprawniej, niż dzieje się to w normalnych komórkach. Inne lepiej radziły sobie ze szkodliwym wpływem wolnych rodników. Jeszcze inne miały zdolność unieszkodliwiania tych zmian w DNA, które sprzyjają powstawaniu nowotworów u ludzi. W 1996 r. naukowiec z Uniwersytetu Południowego Illinois Andrzej Bartke dokonywał u myszy manipulacji genów związanych z rośnięciem. Udało mu się wykazać – co nie było niespodzianką – że inaktywacja genów kontrolujących szlaki hormonalne związane ze wzrostem powodowała, że myszy były mniejsze. Niespodzianką okazało się co innego: małe myszy żyły o 40 proc. dłużej niż myszy normalne. Czy coś podobnego zachodzi u ludzi? Czy anomalie genetyczne mogą chronić przed chorobami wieku podeszłego? Izraelski endokrynolog Zvi Laron, który w 1966 r. opisał rodzaj karłowatości nazwany później jego nazwiskiem, znalazł kilkadziesiąt osób dotkniętych tym schorzeniem mieszkających w różnych zakątkach Europy. Valter Longo doszedł do wniosku, że pacjenci Guevary mogą być efektem czegoś w rodzaju naturalnego eksperymentu – izolowaną populacją, której geny wiążą się z długowiecznością. Naukowcy sądzą, że Ekwadorczycy z karłowatością Larona wywodzą się od grupy Żydów z Półwyspu Iberyjskiego, którzy przybyli do Nowego Świata pod koniec XV w., wioząc ze sobą szczególny genetyczny bagaż: omyłkę zwaną mutacją E180 zlokalizowaną w genie odpowiedzialnym za receptor hormonu wzrostu, białko sprawiające, że organizm reaguje na bodźce do rośnięcia. Ten sam błąd genetyczny znaleziono w Izraelu. – Żydzi sefardyjscy uciekali z Hiszpanii i Portugalii przed inkwizycją – do Afryki Północnej, na Bliski Wschód. Wielu dotarło do Ameryki. Dla bezpieczeństwa osiedlali się na prowincji – tłumaczy Harry Ostrer, genetyk z wydziału medycyny na Uniwersytecie Jesziwa w Nowym Jorku. Przez stulecia mutacja utrzymywała się i rozprzestrzeniała w populacji, wzmacniana przez izolację i małżeństwa krewniacze. – Właściwie wszyscy jesteśmy spokrewnieni – mówi Christian Asanza Reyes z Balsas. Jest wysoki, ale to nie przeszkodziło jemu i jego żonie w przekazaniu genu karłowatości dwójce z trojga ich dzieci. Guevara i Longo nawiązali współpracę w 2006 r. W grupie dotkniętej karłowatością typu Larona nie było ani jednego przypadku cukrzycy i zanotowano tylko jeden nowotwór, zresztą niegroźny. Wśród członków grupy kontrolnej złożonej z mieszkańców tej samej okolicy i w tym samym wieku Guevara i Longo u 5 proc. wykryli cukrzycę, a 20 proc. zmarło na nowotwory. W późniejszych badaniach, które prowadził Longo, okazało się, że krew pobrana od pacjentów z Ekwadoru miała własności chroniące komórki ludzkie przed wywoływanymi w laboratorium nowotworami. Jaki magiczny składnik zawierała ta krew? – Żadnego – wyjaśnia Longo. Dlaczego brak IGF-1 może chronić przed nowotworami? Jak to rozumieć? Chodzi o brak pewnej substancji, hormonu zwanego insulinopodobnym czynnikiem wzrostu 1, w skrócie IGF-1. Własności ochronne krwi wynikają, jak wyjaśnia Longo, z niezwykle niskiej zawartości IGF-1. Czynnik ten odgrywa ważną rolę w rośnięciu dziecka, ale wiąże się także z przyspieszaniem wzrostu nowotworów i jest regulatorem metabolizmu. Czy ograniczenie obecności tego hormonu we krwi może opóźnić rozwój chorób wieku starczego? To prawdopodobnie nie takie proste, niemniej w badaniach nad długowiecznością wciąż pojawiają się doniesienia o wpływie IGF-1. Kalabryjskie księgi życia – genealogia jako klucz do długowieczności W Kalabrii polowanie na ukryte białka i mechanizmy odpowiedzialne za długowieczność rozpoczyna się w urzędach stanu cywilnego, dajmy na to w średniowiecznym miasteczku Luzzi. W wysokich regałach stoją tam cenne księgi. Rząd włoski po zjednoczeniu kraju w 1861 r. nakazał urzędnikom rejestrować urodzenia, małżeństwa i zgony obywateli. A naukowcy z Uniwersytetu Kalabryjskiego od 1994 r. ryją w tych dokumentach w każdej z 409 gmin Kalabrii – i wyłania się z tego niezwykły obraz. Porównanie rodowodów z prostymi wskaźnikami zdrowotnymi i najnowszymi metodami genomowymi pozwoliło zająć się fundamentalnymi zagadnieniami długowieczności. Na ile decyduje o niej dziedziczność? Na ile warunki środowiska? Jak te czynniki ze sobą współdziałają, sprzyjając długowieczności – lub przeciwnie, przyspieszając starzenie się? – Oto księga metrykalna z 1905 r. – tłumaczy Marco Giordano, jeden ze współpracowników Giuseppe Passarina, otwierając rejestr. Pokazuje starannie wykaligrafowany wpis urodzenia Francesca D’Amato z dnia 3 marca 1905 r. – Zmarł w 2007 r. – dodaje Giordano. D’Amato jest tzw. probantem, czyli centralną osobą tablicy genealogicznej. – Na podstawie tych dokumentów możemy ustalić rodowody poszczególnych rodzin. Porównując wpisy metrykalne ze szczegółowymi fiszkami sięgającymi XIX stulecia, Giordano sporządził drzewa genealogiczne 202 mieszkańców Kalabrii, którzy przekroczyli 90 lub 100 lat. W księgach znaleziono nie tylko braci i siostry stulatków, ale też małżonków i małżonki tychże. – Porównaliśmy wiek, który osiągnęli bracia i siostry D’Amato, z wiekiem ich małżonków – wyjaśnia Giordano. – Żyli w tych samych warunkach. To samo jedli. Tak samo się leczyli. Pochodzili z tej samej społeczności. Ale geny mieli różne. Artykuł kalabryjskich badaczy, który ukazał się w 2011 r., zawierał zaskakujący wniosek: rodzice i rodzeństwo osób, które dożyły co najmniej dziewięćdziesiątki, żyli dłużej niż przeciętnie, co potwierdzało wcześniejsze ustalenia badawcze, lecz okazało się, że czynniki dziedziczne silniej wpływają na długowieczność mężczyzn niż kobiet. Mężczyźni dziedziczą długowieczność? Zróżnicowanie płciowe wyników pokazuje, że wpływ genów na długowieczność jest złożony bardziej, niż się wydawało. Większość europejskich badań wykazywała dotąd, że kobiety dożywają setki z większym prawdopodobieństwem niż mężczyźni, i wśród stulatków kobiet jest nawet pięciokrotnie więcej niż mężczyzn. Wskazywano, że ta prawidłowość ma uwarunkowanie, przynajmniej częściowo, dziedziczne. Ale analizując szczegóły tablic genealogicznych, kalabryjscy naukowcy wykryli paradoks: dziedziczny komponent długowieczności wydaje się silniejszy u mężczyzn, ale kobiety wyciągają większą korzyść ze sprzyjających warunków środowiska, takich jak zdrowy jadłospis i lepsza opieka lekarska. Smak na długie życie – polifenole i metabolizm W półmroku korytarza przy uniwersyteckim gabinecie Passarina stoi kilka lodówek wypełnionych probówkami z krwią stulatków. Próbki DNA z tej krwi i innych tkanek ujawniły dalsze tajemnice długowiecznych Kalabryjczyków. I tak na przykład osoby żyjące ponad 90 lat mają częściej niż inni pewien szczególny allel genu ważnego dla odczuwania smaków i trawienia. Sprawia on, że osobom tym smakują gorzkawe pokarmy, jak brokuły i różne zielone warzywa liściowe, które obfitują w zdrowe polifenole, a ponadto komórki ich jelit sprawniej wchłaniają substancje odżywcze z trawionego pożywienia. Passarino stwierdził też, że u stulatków występuje „wzmocniona” wersja genu kodującego tzw. białko rozprzęgające (UCP, zwane też termogeniną). Odgrywa ono główną rolę w przemianie materii – w sposobie zużywania energii i regulowaniu temperatury ciała, a to z kolei wpływa na tempo starzenia się. – Zdołaliśmy określić kilka szlaków metabolicznych mających największy wpływ na długowieczność. Większość wiąże się z reagowaniem na stres, z metabolizmem substancji odżywczych lub ogólnie przemianą materii i wykorzystaniem energii. Bronx i geny HDL – stulatkowie z dobrym cholesterolem Inny kontynent, inna genetyczna wyspa. Nad Bronksem wiszą chmury, a 81-letnia Jean Sisinni przechadza się po pokoju. Maszerując, recytuje co drugą literę alfabetu (B… D… F… H…). Tymczasem czujnik umocowany na czole mierzy aktywność neuronów płatów czołowych jej mózgu, a dywan rejestruje każdy krok. – Świetnie pani idzie! – mówi Roee Holtzer, neuropsycholog z Uniwersytetu Jesziwy, który prowadzi badania funkcjonowania mózgu i zdolności motorycznych u osób w podeszłym wieku. Jedno z nich polega na sprawdzaniu, jak sobie pacjenci radzą z „wielozadaniowością”. Holtzer wraz z neurologiem Joe Verghesem wykazali w poprzednich badaniach, że można na podstawie tego, na ile dobrze ktoś radzi sobie z myśleniem (którym zajmuje się kora czołowa) w trakcie wykonywania zadań ruchowych, takich jak chodzenie i mówienie, przewidzieć ryzyko wystąpienia w przyszłości otępienia starczego, ograniczenia zdolności ruchowych oraz upadków. Powyższe doświadczenie jest uzupełnieniem badań Nira Barzilaia. Ten izraelski lekarz rozpoczął w 1998 r. badania trojga nowojorskich stulatków. Dziś program ten obejmuje 500 osób w wieku powyżej 100. roku życia mieszkających w Nowym Jorku i okolicach. Wszyscy pochodzą z Europy Środkowej i są aszkenazyjskimi Żydami, czyli wywodzą się z grupy przez stulecia izolowanej genetycznie i kulturowo. W tej jednorodnej wewnętrznie grupie naukowcy znaleźli zestaw genów związanych z długowiecznością; w tym te same, które zidentyfikowano w badaniu włoskim. W miarę gromadzenia danych naukowcy zauważyli, że aszkenazyjscy stulatkowie charakteryzują się wyjątkowo wysokim stężeniem HDL, zwanego „dobrym cholesterolem”. Okazało się, że jeszcze wyższe jego stężenie występuje u dzieci tych stulatków. To skłoniło do analizy DNA około setki genów, o których wiadomo, że w jakiś sposób kontrolują metabolizm cholesterolu. Udało się zidentyfikować pewien podtyp genu zwanego CETP, odpowiedzialnego za białko transportujące estry cholesterolu, który występuje częściej u stulatków niż w pozostałej populacji. Szczegółowe badania tej „stulatkowej” wersji genu CETP potwierdziły to, co wynikało z wcześniejszych badań: ta szczególna odmiana genetyczna chroni przed chorobą wieńcową. Co więcej, osoby z tym podtypem genetycznym – nie tylko stulatkowie – lepiej sobie radzą w eksperymentach z zadaniami poznawczymi typu „mówienie podczas chodzenia”. Dwie duże firmy farmaceutyczne prowadzą obecnie badania nad lekami, które hamują wytwarzanie CETP, tak jak to czyni wariant genetyczny występujący u stulatków. Barzilai i jego współpracownicy zajęli się też mitochondriami stulatków. Są to komórkowe „elektrownie” mające swoje własne DNA, własne geny i własne odmiany tych genów o zasadniczym znaczeniu metabolicznym. Humanina – białko, które może zmienić medycynę Zespół Barzilaia zidentyfikował kilka białek mitochondrialnych występujących u osób żyjących ponad 90, a nawet 100 lat. Jedno z tych białek, humanina, przedstawia się szczególnie interesująco, przynajmniej w doświadczeniach ze zwierzętami. Barzilai twierdzi, że jeden zastrzyk z humaniny podany choremu na cukrzycę szczurowi powoduje unormowanie się poziomu glukozy i właściwie likwiduje wszystkie objawy cukrzycy w ciągu paru godzin. Zapobiega też miażdżycy i chorobie Alzheimera u myszy, podatnych na te choroby. Szeroko zakrojony i ambitny program badawczy nad długowiecznością na Uniwersytecie Jesziwy należy do nowej fali badań nad genetyką człowieka, które przedtem skupiały się głównie na poszukiwaniu genów odpowiedzialnych za poszczególne choroby. – Wszyscy szukają genów cukrzycy, otyłości itd. A nie znajdują ich dlatego, że mamy też zestawy genów obronnych – tłumaczy Barzilai. Jak się zdaje – mogą one być „silniejsze” niż geny związane z chorobą czy starzeniem się. Gen obronny FOXO3 – tropem tajemnicy długowieczności Gen o kryptonimie FOXO3 jest jednym z najbardziej intrygujących. W jeszcze jednym badaniu izolowanej populacji naukowcy z Uniwersytetu Hawajskiego odkryli wariant genu występujący u długowiecznych mieszkańców Oahu pochodzenia japońsko-amerykańskiego. Jest to gen odpowiedzialny za ten sam insulinowy szlak metaboliczny IGF-1, który ujawnił się w populacji dotkniętej karłowatością Larona w Ekwadorze. Obronne geny są też tematem badań naukowców ze Scripps Translational Science Institute w La Jolla w Kalifornii. Eric Topol przeczesuje tu DNA około tysiąca osób, które nazwali „krzepkimi staruszkami”. Są to osoby po 80. roku życia niewykazujące objawów żadnych chorób przewlekłych, jak nadciśnienie, choroba wieńcowa czy cukrzyca. – Muszą istnieć jakieś geny regulatorowe, które odpowiadają za to, że te osoby uchroniły się przed chorobami związanymi z podeszłym wiekiem. I my na nie polujemy – mówi Topol. Co determinuje starość? Trop prowadzi do życia płodowego Wyścig do odkrycia zagadki długowieczności skłonił naukowców do przyjrzenia się okresowi życia, który – jak się okazuje – jest ważny dla ustalenia tempa starzenia się osobnika. Chodzi o życie płodowe. Badacze podejrzewają, że nasz wzorzec starzenia się ustalany jest bardzo wcześnie, zapewne jeszcze przed naszym urodzeniem. Chcąc sprawdzić tę hipotezę, Francine Einstein i John Greally badają markery chemiczne na DNA komórek macierzystych pobranych z krwi pępowinowej noworodków urodzonych na Bronksie i porównują ze sobą te markery u dzieci, które przyszły na świat z niską, normalną lub wysoką wagą urodzeniową. Okazuje się, że obraz markerów DNA u noworodków małych i dużych mocno różni się od tego u noworodków z wagą w normie. Badania te należą do nowego kierunku badawczego w biologii, tzw. epigenetyki zajmującej się wpływami środowiska na powstawanie zmian w DNA i w efekcie zmian w aktywności genów w ciągu życia osobnika. Według Barzilaia: – w macicy mogą działać czynniki, które wpływają na mechanizmy genetyczne ustalające tempo starzenia się. Innymi słowy płód staje się ojcem starca. Ale tajemnica długowieczności kryje się zapewne nie tylko w genach. Specjaliści nawołują do ostrożności, przypominając niedawne badania nad wpływem odżywiania z niedoborem kalorycznym na długowieczność. Badania nad 41 różnymi szczepami genetycznymi myszy wykazały, że ograniczenie ilości pożywienia daje sprzeczne wyniki. I tak, blisko połowa szczepów myszy żyła dłużej, ale tyle samo szczepów żyło na diecie z niedoborem kalorycznym krócej. W sierpniu ubiegłego roku wieloletnie eksperymenty prowadzone na małpach przez amerykański National Institute on Aging dowiodły, że przetrzymywanie zwierząt na diecie niskokalorycznej przez 25 lat nie wykazało żadnego pozytywnego wpływu na długowieczność. Gdy jedziemy do laboratorium po wizycie u stulatków w Molochio, Passarino wyjaśnia: – Nie jest tak, że mamy dobre geny i złe geny. Wszystko zależy od sytuacji, w pewnych sytuacjach pewne geny są dobre, w innych nie. A koniec końców wpływ genów na długowieczność to nie więcej niż 25 proc. Ważny jest też wpływ środowiska. No i jest jeszcze szczęście. Dieta i geny to nie wszystko – potrzebne jest też szczęście I to przywodzi nam na myśl Salvatore Carusa. Ponieważ 88 lat temu złamał sobie nogę, uznano go za niezdolnego do dalszej służby wojskowej i zwolniono do cywila. Tymczasem jego oddział brał udział w wojnie. – Wszystkich kolegów wysłano na front wschodni. Nie wrócił ani jeden – wspomina Caruso. ŹRÓDŁO: National Geographic; Grant NGS Badania Valtera Longo były współfinansowane ze składek członków Towarzystwa National Geographic
Jaki jest wiek biologiczny twojego mózgu? Zdradzają to białka obecne we krwi
Twój mózg może być starszy – albo młodszy – niż wynikałoby z daty twojego urodzenia. Wskazują na to poziomy trzynastu białek znajdujących się we krwi każdego z nas.
Spis treści: Co to jest wiek biologiczny organizmu? Jak przeprowadzono badania? Na co wskazują poziomy białek we krwi? Ile mamy lat? Na to pytanie można odpowiedzieć na kilka sposobów. Najprostszy to podać datę urodzenia. Jednak oprócz wieku metrykalnego istnieje również wiek biologiczny. Ta miara, stosowana przez naukowców, pozwala ustalić stopień zużycia organizmu. Dwa lata temu zaś uczeni z Uniwersytetu Stanforda zaproponowali wprowadzenie jeszcze innego miernika – wieku snu. On z kolei ma pomóc określać, jaka jest jakość naszego snu w porównaniu z grupą wiekową, do której należymy. Co to jest wiek biologiczny organizmu? Istnienie tylu różnych miar wskazuje, że liczenie samemu sobie lat to sprawa dość skomplikowana. Jeszcze bardziej komplikuje ją fakt, że np. trzydziestolatka trzydziestolatce nierówna. Starzejemy się w różnym tempie, w zależności od trybu życia oraz genów, a starzenie przyspiesza w pewnych określonych momentach naszego życia. Co więcej tryb życia może wpływać również na wiek poszczególnych organów, np. wątroby czy nerek. Wiek biologiczny można określić, oceniając kilkanaście różnych parametrów takich jak ciśnienie tętnicze, poziomy cholesterolu czy glukozy. To one wskazują, w jakim stanie znajduje się organizm. Kilka lat temu zaproponowano jeszcze jeden test: badanie soczewki oka. Teraz zaś naukowcy przeprowadzili badania koncentrujące się tylko na jednym naszym organie: mózgu. I wymyślili, jak na podstawie poziomów 13 białek obecnych we krwi oszacować jego wiek biologiczny. Jak przeprowadzono badania? Specjaliści z chińskiego Uniwersytetu Fudan wykorzystali skany mózgu 11 000 dorosłych osób, które znajdowały się w brytyjskiej bazie danych medycznych UK Biobank. Osoby te miały od 50 do 80 lat. Najpierw badacze wykorzystali skany 70 proc. uczestników do treningu modelu sztucznej inteligencji. Model miał nauczyć się przewidywać, w jakim wieku są uczestnicy badania, tylko na podstawie skanów ich mózgów. A konkretnie takich cech jak wielkość różnych rejonów mózgu i tego, jak poszczególne jego części łączyły się ze sobą. Następnie model otrzymał skany mózgu pozostałych 30 proc. osób. Jak się okazało, umiał oszacował ich wiek z dokładnością do 2,7 lat. Na koniec badacze użyli modelu, by oszacował wiek biologiczny mózgu kolejnej grupy 4700 osób mających średnio 63 lata. Dla nich również wykonano obrazowanie mózgu, a skany znajdowały się w bazie UK Biobank. Po otrzymaniu wyników naukowcy policzyli różnicę pomiędzy faktycznym wiekiem tych ludzi a tym przewidzianym przez AI. – Im wiek oszacowany przez AI był wyższy od faktycznego, tym szybciej mózgi tych osób się starzały – stwierdził Wei-Shi Liu, główny autor badań. Na co wskazują poziomy białek we krwi? Grupie tej pobrano również do badań próbki krwi. Okazało się, że u osób z „najstarszymi” mózgami poziom ośmiu białek był mocno podniesiony. Pięciu innych zaś znacząco obniżony. Z wcześniejszych badań wynikało, że białka te są produkowane przez komórki nerwowe i że ich poziomy mogą wpływać na ryzyko demencji i udaru. To wskazuje, że oznaczanie tych białek mogłoby pomóc określić, jak szybko starzeje się dany mózg. Gdyby zaś okazało się, że mamy wpływ na ich poziom we krwi – np. poprzez zmianę trybu życia – bylibyśmy w stanie modyfikować wiek biologiczny własnego mózgu. I na przykład gdyby badania wykazały, że starzenie się naszego mózgu niebezpiecznie przyspiesza, lekarz mógłby zalecić nam wprowadzenie pewnych korekt go codziennego życia: zrzucenie zbędnych kilogramów albo zwiększenie dawki ruchu. Opracowanie tego typu zaleceń to jednak dopiero sprawa przyszłości. Na razie naukowcy chcą przeprowadzić testy na zwierzętach, by ustalić, jak dokładnie te trzynaście białek wpływa na mózg. Źródło: New Scientist, Nature Aging Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy można pokonać śmierć? Amerykańska agencja rządowa bada radykalne metody odmładzania mózgu
Amerykańska agencja zajmująca się przełomowymi odkryciami w dziedzinie zdrowia zatrudniła badacza opowiadającego się za niezwykle radykalnym planem pokonania śmierci. Jego zdaniem z ludzkim ciałem powinniśmy postępować jak samochodem lub z komputerem i po prostu wymieniać niesprawne części ciała. Nawet mózg.
Spis treści: Wyleczyć czy wymienić mózg? Mózg to siedlisko tożsamości Pokonać śmierć Przeszczep ciała Wymiana fragmentów kory mózgowej Profesor genetyki Jean Hébert został zatrudniony w amerykańskiej Agencji Zaawansowanych Projektów Zdrowia (ARPA-H). Ma całkiem serio zmierzyć z iście futurologicznym zagadnieniem. A dokładniej – prowadzić projekt „funkcjonalnej wymiany tkanki mózgowej”, czyli dodania młodej tkanki do ludzkich mózgów. Sama ARPA-H jest medycznym odpowiednikiem DARPA – amerykańskiej agencji rządowej zajmującej się rozwojem technologii wojskowej. To właśnie konkursy DARPA dały nam roboty Boston Dynamics czy autonomiczne samochody. Czy powołana przez prezydenta Joe Bidena w 2022 roku ARPA-H da nam nieśmiertelność? Wyleczyć czy wymienić mózg? Projekt bazuje na pomyśle odnowy mózgu. W pierwszej fazie może mieć zastosowanie w leczeniu skutków udaru mózgu. Ale sama odnowa to zdaniem Héberta za mało. Ten biolog ze szkoły medycznej Alberta Einsteina proponuje całkowitą wymianę mózgu. A to, wraz z wymianą innych części naszej anatomii, ma być jedynym sposobem uniknięcia śmierci ze starości. Jak opisał Hébert w swojej książce z 2020 r. pod tytułem „Replacing Aging”, aby żyć nieskończenie, ludzie muszą znaleźć sposób na zastąpienie wszystkich części ciała młodymi. Podobnie jak samochód o dużym przebiegu aby nadal działać, musi mieć wymieniane kolejne podzespoły. Z jednej strony projekt bazuje na całkiem realnej podbudowie. W końcu transplantologia ma się świetnie, a implanty – tytanowe biodra, sztuczne rogówki i zastępcze zastawki – stają lekarską codziennością. Ale to nie dotyczy mózgu. Najbardziej kluczowego organu, który również się starzeje, dramatycznie kurcząc się w starszym wieku. Poza tym jak wymienić mózg na nowy, skoro według najlepszej wiedzy mózg to my: nasza wiedza, wspomnienia, charakter? Mózg to siedlisko tożsamości I tu właśnie wkracza Hébert. Naukowiec badał metody „stopniowego” zastępowania mózgu poprzez dodawanie fragmentów młodej tkanki wytworzonej w laboratorium. Proces ten musiałby przebiegać na tyle powoli, aby mózg mógł się dostosować, przenosząc wspomnienia i tożsamość. Hébert przeprowadził wstępne eksperymenty na myszach, usuwając małe fragmenty ich mózgów i wstrzykując zawiesiny komórek embrionalnych. Jest to krok w kierunku udowodnienia, czy taka młoda tkanka może przetrwać i przejąć ważne funkcje. Oczywiście strategia ta nie jest powszechnie akceptowana, nawet wśród badaczy zajmujących się starzeniem. Ale wsparcie ze strony rządu USA umocniło Héberta w przekonaniu, iż obrał właściwą ścieżkę. Hébert zaproponował ARPA-H projekt o wartości 110 milionów dolarów, aby przetestować swoje pomysły na małpach i innych zwierzętach. Rząd bez wahania zaakceptował tę kwotę. Pokonać śmierć Projekt pokonania śmierci pojawił się w głowie Héberta po obejrzeniu filmu „Westworld” z 1973 roku, w którym złoczyńca okazuje się być androidem. – To naprawdę utkwiło mi w pamięci – mówi Hébert. Ostatnio Hébert stał się kimś w rodzaju gwiazdy wśród nieśmiertelnych, czyli społeczności poświęcającej się temu, by nigdy nie umrzeć. To dlatego, że jest uznanym naukowcem, który jest skłonny zaproponować ekstremalne kroki w celu uniknięcia śmierci. Chce dać to, czego nie dadzą leki. Farmaceutyki nigdy nie powstrzymają starzenia się, ponieważ upływ czasu wpływa na wszystkie nasze narządy i komórki. A nawet degraduje substancje takie jak elastyna, jeden z klejów molekularnych utrzymujących nasze ciała razem. Więc nawet jeśli np. terapia genowa mogłaby odmłodzić DNA wewnątrz komórek, to nadal jesteśmy skazani na zagładę, ponieważ rusztowanie wokół nich się rozpada. Przeszczep ciała Jedną z organizacji promujących pomysły Héberta jest Longevity Biotech Fellowship (LBF), samozwańcza grupa entuzjastów przedłużania życia, która w tym roku opublikowała instrukcję całkowitego pokonania starzenia się. Wykorzystali w niej dane z propozycji ARPA-H Héberta, aby opowiedzieć się za przedłużeniem życia poprzez stopniowe zastępowanie mózgu osobom starszym. A także przeszczepianie ich głów na ciała „nieczujących” ludzkich klonów, wychowanych tak, aby nie miały własnego funkcjonującego mózgu. Określili to jako „przeszczep ciała”. Taki zaskakujący wyczyn wymagałby kilku technologii, które jeszcze nie istnieją, w tym środków do przymocowania przeszczepionej głowy do rdzenia kręgowego. Mimo to grupa ocenia „zastąpienie” jako najbardziej prawdopodobny sposób na pokonanie śmierci. Twierdzi, że wykazanie tego zajęłoby tylko 10 lat i kosztowałoby 3,6 miliarda dolarów. Hébert również jest zwolennikiem hodowania nieczujących ciał ludzkich. Jednak jego praca naukowa koncentruje się na korze nowej – części mózgu, w której znajduje się większość naszych zmysłów, rozumowania i pamięci. Kora nowa jest „prawdopodobnie najważniejszą częścią tego, kim jesteśmy jako jednostki” – mówi Hébert. A także „być może najbardziej złożoną strukturą na świecie”. Wymiana fragmentów kory mózgowej Istnieją dwa powody, dla których uważa on, że tę korę można zastąpić, choć tylko powoli. Pierwszym z nich są dowody pochodzące z rzadkich przypadków łagodnych guzów mózgu. Takich jak opisany w literaturze medycznej mężczyzna, u którego rozwinęła się narośl wielkości pomarańczy. Ponieważ jednak guz rósł bardzo powoli, mózg mężczyzny był w stanie dostosować się, przenosząc wspomnienia w inne miejsce. Jego zachowanie i mowa nigdy nie wydawały się zmieniać – nawet po usunięciu guza. Hébert uważa, że jest to dowód na to, że stopniowe zastępowanie kory nowej można osiągnąć „bez utraty zakodowanych w niej informacji”, takich jak tożsamość osoby. Drugim źródłem nadziei są eksperymenty pokazujące, że komórki w stadium płodowym mogą przetrwać, a nawet funkcjonować, po przeszczepieniu do mózgów dorosłych. Na przykład trwające testy medyczne pokazują, że młode neurony mogą integrować się z mózgami osób cierpiących na epilepsję i zatrzymywać napady choroby. Jednym z przyszłych wyzwań jest sposób wytwarzania zastępczych fragmentów mózgu lub tego, co Hebert nazwał „kopiami” tkanki kory nowej. Hébert opisał plany ręcznego montażu fragmentów młodej tkanki mózgowej przy użyciu komórek macierzystych. Części te, jak twierdzi, nie byłyby w pełni rozwinięte, ale zamiast tego byłyby podobne do tego, co można znaleźć w wciąż rozwijającym się mózgu płodu. W ten sposób po przeszczepie fragmenty kory byłyby w stanie zakończyć dojrzewanie, zintegrować się z mózgiem i być „gotowe do wchłaniania i uczenia się informacji”. Oczekuje się, że w swojej nowej roli w ARPA-H Hébert będzie dysponował dużym budżetem na finansowanie naukowców, którzy spróbują udowodnić, że jego pomysły mogą zadziałać. Zgadza się, że nie będzie to łatwe. „Jesteśmy o kilka kroków od odwrócenia procesu starzenia się mózgu” – mówi Hébert. „Powinienem zaznaczyć, że to kilka dużych kroków”. Źródło: MIT Technology Review. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Straszliwa cena ewolucji. Za większy i sprawniejszy mózg płacimy podatnością na choroby
Człowiek ma lepsze zdolności poznawcze w porównaniu z innymi ssakami naczelnymi. Płaci za to większą podatnością na choroby neurodegeneracyjne mózgu w podeszłym wieku.
Spis treści: Ewolucja mózgu człowieka Ewolucyjny kompromis Choroby neurodegeneracyjne Jak wykonano badania? Cena rozwoju Ewolucja to inaczej zmiany w przyrodzie zachodzące na przestrzeni lat i dotykające kolejnych pokoleń roślin czy zwierząt. Linia człowiekowatych oddzieliła się od małp człekokształtnych około 6–8 milionów lat temu. To niosło za sobą konsekwencje w postaci zmian zarówno w postawie ciała, jak i w budowie i organizacji mózgu u nowych gatunków. Ewolucja mózgu człowieka Mózg człowieka współczesnego jest o około dwie trzecie większy niż mózg szympansa, najbliższego kuzyna człowieka spośród naczelnych. Dotyczy to podobieństw w składzie DNA, jak i „upakowania” określonych struktur mózgu. Kora mózgowa, czyli przednia część mózgu, u człowieka rozwinęła się najbardziej. Jej liczne bruzdy i pofałdowania sprawiają, że cały mózg mieści się w niewielkiej – w stosunku do reszty ciała człowieka dorosłego – puszce mózgowej. Z kolei rozmiar głowy u rodzącego się dziecka jest największym wyzwaniem podczas porodu naturalnego. To w korze mózgowej „zapisane” są nasze umiejętności m.in. logicznego myślenia, postrzegania, część pamięci, zdolności rozumienia i generowania mowy. Bez tych zdolności nie byłoby tak wielkiego postępu dokonanego przez człowieka współczesnego. Ale w ewolucji wszystko ma swoją cenę. Ewolucyjny kompromis Ceną za tzw. wyjątkowość człowieka jest większa wrażliwość na zmiany w organizmie związane ze starzeniem się. Człowiek, jak wynika z nowego badania naukowców z Uniwersytetu w Dusseldorfie opublikowanego na łamach „Science Advances”, traci wskutek zachodzących zmian neurodegeneracyjnych więcej istoty szarej mózgu niż przykładowo szympansy. Istota szara to inaczej masa komórek nerwowych budujących m.in. korę mózgową. Okres przekwitania u obu gatunków następuje w podobnym wieku i ma podobne podłoże fizjologiczne. Jednak ludzkie życie może trwać dłużej. I choć zmiany degeneracyjne są naturalną konsekwencją starzenia się organizmu, to jednak większa objętość kory mózgowej u człowieka powoduje, że ceną za dłuższe życie są choroby mózgu. Choroby neurodegeneracyjne Współcześnie najbardziej dotkliwymi chorobami neurodegeneracyjnymi są zwłaszcza alzheimer i parkinson. U podłoża choroby Alzheimera leżą specyficzne dla człowieka białka tau i beta-amyloidu, których nagromadzenie niszczy neurony. Tym samym choroba doprowadza do upośledzenia funkcji poznawczych, co nierzadko skutkuje zupełną utratą pamięci oraz zmianami w zachowaniu. Przyczyna choroby Parkinsona pozostaje na razie nieznana. W ostatnim czasie coraz więcej mówi się o podłożu genetycznym, a konkretnie o zaburzeniach na linii mitochondria-lizosomy. Mitochondria to swoiste elektrownie w komórkach. Produkują energię, której neurony potrzebują niezwykle dużo do prawidłowego funkcjonowania. Jak wykonano badania? Badacze z Dusseldorfu w Niemczech w badaniu strukturalnym rezonansem magnetycznym porównali skany tkanki mózgowia niemal 190 szympansów w wieku od 9 do 50 lat oraz 500 osób w wieku od 20 do 74 lat. Okazało się, że u człowieka i szympansa wiele struktur mózgowia pokrywa się. Zazwyczaj są to struktury bardziej pierwotne, takie jak na przykład hipokamp, który reguluje m.in. emocje. To jednak u ludzi nastąpiło większe zróżnicowanie niektórych części mózgowia. Co więcej, poszczególne części mózgu u ludzi w różnym tempie tracą swoją masę komórkową. Cena rozwoju Największe spustoszenie proces starzenia się sieje w obszarach, w których zlokalizowane są tzw. funkcje wyższego rzędu: pamięć robocza oraz język. U szympansów starzenie zazwyczaj dotyka umiejętności motorycznych. Natomiast u człowieka dochodzi do ubytków rozbudowanej kory przedczołowej. W przypadku szympansów takiego związku nie wykazano. Co więcej, to właśnie w tym obszarze mózgu wcześniejsze badania wychwyciły pogorszenie metabolizmu glukozy, kluczowej przy wytwarzaniu energii dla komórki, oraz nadmierną akumulację beta-amyloidu. Dlatego badacze są zdania, że dojrzewająca najpóźniej i jednocześnie najmłodsza warstwa mózgu, jaką jest kora przedczołowa stanowi część najbardziej podatną na uszkodzenia neurodegeneracyjne związane z wiekiem. Źródła: Science Advances, Nature, Uniwersytet Northwestern.
Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej działał
Granie na pianinie czy też aktywne uczestnictwo w chórze to doskonałe sposoby na to, aby mózg lepiej funkcjonował w późniejszym wieku. Naukowcy dowodzą, że muzyka odmładza naszą głowę.
W tym artykule: Olbrzymie badanie wśród Brytyjczyków Edukacja muzyczna non stop Akordeon przez całe życie Naukowcy uważają, że już neandertalczycy, krewni człowieka współczesnego, tworzyli muzykę. Na dobre rozkręciliśmy się jednak dopiero my, Homo sapiens. Od tysięcy lat muzyka towarzyszy nam w codziennym życiu: w momentach smutnych czy radosnych, a czasem, zupełnie bez wyraźnego powodu. Słuchanie i tworzenie muzyki, która się nam podoba, uwalnia dopaminę, czyli neuroprzekaźnik wywołujący uczucie przyjemności. Tworzenie muzyki to nie tylko piękne doświadczenie estetyczne, ale też doskonała nauka dla naszego mózgu. Przekonują o tym badacze w brytyjskiego University of Exeter w pracy opublikowanej na łamach „International Journal of Geriatric Psychiatry”. Podczas koncertu neurony muzyka i słuchacza dostrajają się wzajemnie. I to ma swoje konsekwencje! Nie chodzi tylko o emocjonalną więź i wspólne przeżywanie. Naukowcy wykorzystali metody neuroobrazowania, by pokazać na jak głębokim poziomie synchronizują się aktywności mózgów słuch... Olbrzymie badanie wśród Brytyjczyków Badacze przeanalizowali dane uzyskane od ponad 25 tysięcy osób w ciągu 10 lat. Chcieli uzyskać informacje na temat wpływu gry na instrumencie muzycznym lub śpiewania w chórze na zdrowie mózgu. Wykorzystali do tego platformę internetową PROTECT. Wyniki pokazują, że gra na instrumencie muzycznym, w szczególności pianinie, jest powiązana z lepszą pamięcią i zdolnością do rozwiązywania złożonych zadań. Są to tzw. funkcje wykonawcze. W późniejszym wieku nie warto zarzucać gry na instrumencie, bo kontynuowanie muzykowania zapewnia jeszcze większe korzyści. Badacze sugerują, że śpiew był również powiązany z lepszym zdrowiem mózgu, chociaż – jak zastrzegają – może to również być spowodowane czynnikami społecznymi związanymi z byciem częścią chóru lub grupy. – Nasze badanie dało nam wyjątkową okazję do wykazania związku między wydajnością poznawczą a muzyką w dużej kohorcie osób starszych. Ogólnie rzecz biorąc, uważamy, że bycie umuzykalnionym może być sposobem na wykorzystanie plastyczności i odporności mózgu, znanej jako rezerwa poznawcza – wskazała prof. Anne Corbett z Uniwersytetu w Exeter, która zajmuje się analizą demencji. Edukacja muzyczna non stop W ocenie prof. Corbett promowanie edukacji muzycznej mogłoby być cennym elementem pakietu działań związanych ze zdrowiem publicznym i dotyczących zdrowia mózgu. – Istnieją przekonujące dowody na korzyści płynące z grupowych zajęć muzycznych dla osób z demencją, a podejście to można rozszerzyć, traktując je jako część pakietu „zdrowego starzenia się” dla seniorów – dodaje prof. Corbett. Według badaczy należy zachęcać osoby dorosłe do udziału w muzycznych lub wokalnych grupach lub do ponownego zaangażowania się w grę na instrumencie, na którym grali w poprzednich latach. Muzyka Słowian. Czego słuchali nasi przodkowie? Muzyka tradycyjna, czyli właściwie jaka? Teoria zakłada, że to rodzaj muzyki, która jest przekazywana z pokolenia na pokolenie przez różnorodne społeczności lub kultury. Przez lata dźwię... Akordeon przez całe życie Stuart Douglas, 78-letni akordeonista z Kornwalii, z instrumentem tym nie rozstawał się praktycznie przez całe swoje życie, grając na nim od dziecka. Aktualnie ćwiczy z grupą Cober Valley Accordion Band, a także z Cornish Division of the Royal Scottish Country Dance Society. – Obecnie nadal gram, także w zespole, co wypełnia mój kalendarz, ponieważ często występujemy publicznie. Regularnie gramy w kawiarniach pamięci (inicjatywa Memory Cafe dla osób z demencją w Wielkiej Brytanii – przyp. red.), więc widzimy wpływ naszej muzyki na osoby mające problemy z pamięcią. A jako starsi muzycy sami nie mamy wątpliwości, że kontynuowanie muzykowania w starszym wieku odegrało ważną rolę w utrzymaniu zdrowia mózgu – powiedział Douglas. Źródło: International Journal of Geriatric Psychiatry Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Powolny chód psa może być oznaką rozwijającej się demencji – alarmują naukowcy
Jeśli twój pies porusza się coraz wolniej, to również jego funkcje psychiczne spowolniły – wynika z najnowszych badań przeprowadzonych przez badaczy z North Carolina State University. Pomiar prędkości chodu u starszych psów może być prostym sposobem monitorowania ich zdrowia i dokumentowania spadku funkcji neurologicznych w miarę starzenia się.
W tym artykule: Jak zbadano prędkość chodu psów Czy duże psy chodzą szybciej? Im wolniejszy chód, tym mniej sprawny mózg Nowa metoda dla weterynarzy – Prędkość chodu człowieka ma bezpośredni związek z funkcjami poznawczymi. Gdy prędkość chodu spada, spadają również nasze możliwości poznawcze – przekonują badacze Natasha Olby, dr Kady M. Gjessing i Rahna M. Davidson z North Carolina State University. – Postawiliśmy hipotezę, że ten sam związek może zachodzić u psów. Jak zbadano prędkość chodu psów Olby i jej koledzy zmierzyli prędkość chodu na smyczy u 46 dorosłych i 49 starszych psów. U dorosłych psów, które służyły jako grupa kontrolna, zmierzono tylko prędkość chodu. Starsze psy musiały wykonać też dodatkowe testy poznawcze. Zaś ich właściciele wypełnili kwestionariusz oceny poznawczej psa, zwany kwestionariuszem CADES. Wyższy wynik CADES wskazuje na poważniejszy spadek funkcji poznawczych. Następnie starsze psy zostały pogrupowane na podstawie wyników testów CADES i poznawczych. Po tym wstępnym podziale ponownie mierzono prędkość chodu. Najpierw psy przemierzały pięć metrów prowadzone na smyczy przez właściciela. Kolejnym krokiem było samodzielne pokonanie tej odległości, gdy na końcu „trasy” oczekiwał na nie przysmak. Które rasy psów żyją najdłużej? Są nowe badania Bardzo często zastanawiamy się, które rasy psów żyją najdłużej. Z odpowiedzią na to pytanie przychodzą naukowcy. Nowe analizy zwracają uwagę na rasy o długich nosach. – Psy mają tendencję do dopasowywania prędkości chodzenia na smyczy do prędkości, z jaką przemieszcza się opiekun. Właśnie dlatego zmierzyliśmy zarówno chód na smyczy, jak i swobodny, aby ocenić, który pomiar może być najbardziej przydatny – mówi Olby. Czy duże psy chodzą szybciej? I dodaje, że jej grupa zawsze obawiała się, że rozmiar ciała i długość kończyn wpłyną na szybkość chodu psa. Bo w końcu patrząc na chihuahuę i ogromnego doga idących obok siebie na smyczy, ten mniejszy zawsze będzie z tyłu. – Odkryliśmy, że na smyczy rozmiar koreluje z prędkością chodu, ale bez smyczy nie robi to różnicy. Uchwycenie prędkości chodu na smyczy pozwala nam zobaczyć efekty zarówno sprawności fizycznej, jak i motywacji do jedzenia – dodaje badaczka. Naukowcy odkryli, że u starszych psów rozmiar nie miał związku z prędkością chodu. Wyniki badań pokazują, że w ostatniej kwarcie życia psy poruszały się wolniej, niezależnie od ich wielkości. – U ludzi prędkość chodzenia jest dość stabilna przez większość naszego życia, a następnie spada, gdy wchodzimy w ostatnią kwartę naszego życia. Dokładnie to samo zaobserwowaliśmy u psów – mówi Natasha Olby. Im wolniejszy chód, tym mniej sprawny mózg Starsze psy, które poruszały się wolniej, wykazywały też znaczne pogorszenie funkcji poznawczych. Można to było dostrzec na podstawie kwestionariuszy wypełnionych przez ich właścicieli. Takie psy również znacznie gorzej radziły sobie w testach poznawczych. Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują Naukowczynie z Uniwersytetu Helsinek sprawdziły, która rasa psów jest najbardziej inteligentna. W testach, które przygotowały, wzięło udział ponad tysiąc zwierząt. Dotychczasowy zwycięzc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jaka-rasa-psow-jest-najbystrzejsza-finskie-badaczki-opracowaly-nowy-zestaw-testow-wyniki-zaskakuja-fot-kerem-kocalar-anadolu-agency-via-getty-images-a24ecae.jpg" width="938" height="626" alt="Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują (fot. Kerem Kocalar/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują (fot. Kerem Kocalar/Anadolu Agency via Getty Images)" /> – Wykonując analizę starzenia się danego osobnika, dwoma najważniejszymi obszarami dającymi obraz stanu zwierzęcia są jego mobilność i funkcje poznawcze – mówi Olby. – Mobilność opiera się w dużej mierze na bodźcach sensorycznych, centralnym przetwarzaniu i wyjściu motorycznym – innymi słowy, na układzie nerwowym. Mobilność i funkcje poznawcze są ze sobą mocno powiązane. Gdy mobilność spada, ilość danych wejściowych otrzymywanych przez układ nerwowy jest również zmniejszona. Nic dziwnego, że prędkość chodzenia i demencja są ze sobą skorelowane. Nowa metoda dla weterynarzy Badaczka dodaje, że w jej odczuciu najbardziej ekscytującą częścią badania jest nie tylko to, że pokazuje ono, iż prędkość chodu koreluje z demencją u psów tak, jak ma to miejsce u ludzi. Istotne jest także to, że zastosowana przez uczonych metoda testowania jest łatwa do powtórzenia. – Może ona stać się prostym testem przesiewowym dla każdego weterynarza, który chce sprawdzić stan zdrowia starzejących się pacjentów – podsumowuje Natasha Olby. Badania zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Frontiers in Veterinary Science”. Źródło: North Carolina State University. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Co dodaje nam zmarszczek? Samotność i zła kondycja psychiczna przyspieszają starzenie bardziej niż palenie
Badacze odkryli, że samotność i obniżony nastrój przyspieszają starzenie się bardziej niż palenie papierosów. Tym samym wykazali, że na starzenie się ogromny wpływ mają nie tylko stan zdrowia, przebyte choroby czy tryb życia, ale i kondycja psychiczna.
W tym artykule: Jak spowolnić starzenie się? Co wpływa na starzenie się? Samotni starzeją się szybciej niż palacze? Dlaczego się starzejemy? To jedno z pytań, na które nauka nadal nie ma odpowiedzi. A raczej, na które istnieje bardzo dużo różnych odpowiedzi. Bill Bryson zauważa w książce „Ciało. Instrukcja dla użytkownika”, że już 30 lat temu istniało 300 dobrze udokumentowanych naukowych teorii wyjaśniających proces starzenia się. Ta liczba nie zmniejsza się od lat. Badanie procesów starzenia się jest jedną z prężnie rozwijających się dziedzin nauki i medycyny. Naukowcy są ciekawi, dlaczego biologia wyposażyła w „mechanizm” starzenia się wszystkie istniejące na Ziemi gatunki. „Starzenie się ma charakter odśrodkowy, to znaczy, że jest inicjowane przez sam organizm. W pewnym momencie twoje ciało decyduje się starzeć, a następnie umrzeć” – pisze Bryson. Co ciekawe, ten moment jest różny dla każdego z nas. Nasze organizmy starzeją się w różnym tempie, a wiek biologiczny nie pokrywa się z wiekiem metrykalnym. Jak spowolnić starzenie się? Starzenie się dotyczy całego organizmu, ale również jego poszczególnych narządów. A także pojedynczych komórek. Wykazał to już w 1961 roku Leonard Hayflick. Biolog udowodnił, że hodowane w laboratorium komórki macierzyste dzielą się tylko ok. 50 razy. Wtedy ich możliwości mnożenia się się kończą. Zjawisko to nazywa się limitem Hayflicka. Dekadę później wykazano, że rolę licznika, dzięki któremu komórka „wie”, kiedy kończą się jej możliwości podziału, spełniają telomery. To odcinki DNA na końcu chromosomu, skracające się z każdym podziałem komórki. Wydawało się wówczas, że tajemnica starzenia się została wyjaśniona. Jeśli chcemy zachować młody wiek, musimy znaleźć sposób na powstrzymanie skracania się telomerów. Już w łonie matki płody reagują na smaki. I nie wszystkie im się podobają Naukowcy skorzystali ze skanów 4D, by zobaczyć, jak płody reagują na smaki tego, co ich matki jedzą. Odkryli, że jeszcze przed narodzinami każdy z nas ma swoje preferencje, jeśli chodzi o s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/juz-w-lonie-matki-plody-reaguja-na-smaki-i-nie-wszystkie-im-sie-podobaja-fot-getty-images-dbc5a48.jpg" width="938" height="626" alt="Już w łonie matki płody reagują na smaki. I nie wszystkie im się podobają (fot. Getty Images)" title="Już w łonie matki płody reagują na smaki. I nie wszystkie im się podobają (fot. Getty Images)" /> Co wpływa na starzenie się? Niestety wkrótce okazało się, że starzenie się jest o wiele bardziej skomplikowanym procesem. Telomery mają na nie wpływ, ale jak duży – nie wiadomo. Rozpatrując starzenie się komórek ważne jest również ich wyposażenie genetyczne. A także np. tempo gromadzenia się w komórkach odpadów metabolicznych. A to tylko poziom komórkowy. Starzenie się można rozpatrywać też na innych poziomach. Co na nie wpływa? Na pewno tryb życia – siedząca praca nie doda nam lat – czy przebyte choroby. Wiadomo też, że palenie papierosów, szkodliwe dla zdrowia, osłabia kondycję organizmu i może zwiększyć nasz wiek biologiczny. Samotni starzeją się szybciej niż palacze? To jednak nie wszystko. Najnowsze badania wskazują, że większe znaczenie, niż dotychczas przypuszczano, dla naszego wieku biologicznego mają czynniki psychologiczne. Specjaliści z firmy biotechnologicznej Deep Longevity wraz z naukowcami z Chin i Stanów Zjednoczonych sięgnęli po dane biomedyczne prawie 12 tys. Chińczyków. Na ich podstawie opracowali nowy zegar starzenia się (ang. age clock). To pojęcie – coraz popularniejsze w nauce – oznacza cyfrowy model starzenia się szacujący wiek biologiczny organizmu. Simona Kossak umierała trzy razy. Jak żyła słynna biolożka? 30 września do kin wchodzi film dokumentalny „Simona”. Cioteczna wnuczka biolożki poznaje w nim swoją krewną nie tylko od strony zawodowej. Naukowcy odkryli, że na starzenie się bardzo silnie wpływa nasza kondycja psychiczna. Szybciej starzeli się ludzie po udarach, chorobach płuc i wątroby oraz palacze. Ale także ci, którzy czuli się nieszczęśliwi i byli osamotnieni. Ten ostatni czynnik przyspieszał starzenie się nawet bardziej niż sięganie po papierosy. – Kondycja psychiczna i psychospołeczna w ogromnym stopniu decydują o naszym zdrowiu i jakości życia – zauważa Manuel Faria z Uniwersytetu Stanforda. – A jednak są praktycznie pomijane przez współczesne systemy opieki zdrowotnej – dodaje badacz. Naukowcy, który praca ukazała się w czasopiśmie naukowym „Aging-US”, postulują, by twórcy terapii hamujących starzenie się brali pod uwagę nie tylko czynniki fizyczne, ale właśnie również psychiczne. Źródło: EurekAlert, Frontiers in Genetics Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy istnienie babć i dziadków zawdzięczamy dwoince rzeżączki? Zaskakująca hipoteza
Każdy z nas posiada geny chroniące przed demencją i pogorszeniem się zdolności poznawczych w późnym wieku. Skąd się wzięły? Naukowcy podejrzewają, że zawdzięczamy je patogenom przenoszącym choroby zakaźne, takim jak dwoinka rzeżączki.
W tym artykule: Gen, który pomaga sprzątać mózg Jak organizm broni się przed dwoinką rzeżączki? Czy neandertalczycy też mieli kochających dziadków? Większość zwierząt żyje tylko do okresu reprodukcyjnego i niewiele dłużej. Kiedy kończy się możliwość wydawania na świat potomstwa, zwierzę umiera, niekiedy bardzo szybko. Ludzie są wyjątkiem od tej reguły. Możemy cieszyć się długim i zdrowym życiem nawet po tym, gdy nasze możliwości reprodukcyjne się już wyczerpały. Dlaczego tak jest? Jedną z możliwych odpowiedzi jest tzw. hipoteza babci. Według niej życie do późnej starości zawdzięczamy temu, że – ewolucyjnie – rodzice z naszego gatunku potrzebują wsparcia w opiece nad wnukami. W porównaniu z innymi gatunkami, dojrzewanie osobnika Homo sapiens trwa bardzo długo. Potrzeba kilkunastu lat, by był zdolny do rozmnażania, a jego szanse dożycia tego wieku rosną, gdy zajmują się nim nie tylko rodzice, ale i dziadkowie. Gen, który pomaga sprzątać mózg Czy ta hipoteza jest trafna? Naukowcy ze Szkoły Medycznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego twierdzą, że odkryli wspierający ją, dość zaskakujący biologiczny mechanizm. Tylko kilka ssaków przechodzi menopauzę. Orki, jak się okazuje, są wyjątkiem Rozmnażanie, obok m.in. oddychania i wydalania, to jedna z czynności życiowych łączących wszystkie istoty żywe. Co ciekawe, tylko ludzie i cztery z wielu gatunków waleni przechodzą menopau... Związany jest on z genem kodującym receptor CD33 obecny na limfocytach T, czyli białych krwinkach zawiadujących odpornością organizmu. Porównując genom ludzi i szympansów, naukowcy odkryli, że mamy jego inną wersję niż małpy naczelne. U szympansów CD33 wiąże się z kwasem sialowym – związkiem organicznym z grupy cukrów, który znajduje się w błonie komórkowej każdej komórki. W ten sposób krwinka biała rozpoznaje inną komórkę jako część własnego organizmu, co tłumi reakcję autoimmunologiczną. Ludzie posiadają jednak również inną, zmutowaną genu CD33 – w komórkach, które pełnią rolę „sprzątaczy” w naszym ciele. Takimi komórkami jest mikroglej. To komórki mózgu przyczyniające się do usuwania zniszczonych komórek mózgowych i blaszek amyloidowych (których gromadzenie się w mózgu jest związane z chorobą Alzheimera). Czym więcej mamy typowo ludzkiej wersji receptora CD33, tym nasz mikroglej skuteczniej rozpoznaje „śmieci” gromadzące się w mózgu i „sprząta” je. Jak organizm broni się przed dwoinką rzeżączki? Jaki to ma związek z babciami i dziadkami? Zgodnie z teorią ewolucji to sukces reprodukcyjny stanowi główny mechanizm działania selekcji naturalnej, a nie długie życie po wydaniu potomstwa na świat. Jednak istnieje pewien organizm, który może mieć związek z jednym i z drugim. Jest nim dwoinka rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae) – bakteria odpowiedzialna za bardzo zaraźliwą chorobę zakaźną przenoszoną drogą płciową. Na jej powierzchni znajduje się kwas sialowy, ten sam, z którym wiąże się niezmutowany receptor CD33. Temu rzeżączka zawdzięcza swój sukces. Jest jak wilk w przebraniu owcy – po wniknięciu do organizmu nie jest rozpoznawana przez białe krwinki gospodarza jako groźny patogen. Te komórki reagują bowiem na kwas sialowy, znajdujący się na jej powierzchni. Najstarszy przedstawiciel Homo sapiens może być jeszcze starszy niż dotychczas sądzono Okazuje się, że najstarszy odkryty dotąd Homo sapiens, Omo I, może mieć ponad 230 tysięcy lat. Pokazały to najnowsze badania. Zdaniem badaczy mutacja genu CD33, która pozbawiła receptor możliwości wiązania się z kwasem sialowym, pojawiła się, by chronić Homo sapiens przed rzeżączką w wieku reprodukcyjnym. Okazało się jednak, że ma dodatkowy efekt – w późniejszym wieku ułatwia „sprzątanie mózgu”, chroniąc przed demencją i pogarszaniem się zdolności poznawczych u seniorów. Czy neandertalczycy też mieli kochających dziadków? – Jest możliwe, że CD33 był jednym z genów „wybranych” przez ewolucję, by zwiększyć szanse przeżycia w kontakcie z groźnymi patogenami w wieku rozrodczym, a potem „wybranych” ponownie dla ochrony zdrowia mózgu w późniejszym wieku – mówi Pascal Gagneux, jeden z autorów pracy opublikowanej w czasopiśmie naukowym „Molecular Biology and Evolution”. Co ciekawe, naukowcy odkryli, że spośród człowiekowatych tylko Homo sapiens posiada ochronną mutację genu CD33. Nie znaleziono jej w genomie ani neandertalczyków, ani denisowian. – To zaskakujące. Jeśli wziąć pod uwagę geny, którymi różnimy się od szympansów, neandertalczycy zazwyczaj posiadają takie ich wersje jak my – mówi Ajit Varki, starszy autor pracy. – To wskazuje, że mądrość i opieka dziadków mogła być przewagą ewolucyjną, jaką miał nasz gatunek nad innymi wymarłymi hominidami – dodaje badacz. Źródła: Molecular Biology and Evolution, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Twoja wątroba się nie starzeje. Niezależnie od twojego wieku ma tylko trzy lata. Jak to możliwe?
Wątroba człowieka pozostaje młoda, nawet gdy reszta ciała się starzeje, sugerują nowe badania. Niezależnie od wieku właściciela, ten organ ma tylko trzy lata. Co ciekawe, naukowcy wykazali to dzięki powietrznym próbom nuklearnym przeprowadzanym w połowie poprzedniego wieku.
W tym artykule: Czy wątroba sama się naprawia? Wątroba zawsze jest w tym samym wieku Jak próby nuklearne pomogły badaczom wątroby? Jak się bada wiek komórek? Przywykliśmy myśleć, że nasze ciało ma dokładnie tyle lat, na ile wskazuje nasz PESEL. Jednak – paradoksalnie – to nieprawda. Różne części ludzkiego organizmu starzeją się w różnym tempie. Prędkość „zużywania się” może być inna nawet pojedynczych komórek. To w sumie sprawia, że nasz wiek metrykalny najczęściej odbiega od wieku biologicznego. Naukowcy wykazali właśnie, że jeden z naszych organów praktycznie się nie starzeje. Jest nim zdrowa wątroba. Swoje badania opisali w artykule naukowym opublikowanym w czasopiśmie „Cell Systems”. Czy wątroba sama się naprawia? Wątroba to największy organ w ciele człowieka. Jedną z jej funkcji jest oczyszczanie naszego organizmu z toksycznych substancji, które mogłyby zagrozić jego funkcjonowaniu. Wypełnianie tego zadania naraża wątrobę na nieustanny kontakt ze niebezpiecznymi związkami chemicznymi. Mogłyby one doprowadzić zniszczenia jej komórek. Dlatego też ten organ ma szczególne zdolności regeneracyjne. Czy zdolności te słabną z wiekiem? Wydawałoby się, że tak powinno się dziać. Ostatecznie im jesteśmy starsi, tym gorzej funkcjonuje całe nasze ciało. Wątroby nie wyłączając. Komórki starzeją się szybciej u osób, które miały ciężkie dzieciństwo. Badanie nad metylacją DNA Badania pokazują, że traumy z dzieciństwa odchorowujemy przez całe życie. Dzieci z trudnych domów mają znacznie więcej problemów ze zdrowiem, nawet gdy pochodzą z bogatszych krajów z dos... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ciezkie-dziecinstwo-sprawia-ze-nasze-komorki-starzeja-sie-szybciej-metylacja-dna-pod-lupa-110d7bc.jpeg" width="938" height="624" alt="Ciężkie dzieciństwo sprawia, że nasze komórki starzeją się szybciej. Metylacja DNA pod lupą" title="Ciężkie dzieciństwo sprawia, że nasze komórki starzeją się szybciej. Metylacja DNA pod lupą" /> Jednak naukowcy nie byli do tego przekonani. Dotychczasowe badania na zwierzętach dawały bowiem sprzeczne odpowiedzi. – Było dla nas jasne, że jeśli chcemy wiedzieć, co dzieje się z wątrobą u ludzi, musimy znaleźć sposób bezpośredniego zmierzenia wieku jej komórek – opowiada dr Olaf Bergmann, szef zespołu badawczego z drezdeńskiego Centrum Terapii Regeneracyjnych i główny autor pracy. Wątroba zawsze jest w tym samym wieku Dr Bergmann zgromadził interdyscyplinarną grupę naukowców. W jej skład wchodzili biolodzy, fizycy, matematycy i klinicyści. Grupa przebadała tkanki pobrane od osób zmarłych w wieku od 24 do 80 lat. Okazało się, że komórki wątroby ich wszystkich były w podobnym wieku. – Niezależnie od tego, czy pochodziły od dwudziestocztero-, czy od osiemdziesięciolatka, miały średnio trzy lata – mówi dr Bergmann. Zdaniem naukowców to wskazuje, że naprawa wątroby następuje w sposób ciągły. A także że dostosowanie jej wielkości do masy ciała pozostaje ściśle regulowane przez stałą wymianę komórek. Proces ten przebiega sprawnie również u osób w starszym wieku. Czy wiesz, kiedy zaczynasz się starzeć? Naukowcy podali konkretny wiek Starzenie się ludzi wciąż fascynuje naukowców. Nie wszyscy starzejemy się w tym samym tempie – wynika z badań prowadzonych w Nowej Zelandii. Jak to możliwe? Naukowcy odkryli również, że istnieje pewna niewielka część komórek wątroby, które dożywają nawet dziesięciu lat. – Większość naszych komórek ma po dwa zestawy chromosomów. Jednak niektóre gromadzą ich z wiekiem coraz więcej – mówi dr Bergmann. – W końcu mają nie dwa, ale cztery, a nawet osiem zestawów chromosomów – wyjaśnia. I to te właśnie komórki potrafią przetrwać nawet dekadę. Ich funkcja nie jest jeszcze znana. Jak próby nuklearne pomogły badaczom wątroby? Wszystko to jednak nie wyszłoby na jaw, gdyby nie opracowanie metody dokładnego szacowania wieku komórek. Zespół dr. Bergmanna wykorzystał do tego sposób, przypominający stosowane przez archeologów datowanie radiowęglowe. Chcąc ocenić wiek znaleziska, archeolodzy analizują – w uproszczeniu – ile jest w nim promieniotwórczego izotopu węgla C-14. Organizmy żywe przyswajają go z atmosfery. Póki żyją, stężenie C-14 w ich ciałach jest takie samo, jak w powietrzu, bo obieg izotopu w biosferze trwa cały czas. Jednak po ich śmierci sytuacja się zmienia. Ilość C-14 w ich ciałach zmniejsza się w regularnych odstępach czasu. Tzw. okres połowicznego rozpadu izotopu węgla promieniotwórczego C-14 wynosi 5740 lat. Dlaczego pogarsza się wzrok? Wyjaśniamy mechanizm starzenia się Wraz z wiekiem zmieniają się możliwości naszych ciał. Czas nie oszczędza także naszego mózgu. Wyjaśniamy co się z nim dzieje. Nie byłoby to przydatne do mierzenia wieku tkanek miękkich organizmów żywych, które o wiele szybciej ulegają rozkładowi. Jednak z pomocą nauce przyszły atomowe ambicje mocarstw XX wieku. W czasie testów nuklearnych przeprowadzanych w latach 50. poprzedniego stulecia do atmosfery dostało się sporo węgla promieniotwórczego. Bez szkody dla zdrowa, krążąc w przyrodzie, wszedł on w skład komórek żywych organizmów. Jego ilość w komórkach dokładnie odpowiadała ilości w atmosferze. Jak się bada wiek komórek? W 1963 roku wprowadzono zakaz przeprowadzania prób nuklearnych w powietrzu. W rezultacie ilość izotopu C-14 w atmosferze zaczęła się stopniowo zmniejszać. To samo dotyczyło jego zawartości w komórkach. – Możemy wykryć i zmierzyć ilość węgla promieniotwórczego w komórkach, a przez porównanie do jego zawartości w atmosferze, określić ich wiek – opowiada dr Bergmann. Naukowcy zastosowali już kiedyś tę metodę. Pomogła wykazać, że – wbrew temu, co wcześniej sądzono – komórki serca i mózgu powstają nie tylko w okresie prenatalnym, ale tworzą się przez całe ludzkie życie. Teraz uczeni zamierzają zbadać, czy u osób z chroniczną niewydolnością serca dochodzi do regeneracji komórek tego narządu. Źródło: Cell Systems. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Czy wiesz, kiedy zaczynasz się starzeć? Naukowcy podali konkretny wiek
Starzenie się ludzi wciąż fascynuje naukowców. Nie wszyscy starzejemy się w tym samym tempie – wynika z badań prowadzonych w Nowej Zelandii. Jak to możliwe?
W tym artykule: Nie wszyscy starzejemy się tak samo Co zatrzymuje starzenie: Geny czy styl życia? Badanie objęło 1037 osób, których losy śledzono przez minione 40 lat w ramach badania mieszkańców miasta Dunedin w Nowej Zelandii. Wszyscy uczestnicy badania przyszli na świat w latach 1972–1973. Prowadzący „projekt Dunedin" naukowcy przez lata gromadzili dane o zdrowiu fizycznym i psychicznym mieszkańców. Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Czego nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach? Drzewo genealogiczne ludzkości nigdy nie będzie w 100 proc. dokładne. Dlaczego? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-stworzyli-najwieksze-drzewo-genealogiczne-ludzi-w-historii-co-nowego-dowiedzielismy-sie-o-naszych-przodkach-a3edc60.jpeg" width="938" height="614" alt="Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Co nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach?" title="Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Co nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach?" /> Autorzy badania przeanalizowali ogromną bazę danych w poszukiwaniu biomarkerów związanych z pracą różnych narządów ludzi, aby zidentyfikować pewne kluczowe oznaki biologicznego starzenia. Biomarkery to obiektywnie mierzalne wskaźniki biologiczne, takie jak np. geny. W artykule podsumowującym badania, który ukazał się w czasopiśmie „Nature Aging", naukowcy stwierdzili, że nie wszyscy starzeli się w tym samym tempie. Nie wszyscy starzejemy się tak samo Niektórzy badani zaczęli wykazywać kluczowe oznaki biologicznego starzenia się w wieku 45 lat. To sprawiło, że znaleźli się w grupie podwyższonego ryzyka wystąpienia demencji i innych chorób związanych z wiekiem. Tymczasem Inni uczestnicy badania w wieku 45 lat wydawali się „podążać zupełnie inną drogą, jeśli chodzi o starzenie” – uznali naukowcy. – Starzenie się nie jest czymś, co dzieje się nagle, gdy ludzie osiągają wiek 60 lat. Jest to proces trwający całe życie – wyjaśnia dr Maxwell Elliott z Wydziału Psychologii i Neuronauki Uniwersytetu Duke’a w Karolinie Północnej, główny autor badań. Zespół pod kierunkiem dr. Maxwella Ellotta odkrył, że niektórzy z 45-latków starzeli się w tempie wolniejszym niż średnia dla ich wieku. Osoby te wyglądały młodziej, miały mniej zmarszczek na twarzach, pozostawały w lepszej kondycji psychicznej i wykazywały się lepszym zdrowiem w zakresie układu krążenia. Tymczasem inni 45-latkowie wykazywali oznaki starzenia. Zespół zauważył to zjawisko, analizując dane dotyczące funkcjonowania kilku układów narządów. Badacze stwierdzili, że osoby w tej grupie zaczęły odczuwać pewne pogorszenie funkcji poznawczych, wyglądały na starsze fizycznie, miały pogarszający się stan układu sercowo-naczyniowego, osłabione funkcje czuciowo-ruchowe i zgłaszały gorsze samopoczucie. Co zatrzymuje starzenie: Geny czy styl życia? Niestety odkrycie naukowców z Karoliny ogranicza się jedynie do stwierdzenia faktu, że nie wszyscy starzejemy się tak samo. Badacze nie potrafią na razie odpowiedzieć, co sprawia, że niektórzy z nas zaczynają starzeć się później, a cały proces postępuje u nich wolniej. Czy na tempo starzenia się wpływa genetyka, czy jednak decydujący jest tryb życia? Ewolucja człowieka wciąż trwa, choć nie jest tak spektakularna. Naukowcy znaleźli potwierdzenie Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że człowiek nie zmienił się od tysięcy lat. Jednak uważna analiza ludzkiego organizmu pokazuje, że wciąż ewoluujemy. Potwierdzili to naukowcy z Au... Naukowcy mają nadzieję, że dalsze badania pomogą ustalić czy i w jaki sposób możemy wpływać na tempo starzenia. Sami naukowcy przyznają też, że ich badanie dotyczy tylko jednej grupy ludzi z Nowej Zelandii. Niekoniecznie więc musi okazać się prawdziwe dla całej globalnej populacji. – Mamy sposób mierzenia, jak szybko ludzie się starzeją. Nasze odkrycia jasno pokazują, jak ważne jest zajmowanie się tematem starzenia biologicznego już w wieku średnim. Możliwa jest wtedy jeszcze skuteczna profilaktyka, zanim dojdzie do nagromadzenia się ciężkich uszkodzeń narządów – podkreśla dr Maxwell Elliott. – Te odkrycia pokazują, że znaczące różnice w biologicznym starzeniu się można zmierzyć i określić ilościowo w wieku średnim, co daje szansę na łagodzenie chorób związanych z wiekiem – dodaje Terrie Moffitt, współautorka badania. Źródło: DukeHealth Czytaj więcej fascynujących artykułów: Część ludzi czuje ból silniej. To wina genów neandertalczyka Nasi przodkowie krzyżowali się z neandertalczykami, czego ślady do dziś mamy w DNA. Jeden z neandertalskich genów zwiększa wrażliwość na ból. W laboratorium powstał w pełni funkcjonalny „mini mózg” neandertalczyka Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego stworzyli cząstki gąbczastej materii mózgu genetycznie zmodyfikowanej w ten sposób, by mógł w nich znaleźć się gen NOVA1 w kształcie na...
Świstaki znalazły sposób na to, by powstrzymać starzenie się organizmu. Wielu z nas chętnie poszłoby w ich ślady
Amerykańskie świstaki żółtobrzuche potrafią oszukać czas. Zatrzymują starzenie się swych organizmów i dlatego żyją wyjątkowo długo – ustalili badacze.
W tym artykule: Świstaki przestają się starzeć w czasie snu zimowego Układ odpornościowy ma swój zegar. Można z niego odczytać wiek biologiczny Co się w nas starzeje? Starzenie się na poziomie komórki Badania nad procesem starzenia się prowadzone są od dziesięcioleci. Naukowcy szukają sposobu na zapewnienie ludziom zdrowej długowieczności. Inspiracją mogą być m.in. badania nad zwierzętami. Uczeni z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles wzięli pod lupę świstaki żółtobrzuche (Marmota flaviventris). Te gryzonie żyją wyjątkowo długo w porównaniu z innymi zwierzętami o podobnej masie ciała. Świstaki przestają się starzeć w czasie snu zimowego Teraz wiadomo już, czemu tak się dzieje. Okazało się, że świstaki przestają się starzeć podczas snu zimowego. Zapadają weń we wrześniu, a budzą się w maju. W czasie tych 7–8 miesięcy ich metabolizm zwalnia, spada temperatura ciała i zużycie energii. Ważący 5–6 kg świstak zużywa wówczas zaledwie jeden gram tłuszczu dziennie! Na starzenie się organizmu wpływa m.in. epigenom. Tak nazywamy związki chemiczne przyczepiające się do nici DNA i zmieniające jej działanie. Im dłużej żyjemy, tym więcej pojawia się niekorzystnych zmian epigenetycznych w naszych komórkach. Czy wiesz, kiedy zaczynasz się starzeć? Naukowcy podali konkretny wiek Starzenie się ludzi wciąż fascynuje naukowców. Nie wszyscy starzejemy się w tym samym tempie – wynika z badań prowadzonych w Nowej Zelandii. Jak to możliwe? Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego sprawdzili znaczniki epigenetyczne starzenia się u świstaków. Okazało się, że podczas okresu hibernacji praktycznie się one nie zmieniają. – Zwierzęta zaczynają się znów starzeć po przebudzeniu się ze snu zimowego. Dlatego żyją tak długo – wyjaśnia Gabriela Pinho, doktorantka na uniwersytecie i główna autorka badań. Ich wyniki mogą pomóc w opracowaniu technologii umożliwiających hibernację u ludzi. Naukowcy podejrzewają, że podobne mechanizmy, jak u świstaków, mogą być aktywne w organizmach innych ssaków. Układ odpornościowy ma swój zegar. Można z niego odczytać wiek biologiczny Naukowcom udało się wcześniej znaleźć substancję, która określa stopień „zużycia” układu odpornościowego. Można z niej odczytać, ile lat tak naprawdę mamy i czy grożą nam choroby lub przedwczesna śmierć. Odkrycia dokonali badacze z Instytutu Bucka i Uniwersytetu Stanforda. Brali oni udział w 1001 Immunomes Project, badającym aktywność układu odpornościowego w grupie blisko tysiąca pacjentów. W efekcie opracowali oni molekularny zegar starzenia się, zwany iAge. Jak określić wiek psa w „ludzkich” latach? To zależy od wielkości zwierzaka i od jego genów Duże psy starzeją się szybciej niż małe. Naukowcy podpowiadają, jak porównać wiek psa i człowieka. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-okreslic-wiek-psa-w-ludzkich-latach-to-zalezy-od-wielkosci-zwierzaka-i-od-jego-genow-fot-medianews-group-reading-eagle-via-getty-images-0b1b032.jpeg" width="938" height="607" alt="Jak określić wiek psa w „ludzkich” latach? To zależy od wielkości zwierzaka i od jego genów (fot. MediaNews Group/Reading Eagle via Getty Images)" title="Jak określić wiek psa w „ludzkich” latach? To zależy od wielkości zwierzaka i od jego genów (fot. MediaNews Group/Reading Eagle via Getty Images)" /> Kluczowe dla tego zegara są tzw. cytokiny. To substancje regulujące działanie układu immunologicznego, jak i aktywność genów w komórkach odpornościowych Uczeni sprawdzili, która z cytokin ma największe znaczenie dla iAge. Okazało się, że jest to substancja o nazwie CXCL9. Jej rolą jest „przyciąganie” limfocytów do miejsca, w którym rozwija się infekcja. – Jednak gdy poziom CXCL9 jest zbyt wysoki, uaktywniają się geny związane z przewlekłym stanem zapalnym, uszkodzeniem naczyń krwionośnych i mięśnia sercowego – mówi dr Nazish Sayed, główny autor badań. Uczeni uważają, że poziom CXCL9 jest bardziej miarodajnym wskaźnikiem wieku niż metryka urodzenia. Co się w nas starzeje? Starzenie się na poziomie komórki Z wiekiem nasz organizm „zużywa się”. Niektóre jego elementy starzeją się szybciej niż inne, np. wątroba u osób nadużywających alkoholu albo układ odpornościowy u pacjentów, którzy byli leczeni dużymi dawkami leków przeciwnowotworowych. Nawet poszczególne komórki starzeją się na wielu różnych poziomach jednocześnie. Szybko chodzisz? To wiele mówi, jak zestarzeje się twoje ciało i mózg U osób chodzących wolniej negatywne zmiany postępują szybciej, donoszą naukowcy. Z badań wynika, że starzenie dotyczy takich elementów jak: DNA – nasza informacja genetyczna może ulec uszkodzeniu podczas podziału komórek, pod wpływem toksycznych substancji lub promieniowania. Jeśli w DNA pojawi się dużo błędów, komórka obumiera albo przechodzi w stan tzw. senescencji, kiedy jej działanie szkodzi organizmowi; telomery – DNA w naszych komórkach znajduje się w strukturach zwanych chromosomami. Ich końcówki są chronione przez tzw. telomery, które działają podobnie jak skuwki zabezpieczają końce sznurowadeł. Skracanie telomerów następuje po każdym podziale komórkowym i jest oznaką starzenia się. Gdy „skuwki” staną się zbyt krótkie, komórka obumiera; mitochondria – te elementy składowe komórek produkują energię biologiczną. Produktem ubocznym tej reakcji są wolne rodniki. To bardzo reaktywne związki chemiczne uszkadzają różne części komórki, w tym same mitochondria. Im starsza jest komórka, tym gorzej funkcjonują jej „elektrownie”; produkcja białek – im starsza jest komórka, tym częściej w procesie tym występują błędy. Nieprawidłowe białka gromadzą się wówczas w jej wnętrzu i może ją uszkadzać. Uczeni nie są wciąż pewni, czy jest to skutek, czy przyczyna starzenia się. Źródła: Nature Ecology & Evolution, Nature Aging.
Już jedno piwo dziennie sprawia, że mózg się kurczy. Nawet umiarkowane picie alkoholu szkodzi zdrowiu
Alkohol w małych dawkach był długo uważany za korzystny dla zdrowia. Nowe badania wykazują, że to nieprawda.
W tym artykule: Im więcej alkoholu, tym szybciej starzeje się mózg. Nawet o 10 lat Co szkodzi bardziej: kieliszek wina dziennie czy butelka w czasie weekendu? Co to jest standardowa porcja alkoholu? Alkohol jest rakotwórczy. Nawet jedna porcja dziennie szkodzi Alkohol etylowy, czyli etanol, od dawna jest pod lupą naukowców. Wiadomo, że jego duże ilości są bardzo szkodliwe dla zdrowia. Natomiast te mniejsze – odpowiednik jednego małego piwa czy kieliszka wina dziennie – długo uznawane były za wręcz korzystne, zwłaszcza dla układu krążenia. Jednak najnowsza analiza, opublikowana na łamach czasopisma naukowego „Nature Communications”, zaprzecza tej tezie. Z badań wynika, że nawet niewielkie ilości alkoholu szkodzą mózgowi. Regularne picie postarza mózg i prowadzi do jego kurczenia się. Im więcej alkoholu, tym szybciej starzeje się mózg. Nawet o 10 lat Naukowcy z Uniwersytetu Pensylwanii sięgnęli do bogatych zasobów brytyjskiego badania Biobank. Gromadzi ono szczegółowe informacje na temat zdrowia i stylu życia blisko 500 tys. osób. Uczeni wybrali grupę 36 tys. osób, u których wykonano badanie mózgu za pomocą magnetycznego rezonansu jądrowego (MRI). Dzięki temu mogli m.in. ocenić objętość tkanki mózgowej. Czy to już alkoholizm? 11 oznak, które mogą świadczyć o problemach z piciem Dla psychiatrów ważniejszy jest zestaw zachowań, które mogą składać się na uzależnienie, niż liczba wypitych drinków. Sprawdź, czy masz problem z piciem. Okazało się, że nawet stosunkowo niewielkie spożycie alkoholu prowadzi do ubytku tkanki mózgowej. Naukowcy zaobserwowali ten efekt już na poziomie odpowiednika jednego piwa dziennie. – Im większe spożycie, tym bardziej dramatyczne różnice obserwowaliśmy – mówi dr Gideon Nave, jeden z autorów badania. Uczeni przeliczyli zmiany w mózgu na takie, które są związane ze starzeniem się. Jedna jednostka alkoholu dziennie postarzała mózg o około pół roku. Natomiast cztery jednostki dziennie – aż o 10 lat. Co szkodzi bardziej: kieliszek wina dziennie czy butelka w czasie weekendu? Autorzy pracy naukowej z naukowego „Nature Communications” podkreślają, że brali pod uwagę uśrednione spożycie alkoholu. W dalszych, planowanych już badaniach chcą bardziej skupić się na wzorcach picia. – Co szkodzi bardziej: jeden kieliszek wina dziennie czy cała butelka np. w sobotę? Część badań sugeruje, że dla mózgu gorsze jest to drugie, ale chcemy to dokładniej sprawdzić – wyjaśnia dr Nave. Polacy zdradzili, jak często się upijają. Wyniki badania mogą być zaskoczeniem Najczęściej upijają się (lub tym chwalą) mieszkańcy krajów anglojęzycznych oraz Skandynawowie - wynika z raportu Global Drug Survey. To największe na świecie badanie poświęcone tematowi... Dalsze badania mają też wziąć pod uwagę m.in. predyspozycje genetyczne oraz zmiany zachodzące podczas wieloletnich obserwacji. – Na razie wykazaliśmy korelację między alkoholem a kurczeniem się mózgu. Teraz będziemy badać związki przyczynowo-skutkowe – mówi dr Nave. Co to jest standardowa porcja alkoholu? W USA odpowiada ona 14 g etanolu, w Wielkiej Brytanii – 8 g. W Polsce standardowa jednostka alkoholu (SJA) to 10 g. Oznacza to, że 330 ml piwa 5% to nieco ponad 1 SJA, a kieliszek 12% wina i 50 ml wódki to około 1,6 SJA. Według obecnych definicji niskie spożycie alkoholu to nie więcej niż 2 SJA dziennie dla mężczyzn i 1,5 SJA dla kobiet. Z badań wynika jednak, że nawet takie dawki są szkodliwe. Z kolei przekraczanie granicy 6 SJA dziennie to tzw. picie ryzykowne – znacząco zwiększa ono prawdopodobieństwo uszkodzeń wątroby, układu krążenia itd. Dlaczego po alkoholu chce nam się jeść? "Gastrofaza" pod lupą naukowców Chipsy lub coś innego słonego do piwka? No jasne! Ale właściwie skąd to? Odpowiedź daje analiza organizmu. Według danych Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych problem ten dotyczy ponad 2 mln Polaków. Najwięcej alkoholu spożywamy wraz z piwem, wyroby spirytusowe znajdują się na drugim miejscu. Alkohol jest rakotwórczy. Nawet jedna porcja dziennie szkodzi Onkolodzy zalecają całkowite odstawienie alkoholu. Etanol nawet niewielkich, regularnie konsumowanych dawkach może sprzyjać rozwojowi nowotworów. Należą do nich m.in. rak wątroby, jamy ustnej, gardła, przełyku, okrężnicy, odbytu i piersi. Alkohol ma związek nie tylko z rakiem. Jego skutki to także m.in.: nadciśnienie tętnicze, zwiększone ryzyko udaru mózgu, zaburzenia rytmu serca, kardiomiopatia alkoholowa, biegunki, ostre i przewlekłe zapalenie trzustki, stłuszczenie i marskość wątroby, zapalenie żołądka, dysfunkcje seksualne, padaczka alkoholowa, psychozy, samobójstwa. Badania naukowe nie potwierdziły wcześniejszych doniesień, jakoby np. kieliszek czerwonego wina dziennie chronił przed chorobami układu krążenia. Część badań wykazujących dobroczynne działanie niewielkich dawek alkoholu była sponsorowana przez przemysł alkoholowy. Źródła: Nature Communications, CA: A Cancer Journal for Clinicians.
Jak określić wiek psa w „ludzkich” latach? To zależy od wielkości zwierzaka i od jego genów
Duże psy starzeją się szybciej niż małe. Naukowcy podpowiadają, jak porównać wiek psa i człowieka.
W tym artykule: Wiek dużego psa mnożymy przez 10. Małego przez 5 Mechanizmy starzenia się psów bada Dog Aging Project Badania nad psami pomogą zrozumieć starzenie się ludzi Psy zostały udomowione co najmniej 23 tys. lat temu Ogólna zasada mówi, że aby porównać wiek psa i człowieka, należy ten pierwszy pomnożyć przez 7. Wówczas roczny psiak to odpowiednik siedmiolatka, a 10-letni zwierzak jest jak senior mający 70 lat. Jest to jednak spore uproszczenie – przekonują naukowcy zaangażowani w tzw. Projekt Starzenia się Psów (Dog Aging Project). Wiek dużego psa mnożymy przez 10. Małego przez 5 Choć wszystkie psy należą do jednego gatunku i niewiele się różnią pod względem genetycznym od wilków, czyli swoich przodków, różnice między poszczególnymi rasami są dość znaczne. Dotyczą one nie tylko wyglądu i zachowania, ale też np. podatności na choroby. Psy rozumieją mowę jak człowiek. Te trzy nowe badania radykalnie zmieniają naszą wiedzę o czworonogach Najnowsze odkrycia dotyczące psów powoduje, że nieco inaczej możemy spojrzeć na naszych czworonogich przyjaciół i może trochę lepiej ich zrozumieć. W przypadku tempa starzenia się podstawowym parametrem jest wielkość ciała. Duże psy generalnie starzeją się szybciej. Ich wiek mnożymy więc przez 10. Oznacza to, że np. 11-letni owczarek niemiecki jest odpowiednikiem ludzkiego stulatka. Z kolei małe psy starzeją się wolniej. W ich przypadku wiek można pomnożyć przez pięć. Najstarsze psy o niewielkich rozmiarach mogą dożyć nawet 20 lat. Badania wykazały też, że kundelki generalnie są zdrowsze i bardziej długowieczne od psów rasowych. Mechanizmy starzenia się psów bada Dog Aging Project Naukowcy przyznają jednak, że takie przeliczenia wciąż są nieprecyzyjne. Wynika to w dużej części z tego, jak mało wiemy o starzeniu się psów w porównaniu z ludźmi. Dlatego wciąż niełatwo jest określić tzw. trajektorię starzenia się konkretnego zwierzęcia. Ma to zmienić właśnie wspomniany wcześniej Dog Aging Project. To multidyscyplinarne przedsięwzięcie naukowe, angażujące m.in. właścicieli ponad 32 tys. psów z USA. Od 10 tys. zwierząt pobrano już próbki, które posłużą do analiz DNA. Uczeni chcą m.in. znaleźć geny odpowiedzialne za wyjątkową długowieczność psów. Posiadanie psa wydłuża życie. O jedną czwartą! Już od jakiegoś czasu psom przypisuje się terapeutyczną moc w przypadku problemów natury emocjonalnej, rehabilitacji, czy opiece nad niewidomymi. Ostatnie badania przeprowadzone w Szwecji wyka... Dog Aging Project wystartował w 2018 r. i potrwa co najmniej 10 lat. Wciąż trwa rekrutacja chętnych. Badacze są najbardziej zainteresowani szczeniakami i psami młodymi, w wieku do 3 lat. – Badając ich stan zdrowia na przestrzeni lat zdobędziemy bezcenną wiedzę. Pomoże nam ona lepiej zrozumieć także starzenie się ludzi – wyjaśnia prof. Joshua Akey, genetyk z Uniwersytetu Princeton, jeden z uczonych zaangażowanych w projekt. Badania nad psami pomogą zrozumieć starzenie się ludzi Psy są dla naukowców wyjątkowymi zwierzętami, ponieważ na stałe dzielą z ludźmi to samo środowisko życia. Podobnie jak my, jedzą w dużym stopniu żywność przetworzoną. Ich poziom aktywności fizycznej też najczęściej jest uzależniony od naszej. Korzystają też z opieki zdrowotnej. Wolą mieć psa niż być w związku. Bo pies cię nie zawiedzie? Co piąta osoba twierdzi, że woli mieć psa, niż być w „romantycznym związku” – wynika z badań przeprowadzonych przez Kennel Club. Większość badanych, którzy podali taką odpowiedź ... – Ponieważ jednak psy żyją krócej niż ludzie, badania nad nimi ułatwią nam zrozumienie, jakie czynniki sprzyjają zdrowej długowieczności – mówi prof. Akey. Zapowiada też, że dane zebrane w ramach Dog Aging Project będą dostępne dla uczonych z całego świata. To ułatwi wyciągnięcie wniosków i zaplanowanie dalszych badań. Psy zostały udomowione co najmniej 23 tys. lat temu Uczeni wielokrotnie porównywali DNA psów z genami ich najbliższych żyjących przodków – wilków – w celu określenia daty ich udomowienia. W pierwszych badaniach tego typu, przeprowadzonych w 1997 r., zespół Roberta Wayne’a z University of California w Los Angeles stwierdził, że nastąpiło to 135 tys. lat temu. Potem uczeni obniżyli nieco szacunki. Biorąc pod uwagę znaleziska archeologiczne sprzed 31 tys. lat zawierające szczątki psów oraz dużą rozbieżność pomiędzy DNA psa i wilka, Wayne wciąż podejrzewa, że udomowienie musiało nastąpić co najmniej 50 tys. lat temu. Inni badacze twierdzili, że bardziej realny czas to 16 tys. lat temu, a do udomowienia miało dojść w Chinach. Szybko chodzisz? To wiele mówi, jak zestarzeje się twoje ciało i mózg U osób chodzących wolniej negatywne zmiany postępują szybciej, donoszą naukowcy. Niedawne doniesienia znów przesunęły tę granicę. Uczeni połączyli analizy DNA psów i ludzi, by dojść do wniosku, że te dwa gatunki żyły wspólnie już 23 tys. lat temu. Pod koniec ostatniego zlodowacenia psy miały towarzyszyć myśliwym na Syberii. Źródła: Nature, Dog Aging Project
Robot jak człowiek. Te roboty stworzono do opieki nad seniorami i dziećmi
W ramach pewnego projektu fotograficznego starsi ludzie zostali poproszeni o opowiedzenie, jak wyobrażają sobie interakcję z robotem. Roboty zostały również przetestowane w opiece nad dziećmi. W przyszłości roboty mogą być wykorzystywane do pomocy i opieki nad osobami starszymi, a także opiekować się dziećmi z zaburzeniami – to sposób na sprostanie coraz większemu zapotrzebowaniu na opiekunów. Czy roboty zastąpią ludzi?
Roboty jako asystenci socjalni osób starszych Gdy w 2005 roku Goldie Nejat zaczęła wytwarzać roboty, chodziła od drzwi do drzwi w nadziei, że pozwolą jej zademonstrować zaawansowane prototypy. W tamtych czasach świat opieki zdrowotnej nie był nimi zbyt zainteresowany. – Teraz jest wręcz przeciwnie – mówi Nejat, prof. inżynierii mechanicznej na Uniwersytecie Toronto. – Ludzie dzwonią z całego świata i pytają, kiedy moje roboty będą wreszcie gotowe. Maszyny Nejat to specjalny rodzaj robotów znany jako asystenci socjalni, opracowany tak, by wchodzić w interakcje z ludźmi i pomóc wypełnić palącą lukę: braku opiekunów dla osób starszych. Przewiduje się, że w 2050 r. światowa populacja osób po 80. roku życia niemal się potroi, z obecnych 143 do 426 mln. Takie roboty mogłyby być szczególnie użyteczne w opiece nad pacjentami z alzheimerem i innymi postaciami demencji, możne je bowiem zaprogramować tak, by pomagały we wszystkim, od podawania leków po asystowanie w ćwiczeniach. Roboty Nejat mogą też pomagać prowadzić gry w bingo i inne zabawy angażujące poznawczo, by utrzymywać aktywność umysłową pacjentów. Robot jak człowiek: humanizacja robotów Francuski fotograf Yves Gellie zainspirowany potencjalnymi możliwościami robotów w dziedzinie pomocy osobom starszym, poświęcił 2 lata na stworzenie filmu Year of the Robot. Film dokumentuje interakcje między mieszkańcami domów opieki we Francji i Belgii a socjalnymi robotami. W filmie tym Gellie i jego asystentka Maxime Jacobs humanizują roboty, pozwalając na aktywne zaangażowanie człowieka w kontakt z maszyną. W scenach wyglądających jak obrazy science fiction ludzie grają ze swoimi robotycznymi towarzyszami na pianinie, tańczą, a nawet zwierzają się im. Po ukończeniu filmu Gellie zaangażował się w podobny projekt fotograficzny, w którym poprosił niektórych z bohaterów swojego filmu, by wyobrazili sobie, co chcieliby robić z robotem. Projekt w zamierzeniu nie miał ukazywać rzeczywistych możliwości robotów, tylko odkrywać ludzkie zdolności do tworzenia więzi z nimi. Czy roboty zastąpią ludzi? „Pojawiły się obawy się, że roboty asystenci mogą wyeliminować międzyludzkie więzi i miejsca pracy, lecz zadaniem tych urządzeń jest wspomaganie, a nie zastępowanie ludzkich opiekunów”. Tak twierdzi Brian Scassellati, szef Social Robotics Lab na Uniwersytecie Yale. Przetestował on roboty w różnorodnej grupie pacjentów i stwierdził, że regularne interakcje z robotami pomagają dzieciom z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w nawiązywaniu kontaktu wzrokowego i usprawniają ich umiejętności społeczne. Psycholożka poznawcza Maribel Pino, dyrektor Broca Living Lab działającego w ramach Assistance Publique – Hôpitaux de Paris, gdzie wykonano część zdjęć, opisuje autentyczne zaangażowanie ludzi, których fotografowano z robotami. Po tym, jak spędzili z nimi trochę czasu, wielu naprawdę się do nich przywiązało. W miarę rozwoju tej dziedziny automatyki naukowcy zaczynają lepiej rozumieć dynamikę relacji człowiek-robot. Czy roboty są lepsze, bo nie oceniają? Czy brak emocji może pomagać? Czy pacjenci stracą zainteresowanie? Jedna korzyść jest oczywista: roboty mogą zapewnić spersonalizowaną opiekę na żądanie, a popyt na nią w przyszłości będzie tylko rósł. Źródło: NationalGeographic.com: Could a robot care for grandma?
Dlaczego pogarsza się wzrok? Wyjaśniamy mechanizm starzenia się
Wraz z wiekiem zmieniają się możliwości naszych ciał. Czas nie oszczędza także naszego mózgu. Wyjaśniamy co się z nim dzieje.
Poza sytuacjami takimi jak udar starzejący się mózg traci możliwości odbierania wrażeń, uczenia się, przetwarzania informacji, tworzenia i przechowywania wspomnień stopniowo. Niektóre neurony giną „ze starości”, wskutek choroby albo urazu. Mimo to, pomijając spadek szybkości przetwarzania informacji, zdrowy dojrzały mózg działa równie sprawnie jak młody, jeśli chodzi o planowanie, analizowanie i organizowanie informacji. W niektórych dziedzinach aktywności umysłowej możliwości z wiekiem nawet rosną. I tak starszy mózg ma bogatsze słownictwo i lepsze zdolności językowe. W miarę starzenia się mózg może zaatakować wiele chorób, od utraty słuchu po otępienie. Jednak utrzymanie go w zdrowiu dzięki ćwiczeniom fizycznym i gimnastyce umysłu oraz właściwym lekom może uprzyjemnić późne lata życia. Wykształcenie, dawanie swoim zmysłom coraz to nowych wyzwań, łamigłówki i ćwiczenia fizyczne poprawiające krążenie krwi i równowagę oraz utrzymujące masę mięśniową – to wszystko wspiera nasz najważniejszy narząd. Zmiany zmyslow W miarę jak się starzejemy, nasze zmysły stają się mniej wyostrzone, zarówno na skutek zmian w samych narządach zmysłów, jak i w mózgu. Minimalne natężenie bodźca niezbędne do wywołania w mózgu określonego wrażenia nazywamy natężeniem progowym. Z wiekiem próg się podnosi, co oznacza, że aby mózg zarejestrował bodziec, potrzebne jest jego większe natężenie. Dodatkowo w starzejącym się mózgu maleje ilość pamięci operacyjnej, co sprawia, że jest on bardziej podatny na rozproszenie. Wzrok i słuch Niemal każdy po 55. roku życia potrzebuje okularów. Z niektórych badań wynika, że w starszym wieku pogorszenie wzroku łączy się ze spadkiem wydolności umysłowej. Dlaczego? – Nie wiadomo, ale tak na logikę utrata zdolności ostrego widzenia niezbędnej przy czytaniu i w koordynacji ręka-oko nie pozwala na odpowiednią „gimnastykę” umysłu. Także uszy z wiekiem tracą „ostrość słyszenia”, najpierw najwyższych częstotliwości. Ponieważ świat staje się coraz bardziej hałaśliwy, uznawana kiedyś za przypadłość podeszłego wieku niezdolność słyszenia wysokich dźwięków dotyka dziś coraz młodszych ludzi. Pamięć i uczenie się Przez wieki wiedziano, że ludzie starzejąc się, coraz wolniej przetwarzają informacje, ale w zamian o wiele uważniej rozpatrują problemy i często oferują dobrze przemyślane odpowiedzi. Jednym z obszarów, który z wiekiem coraz bardziej szwankuje, jest pamięć. Przypominanie sobie faktów i danych z własnej przeszłości może być utrudnione przez niepokój, depresję i inne negatywne stany umysłu, a te są częstsze u osób starszych niż u młodych. Jednak nawet po uwzględnieniu tych zmiennych widać, że wiek osłabia pamięć, wpływając na wspomnienia niedawne, a także na te z dalekiej przeszłości. Co więcej, osoby starsze tracą część pamięci operacyjnej umożliwiającej krótkotrwałe przechowywanie i obróbkę informacji. Obrazowanie starzejącego się mózgu Tomografia pozytronowa (PET) starych mózgów ujawnia, czym różnią się od młodych przy wykonywaniu zadań pamięciowych. Tak w jednych, jak i w drugich podczas kodowania informacji aktywuje się hipokamp, jednakże u osób starszych w teście rozpoznawania 32 twarzy poziom aktywacji hipokampa był niższy niż u młodych. Starszy mózg może próbować przywołać wspomnienia, aktywując dodatkowo płaty czołowe, ale badanie obrazowe PET wskazuje, że z wiekiem to też jest utrudnione, szczególnie w lewej półkuli. Mimo wszystko niewielkie kłopoty z pamięcią nie muszą być powodem do niepokoju, o ile nie staną się na tyle poważne, by utrudniać codzienne funkcjonowanie. Życie z trudnościami Ddemencja, termin oznaczający po łacinie „rozdział od umysłu”, opisuje objawy będące efektem ok. 50 różnych schorzeń mózgu. We wszystkich mamy do czynienia ze śmiercią neuronów. Lekarze diagnozują otępienie, jeśli dochodzi do znacznego upośledzenia co najmniej dwóch funkcji mózgu obejmujących pamięć i zdolności językowe. Jakby piorun w mózg strzelił W przeciwieństwie do demencji udar jest zdarzeniem nagłym. Starożytny lekarz Hipokrates opisywał go słowem plesso, co oznacza „rażenie piorunem.” Do udaru dochodzi, gdy zakrzep krwi albo zatkanie tętnicy odcina dopływ krwi do jakiejś części mózgu. Bez dostaw bogatej w tlen krwi neurony obumierają, a wraz z nimi giną funkcje poznawcze czy ruchowe, za które te komórki odpowiadały. Rodzaje udaru Udar niedokrwienny ma miejsce, gdy w wyniku odkładania się złogów tłuszczowych w ścianach tętnicy zaopatrującej mózg w krew dochodzi do jej zamknięcia. Jego odmianą jest udar zatorowy, który następuje, gdy tłuszczowy lub złożony z krwinek „korek” powstaje gdzieś w ciele, a potem płynie z krwią, aż zaklinuje się w tętnicy mózgowej, blokując przepływ. Te dwa typy są odpowiedzialne za 80 proc. wszystkich udarów. Pozostałe to udary krwotoczne powstające na skutek pęknięcia naczynia w mózgu, zwykle pod wpływem zbyt wysokiego ciśnienia. U osób starszych udar to jedna z głównych przyczyn śmierci i niepełnosprawności. Mózg jednak potrafi się podnieść nawet po udarze. Przy właściwym leczeniu pacjenci odzyskują część, a czasem i całość utraconych zdolności. Choroba Alzheimera Jest to najczęstsza postać otępienia. Atakuje obszary mózgu kluczowe dla pamięci, myślenia i rozumowania. We wnętrzu neuronów tworzą się gęste sieci włókien złożonych z cząsteczek białka zwanego tau. Zmieniają one prawidłowe połączenia między komórkami nerwowymi w plątaninę węzłów. Na zewnątrz zaatakowanych neuronów gromadzą się tłuszczowe blaszki. Nagromadzenie jednych i drugich sprawia, że komórki nerwowe kurczą się i giną. Dostępne na rynku preparaty pozwalają co najwyżej złagodzić objawy, a nie odwrócić postęp demencji. Tekst pochodzi z wydania specjalnego National Geographic "Twój mózg. Instrukcja obsługi. 100 faktów, które trzeba znać".
Każdy z nas ma dwa „wieki”: chronologiczny i biologiczny. Ten drugi można cofnąć
To ile masz lat niekoniecznie odzwierciedla stan twojego organizmu. Możesz być młodszy lub znacznie starszy niż wskazują na to daty.
Kalendarz jest owszem ważny, ale znacznie więcej o nas może powiedzieć nasz wiek biologiczny – porównanie funkcji naszego ciała ze średnią możliwości i zdrowia dla danego wieku. - Nie jest tak, że ludzie w tym samym wieku mają zawsze takie same szanse na chorobę układu krążenia, nowotwory lub nawet śmierć – tłumaczy Morgan Levine z Uniwersytetu Yale i dodaje, że wiek biologiczny mówi nam o tym gdzie dana osoba plasuje się dla swojego wieku chronologicznego. - Wiek chronologiczny nie mówi tego jak jesteśmy starzy. To sztuczny numer – dodaje profesor David Sinclair, kierujący centrum badań Paul F. Glenn Center for the Biology of Aging w uczelni Harvard Medical School – Wszyscy starzejemy się biologicznie w różny sposób według genów, tego co jemy, czy i jak ćwiczymy oraz na jakie toksyny w środowisku jesteśmy wystawieni. Biologiczny wiek określa nasze zdrowie i ostatecznie długość życia. Jest to właściwa liczba świeczek, jaką powinniśmy zapalać na tortach urodzinowych. W przyszłości rozwinięcie umiejętności kontroli wieku biologicznego może pozwolić nam zapalać ich mniej na kolejnym torcie, niż było na poprzednim. Morgan Levine wraz ze swoim zespołem badawczym wyznaczyła dziewięć biowskaźników, które można zbadać za pomocą prostego testu krwi. Ich poziom ma ogromny pływ na nasze zdrowie i długość życia. Wśród nich są: cukier we krwi, wskaźniki dla wątroby i nerek, współczynniki układu immunologicznego. Zespół Levine opracował specjalny algorytm, który łączy te wszystkie dane i na ich podstawie określa biologiczny wiek danej osoby. Ludzie, których wiek biologiczny jest niższy niż chronologiczny są znacznie mniej narażeni na choroby i śmiertelność. Ci o odwrotnej proporcji są w grupie najwyższego ryzyka, jest znacznie bardziej prawdopodobne, że rozwiną się u nich choroby związane z zaawansowanym wiekiem. W przeciwieństwie do badań genetycznych wyniki testów na wiek biologiczny mogą się zmieniać. Lekarze mogą zatem użyć takiej informacji nie tylko do diagnostyki, ale także do zmotywowania pacjentów by zadbali o woje zdrowie, zmienili styl życia. - To co najbardziej ekscytujące w naszym badaniu to fakt, że te rzeczy nie są ustalone raz na zawsze – mówi Levine - Wiemy naprawdę sporo o części z tych wskaźników. Dzięki temu możemy zareagować i poprawić czyjeś zdrowie zanim pojawi się choroba i będzie za późno. Badaczka kwestiami wieku i starzenia się była zainteresowana od wczesnego dzieciństwa. Przyznaje, że po przedstawieniu swoich wskaźników algorytmowi zrzedła jej mina. - Zawsze uważałam siebie za zdrową osobę – mówi – jestem aktywna fizycznie, staram się zdrowo odżywiać. Moje wyniki nie były jednak tak dobre jakbym się spodziewała. Levine stara się od czasu testu więcej spać, zmieniła dietę, wprowadziła w swój rytm dnia zestaw ćwiczeń fizycznych. Przekonuje, że był to dla niej „sygnał ostrzegawczy”. W najbliższej przyszłości algorytm zespołu naukowców z Yale ma trafić do sieci, gdzie każdy będzie mógł sprawdzić swój biologiczny wiek. Źródło: CNN
Doktor Jarosław Derejczyk jest geriatrą i gerontologiem z prawie 40-letnią praktyką - przepytujemy go o sens oszukiwania starości.
Jeśli w jej dokumentach nie ma pomyłki, najstarsza kobieta na świecie, Sakhan Dosova, żyje w Kazachstanie i ma 130 lat. 115 lat ma Amerykanka Gertruda Baines. 115 lat dożyła zmarła w tym roku Portugalka Maria de Jesus. Okazuje się, że kobiety żyją dłużej. Dzięki hormonom? Rzeczywiście, w pewnym stopniu jest to zasługa estrogenów, które chronią naczynia krwionośne i mózg. Testosteron ma takie działanie w stosunku do mózgu, ale mniej dla naczyń. O tym, że mężczyźni średnio żyją krócej, decyduje wiele czynników, ważny jest m.in. poziom stresu. Często podejmują pracę bardziej ryzykowną, wymagającą większego fizycznego wysiłku. Chociaż gdy matka ma trójkę czy czwórkę dzieci, to w ich wychowanie wkłada gigantyczną energię. Na ogół jednak to ojciec pracuje na utrzymanie rodziny i jego organizm jest bardziej obciążony przewlekłym stresem. Komórki mózgu starzeją się szybciej u pracujących w nadmiarze, powyżej 60 godzin na tydzień. „Sto lat” to tradycyjne życzenia, które składamy jubilatom. Na jak długie życie teoretycznie możemy liczyć? 30 lat temu miałem na swoim oddziale dwóch 90-latków, w tej chwili mam ich pięciu czy sześciu, czyli osób w wieku 85+ przybywa. Nazywamy to „siwieniem starości”. Gerontolodzy uważają, że możemy dożyć w tym stuleciu 120 lat, chociaż według niektórych badaczy mamy szanse na więcej. Poszukuje się gerontogenów, które mogłyby nam pomóc przekroczyć tę granicę. Genetyk Valter Longo z University of Southern California stworzył szczep drożdży, które mogą żyć dziesięciokrotnie dłużej. Usunął z ich genomu geny RAS 2 i SCH 9 i żywił niskokaloryczną dietą. Uważa, że z czasem uda się poznać mechanizm długowieczności, co umożliwi przedłużenie życia człowiekowi nawet do 800 lat. Geny RAS2 i SCH9 u drożdży wpływają na dłuższe i sprawniejsze dzielenie się komórek. U myszy odpowiadają za rozdział, na jaki tor metabolizmu kierowane są komórki. Restrykcyjny kalorycznie, z uboższą przemianą tlenową, warunkujący przetrwanie, czy reprodukcyjny, z krótszym czasem życia. Wydaje się, że właściwą drogą do wydłużenia ludzkiego życia jest poszukiwanie związku pomiędzy liczbą kalorii, które spożywamy, a genami odpowiedzialnymi za tlenową przemianę materii. Żyjemy w atmosferze tlenu, niezbędnego do oddychania, a kalorie są potrzebne do produkcji związków energetycznych odżywiających komórki. Jednak ta mieszanka – powstawanie związków dających energię oraz tlen – powoduje, że w naszym ciele w ciągu 70 lat życia produkuje się ok. 130 kg bardzo aktywnych cząstek – rodników tlenu, powstających w mitochondriach. Jeśli mitochondria są nieszczelne, rodniki niszczą komórki, uszkadzając m.in. chromosomy. To rodniki przyczyniają się do tego, że mamy zniszczone naczynia, z twardszym kolagenem, miażdżycę, wysoki poziom utlenionego cholesterolu, nadciśnienie, cukrzycę, nieelastyczne, pozbawione wody chrząstki. Chromosomy ludzi starych biologicznie są silnie zużyte, mają więcej mutacji, czyli błędów, i są krótsze. Ludzki organizm posiada system naturalnych zabezpieczeń przed aktywnym tlenem – antyoksydantów. Są to enzymy, białka, mikroelementy – kilkadziesiąt związków. Zdolność do usuwania uszkodzonych w trakcie przemiany materii produktów nazywa się systemem napraw. On limituje długość życia w dobrej kondycji. Co decyduje o jakości funkcjonowania naszego systemu napraw? O tym, że obrona przed rodnikami tlenowymi jest szczelna albo nie, decyduje liczba spożywanych kalorii, geny systemu napraw, nasycenie diety antyoksydantami i intensywność produkcji hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że wolne rodniki nie są jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za starzenie się organizmu, a zatem wzbogacanie diety antyoksydantami w postaci np. witamin nie wystarczy. System napraw każdego z nas jest inny. U osób długowiecznych poziom aktywności enzymów, które wymiatają wolne rodniki, jest wyższy. Gerontogenami są też m.in. te odpowiedzialne za odporność organizmu na zakażenia bakteryjne i kontrolę intensywności reakcji zapalnej. Zaliczamy też do nich geny, które regulują produkcję receptorów insuliny i czynników do niej podobnych – pod wpływem diety zawierającej cukier. Ważne dla starzenia są też geny regulujące produkcję czynników wzrostu i komórek macierzystych, naprawiających białkowe uszkodzenia w komórce i zniszczonej tkance. Czasem ludzie nie dbają o zdrowie, a żyją długo w niezłej formie… Różnorodność genetyczna sprawia, że organizmy niektórych ludzi, nawet jeśli wypalą tony papierosów, będą się dłużej broniły. Chociaż gdyby nie palili, żyliby jeszcze dłużej. Gerontogeny potrafią ochronić człowieka przed dużymi ilościami toksyn, poziomem stresu, niezdrową dietą. Mamy w Polsce kilka tysięcy stulatków, jednak osób zdrowych jest w tej grupie mało. Większość po prostu toleruje bez szkodliwych następstw chorobę i to wyróżnia osoby długowieczne – utrzymana adaptacja do choroby. Są rejony świata, w których ludzie żyją dłużej i w lepszej kondycji. Co mówi na ten temat etnogerontologia? W grupach, które żyją długo lub krótko, można zauważyć wspólne cechy. U tych długowiecznych znaczenie ma wolniejsze tempo życia i pewna odległość od cywilizacji, co wspomaga ochronę narządów i naczyń. Stwierdzono też, że ludzie żyją dłużej tam, gdzie nie dojadają, a nawet gdzie bywają okresy głodu. Także tam, gdzie w diecie jest mało mięsa, a dużo ryb, i tam, gdzie pracuje się na roli. Gdy po wojnie badano byłych więźniów obozów niewoli, okazywało się, że mieli mniej zaawansowaną miażdżycę. Z powodu niedojadania i głodu żyli potem dłużej w porównaniu z normalnie żywiącymi się ludźmi. Oczywiście, nie mówimy o tych, którzy byli przedmiotem eksperymentów biologicznych. Czyli na wsi ludzie powinni żyć dłużej? Postrzeganie terenów wiejskich jako warunku zdrowej starości jest uproszczeniem, gdyż na wsiach występują częściej zagrożenia sanitarne, a ponadto, aby utrzymać gotowość do obrony przed zanieczyszczeniami, toksynami i drobnoustrojami, organizm człowieka nie może być pozbawiany kontaktu z nimi. Zjawisko hormezy to stymulowanie do wyższej gotowości układów ochronnych poprzez kontakt z niskimi stężeniami toksyn, co przy sterylnym środowisku wpływa niekorzystnie na długość życia. W słynącej z długowieczności Japonii średnia długość życia to 79 lat dla mężczyzn i 86 dla kobiet. Prawie równie długo żyją mieszkańcy Andory i Monako (78/85), Szwajcarzy (79/84), Islandczycy i Szwedzi (79/83), Hiszpanie i Włosi (78/84). Porównując średnią długość życia pod różnymi szerokościami geograficznymi, trzeba przyjrzeć się poziomowi rywalizacji wewnątrz grup społecznych i napięciom klasowym, poziomowi edukacji i wiedzy o stylu życia, ryzykownym zachowaniom, takim jak turystyka seksualna, dostępowi do opieki medycznej, do bezpiecznych dróg. Jest jeszcze coś, co częściej niż wojna zabija, a o czym nie mówimy na co dzień. Myślę o dostępie do niezdrowej, nadmiernie kalorycznej żywności dla młodzieży. Zatem na razie sposobem na zachowanie młodości jest głodówka? Ograniczenie kalorii. Chodzi o to, by umieć je limitować albo bilansować z wysiłkiem fizycznym. Niestety, jedzenie oprócz kalorii, białka, węglowodanów, minerałów dostarcza nam rosnącej z wiekiem przyjemności. Jest zakodowane w systemie nagrody, a więc w mózgu, który wpływa na produkcję neurohormonów powodujących satysfakcję i zadowolenie. W dodatku z wiekiem wolniej dochodzi do zaspokojenia głodu. Grelina, hormon wydzielany z dwunastnicy, który wywołuje uczucie sytości, z wiekiem jest gorzej produkowany. Gdy jemy szybko, to nim sygnał dotrze do mózgu, zdążymy jeszcze połknąć sporą porcję. Gdybyśmy byli młodsi o 15–20 lat, już bylibyśmy syci. A zatem wolniej jedząc, łatwiej zgramy ilość pokarmu z uczuciem sytości. Nasze geny mają tendencję do gromadzenia zapasów. Kiedyś dzięki temu insulinooporność pozwalała na dłużej utrzymać we krwi rzadko spożywany cukier. Połowa z nas posiada geny kumulacji sprzed milionów lat i przy nadmiarze kalorii ujawnimy te geny pod postacią cukrzycy, otyłości, nadciśnienia, zaburzeń tłuszczowych, a po czterdziestce w postaci zawałów serca i udarów mózgu. Co i ile powinniśmy jeść, żeby żyć dłużej? Bardzo wartościowymi składnikami diety są ryby morskie, zawierające resolwiny i tłuszcze serii omega 3, które blokują niszczenie ściany naczyń przez nasycone kwasy tłuszczowe, utleniony cholesterol i nadmiar żelaza, który powstaje przy diecie mięsnej. Oleje nienasycone spożywane w oliwie, czerwone barwniki antocyjany i katechiny z grupy flawonoidów, zawarte w winie lub aronii, likopen w sokach z pomidorów czy resweratrol ze skórek czerwonych winogron to składniki jednej z najzdrowszych diet świata – śródziemnomorskiej. Ważne, ile mikroelementów spożywamy w racjach dziennych. Wiele witamin (A, E, D3, C i K) ma znaczenie dla sprawności systemu napraw w tkankach. W którym momencie zaczynamy się starzeć? Od urodzenia. Starzenie jest procesem wpisanym w nasze geny. W chwili gdy się połączy komórka jajowa z plemnikiem, już jest program starzenia, ale ujawnia się bardzo powoli, bo ważniejszy od niego jest program przekazania życia. Proces wymiany tych programów rozpoczyna się ok. 40. roku życia, chociaż są narządy i fragmenty tkanek, które zanikają już w życiu płodowym. Zanik jest elementem rozwoju. Z czasem degeneracja tkanek jest coraz szybsza i w 45. roku życia pojawiają się zmiany, których nie było, gdy człowiek miał lat 20. Zatem okres przedstarczy rozpoczyna się od 45. roku życia. Gerontolog z uniwersytetu w Newcastle, prof. Tom Kirkwood, powiedział, że ciało jest jednorazowym opakowaniem dla komórek płciowych, które przekazują życie. Nazwał to teorią zużywającego się w procesie reprodukcji ciała. Według niej celem ewolucji nie było owe 100 lat życia, którego sobie życzymy podczas urodzinowych przyjęć, tylko dotrwanie do momentu, gdy nasze dzieci dorosną i staną się samodzielne. Czy tak samo starzeje się mózg? W mózgu maksymalna liczba komórek rośnie do 7. roku życia, potem ulegają one rearanżacji, a w wieku 10, 12, 16 lat człowiek osiąga optymalną zdolność uczenia się i zapamiętywania. Najwyższy potencjał ma w wieku 20–25 lat. Od 40–45. roku życia zaczynamy tracić liczbę połączeń i komórek mózgowych. Warto pamiętać, że tu obowiązuje zasada nagromadzonego kapitału: chodzi o to, by nasz mózg na starość, gdy ubytki w nim będą się już wyraźnie ujawniały, mógł korzystać z posiadanych zasobów. Jeśli dziecko jest intensywnie edukowane, i przy tym nakłaniamy je do uprawiania sportu, to będzie osobą z wyższym kapitałem poznawczym i rozbudowaną siecią neuronów w mózgu, z większą masą mięśniową, z większą gęstością kości. A wtedy wyraźna degeneracja tkanek ujawni się później. Ważne jest, by poziom fizycznej niepełnosprawności był jak najdłużej niski i aby nasz mózg starzał się jak najdłużej. Rozmawiamy o szczęśliwej starości? U osób starszych z wiekiem ubywa dopaminy, to jest jeden z tych hormonów mózgu, które zaczynają stosunkowo wcześnie się starzeć. O ile ok. 40–50. roku życia obserwujemy zmiany w tkankach, to dopaminy ubywa już od 20. roku życia, 10 proc. na 10 lat. Dopamina odpowiedzialna jest za elastyczność ciała, za plastyczność ruchu. Wpływa także na skłonność do dobrych nastrojów. Młodzież potrafi co chwila wybuchać śmiechem. Osobom starszym częściej przychodzi to z trudnością. Poziom dopaminy można podnieść w różny sposób, m.in. poprzez ruch i pracę mięśni. Niestety, także poprzez jedzenie, i to jest pułapka, w którą wpadają osoby starzejące się. Zwłaszcza ludzie samotni, ci, którzy stracili pracę, a nawet ci, którzy się nudzą. Na emeryturze pomostowej… Narządy nieużywane ulegają zanikowi – ta zasada sprawdza się w przypadku starzenia. W Polsce ludzie przechodzą na emeryturę średnio o osiem lat wcześniej niż w innych krajach europejskich, staczają boje o emerytury pomostowe. A po krótkim okresie „wolności” zaczynają się dramaty. Zwłaszcza u mężczyzn, którzy do 40. roku życia utrzymują prawidłowy poziom testosteronu i generalnie są nastawieni zadaniowo – by pokonać problem, zdobyć coś, stworzyć. Ja sam za 20 lat po dziesięciu dniach odpoczynku nie będę umiał być bezczynny. Od 30 lat wstaję wcześnie, intensywnie pracuję i w ten sposób ukształtował się we mnie stereotyp zachowań, który przeniosę na następne lat 30–40, jeśli Opatrzność pozwoli. Tak właśnie dzieje się z osobami długowiecznymi. Ludzie mało aktywni mogą mieć problem z dobrym zestarzeniem się, ponieważ grozi im bezruch, spożywanie nadwyżek kalorii, chyba że perfekcyjnie dbają o zdrowie. W wielu przypadkach przejście w stan zawodowego spoczynku kończy się spadkiem nastroju, frustracją, depresją. Emerytura nie musi być jak wyrok. Człowiek ma naturę społeczną, potrzebę bycia z innymi. Nasz mózg przez pokolenia kształtował się tak, że nie jesteśmy przystosowani do bycia singlami. Potrzebujemy otoczenia, przyjaznych relacji, wzajemnego zaufania. Ludzie nie zdają sobie sprawy z tego, jak samotność może być toksyczna. Dlatego uważam, że kreowanie mody na bycie singlem jest ryzykowne, bo rodzina jest nam potrzebna. A emerytura grozi tym, że niekiedy skazuje ludzi na samotność i wyobcowanie. Wrócę więc z nadzieją do pytania: czy istnieje dobra starość? Naprawdę dobra starość jest możliwa w społeczeństwie wielopokoleniowym. Takim, w którym są kredyty dla młodych małżeństw, żeby mogły zbudować domy, gdzie zamieszkają dziadkowie, i gdzie będą właściwe relacje między nimi a wnukami. Takim, w którym te małżeństwa się nie rozwiodą. Ważne jest, by przyzwyczaić dzieci do tego, że obok nich są starzy ludzie, którzy mogą być mniej sprawni. I że tych osób nie wolno dyskryminować. Pracuję na Śląsku, tam jest naturalny szacunek dla sędziwej starości. W hierarchii rodzinnej starzec jest na wierzchołku piramidy wartości rodzinnych i międzyludzkich. Mówi się o wieku społecznym – to sposób, w jaki jesteśmy odbierani przez innych, gdy pojawiają się u nas zewnętrzne znamiona starzenia. A osobowość? Badania pokazują, że neurotycy starzeją się szybciej, a ekstrawertycy dłużej zachowują dobrą formę. Umiejętność sprzedania swojej racji, otwartość na innych ludzi, empatia, wylewność, brak kompleksów – to są te cechy, które pozwalają człowiekowi bardzo wysoko ulokować się w relacjach społecznych. Takich ludzi chce się mieć wokół siebie, są oni pozytywnie oceniani w pracy. Ich mózgi wolniej się starzeją, gdyż aktywność neuronów jest wyższa przy mniejszych poziomach adrenaliny i kortyzolu. To nie jest obojętne, ile przez nasze naczynia w mózgu przepłynie tych hormonów stresu. Kult młodości nie sprzyja trosce o miejsce seniorów w społeczeństwie. Media wykorzystują nasze instynkty i popędy. Jest w nas odruchowy lęk przed pomarszczoną skórą, siwymi włosami, obwisłym brzuchem, przed zmniejszeniem libido, przed garbieniem się. Wkraczając w smugę cienia około pięćdziesiątki, ludzie garną się do salonów medycyny estetycznej. W naszej przestrzeni wyobrażeniowej prywatnej i publicznej nie ma miejsca dla starości. Człowiekowi 60-letniemu nie wypada robić wielu rzeczy. Para starszych ludzi całujących się w parku ryzykuje, że zostanie wyśmiana. To samo dzieje się z całą sferą seksualności. A przecież zbyt wcześnie rezygnujemy z czegoś, co w sposób biologiczny tłumaczy przedłużenie kondycji życia. Dobrze układające się współżycie, nawet podtrzymywane za pomocą leków naczyniowych czy środków hormonalnych, powoduje wyrzuty prolaktyny, która działa regenerująco na mózg. Zbyt wczesne gaszenie libido poprzez kulturowo-środowiskowo-obyczajowe naciski jest błędem. Jeszcze do niedawna uważaliśmy, że komórki mózgowe muszą nam wystarczyć na całe życie, że mogą jedynie ulegać zanikowi. Ostatnio pojawiła się perspektywa leczenia neuroregeneracyjnego. Udowodniono, że aktywność komórek macierzystych mózgu wzmaga praca mięśni, a także podtrzymanie aktywności hormonalnej. Żyjemy coraz dłużej. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2025 r. 1,2 mld ludzi na świecie będzie miało ponad 60 lat, a w 2050 r. – 2 mld. Obliczono, że w 2050 r. co trzeci Europejczyk będzie miał więcej niż 65 lat. Czy społeczeństwo jest w stanie przygotować się na to mentalnie i organizacyjnie? Wiele zależy od tego, czy ludzie dziś jeszcze młodzi przyjmą do wiadomości, że i oni się zestarzeją. Przeprowadzono eksperyment, dając studentom wyobrażenie o tym, jak czuje się stary człowiek w swoim otoczeniu. Włożyli okulary ze specjalnymi szkłami, które zamazywały obraz, specjalne rękawice usztywniające palce, buty, w których szurało się nogami, gorset zginający kręgosłup. Stary człowiek z trudem sięga na wysoką półkę w sklepie, z trudem naciska bardzo drobne klawisze telefonu. Wszystko to trzeba brać pod uwagę, organizując otoczenie wokół nas. Trzeba też, by ludzie mieli czym wypełnić czas, a nade wszystko warto odpowiednio wcześnie odkładać pieniądze na starość, ponieważ rachunki za leki, rehabilitację mogą nas niemile zaskoczyć. Możemy żyć 120 lat, a nawet dłużej. Naukowcy czynią w tym kierunku wysiłki. Tylko po co? Nie podejmuję się odpowiedzi na tak postawione pytanie, gdyż jako geriatra patrzę na wartość ludzkiego życia przez pryzmat wartości absolutnej, bez względu na wiek. Pytanie tak postawione powstaje chyba z obaw przed brakiem opieki, lęków przed cierpieniem. Pewnie także z myśli o narażenie na wstydliwą depersonifikację, dyskryminację, zależność. Wydłużająca się średnia długość życia to dla mnie jeden z mierników globalnego postępu cywilizacji przełomu XX i XXI w., ale postępu, z którym ludzie nie wiedzą jeszcze, co zrobić. W relacji do starzenia i starości mentalnie jesteśmy na przełomie XIX w., gdy średnia długość życia oscylowała pomiędzy 40 a 50 latami, a 40-latek to był starzec. Społeczna świadomość rękami specjalistów od reklamy została wyprana ze starości, a tym samym zafałszowana. Retorycznie dopełniając zakres pytania „Do kiedy warto żyć?”, ocieramy się już o ukrytą społecznie eutanazję. Zamiast „Po co”, można zadać pytanie: „Z kim na 120. urodziny?”. Staremu, zależnemu od innych człowiekowi potrzebni są najbliżsi. Starość nie chce współczucia – potrzebuje zatrzymania się, szacunku, wiedzy, poświęcenia. Rozmawiała Danuta Śmierzchalska