Epidemia cyklosporozy w Ameryce Północnej: dziesiątki tysięcy zakażeń i dwa zgony. Trop prowadzi do sałaty
Blisko 23 tysiące osób w USA zachorowało na cyklosporozę po spożyciu skażonej sałaty lodowej. Pasożyt zaczyna zbierać żniwo także w Meksyku. Popularne sieci fast food i markety masowo wycofują sałatę lodową, która okazała się źródłem zakażeń.
Śledztwo amerykańskich instytucji (Food & Drug Administration i US Centers for Disease Control and Prevention) wykazało bezprecedensową skalę i zasięg zakażeń pasożytami Cyclospora. Choć choroba, objawiająca się m.in. gwałtowną biegunką, zwykle nie jest śmiertelna, doprowadziła już do dwóch zgonów. Ze względu na długi okres inkubacji potwierdzanie nowych przypadków może trwać tygodniami, co utrudnia opanowanie sytuacji. Wysiłki instytucji pozwoliły w końcu ustalić źródło zakażeń: to szatkowana sałata lodowa od jednego producenta. Dziesiątki tysięcy zachorowań w USA Zasięg epidemii w Stanach Zjednoczonych objął niemal cały kraj – przypadki zachorowań odnotowano w 47 stanach (dane CDC z 4 sierpnia). Liczba chorych zbliża się do 23 000, z czego 10 468 to przypadki potwierdzone laboratoryjnie, a pozostałe 12 255 to zachorowania prawdopodobne, w toku weryfikacji. Najtrudniejsza sytuacja panuje w Michigan, gdzie zachorowało ponad 12 400 osób, blisko 200 wymagało hospitalizacji ze względu na ciężki przebieg infekcji. To właśnie w tym stanie potwierdzono dwie ofiary śmiertelne. Byli to pacjenci z poważnymi chorobami współistniejącymi, u których odwodnienie doprowadziło do gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia. Inne stany mocno dotknięte falą zachorowań to Ohio (ponad 4 000 przypadków) oraz Indiana, Missouri i Illinois. Cyklosporoza przekroczyła granice Choć epicentrum epidemii znajduje się w USA, uderzyła ona także w Meksyk. Dane z tego kraju mówią o 33 potwierdzonych przypadkach w kilku regionach, jednak znacznie więcej zachorowań wiąże się z podróżami wakacyjnymi do tego kraju. Brytyjska Agencja Bezpieczeństwa Zdrowia (UKHSA) zgłosiła 67 zakażeń u osób powracających z Jukatanu, co wymusiło na meksykańskim Ministerstwie Zdrowia przeprowadzenie nagłych kontroli wody i żywności w hotelach w stanie Quintana Roo. Badania próbek mają ustalić, czy źródłem zakażeń w kurortach było skażenie lokalne, czy te same produkty, co w USA. Turystom odwiedzającym Meksyk, Peru czy Gwatemalę, zaleca się picie wyłącznie wody butelkowanej i unikanie surowych warzyw i owoców. Źródło: skażona sałata lodowa Amerykańskim służbom udało się zidentyfikować źródło zakażeń: okazała się nim szatkowana sałata lodowa pochodząca od firmy Taylor Farms de Mexico, a konkretnie z zakładów w stanie Guanajuato. Producent 17 lipca zaczął wycofywanie zakażonych produktów z rynku. Analiza CDC wykazała, że znakomita większość chorych jadła posiłki w sieci restauracji fast-food Taco Bell, która kupowała sałatę od Taylor Farms. Skażone produkty trafiły również do sklepów, między innymi do sieci Walmart, gdzie oferowano je pod marką Marketside w opakowaniach o różnej gramaturze. Choć terminy przydatności do spożycia wycofanych partii już minęły, eksperci wciąż ostrzegają: w kuchniach, które miały kontakt z zainfekowaną sałatą, wciąż mogły zachować się pasożyty. Czym jest cyklosporoza i jak się przed nią chronić? Cyklosporoza to zakaźna choroba jelit wywoływana przez jednokomórkowe pierwotniaki z rodzaju Cyclospora. Do infekcji dochodzi przez spożycie skażonej wody lub żywności. Patogen nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka. Po wydaleniu z kałem potrzebuje od jednego do dwóch tygodni poza organizmem, by stać się zakaźnym. Głównym objawem cyklosporozy jest wodnista, gwałtowna biegunka, której towarzyszą zmęczenie, utrata apetytu, nudności oraz bolesne skurcze brzucha. Symptomy pojawiają się po około tygodniu od zakażenia i nieleczone mogą trwać od kilku dni do miesiąca, często nawracając. Największe zagrożenie stanowi poważne odwodnienie, szczególnie niebezpieczne dla seniorów i osób z chorobami współistniejącymi. Diagnostyka wymaga specjalistycznych testów, gdyż rutynowe badania kału często nie wykrywają tego pasożyta. Skuteczną metodą eliminacji patogenu jest gotowanie w temperaturze powyżej 70°C. W ramach profilaktyki zaleca się picie wyłącznie wody butelkowanej lub przegotowanej, unikanie surowych warzyw i owoców oraz zachowanie szczególnej higieny. Obecnie w Unii Europejskiej nie odnotowuje się wzrostu zachorowań na cyklosporozę, nie licząc opisanych przypadków z Wielkiej Brytanii, związanych z podróżami do Meksyku. Źródła: RMF24, Today.com, FDA, CDC, Euronews Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Boeing 747 miał wylądować w Houston. Załoga przegapiła port docelowy i poleciała dalej
Rutynowy rejs towarowy z Meksyku do Houston zakończył się niebezpiecznym incydentem. Załoga Boeinga 747 zorientowała się w sytuacji dopiero setki kilometrów od celu, gdy zapas paliwa był już alarmująco niski.
FPiloci potężnego samolotu transportowego prosili kontrolerów o skierowanie na pas lotniska w Houston. Problem w tym, że znajdowali się w rejonie Dallas, około 360 km dalej. Załoga ogłosiła stan pilności z powodu kończącego się paliwa. Maszyna bezpiecznie wylądowała, ale sprawa rodzi pytanie: jak współczesny samolot mógł polecieć do niewłaściwego miasta? Mimo podobnych, szeroko komentowanych incydentów latanie samolotem jest dziś statystycznie bezpieczniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Boeing 747 miał lecieć do Houston. Znalazł się nad Dallas Do zdarzenia doszło we wtorek, 4 sierpnia 2026 roku, podczas lotu cargo Silk Way West Airlines 7L5722. Boeing 747-8F wystartował z międzynarodowego portu lotniczego Felipe Ángeles, obsługującego aglomerację miasta Meksyk. Jego planowanym celem było lotnisko George Bush Intercontinental w Houston. Przebieg lotu wyglądał jednak zupełnie inaczej. Zamiast skierować się w stronę Houston, samolot dotarł nad rejon Dallas. Oba miasta dzieli w linii prostej około 360 km. O skali problemu świadczy opublikowane w sieci nagranie rozmowy załogi z amerykańskimi kontrolerami ruchu lotniczego. Piloci wciąż prosili o wektory, czyli instrukcje dotyczące kierunku lotu, prowadzące do pasa 26R w Houston. Kontroler musiał uświadomić im, że nie znajdują się nawet w pobliżu docelowego portu. – Nie jest pan teraz nawet w pobliżu Houston – odpowiedział pilotowi kontroler. Dodał, że maszyna znajduje się kilkaset mil od celu, po czym zapytał o ilość pozostałego paliwa. „Pan-Pan”. Załoga zgłosiła niebezpiecznie niski poziom paliwa Według relacji opartych na nagraniu łączności radiowej załoga podała, że w zbiornikach pozostało około 6 tys. funtów paliwa, czyli niespełna 2,8 tony. Miało to wystarczyć na mniej więcej 30 minut lotu. W przypadku ciężkiego, czterosilnikowego Boeinga 747 był to zapas niewystarczający, aby bezpiecznie pokonać drogę do Houston i zachować wymagane rezerwy. Piloci trzykrotnie wypowiedzieli formułę „Pan-Pan”, informując kontrolę lotów, że kończy im się paliwo. „Pan-Pan” oznacza stan pilności wymagający szybkiej pomocy kontrolerów, ale – w odróżnieniu od wezwania „Mayday” – nie musi jeszcze wskazywać na bezpośrednie i poważne zagrożenie życia. W lotnictwie niski poziom paliwa traktuje się jednak wyjątkowo poważnie, ponieważ sytuacja może szybko przerodzić się w stan krytyczny. Kontrolerzy uznali, że Boeing nie może kontynuować lotu do Houston. Samolot skierowano na lotnisko Dallas–Fort Worth, gdzie otrzymał pierwszeństwo podczas podejścia. Maszyna bezpiecznie wylądowała na pasie 18R. Nie odnotowano obrażeń ani uszkodzeń samolotu. Po uzupełnieniu paliwa Boeing miał kontynuować podróż do właściwego celu bez potrzeby awaryjnego lądowania. Jak piloci mogli pomylić Houston z Dallas? Na razie nie ma oficjalnego raportu wyjaśniającego przyczyny zdarzenia. Nie wiadomo więc, czy źródłem problemu był błąd podczas wprowadzania trasy do komputera pokładowego, nieprawidłowy plan lotu, nieporozumienie komunikacyjne czy seria kilku pomyłek. Dostępne informacje pochodzą przede wszystkim z rejestrów lotu i nagrania rozmów między załogą a kontrolerami. Dopóki sprawy nie zbadają przewoźnik lub właściwe organy, nie można jednoznacznie przesądzać, kto i na jakim etapie popełnił błąd. Współczesne samoloty poruszają się zgodnie z zaprogramowanym planem, ale ich położenie powinno być stale kontrolowane przez pilotów i służby naziemne. Załoga ma do dyspozycji m.in. system zarządzania lotem, wskazania GPS, mapy nawigacyjne, radiopomoce i komunikaty kontroli ruchu. Samo istnienie zaawansowanej automatyki nie wyklucza jednak błędu człowieka. Jeżeli do systemu wprowadzono niewłaściwy punkt docelowy, a informacja ta nie została wychwycona podczas wzajemnej kontroli, samolot może bardzo precyzyjnie wykonać błędne polecenie. Czy samoloty wcześniej lądowały na niewłaściwych lotniskach? Takie sytuacje są rzadkie, ale zdarzały się również liniom wykonującym regularne loty pasażerskie i towarowe. Amerykańska Narodowa Rada Bezpieczeństwa Transportu (NTSB) wydała nawet specjalny alert dotyczący lądowania na niewłaściwych lotniskach. Jednym z najbardziej znanych przypadków było zdarzenie z listopada 2013 roku. Boeing 747 Dreamlifter linii Atlas Air miał wylądować w bazie McConnell Air Force Base w Wichita. Załoga pomyliła jednak lotniska i posadziła gigantyczną maszynę na pasie portu Colonel James Jabara, położonego około 14 km od właściwego celu. Pas Jabara Airport liczył około 1,86 km, podczas gdy pas, na którym Boeing miał wylądować, miał ponad 3,6 km. Mimo obaw Dreamlifter następnego dnia bezpiecznie wystartował z krótszej drogi startowej. Zaledwie dwa miesiące później, w styczniu 2014 roku, Boeing 737 linii Southwest Airlines lecący z Chicago do Branson w stanie Missouri wylądował na niewłaściwym lotnisku. Piloci wybrali port M. Graham Clark Downtown, położony około 10 km od celu. Tamtejszy pas miał tylko 1139 m – niemal o połowę mniej niż droga startowa właściwego lotniska. Piloci musieli bardzo mocno hamować i zatrzymali samolot kilkadziesiąt metrów przed końcem nawierzchni. Na pokładzie było 124 pasażerów i siedmiu członków załogi. Nikomu nic się nie stało. W lipcu 2016 roku Airbus A320 linii Delta, lecący do Rapid City w Dakocie Południowej, wylądował w bazie wojskowej Ellsworth, położonej kilkanaście kilometrów od cywilnego portu docelowego. Do zdarzenia doszło nocą, a oświetlenie pasa bazy wojskowej nie było w pełni włączone. Dlaczego dochodzi do pomyłek podczas lądowania? Analizy NTSB wskazują, że ryzyko rośnie podczas podejść wykonywanych nocą, przy dobrej pogodzie i z wykorzystaniem kontaktu wzrokowego z lotniskiem. Jeżeli w pobliżu znajduje się inny, podobnie położony pas, załoga może błędnie uznać go za cel. Do pomyłki mogą się przyczynić: niewystarczające sprawdzanie położenia na przyrządach, zbyt wczesne skoncentrowanie uwagi na lotnisku dostrzeżonym przez okno, podobne położenie i układ pasów, noc, zmęczenie i duże obciążenie pracą, nieprecyzyjna komunikacja z kontrolerami, błędne dane wprowadzone do systemu nawigacyjnego. NTSB zaleca, aby piloci aż do lądowania porównywali obraz za oknem ze wskazaniami urządzeń nawigacyjnych, sprawdzali identyfikator lotniska i pasa oraz kontrolowali odległość od celu. Incydent z samolotem Silk Way West różni się od wymienionych zdarzeń: Boeing nie wylądował przypadkowo na niewłaściwym lotnisku. Załoga znalazła się w rejonie niewłaściwego miasta, a kontrolerzy skierowali ją na najbliższy port zdolny bezpiecznie przyjąć ciężką maszynę. Źródło: NTSB – „Landing at the Wrong Airport” Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wybrano najpiękniejsze plaże świata. Trzy europejskie miejsca w czołówce rankingu
Latem miliony turystów ruszają nad morze w poszukiwaniu miejsc z czystą wodą, jasnym piaskiem i widokami, które zostają w pamięci na długo. Które plaże faktycznie należą do najpiękniejszych na świecie? Ten ranking oparty jest nie na subiektywnych odczuciach, lecz na rygorystycznej analizie danych.
Czy o wyjątkowości plaży decyduje kolor wody, miękkość piasku, otaczający krajobraz, a może pogoda? Choć dla wielu podróżników najważniejsze są własne wspomnienia i emocje związane z danym miejscem, autorzy najnowszego zestawienia postanowili spojrzeć na temat z bardziej obiektywnej perspektywy. Analizując m.in. barwę i przejrzystość wody, średnie temperatury, warunki klimatyczne oraz oceny użytkowników w Mapach Google, przygotowali ranking najpiękniejszych plaż świata. Na jego szczycie znalazła się plaża położona na Amerykańskich Wyspach Dziewiczych, uznawana za jedno z najbardziej malowniczych miejsc do wypoczynku nad morzem. Która plaża jest najpiękniejsza? Zwycięzca zaskakuje Autorzy zestawienia przygotowanego przez Beach.com postanowili odpowiedzieć na pytanie, które od lat powraca przed każdym sezonem wakacyjnym: czy da się wskazać najpiękniejszą plażę świata w możliwie najbardziej obiektywny sposób? Zamiast opierać się na indywidualnych opiniach, stworzyli wieloetapową metodologię, łącząc doświadczenie ekspertów z analizą danych. W pierwszym etapie 58 specjalistów związanych z turystyką (wśród nich dziennikarze, twórcy internetowi i przedstawiciele lokalnych organizacji turystycznych) wytypowało 226 plaż z różnych zakątków świata. Następnie każdą z nich oceniono według 18 wskaźników obejmujących sześć głównych kategorii. Badacze wykorzystali m.in. pięcioletnie dane satelitarne NASA MODIS-Aqua dotyczące koloru i przejrzystości wody, przeanalizowali ponad 93 tys. opinii opublikowanych w Mapach Google, a także uwzględnili dostępność komunikacyjną, odległość od najbliższego dużego lotniska oraz dane klimatyczne pokazujące, przez jaką część roku panują tam najlepsze warunki do wypoczynku. Dzięki temu powstałożna Po podsumowaniu wszystkich wyników zwycięzca był tylko jeden. Pierwsze miejsce zajęła Trunk Bay na wyspie Saint John na Amerykańskich Wyspach Dziewiczych – plaża położona na terenie Parku Narodowego Wysp Dziewiczych, uznawana za jedno z najbardziej malowniczych miejsc w całych Karaibach. Eksperci zwracali uwagę nie tylko na niezwykle intensywny, turkusowy kolor wody i miękki biały piasek, ale również na otaczające zatokę zielone wzgórza oraz dobrze zachowany, naturalny krajobraz. Fenomen Trunk Bay Według autorów rankingu Trunk Bay należy do plaż najczęściej rekomendowanych przez specjalistów, a pogoda pozwala korzystać z jej uroków nawet przez około dziesięć miesięcy w roku. „Jest ukryta na terenie parku narodowego, a za nią rozciąga się zachwycający górski krajobraz. Do tego dochodzi wymarzone połączenie miękkiego białego piasku i nierealnie turkusowej wody. Trudno uwierzyć, że takie miejsce istnieje, dopóki nie stanie się na tej plaży” – opisuje podróżniczka i autorka przewodników Savanna Crowell, jedna z ekspertek biorących udział w opracowaniu zestawienia. Europejskie plaże wysoko w rankingu Europejskie plaże również zajęły wysokie miejsca. Drugą lokatę zdobyła Elafonissi na południowo-zachodnim wybrzeżu Krety, od lat uznawana za jedną z największych atrakcji greckich wysp. Miejsce słynie z płytkiej laguny, przez którą można przejść pieszo na niewielką wysepkę, a także z charakterystycznego różowego piasku, którego barwa jest efektem drobnych fragmentów muszli i koralowców. Plaża od lat pojawia się również w światowych rankingach najpiękniejszych miejsc do plażowania, a dzięki płytkiej wodzie i osłoniętej zatoce jest chętnie wybierana także przez osoby mniej doświadczone w pływaniu. W pierwszej piątce znalazła się także chorwacka Zlatni Rat, znana w Polsce jako Złoty Róg. Ta położona na wyspie Brač plaża zachwyca swoim nietypowym kształtem, który zmienia się pod wpływem fal, prądów morskich i wiatru. Wyrastający w morze żwirowy cypel jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli chorwackiego wybrzeża, a wyjątkowo przejrzysta woda przyciąga zarówno miłośników kąpieli, jak i windsurfingu czy kitesurfingu. Dzięki dogodnym połączeniom promowym ze Splitu jest również jedną z najłatwiej dostępnych plaż w tej części Adriatyku. W pierwszej dziesiątce znalazła się jeszcze tylko jedna europejska plaża – Praia da Falésia w portugalskim regionie Algarve, która zajęła dziewiąte miejsce. Rozciągająca się na około sześć kilometrów plaża wyróżnia się wysokimi klifami o intensywnie czerwono-pomarańczowej barwie, kontrastującymi z jasnym piaskiem i wodami Atlantyku. Autorzy zestawienia podkreślili jej dobrze zachowane naturalne otoczenie, wysokie oceny przyznawane przez odwiedzających oraz doskonałe warunki do długich spacerów wzdłuż wybrzeża. W czołowej dziesiątce znalazły się również Grace Bay na wyspach Turks i Caicos, słynąca z niemal idealnie spokojnej, lazurowej wody, Flamenco Beach na karaibskiej wyspie Culebra w Portoryko, Palolem Beach w indyjskim stanie Goa, Playa Balandra w meksykańskiej Kalifornii Dolnej oraz Eagle Beach na Arubie, znana z charakterystycznych drzew divi-divi pochylonych przez stałe pasaty. Choć każda z tych plaż ma zupełnie inny krajobraz i klimat, wszystkie łączy jedno – wyjątkowo czysta woda, wysoka jakość środowiska naturalnego oraz walory, które od lat przyciągają podróżników z całego świata i regularnie zapewniają im miejsce w rankingach najpiękniejszych plaż globu. Źródła: Euronews, Beach.com Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Koniec ze środkowym fotelem w samolocie? Linie lotnicze szykują wielką zmianę
Amerykańskie linie lotnicze United Airlines zapowiadają innowacje mającą poprawić komfort podróżnych. Działania skierowane są w uciążliwe dla wielu pasażerów środkowe miejsce w fotelowym rzędzie. Zmiany idą w zgodzie ze zmieniającym się trendem w lotniczej turystyce, w świetle którego część przewoźników rezygnuje z opcji sprzedaży niewygodnej pozycji.
Wielu z nas środkowe miejsce w samolocie kilkukrotnie uprzykrzyło podniebną podróż. Utrapieniem bywa walka o podłokietnik z osobą zajmującą felerną pozycję oraz samo podróżowanie na fotelu ściśniętym pomiędzy innymi pasażerami. Naprzeciw temu dyskomfortowi wychodzą niektóre z linii lotniczych, oferując zmiany w dostępności środkowych siedzeń. Najnowsza z nich, United Airlines, proponuje całkowite usunięcie niewygodnego miejsca. Zmiany w USA Pierwszymi zmianami, jakie zostały zapowiedziane przez amerykańskiego przewoźnika, było ogłoszenie planowanego na 2027 rok wprowadzenia tzw. relax row. Jak sama nazwa wskazuje, rząd ten zamiast ze standardowych siedzeń będzie składać się z kanapy, która po rozłożeniu specjalnych podnóżków pozwoli użytkownikom klasy ekonomicznej swobodnie się położyć. Linia zapowiada, że w podobne rozwiązania ma zostać wyposażonych ponad 200 Boeingów 777 i 787 – w każdym z nich w kanapy zamieniać się będzie maksymalnie 12 rzędów. Na tym amerykański przewoźnik jednak nie poprzestaje. United zapowiedziało kolejną zmianę w klasie ekonomicznej, która ma poprawić komfort podróżujących. W 50 nowych Airbusach A321XLR w jednym z rzędów ma zostać zlikwidowane środkowe siedzenie. W miejscu niewygodnej pozycji ma zostać zamontowany wspólny stolik dla osoby siedzącej przy przejściu i przy oknie. Linia lotnicza zapowiada, że zmiany mają wejść w życie jeszcze w tym roku. Walka o pasażera Podobne rozwiązania od pewnego czasu testują też przewoźnicy europejscy – Lufthansa i Finnair wprowadziły już pusty środkowy fotel jako opcję dla pasażerów klasy biznes, co pokazuje, że walka o komfort podróżnych przenosi się także na Stary Kontynent. United deklaruje jednak, że jako pierwszy amerykański przewoźnik zdecyduje się na tak szeroko zakrojone zmiany w klasie ekonomicznej, a nie tylko w segmencie premium. Strategie sprzedażowe mające skusić pasażerów komfortem wolnej przestrzeni stosowane są również na inne sposoby. Tani amerykański przewoźnik Frontier Airlines rozpoczął sprzedaż miejsc w pierwszych dwóch rzędach samolotu, gdzie środkowy fotel jest gwarantowanie pusty, a pasażerowie zyskują dodatkową przestrzeń na nogi i łokcie. Nowozelandzkie linie lotnicze oferują za to program „Economy Stretch”, w którym każdy pasażer otrzymuje o 35% więcej przestrzeni wokół siebie i większy rozstaw siedzeń. Cena komfortu Decyzje te wpisują się w szerszy trend przebudowy oferty linii lotniczych, które coraz śmielej różnicują doświadczenie podróży w zależności od tego, ile pasażer jest skłonny dopłacić. Podczas gdy część przewoźników, stawia na strategię „najlepszej”, a nie najtańszej usługi, United przekonuje, że inwestycje w nowe rozwiązania mają poprawić komfort nie tylko klientów klasy biznes, ale też osób podróżujących ekonomicznie. Czy jednak zniknięcie środkowego miejsca w wybranych rzędach realnie przełoży się na wygodę wszystkich pasażerów, czy raczej stanie się kolejnym płatnym przywilejem, na który pozwolić sobie mogą nieliczni? Tego na razie nie wiadomo. Źródło: EuroNews Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
W USA zatwierdzono projekt kosmicznych luster dostarczających światło na życzenie. Naukowcy łapią się za głowy
Wyobraź sobie, że w środku nocy zamawiasz przez aplikację promienie słoneczne, które oświetlają twoje gospodarstwo lub plac budowy. To brzmi jak historia z bardzo odległego science-fiction, ale właśnie staje się rzeczywistością. Amerykańska Federalna Komisja Łączności (FCC) wydała zgodę na testy gigantycznego lustra orbitalnego. Choć twórcy projektu obiecują rewolucję w dostępie do energii, biolodzy i astronomowie ostrzegają przed otwarciem kosmicznej puszki Pandory. To koniec nocy, którą znamy?
Kontrowersyjna zgoda dotyczy satelity o nazwie Earendil-1, należącego do firmy Reflect Orbital. Projekt zakłada umieszczenie na niskiej orbicie okołoziemskiej (LEO) wielkich reflektorów, które będą odbijać światło słoneczne w kierunku zacienionej strony Ziemi. Jeden taki satelita ma oświetlać obszar o średnicy około pięciu kilometrów, wymagając precyzyjnej zmiany kąta nachylenia co cztery minuty. Firma nie zamierza na tym poprzestać. Zgodnie z jej zapowiedziami, do 2035 roku na orbicie ma znaleźć się ponad 50 tysięcy kosmicznych luster – wspierających rolnictwo, służby ratunkowe i farmy fotowoltaiczne. Wielkie ryzyko – ślepe teleskopy i zaburzony rytm natury Dla badaczy kosmosu i przyrodników plany te brzmią… jak wyrok. Nagłe rozbłyski sztucznego światła mogą stanowić śmiertelne niebezpieczeństwo dla pilotów i kierowców. Co więcej, światło dostarczane w środku nocy drastycznie zaburzy rytm dobowy roślin, zwierząt i ludzi, pogłębiając już i tak ogromny już problem zanieczyszczenia światłem. Zrozpaczeni są również astronomowie. Odbite promienie słoneczne mogą dosłownie spalić czułe detektory w teleskopach badawczych i kamerach nawigacyjnych innych satelitów. Mimo tych apeli FCC umywa ręce, twierdząc, że jej rolą jest wyłącznie regulacja częstotliwości radiowych, a nie ocena wizualnego wpływu na środowisko. Era „dziwacznych kosmicznych rzeczy” Zdaje się, że te lustra to zaledwie wierzchołek góry lodowej tego, co nas czeka. Niska orbita okołoziemska staje się współczesnym Dzikim Zachodem, co sama komisja FCC określiła w swoim niedawnym dokumencie mianem „Dziwacznych kosmicznych rzeczy” (ang. Weird Space Stuff). Korporacje prześcigają się w absurdalnych pomysłach – byle tylko przyciągnąć inwestorów. W planach są już kosmiczne hotele, sztuczne deszcze meteorów, pogrzeby na orbicie, a nawet systemy przesyłające energię słoneczną na Ziemię za pomocą wysokoenergetycznych wiązek podczerwieni. Te ostatnie mogą zabijać ptaki i wymuszać tworzenie stref zakazu lotów. Prawdziwym monopolistą pozostaje jednak SpaceX, które posiada już niemal 11 tysięcy satelitów Starlink. Na orbicie robi się tak tłoczno, że nawet misje księżycowe Artemis muszą wstrzeliwać się w wąskie okna czasowe, by uniknąć zderzenia. Jakby tego było mało, SpaceX złożyło wniosek o umieszczenie miliona nowych satelitów pełniących rolę orbitalnych centrów danych dla AI, a chwilę później poprosiło o zgodę na kolejne 100 tysięcy urządzeń do ich obsługi. To wielka liczba, bo jeszcze niedawno szokowało nas pół miliona satelitów na naszej orbicie. Kosmiczny greenwashing Wiele z tych projektów, w tym lustra Reflect Orbital, reklamuje się jako rozwiązania przyjazne środowisku. W opinii ekspertów to w rzeczywistości to podręcznikowy przykład greenwashingu. Całkowicie pomija się bowiem ekologiczne koszty budowy, wystrzelenia i utrzymania sprzętu. Problemem jest to, co dzieje się ze starym sprzętem. Satelity kończące swój żywot spalają się w ziemskiej atmosferze. To zapobiega tzw. Syndromowi Kesslera (reakcji łańcuchowych zderzeń na orbicie generujących śmieci), ale tworzy nowe zagrożenie. Spalające się obiekty uwalniają do górnych warstw atmosfery tony metali, które niszczą warstwę ozonową i wpływają na chemię naszej planety. Technologia satelitarna niewątpliwie służy ludzkości, ale niska orbita okołoziemska nie jest z gumy. Nasza pogoń za kosmicznymi innowacjami może zakończyć się dewastacją jedynego środowiska, od którego wciąż jesteśmy całkowicie zależni. Być może nawet noc nie jest już nam dana na zawsze. Źródła: Reflect Orbital, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trawienny problem w Stanach Zjednoczonych. Gwałtownie rośnie liczba przypadków biegunki wybuchowej
Amerykańskie służby sanitarne stanęły przed trudnym wyzwaniem epidemiologicznym. W całym kraju gwałtownie rośnie liczba przypadków dziwnego zatrucia pokarmowego, które objawia się bardzo uciążliwą, wodnistą, a niekiedy wręcz wybuchową biegunką. Największy niepokój naukowców budzi jednak fakt, że patogen wywołujący tę chorobę przybywa zazwyczaj do USA jako „pamiątka” z zagranicznych wakacji. Tymczasem zdecydowana większość obecnych pacjentów nigdzie nie wyjeżdżała.
Zakażenie to nosi nazwę cyklosporozy i jest wywoływane przez mikroskopijne pasożyty Cyclospora. W naturalnych warunkach patogeny te występują najczęściej w strefach klimatu tropikalnego i subtropikalnego, między innymi w Afryce, na Bliskim Wschodzie, w Azji Południowo-Wschodniej oraz w Ameryce Środkowej i Południowej. Według oficjalnych danych, od początku maja do połowy czerwca służby medyczne odnotowały 190 przypadków tej choroby. Zaledwie 45 z nich to zakażenia pochodzenia zagranicznego. Aż 145 chorych w wieku od 17 do 89 lat nie przekroczyło granic Stanów Zjednoczonych w ostatnich tygodniach. To sygnał, że źródło problemu znajduje się na terenie kraju. Zagadka zanieczyszczonej żywności. Co powoduje tę chorobę? Do zakażenia pasożytem dochodzi drogą pokarmową – w wyniku spożycia żywności lub wypicia wody, która została zanieczyszczona odchodami zawierającymi patogen. Co niezwykle istotne z punktu widzenia epidemiologii, chorobą tą nie można zarazić się bezpośrednio od drugiego człowieka. Ten fakt pozwala amerykańskim Centrom Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) wyciągnąć kluczowy wniosek: obywatele zarażają się poprzez kontakt z lokalnymi produktami spożywczymi lub źródłami wody. Sytuacja jest bardzo dynamiczna i obejmuje ogromny obszar geograficzny. Problem dotyczy już 17 różnych stanów. Chociaż najwięcej przypadków (81) zarejestrowano na Wschodnim Wybrzeżu, w stanie Nowy Jork, zakażeni pacjenci zgłaszają się do szpitali także w Teksasie, Kolorado czy nawet na odległej Alasce. Jak podkreśla w swoim raporcie CDC, obecnie nie ma dowodów na istnienie jednego, scentralizowanego źródła, które łączyłoby ze sobą pacjentów z tak wielu oddalonych od siebie stanów. CDC zakłada jednak, że rzeczywista liczba zakażeń jest znacznie wyższa. Często choroba ma łagodniejszy przebieg i ustępuje samoistnie bez interwencji farmakologicznej, przez co chorzy nie zgłaszają się do placówek medycznych. Jak objawia się ta choroba? Cyklosporoza jest znana lekarzom, a ci informują, że czas od maja do sierpnia jest na nią „sezonem” – wszystko ze względu na zwiększony ruch turystyczny. Okres inkubacji pasożyta w ludzkim organizmie wynosi około tygodnia. Po tym czasie pojawiają się silne objawy ze strony układu pokarmowego: skurcze, wzdęcia, utrata apetytu, nudności oraz charakterystyczna, wodnista biegunka. W rzadszych i bardziej poważnych przypadkach pacjenci zgłaszają również bóle głowy, mięśni, stany podgorączkowe oraz wymioty. Chorobę najczęściej i najskuteczniej leczy się za pomocą antybiotyków. Jeśli pacjent nie podejmie leczenia, wycieńczające objawy mogą utrzymywać się przez ponad miesiąc. Z oficjalnych raportów wynika, że mediana wieku chorych, którzy zarazili się w kraju, wynosi 42 lata, a 20 osób wymagało hospitalizacji. Na szczęście nie odnotowano żadnych ofiar śmiertelnych. Gdzie jest źródło? Obecnie służby federalne i stanowe kontynuują intensywne śledztwo, aby zidentyfikować konkretne, skażone produkty spożywcze, które bezpośrednio wywołały obecną falę zakażeń. To kolejna taka sytuacja w Stanach Zjednoczonych. Warto przypomnieć 2018 rok, kiedy to głośny wybuch epidemii cyklosporozy powiązano z zanieczyszczonymi sałatkami sprzedawanymi w sieci McDonald's. Kolejny raz nasze rodzime, unijne regulacje sanitarne okazują się nie są takie złe. Priorytetem jest zlokalizowanie źródła, zanim liczba pacjentów drastycznie wzrośnie, powtarzając niechlubny scenariusz z ubiegłego roku, kiedy to w Stanach Zjednoczonych zarejestrowano łącznie ponad 1000 podobnych przypadków. Źródła: Science Alert, CDC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bizon zaatakował turystę bez ostrzeżenia. 65-latek nie miał szans na ucieczkę
Choć wiadomo, że dzikie zwierzęta potrafią być nieprzewidywalne, wielu turystów wciąż ryzykuje zbliżenie się do nich w pogoni za wyjątkowym zdjęciem lub filmem. Tym razem taka próba zakończyła się dramatycznie. 65-letni mężczyzna został ciężko ranny po ataku bizona, który wyrzucił go w powietrze na wysokość około 2,5 metra.
To, co miało być kolejną wspólną podróżą dziadka i wnuka, niespodziewanie zamieniło się w walkę o zdrowie. Mężczyźni fotografowali bizona z pewnej odległości, gdy zwierzę nagle zmieniło kierunek i ruszyło w ich stronę. W wyniku ataku 65-latek doznał poważnych obrażeń i trafił do szpitala, a całe zdarzenie zarejestrowały kamery oraz świadkowie. Atak bizona w Yellowstone. Dziadek osłonił wnuka i sam został ciężko ranny To, co miało być spokojnym wieczornym spacerem po kolacji, w ciągu kilku sekund zamieniło się w dramatyczną walkę o życie. Carl McDaniel odwiedzał Park Narodowy Yellowstone wraz ze swoim 13-letnim wnukiem podczas ich corocznego wyjazdu. Jak relacjonował w rozmowie z CNN, zauważyli dużego bizona tarzającego się w pyle. Zwierzę nie wykazywało oznak agresji, dlatego – pozostając w odległości ponad 90 metrów – zrobili kilka zdjęć i ruszyli dalej. Chwilę później sytuacja całkowicie się zmieniła. Według McDaniela przejeżdżający obok biały pickup użył klaksonu, co mogło spłoszyć zwierzę. Bizon nagle ruszył w stronę mężczyzny i jego wnuka. – Było bardzo mało czasu na podjęcie decyzji. Kazałem wnukowi biec w jedną stronę, a sam pobiegłem w drugą, próbując odciągnąć zwierzę od niego – wspominał 65-latek. Plan zadziałał, bowiem chłopiec zdołał uciec, jednak bizon dopadł jego dziadka. Zwierzę uderzyło go głową i rogiem w okolice biodra, wyrzucając go na wysokość około 2,5 metra. McDaniel spadł na ziemię, doznając poważnych obrażeń. Jak później przyznał, najbardziej zdumiewało go to, że po ataku bizon stanął nad nim, ale nie zadał kolejnych ciosów. – Mógł mnie zdeptać, przebić rogami i praktycznie odebrać mi życie, ale tego nie zrobił – powiedział. W wyniku ataku mężczyzna złamał kość udową w czterech miejscach w okolicy biodra, przeszedł operację i rozpoczął rehabilitację. Mimo ciężkich obrażeń podkreśla, że miał ogromne szczęście, bo zdarzenie mogło zakończyć się znacznie tragiczniej. Bizony w Yellowstone potrafią być nieprzewidywalne. To już drugi taki atak w tym roku Dramatyczne wydarzenie zostało zarejestrowane przez zawodowego fotografa Mike’a MacLeoda, który przebywał na pobliskim kempingu i obserwował zachowanie zwierzęcia. Jak opowiadał, bizon już wcześniej wykazywał oznaki niepokoju – przemieszczał się po terenie obozowiska i kilkukrotnie ruszał w stronę innych turystów, choć ci zachowywali bezpieczny dystans. Zdaniem fotografa mogło to mieć związek z okresem godowym, przypadającym od czerwca do września, kiedy samce stają się znacznie bardziej pobudzone i agresywne. Gdy McDaniel leżał na ziemi, MacLeod przerwał nagrywanie i razem z innymi świadkami zaczął głośno krzyczeć oraz machać rękami, próbując odciągnąć uwagę zwierzęcia. Dopiero wtedy bizon oddalił się, a do rannego mogli dotrzeć ratownicy. Sam fotograf podkreślał później, że w tym przypadku nie obwinia poszkodowanego. – Nie widziałem, żeby ktokolwiek podchodził zbyt blisko. Trzymali dystans i robili wszystko właściwie – mówił. To już drugi atak bizona w Yellowstone w 2026 roku. Pod koniec czerwca ranne zostało 12-letnie dziecko w rejonie Mud Volcano. Służba Parków Narodowych przypomina, że bizony są zwierzętami, które ranią w Yellowstone więcej osób niż jakikolwiek inny gatunek. Mogą biegać nawet trzykrotnie szybciej od człowieka, dlatego odwiedzający powinni zachowywać co najmniej około 23 metry odległości od tych zwierząt. Jeśli bizon zaczyna zbliżać się do człowieka, należy się wycofać, a w razie szarży szukać schronienia za samochodem lub drzewami i – jeśli jest dostępny – użyć gazu na niedźwiedzie. Podobne apele regularnie kierowane są również do turystów odwiedzających Puszczę Białowieską. Mimo licznych ostrzeżeń wiele osób wciąż podchodzi do żubrów zbyt blisko, próbując zrobić efektowne zdjęcie lub nagrać film. Tymczasem, choć zwierzęta te zazwyczaj nie wykazują agresji, pozostają dzikie i nieprzewidywalne, a zbyt mały dystans może skończyć się tragicznie. Źródła: CNN, Washington Post, CBS News Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Charles Manson stworzył własną wizję świata. Przerodziła się ona w serię brutalnych zbrodni
Charles Manson, człowiek głęboko zaburzony i zdolny do skrajnej manipulacji, zdołał zgromadzić wokół siebie grupę wiernych wyznawców, którzy byli gotowi wykonać każde polecenie swojego guru. Dla kryminologów i psychologów grupa zwana „rodziną” stała się jednym z najważniejszych studiów przypadków w historii. Jak to możliwe, że ten niespełniony artysta potrafił nakłaniać do najstraszniejszych zbrodni?
Spis treści: Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Rekrutacja rodziny Lato 1969 roku Zatrzymanie i proces Rok 1969 zapisał się na kartach historii jako czas skrajności – wielkich triumfów i niepokojów. Z jednej strony, miliony ludzi na całym świecie śledziły misję Apollo 11, patrząc, jak człowiek stawia pierwsze kroki na Księżycu. Z drugiej, nastroje społeczne w Stanach Zjednoczonych osiągnęły punkt wrzenia. Trwała wyniszczająca wojna w Wietnamie, która prowokowała masowe protesty. Na ulice miast wychodzili ludzie domagający się praw obywatelskich. W Nowym Jorku doszło do zamieszek w Stonewall, a wybrzeże Kalifornii zmagało się z potężną katastrofą ekologiczną. W tym pełnym napięć czasie, w sercu Kalifornii formował się mrok. Dzieciństwo i wczesna młodość Charlesa Mansona Charles Milles Maddox urodził się 12 listopada 1934 roku, w Cincinnati. Jego matką była Ada Kathleen Maddox. Zaledwie 16-letnia dziewczyna w tamtym czasie zmagała się z poważnym problemem alkoholowym i prowadziła chaotyczny tryb życia. Swojego biologicznego ojca Charles nigdy nie poznał. Powszechnie przyjmuje się, że był nim Colonel Scott. Wkrótce po narodzinach chłopca, Kathleen wyszła za Williama Mansona, od którego młody Charles przejął nazwisko. Ich małżeństwo nie przetrwało jednak próby czasu i po kilku latach zakończyło się rozwodem, pozostawiając chłopca w jeszcze większej próżni emocjonalnej. Prawdziwy wstrząs w i tak już niestabilnym życiu dziecka nastąpił w 1939 roku, gdy Charles miał zaledwie 5 lat. Jego matka, wspólnie ze swoim bratem, dokonała napadu rabunkowego. Za ten czyn oboje zostali skazani na karę pozbawienia wolności. Dla małego Charlesa oznaczało to początek wędrówki. Został oddany pod opiekę krewnych, a później trafiał do kolejnych domów dziecka i placówek wychowawczych. W 1947 roku sąd ostatecznie zadecydował o umieszczeniu go w szkole dla chłopców Gibault w Terre Haute, w stanie Indiana. Już w wieku 13 lat Manson dokonał pierwszego odnotowanego przestępstwa – włamania do sklepu spożywczego. Sam Charles w późniejszych wywiadach twierdził, że już jako 9-latek celowo podpalił swoją szkołę. Od tego momentu jego życie stało się niemal nieprzerwanym pasmem kradzieży, zatrzymań, ucieczek, wyroków i warunkowych zwolnień. Charyzmatyczny manipulator Większość lat 60. Manson spędził w izolacji. W 1961 roku trafił do zakładu karnego o zaostrzonym rygorze na wyspie McNeil, w stanie Waszyngton. Tam ostatecznie ukształtowała się jego osobowość. Odizolowany od świata, zainteresował się muzyką, w której widział narzędzie do zjednywania sobie ludzi. Sławny gangster z czasów wielkiego kryzysu, Alvin „Old Creepy” Karpis, zaczął uczyć go gry na gitarze. Charles obsesyjnie wierzył w swój talent, stawiając sobie za cel zostanie sławnym tekściarzem i kompozytorem. Gdy nie grał i nie pisał, czytał. Zgłębiał nauki rozmaitych ruchów parareligijnych. W tamtym czasie zbudował swój światopogląd, oparty na absolutnym narcyzmie. Manson wierzył, że jest prorokiem, zwiastunem nowego porządku. Rekrutacja rodziny Na wolność wyszedł 21 marca 1967 roku. Zaopatrzony w gitarę i wykrzywioną filozofię życiową, wyruszył do San Francisco. Tam zetknął się z nową rzeczywistością, która otworzyła przed nim ogromne możliwości. W dzielnicy Haight-Ashbury rodziła się kontrkultura, której kulminacja nastąpiła podczas tzw. lata miłości. Tysiące młodych ludzi z całego kraju, rozczarowanych konsumpcjonizmem swoich rodziców, amerykańskim zaangażowaniem w wojnę i rygorystycznymi normami obyczajowymi, uciekało tam w poszukiwaniu wolności. Panowała atmosfera zaufania, powszechnego eksperymentowania z używkami i otwartości na duchowych przewodników. Manson zrozumiał, że buntownicy poszukują „ojca”, który wskaże im sens życia. Mechanizm werbunku Jego grupa, znana jako „rodzina”, w szczytowym momencie liczyła ok. 100 osób. Jako pierwsza czarowi Charlesa uległa Mary Brunner. Poznali się w 1967 roku, w Berkeley. 23-letnia absolwentka historii pracowała jako asystentka w bibliotece na kampusie Uniwersytetu Kalifornijskiego. Pochodziła ze spokojnej rodziny i początkowo wydawała się całkowicie zwyczajną kobietą. Manson dostrzegł jednak jej wewnętrzną samotność. Szybko wprowadził się do jej mieszkania. Zafascynowana nim dziewczyna wkrótce porzuciła dotychczasowe życie. Inne historie werbunku były równie wymowne. Lynette Fromme uciekła z domu z powodu głębokiego konfliktu z surowym ojcem. Kiedy spotkała Mansona, ten zaoferował jej absolutną akceptację bez stawiania warunków. Spahn Movie Ranch Na początku grupa podróżowała, a przez krótki czas korzystała nawet z gościnności rezydencji muzyków w Los Angeles. Jednak wiosną 1968 roku Manson zdecydował, że aby w pełni zdominować swoich ludzi, musi odseparować ich od zewnętrznego świata. Idealne miejsce znalazł na północny zachód od Los Angeles, w górach Simi Hills nieopodal Chatsworth. Znajdowało się tam Spahn Movie Ranch – rozległe, podupadające rancho o powierzchni kilkuset akrów, które w minionych dekadach funkcjonowało jako plan filmowy dla klasycznych westernów i seriali telewizyjnych. Właścicielem tej posiadłości był 80-letni, niemal całkowicie niewidomy George Spahn. W tamtym okresie rancho przynosiło niewielkie zyski, głównie z wypożyczania koni na przejażdżki rekreacyjne dla turystów. Manson wykorzystał naiwność, sędziwy wiek i samotność właściciela, instalując tam swoją komunę. Urażona duma i odrzucenie przez establishment Mimo odizolowania, Charles nie porzucił marzenia o zostaniu wybitnym muzykiem. Mało tego, ten sen był bliski ziszczenia. Pomocną dłoń wyciągnął do niego Dennis Wilson, perkusista The Beach Boys. Wracając samochodem do swojej rezydencji, muzyk zabrał dwie autostopowiczki z grupy Mansona. To właśnie przez nie poznał samego Charlesa, który zafascynował go swoim bezkompromisowym, hipisowskim stylem bycia i nieszablonowym podejściem do twórczości. Wilson przez pewien czas gościł „rodzinę” w swojej posiadłości i udostępnił raczkującemu rockmanowi studio nagraniowe. W tym czasie zarejestrowana została jedna z jego piosenek, „Cease to Exist”. Niestety, gest ten ostatecznie doprowadził do konfliktu. Utwór został przerobiony, otrzymał nowy tytuł i został wydany na płycie The Beach Boys z autorstwem Dennisa Wilsona. Dla Mansona był to akt niewybaczalnej zdrady i kradzieży, ale ostateczny cios zadał mu ktoś inny. Próbując pomóc przyjacielowi, Wilson przedstawił Mansona Terry’emu Melcherowi, wpływowemu producentowi. Ten początkowo zamierzał podpisać kontrakt z Charlesem, jednak zmienił zdanie, gdy dostrzegł w nim ukryty gniew i nieprzewidywalność. Ideologia apokalipsy Urażone ego odrzuconego muzyka popchnęło go do skrajnej radykalizacji. Gdy w 1968 roku Beatlesi wydali swoją słynną podwójną płytę, znaną jako „The White Album”, Manson dostrzegł w niej „zaszyfrowaną wiadomość”. W utworze „Helter Skelter” doszukał się nawoływania do przygotowania na nadejście ostatecznej wojny rasowej, która miała przybrać rozmiary apokalipsy. Wykorzystując techniki manipulacyjne, zaszczepił to przekonanie w głowach członków swojej grupy. Lato 1969 roku Zagłada, którą zapowiadał, nie nadchodziła. Sfrustrowany guru uznał, że trzeba przyspieszyć bieg wydarzeń. 25 lipca 1969 roku członkowie „rodziny” zjawili się w domu Gary’ego Hinmana. Byli przekonani, że ukrywa on duży majątek. Muzyk był torturowany przez kilka dni, aż w końcu został pozbawiony życia. W sierpniu 1969 roku życie stracił Donald „Shorty” Shea, pracownik Spahn Ranch. Jego jedyną „winą” w oczach lidera komuny było podejrzenie o informowanie policji o nielegalnych procederach toczących się na ranczu. Tragedia w Benedict Canyon 8 sierpnia 1969 roku Charles Manson wysłał czwórkę swoich ludzi – Charlesa „Texa” Watsona, Susan Atkins, Patricię Krenwinkel i Lindę Kasabian – na 10050 Cielo Drive. Był to dawny adres Terry’ego Melchera. W tamtym czasie luksusową rezydencję zamieszkiwały już inne wpływowe osoby – Roman Polański i jego żona Sharon Tate. Reżyser przebywał wówczas z dala od domu, ale willa nie była pusta. Wyznawcy Mansona zastali w środku 4 osób: 35-letniego Jaya Sebringa, 25-letnią Abigail Folger, 32-letniego Wojciecha Frykowskiego i 26-letnią żonę Polańskiego. Intruzi nie oszczędzili nikogo, nawet Sharon, która znajdowała się wówczas w zaawansowanej ciąży. Ich 5. ofiarą był 18-letni Steven Parent, na którego natknęli się przed posesją. Tragedia w posiadłości LaBianców W nocy z 10 na 11 sierpnia sekta wdarła się do domu Leno i Rosemary LaBianców. Manson podstępem wymusił na nich zgodę na związanie, obiecując, że po zrabowaniu ich dóbr, nie stanie się im krzywda. Było to oczywiste kłamstwo. Zatrzymanie i proces Grupę pojmano, jednak nie w związku ze zbrodniami w Hollywood, a z powodu pospolitych przewinień. W połowie października 1969 roku policjanci pojechali z asystą szeryfa do obozowiska w Barker Ranch w Dolinie Śmierci i przedstawili członkom „rodziny” zarzuty kradzieży i wandalizmu. Stróże prawa nie zdawali sobie wówczas sprawy, że w ich ręce wpadli sprawcy głośnych zbrodni. Przełom nastąpił, gdy przebywająca w areszcie członkini grupy, Susan Atkins, zaczęła opowiadać współwięźniarkom o swojej roli w zabójstwach Sharon Tate i innych ofiar. Między październikiem a grudniem 1969 r. śledczy zgromadzili dowody i postawili zarzuty członkom grupy. Proces trwał od czerwca 1970 do stycznia 1971 roku. Wszyscy czterej główni oskarżeni – Charles Manson, Susan Atkins, Patricia Krenwinkel i Leslie Van Houten – zostali skazani na karę śmierci, którą później zamieniono na dożywotnie pozbawienie wolności. Przywódca grupy zmarł w więzieniu w 2017 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Tomasz Sobania naprawdę to robi. Przed nami finał jego niesamowitego biegu, podczas którego pobije rekord świata
Od kilku tygodni z zawzięciem śledzimy postępy Tomasza Sobani – polskiego „Forresta Gumpa”. Biegacz i podróżnik chciał dokonać czegoś, co wydawało się niemożliwe: przebiec 50 maratonów w 50 stanach USA w 50 dni. Już jutro finał jego przygody i zdaje się, że może pobić rekord świata. Kompletnie oszalał i chce przebiec dwa maratony jednego dnia!
Wyoming, Montana, Teksas czy Maine – to wszystko już za polskim biegaczem ekstremalnym. Aż trudno w to uwierzyć, że gdy my codziennie truchtamy na autobus, Tomasz Sobania budzi się w nowym stanie i… biegnie maraton. I tak od 48 dni. Codziennie. W sobotę 27 czerwca finał jego przygody, ale wydarzy się wtedy coś niesamowitego – podróżnik ma zamiar przebiec dwa maratony jednego dnia, skrócić czas całego projektu i tym samym pobić rekord należący do swojego idola, Deana Karnazesa, który jako pierwszy przebiegł 50 maratonów w 50 stanach w 50 dni. Jak to w ogóle możliwe, że Tomek jest w stanie to poprawić ten wynik? 50 maratonów w 49 dni Początkowo projekt „Run Across USA” miał polegać na przebiegnięciu Stanów Zjednoczonych wzdłuż i wszerz w 50 dni – każdego dnia, w każdym kolejnym ze stanów, Tomek miał biec kolejny maraton. Jeśliby tego dokonał, wyrównałby rekord Karnazesa. Apetyt rośnie jednak w miarę jedzenia. W sobotę Sobania ma zamiar przebiec dwa maratony jednego dnia i tym samym ukończyć 50 maratonów w 49 dni. W ostatni dzień ma przebiec trasy w stanie New Jersey i Nowy Jork. Jeśli to się uda, stanie się pierwszym człowiekiem w historii, który tego dokona. – To projekt, o którym myślałem przez ponad rok. Rok go organizowałem, przyjechaliśmy do Stanów na dwa miesiące, a wszystko sprowadza się do tego jednego dnia – do jutra do 27 czerwca, kiedy spróbuję pobić rekord tej trasy – mówi Tomasz Sobania. Nie udałoby mu się jednak bez jego sztabu. „Jego mentalna odporność jest daleko powyżej normy” – To, co obserwuję, wprawia mnie w ogromne zdumienie – mówi Krzysiek Borowiec, który od pierwszego maratonu jest przy Tomku w podwójnej roli: jako fizjoterapeuta z 20-letnim doświadczeniem medycznym oraz jako reporter wyprawy. – Ciało Tomka jest poddawane codziennemu maratonowi bez okresu regeneracji, który w normalnych warunkach powinien wynosić minimum miesiąc lub dwa po takim wysiłku, a mimo to reaguje inaczej, niż podpowiadałaby teoria. Tomek biegnie z bólem, z mikrourazami, które nakładają się jeden na drugi – wyjaśnia fizjoterapeuta. – Mimo tego cały czas biegnie. To fizjoterapia ekstremalna Jak przekroczyć granice ludzkiej wytrzymałości? Praca fizjoterapeutów jest szalenie ważna i – szczególnie w takich warunkach – bardzo trudna. – Stosujemy metody powięziowe według Fascial Manipulation, tejpowanie, masaże, maści, zimno – wszystko po to, żeby wydłużyć tę 8-godzinną przerwę i regenerację między startami, a także wycisnąć z niej maksimum – tłumaczy Borowiec. – To fizjoterapia w warunkach ekstremalnych, w trakcie jazdy między stanami i w kamperze. Niezwykły przypadek Tomka Sobani – Ale historia Tomka to nie jest tylko historia ciała. To dla mnie jest zdecydowanie historia psychiki. Jako praktyk widzę wyraźnie: jego mentalna odporność jest daleko powyżej normy. Tomek jest zawodnikiem, który walczy nie pomimo bólu, lecz razem z nim – chwali biegacza jego fizjoterapeuta. Rekord świata już za rogiem Zapytałem Tomka, jakie emocje czuje przed finałem – mimo tego, że rozmawiamy z samego rana przed piątkowym maratonem w Vermont. Jest on jednak tylko rozgrzewką przed finałową sobotą, kiedy to swój biegowy dzień Sobania zacznie nad ranem w New Jersey, a skończy o 18:00 na Times Square w Nowym Jorku. Tam czekać będzie na niego policja z eskortą, Polonia i fani z całego świata, którzy zachwycili się po drodze wyczynem Polaka. – Najbardziej jestem podekscytowany. To jest bardzo dobry znak, bo zwykle, gdy byłem w takich sytuacjach, byłem po prostu przerażony, zmartwiony. Na szczęście teraz jest ekscytacja i ciekawość tego, co będzie – mówi zdeterminowany Tomasz Sobania. Uczestnicy wyprawy opowiadają, że najtrudniejszy odcinek przypadł między 34. a 42. maratonem. Ból gonił ból, mnożyła się frustracja i nie było jeszcze widać końca. To już na szczęście za nami, a rekord jest już za rogiem. Z całej siły trzymamy kciuki za Tomka i zachęcamy do śledzenia jego wyczynu w mediach społecznościowych oraz na stronie runacrossusa.org. To wielki moment! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy można żyć całkowicie bez słońca? Ci ludzie udowadniają, że tak. Cena jest jednak ogromna
Nie potrzebują klimatyzacji, nie płacą czynszu i żyją z dala od oczu policji oraz miejskich służb. W całych Stanach Zjednoczonych i spalonej słońcem Australii tysiące ludzi podjęło decyzję, którą reszta świata uznałaby za czyste szaleństwo – przenieśli swoje życie pod ziemię. Choć budują tam sypialnie, a nawet prowizoryczne prysznice, ich codzienność to tykająca bomba. Gdy nadchodzi katastrofa, tracą wszystko w kilka minut.
Spis treści: Ludzie nazywani „kretami” Tajemnicze kopce z piasku Podziemne „schrony” i technologiczna prowizorka Jakie są skutki życia w ciemnościach Zmieniający się klimat, ubóstwo i trudne warunki geograficzne popychają ludzi w kierunku decyzji, które większość świata może w najlepszym razie uznać za fanaberię. Z dala od słońca, pod powierzchnią ziemi, toczy się jednak życie wcale nieróżniące się od naszego. Ludzie nazywani „kretami” W całych Stanach Zjednoczonych żyje nawet do 800 tys. osób w kryzysie bezdomności. Tam, gdzie człowieka zawodzi system, ludzie znajdujący się w potrzasku wynajdują sposoby na przetrwanie, które budzą strach i podziw jednocześnie. „Ludzie-krety” z Las Vegas schodzą do podziemi z konieczności, gdy na zewnątrz panują ekstremalne temperatury, lub dla bezpieczeństwa – z dala od oczu służb miejskich i policji. Wybór pada najczęściej na stare zajezdnie kolejowe, opuszczone stacje metra czy nawet zamknięte kanały burzowe. To tam powstają prowizoryczne osady, które służą za schronienie tysiącom ludzi. W jednym z takich tuneli bohaterowie reportażu ABC News urządzili sobie własne pokoje. W przedzielonej dyktą przestrzeni można było znaleźć łóżko, stare meble, a nawet prowizoryczny prysznic. Cała konstrukcja miała jednak charakter tymczasowy, jako że z powodu regularnych podtopień – samych w sobie niebezpiecznych dla mieszkańców – większość z nich regularnie traci cały swój dobytek. Pomimo tego wielu z nich konsekwentnie odmawia pomocy ze strony organizacji charytatywnych. Tajemnicze kopce z piasku W centralnej Australii, gdzie dzienne temperatury przekraczają 40 stopni Celsjusza, a pokryte pyłem, niekończące się równiny urozmaicają tajemnicze kopce z piasku, znajduje się miejscowość Coober Pedy – nieformalna stolica wydobycia opali w tej części kraju. Wyjątkowość miasteczka, poza surowym klimatem, polega na alternatywnej wersji mieszkalnictwa, które zostało przeniesione pod powierzchnię ziemi. Koszt budowy „w skale” jest zbliżony do ceny zakupu tradycyjnego mieszkania. Różnica? „Domy wykopane w ziemi” nie wymagają klimatyzacji i doskonale chronią przed burzami piaskowymi. Mieszkańcy wykuwają z piaskowca wszystko, czego potrzebują – od regałów i stołów po podziemne baseny. Ze względu na wyjątkowość miasteczka tętni tu również życie turystyczne. W pełni wyposażony podziemny apartament można wynająć za kwotę ok. 100 dolarów za noc. Podziemne „schrony” i technologiczna prowizorka Coober Pedy jest jednak wyjątkiem. Wszędzie tam, gdzie warunki życia wymuszają na ludziach szukanie schronienia pod ziemią, podobne przedsięwzięcia wymagają zaawansowanego zaplecza technologicznego i inwencji budowniczych. W ostatnich latach coraz bardziej popularne stają się inicjatywy budowania podziemnych schronów na wypadek wojny nuklearnej lub katastrof naturalnych. Tym, co decyduje o wyborze odpowiedniej lokalizacji, jest przede wszystkim ukształtowanie terenu oraz rodzaj gleby. Odpowiedni grunt może służyć jako doskonały stabilizator dla całej konstrukcji, zapewniając częściową ochronę przed radiacją w razie katastrofy nuklearnej czy działając jako amortyzator w przypadku wstrząsów sejsmicznych. Nie mniej istotny jest fakt, że gleba potrafi także świetnie regulować temperaturę bez zużywania energii elektrycznej. Podziemne schronienia najlepiej sprawdzają się w klimacie charakteryzującym się znacznymi wahaniami temperatur i niską wilgotnością. Jakie są skutki życia w ciemnościach Życie „z dala od słońca” ma jednak swoje mroczne oblicze. Długotrwałe przebywanie w ciasnych pomieszczeniach i ograniczanie się wyłącznie do sztucznego światła wiąże się z poważnymi obciążeniami, które z czasem mogą przysporzyć mieszkańcom poważnych problemów ze zdrowiem. Brak ekspozycji na światło słoneczne prowadzi często do zaburzenia rytmu dobowego oraz spadku poziomu serotoniny w organizmie, co z kolei przekłada się na częstsze występowanie objawów depresyjnych i stanów lękowych. Długotrwałe przebywanie w zamkniętych przestrzeniach może również doprowadzić do nasilenia się objawów klaustrofobii. Istnieje jednak szereg nowatorskich rozwiązań architektonicznych, które pozwalają rozwiązać przynajmniej część z tych problemów. Popularną metodą stosowaną w domach podziemnych czy schronach jest instalacja tzw. świetlików rurowych, które przechwytują promienie słoneczne z powierzchni i przekierowują je przy pomocy luster i światłowodów do pomieszczeń znajdujących się pod ziemią. W podobny sposób działają również pionowe szyby instalowane w sufitach, które umożliwiają mieszkańcom spoglądanie na niebo i korzystanie z naturalnego światła dziennego. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Kuba Stasiak Korespondent wojenny i wolontariusz. Od lat relacjonuje konflikty zbrojne, łącząc pracę reporterską z bezpośrednim wsparciem ludności cywilnej. W ostatnich latach przebywał na ukraińskim froncie, gdzie dokumentował rzeczywistość wojny i uczestniczył w ewakuacjach mieszkańców ze stref zagrożenia. Publikował m.in. podczas konfliktu w Górskim Karabachu w 2020 roku. Z wykształcenia dziennikarz, posiada przygotowanie z zakresu medycyny pola walki. W swojej pracy skupia się na doświadczeniu ludzi uwikłanych w konflikty oraz na granicy między pomocą humanitarną a reportażem. Obecnie mieszka w Ameryce Południowej, skąd publikuje i pracuje nad kolejnymi projektami reporterskimi.
Nie spotkasz tu tłumów. Oto najpiękniejsze i najbardziej niedoceniane skarby natury
Najbardziej spektakularne miejsca na naszej planecie nie zawsze są tymi, które regularnie pojawiają się na okładkach przewodników i w mediach społecznościowych. W czasach, gdy wiele słynnych atrakcji zmaga się z problemem overtourismu, coraz więcej podróżnych szuka kierunków pozwalających obcować z naturą w spokojniejszej i bardziej autentycznej atmosferze. Wśród nich nie brakuje miejsc zachwycających krajobrazami, dziką przyrodą i niezwykłymi zjawiskami naturalnymi, które wciąż pozostają poza głównym nurtem turystyki. Gdzie można znaleźć takie niedoceniane perełki?
Choć miliony turystów każdego roku odwiedzają najbardziej znane cuda natury, wiele równie imponujących miejsc nadal pozostaje w ich cieniu. Najnowsze badanie przeprowadzone przez islandzką markę outdoorową Icewear postanowiło sprawdzić, które naturalne atrakcje świata są oceniane przez odwiedzających znacznie lepiej, niż mogłaby sugerować ich popularność. W tym celu przeanalizowano około 54 tys. opinii zamieszczonych w Google dotyczących 75 przyrodniczych atrakcji z różnych zakątków globu. Recenzje oceniano m.in. pod kątem występowania pozytywnych określeń takich jak „piękny”, „niesamowity” czy „relaksujący”, tworząc ranking miejsc oferujących wyjątkowe doświadczenia, a jednocześnie pozostających poza turystycznym mainstreamem. Wyniki pokazują, że niektóre z najbardziej niezwykłych cudów natury świata wciąż czekają na odkrycie przez szersze grono podróżników. Najbardziej niedoceniane cuda natury w USA. Te miejsca zachwyciły turystów Choć Stany Zjednoczone od lat przyciągają miliony turystów do takich ikon przyrody jak Wielki Kanion, Yellowstone czy Yosemite, najnowsze badanie pokazuje, że największe uznanie odwiedzających zdobywają często miejsca pozostające nieco poza głównym nurtem turystyki. Na szczycie rankingu znalazł się las deszczowy Hoh w stanie Waszyngton, położony na terenie Parku Narodowego Olympic. Ten niezwykły ekosystem, należący do największych lasów deszczowych strefy umiarkowanej w Ameryce Północnej, zachwyca gęstą zielenią, potężnymi cedrami, jodłami i klonami pokrytymi warstwami mchów. Właśnie tutaj niemal 70% opinii zawierało wyjątkowo pozytywne określenia. Drugie miejsce zajęło Jezioro Kraterowe w Oregonie, które powstało w wyniku potężnej erupcji wulkanicznej około 7700 lat temu. Dziś jest najgłębszym jeziorem w Stanach Zjednoczonych i słynie z niezwykłej przejrzystości oraz intensywnie niebieskiej barwy wody. Turyści odwiedzający ten zakątek kraju podkreślają nie tylko spektakularne widoki, ale również możliwość aktywnego wypoczynku przez cały rok – od pieszych wędrówek i biwakowania, po zimowe wyprawy na rakietach śnieżnych. Na trzeciej pozycji uplasowało się centrum dla odwiedzających lodowiec Mendenhall na Alasce, będące bramą do jednego z najbardziej imponujących lodowców Ameryki Północnej. Rozciągające się na wiele kilometrów jęzory lodowe, błękitne góry lodowe unoszące się na tafli jeziora oraz możliwość obserwacji niedźwiedzi, bielików amerykańskich czy łososi sprawiają, że miejsce to pozostawia niezapomniane wrażenia. W pierwszej piątce zestawienia znalazło się również Grand Prismatic Spring w Parku Narodowym Yellowstone – największe gorące źródło w USA, znane z niezwykłych pasów kolorów tworzonych przez mikroorganizmy żyjące w wodzie. Najbardziej niedoceniane cuda natury Europy. Te miejsca wciąż omijają tłumy Europa również ma swoje przyrodnicze perełki, które mimo spektakularnych krajobrazów pozostają w cieniu najbardziej znanych atrakcji kontynentu. Najwyżej sklasyfikowanym europejskim miejscem w rankingu okazał się rezerwat przyrody Staffa u wybrzeży Szkocji, słynący z niezwykłej Jaskini Fingala. Położona na niewielkiej, niezamieszkanej wyspie formacja zachwyca monumentalnymi bazaltowymi kolumnami oraz wyjątkową akustyką, która przed wiekami zainspirowała kompozytora Felixa Mendelssohna do stworzenia słynnej uwertury „Hebrydy”. Dziś odwiedzający przybywają tu nie tylko dla imponujących krajobrazów, ale również z nadzieją na obserwację maskonurów i innych ptaków morskich gniazdujących na wyspie. Wysoko w zestawieniu znalazły się także dwa symbole Irlandii. Drugie miejsce w Europie zajęła Grobla Olbrzyma w Irlandii Północnej – niezwykła formacja składająca się z tysięcy bazaltowych kolumn, która od dekad pobudza wyobraźnię zarówno geologów, jak i miłośników lokalnych legend. Tuż za nią uplasowały się słynne Klify Moheru, uznawane za jedne z najbardziej spektakularnych nadmorskich krajobrazów Europy. Rozciągające się nad Atlantykiem urwiska przyciągają podróżnych poszukujących surowego piękna irlandzkiej przyrody oraz panoram, które na długo pozostają w pamięci. Na tle pozostałych europejskich destynacji wyróżnia się Islandia, reprezentowana w zestawieniu przez dwa spektakularne obiekty przyrodnicze. W zestawieniu znalazł się kanion Stuðlagil, który jeszcze kilkanaście lat temu pozostawał praktycznie nieznany. Dziś zachwyca wysokimi bazaltowymi ścianami oraz intensywnie turkusową wodą lodowcowej rzeki przepływającej przez jego wnętrze. Drugim islandzkim przedstawicielem jest Park Narodowy Vatnajökull, obejmujący największy lodowiec Europy oraz niezwykle zróżnicowane krajobrazy – od lagun lodowcowych i czarnych pustkowi, po aktywne obszary wulkaniczne. Tym samym wyniki badania pokazują, że najbardziej zachwycające spotkania z naturą nie zawsze odbywają się w najbardziej obleganych lokalizacjach, a wiele spektakularnych miejsc wciąż pozostaje niedocenianych przez masową turystykę. Źródła: Icewear, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Makabryczny pasożyt wrócił do USA. Owad zjada swoje ofiary żywcem
W amerykańskim stanie Teksas zarejestrowano występowanie niezwykle groźnego pasożyta - muchy śrubowej. Larwy tego niewielkiego owada zostały znalezione w ciele 3-tygodniowego cielęcia. Działanie szkodnika przywodzi na myśl skojarzenia z najmakabryczniejszych horrorów.
Sposób działania muchy śrubowej należy do tych zdecydowanie odpychających i wzbudzających mdłości. W przeciwieństwie do innych mięsożernych owadów, które interesują się raczej zmarłymi zwierzętami, ta upodobała sobie żywe organizmy, w których składa swoje larwy. Rząd USA wprowadził już pierwsze kroki w walce z muszycą, która ma być zwalczana przez tzw. technikę bezpłodnego owada. Mięsożerna śruba – jak żywi się pasożyt? Zaobserwowanie pierwszych wystąpień muchy śrubowej w Teksasie zaniepokoiło lokalnych hodowców zwierząt. Występowanie tego owada kojarzy się bowiem z iście koszmarnym scenariuszem, w którym pasożyt spożywa swoje ofiary żywcem. Choć zdanie to brzmi nad wyraz makabrycznie, nie ma w nim przesady. Larwy, które mucha składa w otwartych ranach żywych organizmów, rzeczywiście konsumują żywe mięso stałocieplnych żywicieli. Stan, w którym ofiara jest stopniowo pożerana przez niewykształcone owady, nazywany jest muszycą. Wiąże się z dotkliwym podskórnym bólem oraz nieprzyjemnym zapachem wydzielanym przez ranę. Niektórzy pacjenci mogą nawet zacząć widzieć lub czuć larwy poruszające się w ich ciałach. Endemiczny gatunek, występujący głównie w tropikalnej Ameryce Środkowej i Meksyku, atakuje głównie zwierzęta. Zdarzają się jednak sytuacje, podczas których to człowiek staje się ofiarą makabrycznego owada. Takie scenariusze występują jednak zdecydowanie rzadziej: od 2023 roku odnotowano łącznie 171 700 przypadków u zwierząt i ponad 2070 przypadków u ludzi. Dwa przypadki w Teksasie Zaledwie dwa dni po znalezieniu larw u 3-tygodniowego cielęcia w miejscowości La Pryor, Departament Rolnictwa USA potwierdził zakażenie u kolejnego, miesięcznego cielęcia w hrabstwie Zavala (oddalonego o jedyne 9 km od pierwszego ogniska). W związku z „bliskim i realnym zagrożeniem” dla wartej miliardy dolarów branży mięsnej, gubernator Teksasu Greg Abbott ogłosił stan klęski żywiołowej, ostrzegając, że plaga prawdopodobnie będzie rozprzestrzeniać się przez całe lato 2026 roku. Co ważne, drugi przypadek wykryto już wewnątrz specjalnej, 20-kilometrowej strefy kontrolnej. Władze wprowadziły tam kwarantannę, ścisły nadzór weterynaryjny oraz kontrolę ruchu zwierząt. To kolejny raz, gdy mucha śrubowa wraca do kraju ze stolicą w Waszyngtonie od całkowitego wyplenienia z 1966 roku. Podobnie jak i 60 lat temu, tak samo teraz amerykańskie władze planują skorzystać z pomocy swoich owadzich sprzymierzeńców. Bezpłodne muchy na ratunek Amerykanie planują skorzystać z tzw. techniki bezpłodnego owada, która zakłada wypuszczenie milionów jałowych samców. Jak jednak zmniejszyć populację poprzez jej zwiększenie? Wszystko za sprawą biologii samic, które tylko raz w życiu łączą się w pary. Kiedy matka złoży niezapłodnione jaja, z których nic się nie wylęga, linia gatunku wymiera. Takie rozwiązanie przyniosło oczekiwane skutki w przypadku poprzednich wybuchów epidemii, więc i teraz naukowcy liczą, że sterylnym muchom powiedzie się misja zlikwidowania populacji makabrycznych oprawców. Departament Rolnictwa USA zapowiedział również, że wybuduje zakład produkcyjny sterylnych much w Teksasie. W założeniu owadzia fabryka ma początkowo produkować 100 milionów much tygodniowo, a ostatecznie zwiększyć tę liczbę do nawet 300 milionów bezpłodnych samców. Kanada zamyka granicę Kanadyjska Agencja Inspekcji Żywności (CFIA) ogłosiła, że żadne krowy ani konie, które przebywały na terytorium Teksasu w ciągu 21 dni przed planowanym przekroczeniem granicy, nie zostaną wpuszczone do Kanady. Decyzja ta mocno uderza we wspólną wymianę handlową – tylko w 2025 roku Kanada zaimportowała z USA aż 550 tysięcy sztuk bydła. Tak radykalna reakcja sąsiadów USA zwraca uwagę na powagę zagrożenia, jakie niesie za sobą epidemia muchy śrubowej. Fakt, że Kanada reaguje tak stanowczo i to już przy pierwszych dwóch przypadkach w Teksasie, idealnie pokazuje, z jak ogromnym niebezpieczeństwem mamy do czynienia. Choć chłodniejszy kanadyjski klimat naturalnie ogranicza rozwój tego pasożyta, tamtejsze służby nie zamierzają ryzykować. Źródła: Discover Magazine, BBC Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Stanął oko w oko z grizzly, biegał w 0°C i upale. Polski „Forrest Gump” pokonał już połowę USA!
Zaczęło się na kultowym moście Golden Gate w San Francisco, a potem nastąpił dziki pęd przez skrajności Ameryki. Tomasz Sobania, polski biegacz i podróżnik, realizuje właśnie swój życiowy projekt „Run Across USA”, polegający na przebiegnięciu Stanów Zjednoczonych od oceanu do oceanu. Za nim już 22 maratony – czyli prawie połowa zaplanowanej trasy. W drodze z Alaski na Hawaje i dalej w głąb lądu zmierzył się nie tylko z morderczym dystansem, ale też z niedźwiedziem grizzly, radykalnymi zmianami stref czasowych oraz temperaturami od zera do trzydziestu stopni Celsjusza.
Spis treści: Z zamarzniętej Alaski do hawajskiego piekła w 24 godziny Oko w oko z grizzly i amerykańska prowincja bez Instagrama Od natury do ludzi. Niezwykła lekcja amerykańskiej gościnności Cel: Nowy Jork. Druga połowa wyzwania przed Polakiem Tomasz Sobania to polski biegacz ekstremalny, podróżnik i pisarz, przez media często nazywany „Polskim Forrestem Gumpem”. Choć karierę zaczynał od pisania powieści dla młodzieży, jego prawdziwym powołaniem stały się ultradystanse. Ma na swoim koncie m.in. bieg z Zakopanego do Gdyni (756 km), wyprawy przez Europę do Rzymu, Barcelony i Grecji, a także spektakularne pokonanie 5250 kilometrów z jednego na drugie wybrzeże USA. Swoje ekstremalne wyczyny sportowe Sobania zawsze łączy z misją charytatywną i społeczną – w ramach obecnego projektu „Run Across USA” promuje kampanię „Możesz więcej niż myślisz”, udowadniając, że granice ludzkich możliwości leżą wyłącznie w naszej psychice. Bieg ma też upamiętnić 250 lat Polaków w USA. Z zamarzniętej Alaski do hawajskiego piekła w 24 godziny Początek wyprawy to logistyczny i fizyczny rollercoaster. Po starcie w Kalifornii i sprincie przez Oregon oraz Seattle Tomasz Sobania dotarł na Alaskę, gdzie brutalnie zderzył się z surowym klimatem północy. Maraton nad jeziorem lodowcowym odbywał się w temperaturze 0°C, w gęstym deszczu ze śniegiem, pośród całkowicie dzikiej, górskiej natury. Prawdziwy szok dla organizmu przyszedł jednak chwilę później. Prosto z mroźnej Alaski ekipa ruszyła na Hawaje. – Po ponad ośmiogodzinnym locie i zaledwie 4 godzinach snu obudziłem się w zupełnie innej strefie czasowej, przy 30-stopniowym upale i gigantycznej wilgotności. Byłem pewien, że to będzie najtrudniejszy maraton, a zrobiłem go w 4 godziny i 19 minut – relacjonuje nam Tomasz Sobania. Z tropikalnych Hawajów trasa poprowadziła przez neonowe, puste o szóstej rano kasyna w Las Vegas, aż na wysokość ponad 2000 metrów n.p.m. nad Wielkim Kanionem Kolorado. Tam rozrzedzone powietrze sprawiło, że bieg stał się o wiele trudniejszy, a regeneracja organizmu drastycznie zwolniła. Polak zaliczył też kultowy punkt na mapie każdego kinomana – przebiegł Monument Valley w Utah dokładnie w tym samym miejscu, w którym swoją filmową trasę kończył Forrest Gump. View Gallery on the source website Oko w oko z grizzly i amerykańska prowincja bez Instagrama Wyprawa przez amerykańskie stany to nie tylko walka z własnymi słabościami, ale też nieprzewidywalne spotkania z dziką przyrodą. Podczas maratonu w słynnym Parku Narodowym Yellowstone polski biegacz przeżył chwile grozy. – Biegnąc, nagle trafiłem na niedźwiedzia grizzly. W starciu z tak potężnym zwierzęciem czułem się kompletnie nagi i bezbronny – wspomina Tomek w rozmowie z National Geographic Polska. Na szczęście spotkanie skończyło się bezpiecznie, a trasa poprowadziła biegacza przez zapierającą dech w piersiach Montanę oraz obie Dakoty. Tam z kolei ekwipunkiem biegacza i jego ekipy zainteresowały się stada bizonów oraz pieski preriowe. Amerykańska prowincja zaskoczyła podróżników również wymiarem ludzkim. W Montanie biegacz spotkał dziewczynki jeżdżące konno na oklep i sprzedające jajka, które... nie miały pojęcia, czym jest Instagram. Niedługo później, w Minnesocie, krajobraz nagle zyskał swojski, niemal rodzimy wymiar. Zielone, bezkresne pola do złudzenia przypominały polskie okolice pod Opolem. Od natury do ludzi. Niezwykła lekcja amerykańskiej gościnności Tomasz Sobania zauważa, że o ile pierwsza połowa projektu „Run Across USA” stała pod znakiem spektakularnych krajobrazów i dzikiej przyrody, o tyle kolejny etap to przede wszystkim niesamowite spotkania z ludźmi. W Illinois polski biegacz zupełnie przypadkowo trafił do lokalnego muzeum kolejnictwa, gdzie poznał wolontariusza imieniem Ogi. Spotkanie, które miało potrwać chwilę, przerodziło się w półtorej godziny wspólnego zwiedzania zabytkowych pociągów. Gdy Polak w ramach podziękowania podarował Ogiemu swoją oficjalną koszulkę biegową, ten zrewanżował się t-shirtami muzeum dla całej ekipy. Sobania resztę dziennego dystansu pokonał dumnie w koszulce Railroad Museum of New York. To właśnie takie momenty, jak sam przyznaje, stanowią największą, nienamacalną wartość jego wypraw. Cel: Nowy Jork. Druga połowa wyzwania przed Polakiem Projekt „Run Across USA” nie zwalnia tempa. Za polskim „Forrestem Gumpem” już maratony w Nebrasce, Kansas, Oklahomie oraz Teksasie. Obecnie Tomasz Sobania mierzy się z morderczą, duszną pogodą w Luizjanie, gdzie wysoka wilgotność i upał wyciskają z niego siódme poty. Przed nim wciąż setki kilometrów i kolejne stany do pokonania. Cel jest jeden – meta na wschodnim wybrzeżu w Nowym Jorku. Śledząc chart ducha i dotychczasowe tempo Polaka, to epickie wyzwanie jest na wyciągnięcie ręki. Wszystkie etapy tego niezwykłego biegu, mapę trasy oraz cele charytatywne stojące za projektem można śledzić na bieżąco na oficjalnej stronie inicjatywy: runacrossusa.org. Źródło: tomaszsobania.pl Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic. noopener">RunAccrossUSA.org
„The truth is out there”? Nowe dane Pentagonu o UFO budzą nadzieję, ale i sceptycyzm naukowców
Kontekst sprowadzony do minimum, brak danych z sensorów i minimalne analizy naukowe – tak o ujawnionych przez Pentagon danych na temat tzw. niezidentyfikowanych zjawisk anomalnych (UAP) wypowiadają się eksperci. Podkreślają jednak, że to dopiero pierwszy krok do poważnej analizy. Aż chce się zacytować hasło serialu „Z Archiwum X” i powiedzieć, że „gdzieś tam kryje się prawda.”
Na początku maja 2026 Departament Obrony USA opublikował 158 plików — dokumentów, zdjęć i nagrań wideo pochodzących z NASA, FBI, oraz departamentów Obrony i Stanu. Wszystkie ujawnione pliki dotyczyły niezidentyfikowanych zjawisk anomalnych (Unidentified Anomalous Phenomena, UAP), znanych wcześniej jako UFO. Otwarcie akt zostało przedstawione jako historyczny krok w kierunku przejrzystości. Publikacja materiałów UAP była możliwa dzięki systemowi administracji Donalda Trumpa o nazwie Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters, w skrócie PURSUE. Nadzieja i sceptycyzm ekspertów Portal branżowy Space.com skontaktował się z szeregiem ekspertów, aby wyjaśnić, co kryje się za obserwacjami UAP. – Traktuję tę pierwszą partię danych jako przydatny początek tego, co mam nadzieję stanie się regularnym publikowaniem wcześniej niedostępnych dokumentów, dobrze udokumentowanych dochodzeń dotyczących obserwacji oraz nagrań, które nie zostały pozbawione wszystkich istotnych informacji — powiedział cytowany przez portal Mark Rodeghier, prezes i dyrektor naukowy J. Allen Hynek Center for UFO Studies. Dodał, że krótkie nagrania i opisy przypadków mogą być intrygujące, ale bez towarzyszących im metadanych, historii dochodzeń i analiz trudno je ocenić. – Prawdziwym testem będzie to, czy przyszłe publikacje dostarczą kompletnych akt spraw, a nie jedynie prowokacyjnych fragmentów. Prawdziwa przejrzystość oznacza kontekst, a nie tylko klipy – podsumował Rodeghier. Wszystko w rękach naukowców W podobnym tonie wypowiedział się Robert Powell, członek zarządu Scientific Coalition for UAP Studies. – Ocenzurowane dokumenty i brak wiarygodnej oceny naukowej nie są odpowiedziami. Są wezwaniem do działania. Środowiska akademickie i naukowe nie mogą już pozwolić sobie na pozostawienie tego pola instytucjom działającym w tajemnicy. Nauka o UAP musi być prowadzona otwarcie, przez tych, których obowiązkiem jest podążanie za dowodami naukowymi – stwierdził. Natomiast Michael Gold, prezes Redwire Space, który był członkiem niezależnego zespołu badawczego NASA analizującego niezidentyfikowane zjawiska anomalne, podkreślił historyczne znaczenie publikacji. – Po raz pierwszy w historii Biały Dom i wiele agencji rządowych przyznały, że istnieją rzeczywiste i niewytłumaczalne globalnie zjawiska, które wymagają uwagi – powiedział Gold. – Uznanie anomalii to pierwszy krok do odkrycia i właśnie tak dokonuje się postęp naukowy – dodał. Pierwszy krok do zrozumienia zagadki Ciekawe jest stanowisko Alejandra Rojasa, konsultanta firmy Enigma Labs zajmującej się analizą danych o UAP przy użyciu nowoczesnych technologii i analiz społecznych. Również on zaczął od tego, że publikacja sprawia wrażenie niedokończonej. – Wiele przypadków zawiera minimalny kontekst, brakuje danych z sensorów i analiz towarzyszących — jakby priorytetem było opublikowanie czegokolwiek, zamiast czegoś naprawdę użytecznego – powiedział, po czym dodał, że nawet chaotyczny zbiór danych z czasem ujawnia pewne wzorce, a każdy przypadek dodany do publicznego rejestru to kolejna porcja danych, z którymi badacze i obywatele mogą pracować. – Pytanie brzmi, co będzie dalej, ponieważ to ujawnienie rodzi więcej pytań, niż daje odpowiedzi – powiedział ekspert. I ty możesz zostać łowcą UAP Firma Enigma Labs stworzyła specjalną stronę internetową (https://pentagonufofiles.io) umożliwiającą badaczom, dziennikarzom i wszystkim zainteresowanym osobom przeszukiwanie plików o UAP w miarę ich publikowania, bez konieczności przeszukiwania rządowych portali. – Zbieramy też zgłoszenia obserwacji od społeczeństwa i tworzymy społeczność do dyskusji i analizy publikowanych materiałów. Celem jest uczynienie tego procesu jak najbardziej otwartym i dostępnym, bo przejrzystość działa tylko wtedy, gdy ludzie naprawdę mogą znaleźć i wykorzystać informacje – podsumował Rojas. Udostępnienie akt jest bez wątpienia pierwszym krokiem do otwartej i rzeczowej dyskusji. Jednak jej najważniejsza część powinna odbywać się na uniwersytetach i w ośrodkach badawczych, bo zbyt wielki entuzjazm i brak narzędzi analizy naukowej już wielu ludzi i wiele idei sprowadził na manowce. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tajemnica amerykańskiego grobu sprzed 300 lat. Czarny chłopiec spoczął wśród białych kolonistów
W dawnym kolonialnym mieście w stanie Maryland archeolodzy odnaleźli szczątki 8-letniego afrykańskiego chłopca. Był pochowany w tym samym grobie, co biali osadnicy. Naukowcy nie są pewni, czy dziecko było niewolnikiem, czy należało do kolonialnej rodziny.
Kolonialny Maryland, XVII wiek i zagadka, której nie udało się rozwiązać mimo setek lat. Archeolodzy odnaleźli szczątki 8-letniego chłopca o afrykańskich korzeniach, pochowanego na cmentarzu używanym głównie przez białych kolonistów. Badacze próbują ustalić, kim było dziecko i jaką pozycję zajmowało w społeczeństwie rodzącej się Ameryki. Analiza DNA dawnych mieszkańców Maryland W czasopiśmie naukowym „Current Biology” opublikowano właśnie wyniki badań, które pozwoliły odtworzyć fragment historii kolonialnego miasta St. Mary’s City. Naukowcy przeanalizowali DNA osób pochowanych tam w XVII i XVIII wieku, a następnie porównali je z ogólnodostępnymi bazami genealogicznymi współczesnych mieszkańców USA. – Nasze wyniki pokazują, że możliwe jest odtworzenie rozległych powiązań genealogicznych pomiędzy dawnymi mieszkańcami kolonii a współczesnymi populacjami Ameryki Północnej – napisali badacze w swojej pracy. Analizy DNA pozwoliły im zidentyfikować setki, a nawet tysiące potencjalnych współczesnych krewnych osób pochowanych w kolonii. To, jak podkreślają autorzy, pokazuje skalę ciągłości demograficznej sięgającej początków angielskiego osadnictwa. Badanie potwierdziło obecność osób o wysokim statusie społecznym w pochówkach przy kościele Brick Chapel, w tym możliwą identyfikację drugiego gubernatora Maryland, Thomasa Greene’a. – To pierwszy przypadek, w którym tak zaawansowane metody genetyczne pozwoliły ustalić konkretne osoby bez wcześniejszych założeń archiwalnych – zauważają naukowcy. 8-letni chłopiec pochowany wśród kolonialnej elity Autorów badania szczególnie zainteresował przypadek 8-letniego afrykańskiego chłopca, którego szczątki odnaleziono w jednym z grobów na cmentarzu używanym przez przedstawicieli kolonialnej elity katolickiej. Co ciekawe, ok. 25% jego DNA miało pochodzenie europejskie, co sugeruje możliwą mieszankę genów w pierwszym lub drugim pokoleniu urodzonym już w Ameryce. – Chłopiec został pochowany w trumnie i owinięty w całun, zgodnie z praktykami typowymi dla europejskich kolonistów, co wskazuje na bardziej złożony status społeczny, niż można by oczekiwać – podkreślają autorzy badania. Jednocześnie analiza izotopowa wskazuje, że dziecko urodziło się w Ameryce, a nie zostało przywiezione bezpośrednio z Afryki. To ważna przesłanka w interpretacji jego statusu. Naukowcy rozważają, czy mógł być niewolnikiem, osobą wolną albo związana z rodziną kolonistów w ramach systemu służby kontraktowej. – Służący znacznie różnili się od niewolników tym, że okres niewoli był ograniczony, zazwyczaj do czterech lub siedmiu lat. Po jego zakończeniu oczekiwano od nich włączenia się do społeczeństwa kolonialnego – powiedziała Live Science Anna Suranyi, historyczka z Endicott College W Massachusetts. Był niewolnikiem czy nie? Naukowcy nie dają jednoznacznej odpowiedzi Zarówno służący kontraktowi, jak i niewolnicy często mieszkali w tym samym domu co ich panowie. – Jednak jeśli chodzi o cmentarze, biali ludzie, w tym służący kontraktowi, byli zazwyczaj chowani na wydzielonych cmentarzach, a niewolnicy byli czasami chowani w odizolowanych i nieoznakowanych miejscach – dodaje Suranyi. Fakt, że chłopiec pochodzenia afrykańskiego został pochowany na cmentarzu Brick Chapel zgodnie z angielskimi zwyczajami, może wskazywać, że nie był niewolnikiem. – Ta praca podkreśla potencjał analizy dawnego DNA w wypełnianiu luk w zapisach historycznych – powiedział współautor badania David Reich, genetyk z Uniwersytetu Harvarda. – Chociaż źródła pisane są niezwykle bogate, dane genetyczne mogą nadal uzupełniać luki w tych zapisach i przynosić niespodzianki. – Nie możemy jednak jednoznacznie stwierdzić, czy chłopiec był osobą wolną, czy zniewoloną. Dostępne dane archeologiczne i genetyczne nie pozwalają na rozstrzygnięcie tej kwestii – podkreślili badacze. Sama obecność dziecka w takim miejscu pochówku może świadczyć o bardziej płynnych granicach społecznych w XVII-wiecznym Maryland, niż zakładają późniejsze historyczne narracje o brutalnie ukształtowanym systemie rasowym. Autorzy badania zwracają też uwagę na szerszy kontekst. Wczesne społeczności kolonialne były siecią powiązań rodzinnych, ekonomicznych i religijnych, w której status jednostki nie zawsze był jednoznacznie określony. – Nasze dane sugerują, że struktury społeczne w początkowej fazie kolonizacji były znacznie bardziej złożone, a kategorie wolności i niewoli nie miały jeszcze późniejszej, skodyfikowanej formy – twierdzą naukowcy. Źródło: Current Biology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Współpraca w środku Zimnej Wojny – jak USA i Związek Radziecki ratowały tygrysa amurskiego
W latach 80 XX wieku w ochronie przyrody wydarzyło się coś bez precedensu. Do upadającego Związku Radzieckiego przybyła grupa amerykańskich biologów, by pomóc uratować zagrożony podgatunek tygrysa amurskiego. Na przekór wielkiej polityce, projekt trwał przez 30 lat i okazał się spektakularnym sukcesem.
Spis treści: Lidija: wyjątkowa tygrysica Badanie tygrysów amurskich w niedostępnej tajdze „Wariacki” pomysł: amerykańscy biolodzy jadą do Związku Radzieckiego Sukces Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w rosyjskim Kraju Nadmorskim rozpoczęto wyjątkowe, badania nad tygrysem amurskim, ponad politycznymi podziałami. Biolodzy z USA wdrażali pionierskie techniki telemetryczne, by poznać życie tych zagrożonych drapieżników. Pierwsza schwytana samica, Olga, przez 13 lat dostarczała bezcennej wiedzy o gatunku. Kolejne dekady przyniosły nowe wyzwania: kłusownictwo, rabunkową wycinkę lasów oraz epidemię wirusa nosówki. Choć w 2022 roku napięcia polityczne zmusiły amerykańskich badaczy do wyjazdu, trzydziestoletnie wysiłki doprowadziły do odrodzenia gatunku i powstania sieci parków narodowych po obu stronach rosyjsko-chińskiej granicy. Lidija: wyjątkowa tygrysica Na szczycie przybrzeżnego urwiska leżała tygrysica Lidija wygrzewająca się w promieniach słońca wschodzącego nad morzem, rozciągnięta jak domowy kot na okiennym parapecie, zadowolona i zrelaksowana. Imię nadane jej przez pracowników Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego, było trzydziestym trzecim, tyle bowiem tygrysów rosyjsko-amerykański zespół Projektu do tej pory schwytał, zbadał i oznakował. W dniu pierwszego schwytania w październiku 1999 roku Lidija była już dojrzałą samicą, której wiek szacowano na sześć lat, była więc w kwiecie wieku, zważywszy że w warunkach naturalnych samice tego gatunku dożywają piętnastu lat. Owego dnia, leżąc na szczycie urwiska w roku 2002, nosiła na szyi beżową obrożę, wyposażoną w nadajnik radiowy. Urządzenie to emitowało sygnał VHF: powtarzający się monotonnie dźwięk, który badacze mogli słyszeć używając specjalnego odbiornika. W ten sposób studiowali ruchy Lidiji z dużej odległości. Kiedy siedziała obserwując spokojnie swoje otoczenie, dwóch biologów spoglądało na nią z pokładu dwupłatowca krążącego jak orzeł wykorzystujący przybrzeżne wstępujące prądy powietrza. Tygrysica z pewnością słyszała warkot silnika samolotu, lecz nie zwracała na niego najmniejszej uwagi. Lidija wyglądała wspaniale; wygrzewała się na słońcu ponad skałami zwilżanymi przez morskie mgły; dla obserwujących ją ludzi była naturalnym elementem krajobrazu. Niestety, w minionych dziesięcioleciach nie wszyscy tak postrzegali przedstawicieli jej gatunku. Badanie tygrysów amurskich w niedostępnej tajdze Tygrys jest drapieżnikiem usytuowanym na szczycie łańcucha pokarmowego; od tysięcy lat tygrysy amurskie, niemające naturalnych wrogów, penetrowały obszar północno-wschodniej Azji o powierzchni prawie 3 mln km². Później, po 70 latach polowań i utraty siedlisk, tygrysy w Rosji wyginęły niemal do cna. Do roku 1916 wybrzeże, na którym Lidija wypoczywała w roku 2002, było już dla nich stracone, a te które się ostały przemieszczały się w głąb lądu, gdzie siedzib ludzkich było bardzo niewiele. Dopiero w czasach najnowszych, pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku, podjęto wysiłki ochrony tygrysów amurskich, które wróciły na brzegi Morza Japońskiego. Naukowcy odbierający w samolocie sygnały z nadajnika Lidiji przekazywali kolegom na ziemi drogą radiową informacje o miejscu jej pobytu. Po 2–3 dniach, gdy przeniosła się gdzie indziej, zespół terenowy docierał pieszo do tego miejsca, by sprawdzić, co było przyczyną jej przebywania w nim. Czasami znajdowano w takich miejscach szczątki upolowanego zwierzęcia, niekiedy dowody kontaktów seksualnych, a często nic szczególnego: może więc tego dnia Lidija cieszyła się po prostu pięknym widokiem. Dane takie powiększały zasób wiedzy o ekologii tygrysów, pozwalając biologom formułować rekomendacje dotyczące ich ochrony. Po przekazaniu informacji samolot pozostawił Lidiję nad morzem i poleciał na zachód w kierunku gór, by szukać kolejnych oznakowanych tygrysów. „Wariacki” pomysł: amerykańscy biolodzy jadą do Związku Radzieckiego Kiedy przyjaciel zapytał Dale’a Miquelle’a, czy chciałby pojechać do Związku Radzieckiego, by chwytać tam tygrysy i śledzić ich ruchy, pomysł ten wydał mu się wariacki. Ale było to również coś, czego szukał. Był wykwalifikowanym biologiem terenowym z zawodowym doświadczeniem w egzotycznych miejscach, takich jak Isle Royale na Jeziorze Górnym, Park Narodowy Denali na Alasce i Park Narodowy Chitwan w Nepalu. Tygrysy amurskie nigdy nie przychodziły mu do głowy, pragnął jednak powrotu do dzikiej przyrody, gdzie mógłby zrobić coś konkretnego dla jej ochrony. Tygrysy mogły dać mu tę szansę. Dale był w stałym kontakcie z Howardem Quigleyem, przyjacielem ze studiów na Uniwersytecie Idaho. Od ponad roku Howard wspominał o projekcie badania tygrysów, który jego mentor, znany badacz kuguarów, biolog Maurice Hornocker próbować uruchomić wspólnie z radzieckimi kolegami ze wschodniej Rosji. Koncepcja polegała na połączeniu ogromnej wiedzy i praktyki terenowej Rosjan z doświadczeniem Amerykanów. W styczniu 1992 roku grupa amerykańskich biologów – Dale, Maurice, Howard i weterynarka Kathy – przyleciała do Primorja, by spotkać się z rosyjskimi partnerami. Amerykanie byli pełni entuzjazmu, zaniepokoił ich jednak społeczny chaos panujący wówczas w Rosji: zaledwie kilka tygodni wcześniej nastąpił upadek Związku Radzieckiego. Wielki sukces Projektu Ochrony Tygrysa Amurskiego Mimo niepewnych początków, Projekt Ochrony Tygrysa Amurskiego rozwijał się aktywnie przez 30 lat, stając się w skali światowej najdłuższym przedsięwzięciem badawczym poświęconym tygrysom. Wysiłki wywarły wpływ na stosunek społeczności i władz do przyrody nie tylko w Rosji i Chinach, lecz także we wszystkich innych krajach Azji. Biolodzy zebrali informacje o ekologii tygrysów, stworzyli plany zarządzania dziką przyrodą oraz nawiązali współpracę z władzami państwowymi. Bez tych zasadniczych interwencji tygrysy amurskie mogłyby podzielić los podgatunków balijskiego czy kaspijskiego. Od kiedy w połowie XIX wieku rosyjscy i chińscy osadnicy zaczęli masowo przenikać w głąb lasów dorzecza Amuru, losy tych zwierząt zależały od ludzkich kaprysów. Zostały zepchnięte do osobliwej przestrzeni między dwoma imperiami, okraczającej linię podziału biegnącą wśród gór i lasów. W ciągu 170 lat populacje tygrysa amurskiego spadały i wzrastały, w ścisłym powiązaniu z ewolucją ludzkich postaw: od lęku, przez łowiectwo, po ochronę. Historia początków tego przedsięwzięcia i jego rozwoju wzdłuż chińsko-rosyjskiej granicy jest opowieścią zawierającą elementy przygody, koleżeństwa, innowacji i inspirującego sukcesu To jest przedruk z książki autorstwa Jonathana C. Slaghta pt. „Tygrysy między mocarstwami” która ukazała się nakładem wydawnictwa PWN. Tytuł, wstęp, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Ryś kanadyjski zamieszkuje mroźne obszary północy. Ten niezwykły drapieżnik jest mistrzem przetrwania w głębokim śniegu
Ryś kanadyjski to prawdziwa ikona dzikich ostępów Ameryki Północnej. Nazywany „duchem północnych borów”, jest drapieżnikiem ekosystemu borealnego, którego istnienie jest ściśle splecione z jednym gatunkiem ofiary, a ich wzajemne relacje stały się fundamentem współczesnej ekologii populacyjnej. Jak wygląda ten wspaniały kot? Na jaką ofiarę poluje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Dziedzictwo Issoire Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Adaptacje do arktycznego mrozu Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Cykl ofiary i drapieżnika Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Nie ulega wątpliwości, że ryś kanadyjski pozostaje symbolem dzikości północy. Nie jest jednak pewne, czy przyszłe pokolenia będą miały okazję zobaczyć go w jego naturalnym środowisku – dzikich lasach północnych stanów USA i Kanady. Temu wspaniałemu zwierzęciu zagraża nie tylko ocieplenie klimatu, które powoli, sukcesywnie, roztapia jego mroźne imperium, ale także bezpośrednia działalność człowieka wkraczającego na terytoria rysia. Dziedzictwo Issoire Ryś kanadyjski (Lynx canadensis) pozostaje jednym z czterech żyjących przedstawicieli swojego rodzaju, obok rysia eurazjatyckiego, iberyjskiego i rudego, zwanego bobcatem. Każdy z tych gatunków wywodzi się od wspólnego przodka – rysia z Issoire (Lynx issiodorensis), który zamieszkiwał Europę i Afrykę na przełomie późnego pliocenu i wczesnego plejstocenu. Koty te skolonizowały Amerykę Północną w trakcie dwóch fal migracji przez most lądowy Beringia. Pierwsza odbyła się ok. 2,6 miliona lat temu i dała początek populacjom, które osiedliły się w południowej części kontynentu, ewoluując w dzisiejszego rysia rudego. Druga nastąpiła znacznie później, bo w ciągu ostatnich 200 tysięcy lat. Populacje te zajęły uwolnione od lodowców północne rejony kontynentu, co doprowadziło do wykształcenia się rysia kanadyjskiego. Choć morfologia obu gatunków pozostaje zbliżona, zwłaszcza dla niewprawnego oka, dzięki ewolucyjnej separacji czasowej i geograficznej zwierzęta te zajęły odmienne nisze ekologiczne. Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Lynx canadensis zajmuje szeroki pas północnej części kontynentu, a jego zasięg występowania jest niemal identyczny z zasięgiem zająca amerykańskiego. Największa część populacji tych zwierząt zamieszkuje borealne lasy Alaski i Kanady. W USA ryś występuje na izolowanych „wyspach” siedliskowych. Są nimi: północny wschód – Maine, New Hampshire, Vermont; Kraina Wielkich Jezior – Minnesota, Michigan (Isle Royale), Wisconsin; Góry Skaliste i Kaskadowe – Montana, Idaho, Washington, Wyoming i reintrodukowana populacja w Kolorado. Warto wspomnieć, że populacje południowe są mniej liczne i bardziej podatne na wahania niż północne. Specyfika siedliska Ryś kanadyjski preferuje stare lasy iglaste z gęstym podszytem, ale kluczowym elementem jego habitatu jest mozaika różnych klas wiekowych lasu. Zwierzęta te potrzebują gęstych młodników, które są idealnym środowiskiem dla zajęcy, a także dojrzałych drzewostanów z dużą ilością powalonych pni, które służą im jako miejsca do zakładania legowisk. Obecność rysia na obrzeżach zasięgu wyjaśnia „hipoteza basenów pływowych”. Koncepcja ta zakłada, że podczas szczytów populacyjnych na północy, „fala” migrujących rysi zalewa południowe rejony. Kiedy populacja zajęcy na północy załamuje się, rysie pozostają jedynie w izolowanych „basenach” – mikroklimatach o wysokiej pokrywie śnieżnej i stabilnej liczbie ofiar, podczas gdy na pozostałych terenach wymierają lub emigrują. Adaptacje do arktycznego mrozu Te wspaniałe koty są doskonale przystosowane do życia w środowisku, w którym przeważa głęboki śnieg. Każda ich cecha, od unikatowych proporcji kończyn po strukturę sierści, służy maksymalizacji efektywności w skrajnie niskich temperaturach. Łapy Najcharakterystyczniejszą cechą rysia kanadyjskiego są jego ogromne łapy, które dzięki swojej budowie działają jak naturalne rakiety śnieżne, rozkładając ciężar ciała zwierzęcia na dużą powierzchnię. Poduszki łap pokrywa gęste, grube futro. Zapewnia ono doskonałą izolację od zimnego podłoża, ale nie tylko. Jego zadaniem jest też zwiększenie przyczepności na lodzie i śniegu. Wszystko to sprawia, że kot bez problemu utrzymuje się na powierzchni puszystego śniegu. Tymczasem jego główni konkurenci – kojoty i rysie rude – zapadają się w takich warunkach, co znacząco obniża ich skuteczność łowiecką. Proporcje kończyn i sylwetka Przyglądając się budowie rysia kanadyjskiego, łatwo można zaobserwować specyficzną asymetrię. U przedstawicieli tego gatunku tylne nogi są wyraźnie dłuższe od przednich. To sprawia, że linia grzbietu opada ku przodowi, co nadaje zwierzęciu charakterystyczny, nieco przygarbiony wygląd. Ta adaptacja jest kluczowa dla dynamiki skoku i manewrowości. Ryś nie jest biegaczem długodystansowym, a mistrzem błyskawicznego wybicia z tylnych nóg. To pozwala mu dopaść zająca w kilku potężnych susach. Sensoryka Rysie kanadyjskie wykształciły jeden z najbardziej zaawansowanych zmysłów wśród drapieżników. Ich uszy, zwieńczone czarnymi pędzelkami o długości mogącej przekraczać 4 cm, nie są jedynie ozdobą. Naukowcy wciąż debatują nad ich precyzyjną funkcją. Przeważają dwie hipotezy: wzmocnienie słuchu – pędzelki mogą działać jak anteny kierunkowe, wychwytujące subtelne wibracje powietrza wywołane ruchem ofiary w zaroślach; sensory wiatru – pomagają zwierzęciu ocenić kierunek i siłę wiatru, co jest kluczowe podczas bezszelestnego podchodu pod wiatr. Wzrok rysia jest wspomagany przez tapetum lucidum – umieszczoną za siatkówką błonę odblaskową, która pozwala na widzenie w niemal całkowitej ciemności poprzez dwukrotne wystawienie receptorów na te same fotony. To sprawia, że ryś potrafi dostrzec drobną zdobycz ze znacznej odległości, nawet w warunkach nocnych. Futro Przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się imponującą gęstością okrywy włosowej. Podczas gdy człowiek ma średnio 200 włosów na centymetr kwadratowy, ryś może mieć ich do 9000. Futro zmienia się sezonowo – od szaro-beżowego, „oszronionego” zimą, po bardziej rudawe i krótsze latem. Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Mimo bliskiego pokrewieństwa z gatunkiem eurazjatyckim, rysia kanadyjskiego nie sposób pomylić z żyjącym w polskich lasach kuzynem. Masa ciała – od 5 do 17 kg dla rysia kanadyjskiego, od 18 do 36 kg dla rysia eurazjatyckiego. Długość – od 67 do 107 cm dla rysia kanadyjskiego, od 70 do 130 cm dla rysia eurazjatyckiego. Wysokość w kłębie – od 48 do 56 cm dla rysia kanadyjskiego, od 60 do 71 cm dla rysia eurazjatyckiego. Cykl ofiary i drapieżnika Ryś kanadyjski jest idealnym przykładem specjalizacji pokarmowej. Koty te potrafią polować na inną zdobycz, jednak ich cały cykl życiowy jest podporządkowany jednej ofierze – zającowi amerykańskiemu. Gdy populacja zajęcy jest wysoka, ryś poluje niemal wyłącznie na nie, zabijając średnio dwa osobniki co trzy dni. W fazie szczytu, zagęszczenie zajęcy może osiągnąć poziom 1500 zwierząt na kilometr kwadratowy, co prowadzi do nadmiernej eksploatacji roślinności i gwałtownego wzrostu liczby drapieżników. Następnie następuje załamanie – populacja zajęcy zmniejsza się z powodu braku pokarmu i presji drapieżniczej, a populacja rysia podąża za nią z opóźnieniem 1–2 lat. Badania naukowe dowodzą, że poziom tej zależności jest głębszy, niż można by przypuszczać. Badacze dowiedli, że już sam widok i obecność rysiów powoduje u samic zajęcy chroniczny stres. Podwyższony poziom kortyzolu u matek prowadzi do narodzin mniejszych młodych o słabszej kondycji fizjologicznej. To sprawia, że populacja Lepus americanus pozostaje na niskim poziomie przez 2–4 lata, nawet po tym, jak liczba kotów drastycznie spadnie, co wyjaśnia tzw. „fazę niskiego zagęszczenia” w cyklu. Strategie alternatywne W okresach braku zajęcy ryś zmuszony jest do zmiany diety (prey switching). Do jego ofiar należą wówczas: wiewiórki czerwone, ptaki, nornice i inne drobne gryzonie. W rzadkich przypadkach ryś poluje na młode jelenie czy karibu. Nie gardzi też padliną. Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Opisywanemu gatunkowi na razie nie zagraża wymarcie. Należy jednak podkreślić, że populacje w USA i południowej kanadzie stoją w obliczu poważnych zagrożeń. Największym są zmiany klimatyczne. Krótsze zimy i mniejsze opady śniegu znacząco niwelują przewagę ewolucyjną rysia. Gdy śnieg staje się twardy lub zanika całkowicie, kojoty i rysie rude wkraczają na terytoria Lynx canadensis. Kolejna rzecz – zające amerykańskie zmieniają barwę futra na białą w oparciu o długość dnia, a nie rzeczywistą obecność śniegu. W rezultacie przy coraz późniejszych opadach śniegu białe zwierzęta są doskonale widoczne na brązowym tle lasu, co prowadzi do ich nadmiernej śmiertelności i w konsekwencji – do głodu wśród rysiów. Fragmentacja i działalność człowieka Nie bez znaczenia dla liczebności populacji jest też działalność człowieka. Budowa dróg na terytorium kotów zwiększa ich śmiertelność (w wyniku potrąceń) i zwiększa konkurencję pokarmową – odśnieżone drogi pozwalają kojotom wnikać głęboko w terytoria rysiów, które wcześniej były dla nich niedostępne zimą. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Warszawa bliżej Doliny Krzemowej. Rusza nowe hitowe połączenie LOT-u za ocean
Z Lotniska Chopina w Warszawie wystartował pierwszy bezpośredni samolot do San Francisco. To strategiczny krok polskiego przewoźnika, który otwiera przed podróżnymi nie tylko bramy do Doliny Krzemowej, ale i do jednego z najbardziej fascynujących miast świata. Nowe połączenie to szansa na zacieśnienie więzi biznesowych i turystyczny hit nadchodzących sezonów.
Spis treści: Nowy most między Polską a Kalifornią Komfortowa podróż Dreamlinerem Co warto zobaczyć w „Mieście nad Zatoką”? Strategiczne znaczenie dla regionu Polskie Linie Lotnicze LOT oficjalnie dołączyły San Francisco do swojej regularnej siatki połączeń, czyniąc je szóstym miastem w Stanach Zjednoczonych (po Nowym Jorku, Chicago, Los Angeles, Miami i Newark), do którego pasażerowie mogą dotrzeć bezpośrednio z Warszawy. Inauguracyjny rejs to zwieńczenie długofalowej strategii rozwoju na kluczowym rynku północnoamerykańskim. Nowy most między Polską a Kalifornią – Wybór San Francisco nie jest przypadkowy. Miasto, położone na styku Pacyfiku i Zatoki San Francisco, to globalne centrum innowacji. – Dzisiejsza inauguracja połączenia z Warszawy do San Francisco to nie tylko rozszerzenie naszej siatki połączeń, ale przede wszystkim inwestycja w kierunek, który łączy biznes, innowacje i globalne ambicje – podkreśla Robert Ludera, Członek Zarządu ds. Handlowych PLL LOT. – Wraz z debiutem tego kierunku, San Francisco staje się szóstym lotniskiem w Stanach Zjednoczonych obecnym w naszej regularnej siatce połączeń. Ta trasa stworzy realną przestrzeń do budowania partnerstw biznesowych, wymiany wiedzy oraz wzmacniania relacji gospodarczych pomiędzy Polską, Europą Środkowo-Wschodnią a zachodnim wybrzeżem Stanów Zjednoczonych. Komfortowa podróż Dreamlinerem Loty na trasie Warszawa (WAW) – San Francisco (SFO) odbywają się cztery razy w tygodniu – w środy, czwartki, soboty i niedziele. Pasażerowie pokonują dystans ponad 9 tysięcy kilometrów na pokładach najnowocześniejszych samolotów szerokokadłubowych świata – Boeingów 787 Dreamliner. Podróż trwa około 11 godzin i 30 minut, co czyni ją najszybszym sposobem na dotarcie z Europy Środkowej na północne wybrzeże Kalifornii. Dzięki zaawansowanej technologii Dreamlinerów, pasażerowie mogą liczyć na wyższe ciśnienie w kabinie i lepszą wilgotność powietrza, co znacząco pomaga radziś sobie z jet lagiem. Co warto zobaczyć w „Mieście nad Zatoką”? Choć bliskość Doliny Krzemowej i takich gigantów jak Google, Apple czy Meta czyni ten kierunek priorytetowym dla sektora technologicznego, San Francisco to przede wszystkim mekka turystyki i kultury. – Jednocześnie otwieramy przed podróżnymi dostęp do jednego z najbardziej inspirujących miast świata, cenionego za kulturę, różnorodność i wyjątkowy charakter. Jestem przekonany, że nowa trasa będzie impulsem zarówno dla turystyki, jak i rozwoju polskiego biznesu – dodaje Robert Ludera. Most Golden Gate – Ikona inżynierii, często otulony słynną mgłą znad Zatoki San Francisco, którą mieszkańcy nazywają „Karl”. Więzienie Alcatraz – Jedno z najbardziej znanych historycznych więzień na świecie, dziś popularne muzeów. Lombard Street – Najbardziej kręta ulica świata, ozdobiona kobiercami kwiatów. Chinatown – Najstarsza i jedna z największych chińskich dzielnic poza Azją, oferująca autentyczne doznania kulinarne. Od XIX wieku San Francisco było popularnym miejscem migracji z Chin do Stanów Zjednoczonych. Strategiczne znaczenie dla regionu Uruchomienie bezpośredniego połączenia do San Francisco umacnia pozycję Warszawy jako kluczowego hubu przesiadkowego w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejsy są skonstruowane tak, aby umożliwić wygodne przesiadki pasażerom z Pragi, Budapesztu, Wilna czy Bukaresztu. Popularność lotów za ocean bije rekordy – tylko w zeszłym roku trasę między Polską a USA wybrało blisko 800 tys. podróżnych. Dołączenie San Francisco do listy dostępnych miast to doskonała wiadomość dla każdego, kto marzy o kalifornijskim słońcu i spacerze pod mostem Golden Gate. Dzięki bezpośredniemu połączeniu, wyprawa do serca Zachodniego Wybrzeża staje się prostsza i bardziej komfortowa niż kiedykolwiek. Źródło: PLL LOT Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czego jeszcze nie wiesz o Stanach Zjednoczonych? Fakty o USA, które zaskakują
Stany Zjednoczone to kraj pełen skrajności, niezwykłych historii i niespodzianek. Od przedziwnych praw po zapierające dech w piersiach zjawiska – sprawdź najciekawsze ciekawostki o USA, które zmieniają postrzeganie tego kraju.
Spis treści: Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Ameryka to nie tylko Statua Wolności, Nowy Jork czy słynna Route 66. Stany Zjednoczone kryją w sobie mnóstwo tajemnic i nietypowych faktów, które potrafią zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych podróżników. Czy wiesz, że w niektórych stanach obowiązują prawa brzmiące jak żart, a Alaska jest tak ogromna, że pomieściłaby kilka europejskich państw? Przygotuj się na fascynującą podróż i poznaj najciekawsze ciekawostki o USA, które pozwolą spojrzeć na ten kraj z zupełnie nowej, nieoczywistej perspektywy. Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Obyczaje za oceanem potrafią zaskoczyć. Oto niezwykłe ciekawostki o kulturze amerykańskiej, które pokazują, jak codzienne życie w Stanach Zjednoczonych różni się od europejskich realiów. Amerykanie są narodem niezwykle przywiązanym do swoich symboli. Flaga Stanów Zjednoczonych jest otaczana ogromnym szacunkiem i powiewa nie tylko na budynkach rządowych, ale także dumnie zdobi domy czy sklepy. Choć Sąd Najwyższy uznał palenie flagi za formę wolności słowa, społecznie taki czyn jest wciąż traktowany jako głęboki brak szacunku. Mimo że w Europie panuje czasem stereotyp o powierzchowności mieszkańców 50 stanów USA, rzeczywistość bywa inna. Amerykanie są bardzo otwarci i pozytywnie nastawieni do świata. Nieznajomi na ulicy chętnie wymieniają uśmiechy i wdają się w krótkie, niezobowiązujące rozmowy (tzw. small talk), co dla wielu Europejczyków może być zaskakujące. Sport w USA to coś więcej niż aktywność fizyczna – to ważny element życia społecznego. Sport akademicki i szkolny jest niezwykle popularny, a młodzi zawodnicy często cieszą się statusem lokalnych gwiazd, gromadząc na trybunach tysiące kibiców. Najważniejszym świętem w kalendarzu jest Dzień Niepodległości, który przypada 4 lipca. Upamiętnia on ogłoszenie Deklaracji Niepodległości w 1776 roku, kiedy to trzynaście kolonii odrzuciło zwierzchnictwo Wielkiej Brytanii. Kultura napiwków: W Stanach Zjednoczonych napiwki (tzw. tips) są w zasadzie normą społeczną i stanowią dużą część wynagrodzenia w sektorze usług. W restauracjach standardem jest doliczanie do rachunku kwoty w wysokości od 15% do 25%. Ceny netto na półkach: Robiąc zakupy w USA, należy pamiętać, że ceny widniejące na sklepowych półkach nie zawierają podatku od sprzedaży (sales tax). Ostateczną kwotę do zapłaty poznajemy dopiero przy kasie, a sam podatek różni się w zależności od stanu, a nawet hrabstwa. Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Amerykański system szkolnictwa znacząco różni się od tego, który obowiązuje w Polsce. Różnice są widoczne nie tylko w programie nauczania, ale także w sposobie oceniania i organizacji życia szkolnego. Wiek, w którym dzieci zostają objęte obowiązkiem szkolnym, zależy od prawa konkretnego stanu. W większości z nich edukacja rozpoczyna się między 5. a 7. rokiem życia i trwa zazwyczaj do ukończenia przez ucznia 16–18 lat. Edukacja w USA nie odbywa się wyłącznie w murach szkolnych. Dużą popularnością cieszy się tam nauczanie domowe, na które decydują się tysiące rodzin, korzystając z uregulowań prawnych poszczególnych stanów. Zajęcia szkolne w USA mają często bardzo praktyczny charakter. Zamiast uczyć się na pamięć suchych definicji i regułek, uczniowie wykonują projekty, biorą udział w eksperymentach i przygotowują prezentacje. W szkołach średnich (tzw. high school) uczniowie mają dużą swobodę wyboru przedmiotów. Poza wybranymi obowiązkami, sami decydują o swoim planie lekcji, dostosowując go do swoich przyszłych planów edukacyjnych i zainteresowań. Bardzo ważnym elementem życia placówki są również zajęcia pozalekcyjne. Obejmują one m.in. chóry, teatr, drużyny sportowe oraz wolontariat, które są mocno wpisane w kulturę amerykańskiej szkoły. System oceniania w USA opiera się na literach, gdzie najwyższą oceną jest A+ (odpowiednik polskiej szóstki), a najniższym stopniem jest F (oznaczający niezaliczenie, odpowiednik jedynki). Żółte autobusy szkolne: Słynne school buses to nie tylko rekwizyt z amerykańskich filmów, lecz istotny element systemu transportowego. Każdego dnia zapewniają one bezpieczny przejazd milionom uczniów, a przepisy ruchu drogowego bezwzględnie chronią dzieci w momencie ich wsiadania i wysiadania. Długość letnich wakacji: Letnia przerwa w Stanach Zjednoczonych trwa zazwyczaj od 10 do 11 tygodni. Rok szkolny kończy się najczęściej pod koniec maja lub na początku czerwca, a uczniowie wracają do ławek w połowie sierpnia lub na początku września. Harmonogram ten wywodzi się z dawnych potrzeb rolniczych. Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Choć kuchnia amerykańska bywa stereotypowo uznawana wyłącznie za fast food, w rzeczywistości jest o wiele bardziej zróżnicowana. To fascynująca mieszanka wielu kultur, która świetnie oddaje charakter tego wielonarodowego kraju. Choć szybkie i kaloryczne dania są bardzo popularne (co podyktowane jest szybkim tempem życia), amerykańska kuchnia to także wolno gotowane, regionalne specjały, takie jak teksańskie BBQ czy kuchnia Cajun. W amerykańskich sklepach można natrafić na nietypowe produkty, których próżno szukać w Europie. Przykładem jest ser w aerozolu czy jajecznica w płynie, a także zaskakujące warianty smakowe znanych przekąsek, jak chipsy o smaku białej czekolady. Mieszkańcy Stanów Zjednoczonych uwielbiają smaki słodko-słone. Klasycznym przykładem jest popularna kanapka z masłem orzechowym i dżemem (PB&J) na drugie śniadanie czy dodatek syropu klonowego do boczku. Wizyta w barach szybkiej obsługi wiąże się z jeszcze jedną specyfiką – to duże porcje. Standardowy rozmiar posiłku w USA jest często znacznie większy niż porcje określane w Europie jako XL. Ciasteczka z wróżbą (Fortune cookies): Choć powszechnie kojarzymy je z kuchnią azjatycką i chińskimi restauracjami, ich nowoczesna wersja została spopularyzowana i wynaleziona w Kalifornii na początku XX wieku. W Chinach są niemal całkowicie nieznane. Gigantyczne spożycie pizzy: Amerykanie zjadają rocznie miliardy sztuk pizzy. Szacuje się, że każdego dnia w Stanach Zjednoczonych sprzedaje się około 100 akrów pizzy, co daje ponad 350 zjedzonych kawałków w każdej sekundzie. Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Gigantyczne metropolie, wspaniałe parki narodowe i cuda natury – Stany Zjednoczone zachwycają na każdym kroku. Aby podróż była w pełni udana, warto poznać praktyczne ciekawostki o zwiedzaniu USA, które pomogą uniknąć niespodzianek na miejscu. Podczas zakupów w sklepach należy pamiętać, że podana cena na półce nie uwzględnia podatku. Podatek od sprzedaży (sales tax) doliczany jest dopiero przy kasie i różni się w zależności od stanu. Choć napiwki w Europie bywają uznawane za dobrowolną gratyfikację, w USA są one społeczną normą. W restauracjach standardem jest pozostawienie 15–20% wartości rachunku dla obsługi. Mieszkańcy USA zupełnie inaczej postrzegają odległości. Długa trasa przez bezdroża oznacza, że poza miastami warto mieć ze sobą zapas paliwa i wody, a także przygotować się na chwilowy brak zasięgu. Płatności na stacjach benzynowych mogą być utrudnione dla zagranicznych kart, ze względu na konieczność podania amerykańskiego kodu ZIP przy dystrybutorze. Najwygodniejszym rozwiązaniem jest płatność gotówką lub kartą w kasie. Wejście do najpopularniejszych parków narodowych to koszt rzędu 30–35 USD za pojazd. Aby zaoszczędzić, warto kupić karnet Annual Pass (America the Beautiful), który za 80 USD pozwala na wjazd pojazdem do ponad 2000 obiektów na terenie kraju przez cały rok. Na wielu kempingach lub w punktach widokowych stosuje się słynne skrzynki samoobsługowe. Należy w nich wypełnić kopertę z numerem rejestracyjnym pojazdu i wrzucić odliczoną gotówkę. Skręt w prawo na czerwonym świetle: W większości stanów przepisy pozwalają na wykonanie takiego manewru, pod warunkiem, że kierowca najpierw całkowicie się zatrzyma i upewni, że droga jest wolna (chyba że znak zakazuje tego ruchu) Konstrukcja publicznych toalet: Amerykańskie toalety publiczne mają dość duże szczeliny w drzwiach i ściankach kabin, co dla wielu turystów z Europy bywa dość zaskakujące. Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Stany Zjednoczone to czwarty pod względem wielkości kraj świata o bardzo zróżnicowanym krajobrazie i klimacie. Z tego powodu niemal każda informacja geograficzna na jego temat to fascynująca ciekawostka. Alaska jest największym stanem USA. Jej powierzchnia przekracza 1,7 miliona km², co oznacza, że jest niemal sześciokrotnie większa od Polski. Najmłodszym stanem są Hawaje, które zostały oficjalnie włączone do Stanów Zjednoczonych w 1959 roku. Różnica wysokości między najwyższym a najniższym punktem USA wynosi 6280 metrów. Najwyższym miejscem jest góra Denali (6194 m n.p.m.), a najniższym dno depresji w Dolinie Śmierci (86 m poniżej poziomu morza). Uwaga: W pierwotnej wersji wkradł się błąd, gdyż Dolina Śmierci leży w depresji, a nie nad poziomem morza. Do Stanów Zjednoczonych należy 14 terytoriów zależnych, z których 5 zamieszkanych jest na stałe (np. Portoryko, Guam, Wyspy Dziewicze). Wielkie Jeziora: Stany Zjednoczone i Kanada dzielą pięć Wielkich Jezior (w tym całkowicie leżące w USA jezioro Michigan). Tworzą one największą grupę słodkowodnych jezior na Ziemi, zawierającą aż 21% światowych zasobów powierzchniowej wody słodkiej. Rozpiętość stref klimatycznych: Dzięki swojej rozległości Stany Zjednoczone leżą w prawie wszystkich głównych strefach klimatycznych – od arktycznej na Alasce, przez umiarkowaną i zwrotnikową, aż po tropikalną na Hawajach i południu Florydy. Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Stany Zjednoczone to stosunkowo młody kraj, ale jego historia jest niezwykle barwna, pełna zwrotów akcji i intrygujących momentów. Oto niezwykłe ciekawostki historyczne o USA w nowej, zweryfikowanej pod kątem faktów odsłonie. Choć w powszechnej świadomości funkcjonuje mit o ogólnokrajowym zakazie, w 1908 roku nie było w całym USA prawa zakazującego kobietom palenia. Obowiązywał wtedy lokalny przepis w Nowym Jorku (tzw. Sullivan Ordinance), który zabraniał właścicielom restauracji i hoteli pozwalać kobietom na palenie. Katie Mulcahey była jedyną osobą ukaraną, ale prawo zostało zawetowane przez burmistrza po zaledwie dwóch tygodniach. W całej historii USA tylko raz wybrano bezpartyjnego prezydenta. Był nim Jerzy Waszyngton, który nie należał do żadnej partii politycznej. Nazwę Biały Dom, określającą dziś oficjalną rezydencję prezydenta USA, ustanowił dopiero prezydent Theodore Roosevelt w 1901 roku. Wcześniej budynek nazywano m.in. Executive Mansion lub President's House. Wuj Sam, czyli słynna personifikacja Stanów Zjednoczonych, to nie tylko postać z plakatu. Postać powstała na cześć prawdziwego człowieka – Samuela Wilsona, XIX-wiecznego dostawcy mięsa dla żołnierzy podczas wojny brytyjsko-amerykańskiej. Zakup Alaski: W 1867 roku Stany Zjednoczone kupiły Alaskę od Rosji za 7,2 miliona dolarów. Transakcja była początkowo wyśmiewana przez krytyków jako „szaleństwo Sewarda”, ale okazała się jedną z najbardziej opłacalnych inwestycji w historii, zapewniając USA dostęp do ogromnych złóż naturalnych. Wielka powódź melasy w Bostonie: W 1919 roku w Bostonie pękł olbrzymi zbiornik z ponad 8 milionami litrów melasy. Gęsta fala o wysokości 4,5 metra zalała ulice z prędkością kilkunastu kilometrów na godzinę, niszcząc budynki, pojazdy i powodując śmierć 21 osób. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Bał się policji i własnych cieni. Jak fobie Alfreda Hitchcocka zmieniły historię kina?
Dzięki swojej wyjątkowej narracji wizualnej Alfred Hitchcock zdefiniował sposób, w jaki współczesny widz doświadcza lęku i napięcia. Przez sześć dekad aktywności zawodowej nie tylko wyreżyserował ponad pięćdziesiąt filmów fabularnych, ale przede wszystkim stworzył unikatowy język filmowy, który do dziś pozostaje fundamentem edukacji kinematograficznej na całym świecie. To właśnie ten twórca stał się jednym z pierwszych reżyserów, którego nazwisko było marką samą w sobie, a umieszczone nad tytułem filmu znaczyło dla publiczności więcej niż nazwiska występujących w nim aktorów.
Spis treści: Londyn, jezuici i pierwotny lęk Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Podbój Hollywood Tajemnica sukcesu Mistrz suspensu, król dreszczowców, architekt makabry i niepokoju. Bez względu na to, jak określimy Hitchcocka należy jasno stwierdzić, że mówimy tu o kimś więcej niż tylko reżyserze filmowym. To człowiek-instytucja, który przeszedł długą drogę, zanim podbił hollywoodzkie studia nagraniowe i rzucił wyzwanie tradycyjnym strukturom opowiadania historii. Londyn, jezuici i pierwotny lęk Alfred Joseph Hitchcock urodził się 13 sierpnia 1899 roku w Leytonstone (na obrzeżach ówczesnego Londynu). Wychowywał się w rodzinie o głęboko zakorzenionym katolickim światopoglądzie, w której dominowały surowe zasady. Był najmłodszym z trojga dzieci Williama Hitchcocka, handlarza warzywami i drobiem, i Emmy Jane Whelan. To właśnie środowisko domowe, przesiąknięte religijną etyką, wywarło ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość, zaszczepiając w młodym Alfredzie trwałe poczucie winy, lęku przed autorytetami i fascynację moralną dwuznacznością. Niemały wpływ na wrażliwość emocjonalną Hitchcocka wywarła także edukacja w jezuickim St. Ignatius College w Stamford Hill. To tam, pod okiem surowych pedagogów, rozwinął niemal obsesyjną dyscyplinę pracy i skłonność do precyzyjnego planowania każdego detalu. To w późniejszych latach przełożyło się na jego słynną metodę pracy ze storyboardami. W dzieciństwie czuł się samotny i wyobcowany. Wynikało to nie tylko ze statusu katolika w anglikańskim kraju, ale także z nadwagi. Poczucie izolacji później stało się fundamentem dla postaci, które tworzył – zwykłych ludzi uwikłanych w sytuacje, których nie rozumieją i z których nie potrafią się wydostać bez drastycznych zmian w swojej tożsamości. Trauma na komisariacie Należy wspomnieć, że we wczesnym dzieciństwie przyszły reżyser doznał niemałej traumy. Według relacji samego Hitchcocka, chcąc ukarać syna za drobne przewinienie, ojciec wysłał go na lokalny komisariat policji z listem do komendanta. Policjant przeczytał notatkę i zamknął chłopca na kilka minut w celi, komunikując mu surowo, że właśnie tak postępuje się z niegrzecznymi dziećmi. Ten krótki epizod stał się źródłem trwającej całe życie fobii przed policją i organami ścigania. Znalazło to odzwierciedlenie w powracającym motywie człowieka niesłusznie oskarżonego, który musi samodzielnie dowieść swojej niewinności w świecie pozbawionym współczucia. Pierwsza praca Po nagłej śmierci ojca w 1914 roku czternastoletni Alfred musiał podjąć pracę, by wspomóc rodzinę. Zatrudnił się jako pracownik techniczny w firmie Henley Telegraph and Cable Company. Dzięki naturalnemu talentowi do rysunku technicznego i grafiki, szybko trafił do działu reklamy, gdzie projektowanie layoutów i grafik przygotowało go do pracy z kompozycją obrazu. Równocześnie dokształcał się na wieczorowych kursach artystycznych, co pozwoliło mu płynnie wejść do rodzącego się przemysłu filmowego, gdy w 1920 roku otrzymał posadę projektanta napisów w londyńskim oddziale Famous Players-Lasky. Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Pracując przy projektowaniu napisów do filmów niemych zyskał okazję do analizy struktury dramaturgicznej i montażowej najnowocześniejszych wówczas produkcji. Szybko awansował na asystenta reżysera i scenarzystę. Później pełnił także funkcję dyrektora artystycznego. Wyjątkowy talent Hitchcocka został dostrzeżony przez Michaela Balcona z Gainsborough Pictures. W 1925 roku wysłał go do Niemiec, aby wyreżyserował swój pierwszy pełnometrażowy film – „Ogród rozkoszy”. Pobyt w studiach UFA w Neubabelsbergu okazał się dla niego przełomowy. Hitchcock miał okazję obserwować przy pracy samego F.W. Murnaua, twórcę „Nosferatu”, który właśnie kręcił „Portiera z hotelu Atlantic”. Od niemieckich mistrzów nauczył się, że kamera nie musi być jedynie statycznym obserwatorem, ale może stać się aktywnym uczestnikiem akcji – zdolnym do wyrażania emocji bez użycia słów. Wpływy ekspresjonizmu – silne kontrasty świetlne, długie cienie, nietypowe kąty widzenia i schody jako symbol niepokoju – stały się integralną częścią jego wizualnego słownika. Kamień milowy i lata 30. Charakterystyczny i unikatowy styl Hitchcocka narodził się w 1927 roku, wraz z filmem „Lokator”. Opowieść o tajemniczym mężczyźnie wynajmującym pokój w Londynie w czasie, gdy seryjny morderca atakuje młode blondynki wprowadziła większość tematów, które zdefiniowały jego artystyczną formę wyrazu: motyw niesłusznego oskarżenia, oglądactwo, seksualne podteksty i specyficzną atmosferę zagrożenia czającego się w codzienności. Koniec drugiej dekady i lata trzydzieste w karierze Hitchcocka to okres nieustannych innowacji i doskonalenia gatunku thrillera. W 1929 roku wyreżyserował „Szantaż”, który zapisał się w historii jako pierwszy brytyjski film dźwiękowy. Twórca wykorzystał nową technologię nie jako prosty dodatek, a jako narzędzie budowania psychologicznej głębi. Pod koniec lat trzydziestych, po sukcesie filmu „Starsza pani znika”, był już reżyserem o renomie światowej. Jego wyjątkowa zdolność do łączenia napięcia z błyskotliwym dialogiem i elementami komedii sprawiła, że stał się najbardziej pożądanym twórcą w Hollywood. W 1939 roku, w obliczu zbliżającej się wojny i kryzysu brytyjskiego przemysłu filmowego, podpisał kontrakt z Davidem O. Selznickiem i przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Podbój Hollywood W USA Hitchcock zyskał dostęp do nieograniczonych zasobów technologicznych i finansowych, ale stracił część artystycznej swobody. Selznick, świeżo upieczony producent „Przeminęło z wiatrem”, był człowiekiem o silnym ego, który pragnął kontrolować każdy aspekt produkcji. Ich współpraca była ciągłym przeciąganiem liny między wizją reżysera a ambicjami producenta. Pierwszy amerykański film Hitchcocka, „Rebeka”, oparty na bestsellerze Daphne du Maurier, stał się natychmiastowym klasykiem. Mimo że producent ingerował w scenariusz i obsadę, reżyser zdołał stworzyć gęstą, gotycką atmosferę, w której obecność zmarłej tytułowej bohaterki jest wyczuwalna w każdym kadrze posiadłości Manderley. Tytuł zdobył Oscara za najlepszy film, co ugruntowało pozycję Hitchcocka w pierwszej lidze reżyserów Hollywood, mimo że on sam nigdy nie otrzymał statuetki za reżyserię. Era arcydzieł Lata pięćdziesiąte i początek sześćdziesiątych to czas nieprzerwanego pasma sukcesów, w którym Hitchcock stworzył filmy uznawane dziś za absolutny panteon światowej kinematografii. To właśnie wtedy reżyser połączył swoje techniczne mistrzostwo z głęboką analizą ludzkich obsesji, lęków i pożądania. W 1954 roku premierę miało „Okno na podwórze”, które wielu krytyków uważa za idealny model hitchcockowskiego filmu. Cztery lata później powstał „Zawrót głowy” – produkcja, która po latach zdetronizowała „Obywatela Kane’a” w prestiżowych rankingach najlepszych filmów wszech czasów. W 1959 roku Hitchcock powrócił do lżejszego tonu w „Północ, północny zachód”, ale już rok później nakręcił film, który dla widzów okazał się ogromnym szokiem – „Psychozę”. Słynna scena pod prysznicem, składająca się z ponad 70 ujęć zmontowanych w 45 sekundach, trwale zmieniła sposób przedstawiania przemocy w kinie. Film ten, zrealizowany przy małym budżecie i czarno-białej taśmie, stał się najbardziej dochodowym dziełem w karierze reżysera i zainicjował gatunek slashera. Cykl wielkich arcydzieł zamknęły „Ptaki” – apokaliptyczna wizja, w której natura bez wyjaśnienia zwraca się przeciwko człowiekowi. Reżyser zrezygnował tu z tradycyjnej ścieżki dźwiękowej na rzecz elektronicznie przetworzonych odgłosów ptaków, co potęgowało surrealistyczny niepokój i poczucie bezradności wobec niezrozumiałej siły. Tajemnica sukcesu Siła kina Hitchcocka tkwiła w jego głębokim zrozumieniu psychologii widza. Reżyser nie traktował filmu jako zapisu rzeczywistości. W swoich produkcjach widział mechanizm do manipulowania emocjami. Podstawą jego strategii był suspense, który odróżniał od taniego zaskoczenia. Według jego słynnej definicji, zaskoczenie to bomba wybuchająca nagle pod stołem, podczas gdy suspens to sytuacja, w której widz wie o bombie, a bohaterowie prowadzą o niej błahą rozmowę. Ta informacyjna przewaga widza buduje napięcie, które reżyser potrafił przeciągać do granic wytrzymałości. Kolejnym filarem jego twórczości był motyw patrzenia i bycia widzianym. Hitchcock często czynił swoich bohaterów podglądaczami, co było metaforą samej natury kina. Widz, siedząc w ciemnej sali, staje się wspólnikiem reżysera w naruszaniu prywatności bohaterów. Alfred Hitchcock zmarł 29 kwietnia 1980 roku w Bel Air. Pozostawił po sobie filmografię, która na zawsze zmieniła oblicze sztuki filmowej. Krótko przed śmiercią otrzymał od królowej Elżbiety II Order Imperium Brytyjskiego w klasie Kawalera Komandora (KBE). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Jesse James – historia, która stworzyła legendę Dzikiego Zachodu
Postać Jessego Jamesa od ponad stu lat budzi skrajne emocje. Dla jednych był bezwzględnym przestępcą, dla innych symbolem buntu wobec powojennego porządku w Stanach Zjednoczonych. Współczesna historiografia oddziela jednak fakty od legendy, pokazując, że jego życie było znacznie bardziej złożone niż popularne opowieści o „amerykańskim Robin Hoodzie”.
Spis treści: Od partyzanta do przestępcy Gang Jamesa-Youngera i narodziny legendy Mit kontra rzeczywistość Śmierć, która przeszła do historii Dlaczego Jesse James wciąż fascynuje? Jesse Woodson James urodził się 5 września 1847 roku w stanie Missouri, w regionie znanym jako Little Dixie. Był to obszar silnie związany kulturowo z Południem – zarówno pod względem stylu życia, jak i stosunku do niewolnictwa. Jego ojciec był pastorem baptystycznym, a rodzina należała do lokalnej społeczności rolniczej, w której niewolnictwo było częścią codzienności. Wczesna śmierć ojca oraz burzliwa sytuacja polityczna w Stanach Zjednoczonych sprawiły, że młody Jesse dorastał w świecie napięć i konfliktów. Decydujący wpływ na jego życie miała jednak wojna secesyjna (1861–1865). Missouri stało się areną brutalnej wojny partyzanckiej. Jesse i jego starszy brat Frank dołączyli do prokonfederackich oddziałów partyzanckich, znanych jako bushwhackers. Tam bracia James zetknęli się z przemocą, która wykraczała poza konwencjonalne działania wojenne. Egzekucje, zasadzki i ataki na cywilów były częścią tej rzeczywistości. To brutalne i odhumanizowujące doświadczenie stało się fundamentem późniejszej drogi Jessego Jamesa. Od partyzanta do przestępcy Po zakończeniu wojny Stany Zjednoczone weszły w okres Rekonstrukcji, który dla wielu byłych zwolenników Konfederacji oznaczał marginalizację i utratę wpływów. W tym kontekście działalność przestępcza Jessego Jamesa nie była przypadkowa. Dla niego i jego towarzyszy stanowiła kontynuację walki – choć już poza oficjalnym polem bitwy. W drugiej połowie lat 60. XIX wieku bracia James wraz z braćmi Younger utworzyli gang, który szybko stał się jednym z najbardziej znanych w regionie. Ich celem były banki, pociągi i dyliżanse – symbole rozwijającego się kapitalizmu i władzy federalnej. Choć napady przyniosły im rozgłos, nie miały nic wspólnego z romantyczną wizją „sprawiedliwości społecznej”. W rzeczywistości działalność gangu wiązała się z brutalną przemocą – ofiarami padali często przypadkowi ludzie, ginęli kasjerzy, strażnicy i cywile, a zdobyte pieniądze trafiały wyłącznie do członków grupy. Mit o „dzieleniu się z biednymi”, często powielany w kulturze popularnej, nie znajduje potwierdzenia w źródłach historycznych. Gang Jamesa-Youngera i narodziny legendy W latach 70. XIX wieku gang Jamesa-Youngera działał na ogromnym obszarze – od Teksasu po Minnesotę. Ich najbardziej spektakularne akcje obejmowały napady na pociągi, które przyciągały uwagę mediów w całym kraju. Kluczową rolę w budowaniu wizerunku Jessego Jamesa odegrał dziennikarz John Newman Edwards, który publikował artykuły przedstawiające przestępcę jako człowieka walczącego z niesprawiedliwym systemem i swoistego Robin Hooda. To właśnie wtedy zaczęła powstawać legenda, która przetrwała do dziś. Jednak rzeczywistość była znacznie mniej romantyczna. Punktem zwrotnym okazał się nieudany napad na bank w Northfield w 1876 roku. Mieszkańcy miasta stawili opór, a gang poniósł ciężkie straty. To wydarzenie praktycznie zakończyło działalność grupy w dotychczasowej formie. Mit kontra rzeczywistość Historia Jessego Jamesa pokazuje, jak łatwo legenda może przysłonić fakty. W drugiej połowie XIX wieku jego postać idealnie nadawała się do prasy sensacyjnej i popularnych powieści, które kreowały go na bohatera. W rzeczywistości James nie był obrońcą biednych ani walczył o sprawiedliwość społeczną. Jego działania miały charakter przestępczy i często cechowały się brutalnością. Jak zauważa historyk, T. J. Stiles, James świadomie wykorzystywał media, budując własny wizerunek i reputację. Z czasem legenda nadała mu rangę symbolu – nie tyle sprawiedliwości, co sprzeciwu wobec przemian społecznych i politycznych. Dzięki temu jego historia przetrwała w kulturze popularnej do dziś. Śmierć, która przeszła do historii 3 kwietnia 1882 roku życie Jessego Jamesa dobiegło końca w sposób, który tylko wzmocnił jego legendę. Został zastrzelony we własnym domu przez Roberta Forda – członka własnego gangu. Okoliczności zdarzenia były niemal symboliczne. James, przekonany o lojalności swoich towarzyszy, bez obaw odwrócił się tyłem. Ford wykorzystał moment i strzelił mu w głowę, słusznie licząc na nagrodę i amnestię. Zdarzenie to natychmiast obiegło kraj. Morderca Jamesa, zamiast zostać bohaterem, spotkał się jednak z powszechną pogardą. Ford w oczach opinii publicznej był zdrajcą, który zabił człowieka z zimną krwią. Dlaczego Jesse James wciąż fascynuje? Mimo upływu ponad 140 lat od jego śmierci, Jesse James pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci Dzikiego Zachodu. Jego historia była wielokrotnie adaptowana w literaturze, filmie i kulturze popularnej – od tanich powieści XIX wieku po współczesne produkcje filmowe. Fascynacja Jamesem była efektem splotu wydarzeń historycznych, działalności mediów i potrzeby społeczeństwa, by tworzyć bohaterów nawet tam, gdzie ich nie było. Z pewnością nie bez znaczenia jest fakt, że wpisuje się on w archetyp buntownika, który działał w okresie wielkich przemian społecznych. To człowiek, który wyrósł z brutalnej rzeczywistości wojny i przekształcił się w jednego z najbardziej znanych przestępców XIX wieku. Do tego dramatyczny, niemal teatralny charakter jego śmierci dodatkowo utrwalił legendę. Dziś Jesse James pozostaje symbolem, który można interpretować na wiele sposobów. Jednak współczesne badania wyraźnie oddzielają mity od faktów. Za legendą Jessego Jamesa kryje się przede wszystkim brutalna historia człowieka uwikłanego w konflikty swojej epoki. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Byliście fanami „Zmierzchu”? Teraz możecie spędzić noc w domu Belli Swan
Fani sagi „Zmierzch” znaleźli sposób, by połączyć sentyment z biznesem. Dom, który w filmach należał do Belli Swan, został kupiony przez prywatnych właścicieli i przekształcony w miejsce noclegowe dla turystów. Dziś rezerwacje znikają błyskawicznie, a zainteresowanie fanów serii o wampirach nie słabnie mimo upływu lat.
Kiedy w 2005 roku ukazała się powieść „Zmierzch” autorstwa Stephenie Meyer, rozpoczęło się globalne zjawisko popkulturowe. Historia miłości nastolatki i wampira szybko podbiła listy bestsellerów, a kolejne części serii tylko umacniały jej pozycję. Prawdziwy rozgłos przyniosła jednak ekranizacja – pierwszy film trafił do kin w 2008 roku, a cała saga zarobiła na świecie ponad 3 miliardy dolarów. W głównych rolach wystąpili Robert Pattinson i Kristen Stewart, stając się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych twarzy tamtego okresu. Choć od premiery minęło już kilkanaście lat, popularność „Zmierzchu” nie wygasła. Wręcz przeciwnie – fani nadal chętnie wracają do historii i odwiedzają miejsca związane z filmem, a jednym z najbardziej pożądanych jest dom Belli Swan. Jak dom Belli Swan trafił na rynek i stał się biznesem fanów „Zmierzchu”? Historia tej nieruchomości zaczęła się od pasji, a dopiero później przerodziła się w dochodowy projekt. Amber i Dean Neufeldowie, prywatni nabywcy i jednocześnie fani sagi „Zmierzch”, kupili w 2018 roku dom w St. Helens w stanie Oregon w USA – ten sam, który w filmach pełnił rolę domu Belli Swan. Nieruchomość została sprzedana za 360 tys. dolarów, czyli powyżej ceny wywoławczej, co pozwoliło im wyprzedzić innych zainteresowanych kupujących i zabezpieczyć miejsce o wyjątkowej wartości dla fanów serii. Jak przyznała Amber w rozmowie z magazynem „Fortune”, decyzja miała przede wszystkim charakter emocjonalny. – Kiedy budynek pojawił się na rynku, pomyślałam: „O rany, znam ten dom” – wspominała. Początkowo para nie planowała prowadzenia działalności turystycznej – kluczowe było dla nich zachowanie miejsca, które na trwałe zapisało się w historii popkultury i jego autentycznego charakteru. Dopiero z czasem pojawił się pomysł, aby udostępnić dom innym fanom i pozwolić im doświadczyć tej przestrzeni w bezpośredni sposób. W 2019 roku rozpoczęto wynajem, jednak zainteresowanie początkowo było umiarkowane, a projekt nie zapowiadał spektakularnego sukcesu. Sytuacja zmieniła się diametralnie rok później, gdy w mediach społecznościowych zaczęły pojawiać się nagrania z pobytu w domu. Viralowy film na TikToku, w którym odtworzono jedną ze scen z filmu, sprawił, że oferta zyskała globalny rozgłos, a liczba rezerwacji zaczęła gwałtownie rosnąć. Rezerwacje znikają w kilka minut. Fani płacą, by poczuć klimat filmu Wraz ze wzrostem zainteresowania obiekt szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc związanych z „Zmierzchem”, przyciągając gości z całego świata. Neufeldowie zdecydowali się na możliwie wierne odtworzenie filmowego klimatu wnętrz, inwestując w elementy scenografii oraz oryginalne i stylizowane rekwizyty. Wśród nich znalazł się m.in. stół jadalny wykorzystany w filmie, określany w ofercie jako „stół Charliego”, a także liczne detale wystroju istotne dla fanów serii. Pomieszczenia urządzono tak, aby nawiązywały do postaci znanych z ekranizacji – w tym sypialni Belli czy pokoju inspirowanego Jacobem Blackiem – co wzmacnia wrażenie przebywania w filmowej przestrzeni. Prace nad aranżacją były czasochłonne i wymagały dużego zaangażowania. Dean łączył je z pracą zawodową, poświęcając każdą wolną chwilę na remonty i wykończenie wnętrz, podczas gdy Amber zajmowała się wyszukiwaniem elementów wyposażenia. Dziś miejsce funkcjonuje jako obiekt wynajmu krótkoterminowego, a roczne przychody sięgają około 140 tys. dolarów. Mimo ogromnego popytu właściciele nie zdecydowali się znacząco podnieść cen, podkreślając, że zależy im nie tylko na zysku, lecz także na dostępności dla fanów. Rezerwacje otwierane cyklicznie wyprzedają się w ciągu kilku minut, a wielu gości traktuje pobyt jako spełnienie wieloletniego marzenia. Co więcej, jak przyznają sami właściciele, popularność sagi nie tylko nie osłabła, ale dzięki platformom streamingowym i mediom społecznościowym przyciąga dziś również młodsze pokolenie odbiorców. Źródła: Twilight Swan House, New York Post, International Business Times, Condé Nast Traveler, Fortune Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Eksperci wskazali 7 najbardziej inspirujących miast. Jedno z nich znajduje się w Polsce
Podróże służbowe przez lata kojarzyły się z powtarzalnym schematem – lot, hotel i spotkania zamknięte w przestrzeni sal konferencyjnych. Coraz częściej jednak zmienia się podejście do tego typu wyjazdów. Odpowiednio dobrana destynacja może stać się nie tylko tłem dla pracy, lecz także źródłem inspiracji i nowych pomysłów.
W czasach, gdy granica między pracą a podróżowaniem coraz bardziej się zaciera, rośnie znaczenie miejsc, które sprzyjają kreatywności i nieszablonowemu myśleniu. Eksperci branży turystycznej wskazują, że niektóre miasta wyróżniają się pod tym względem szczególnie – oferując nie tylko rozwiniętą infrastrukturę biznesową, lecz także unikatową atmosferę, kulturę i przestrzeń sprzyjającą refleksji. W jednym z najnowszych zestawień przygotowanych przez magazyn Travel + Leisure wskazano siedem takich lokalizacji na świecie. Co istotne, wśród nich znalazło się również miasto z Polski. Inspirujące miasta Europy dla podróży służbowych. Warszawa i Barcelona w zestawieniu Wśród europejskich miast wyróżnionych w zestawieniu znalazły się dwie destynacje, które w szczególny sposób łączą rozwój biznesowy z przestrzenią sprzyjającą kreatywności, czyli Warszawa i Barcelona. Polska stolica została doceniona za dynamiczną transformację oraz unikatowe połączenie historii z nowoczesnością. Nico Trinkhaus, zawodowy fotograf i założyciel platformy Sumfinity, od lat dokumentujący europejskie miasta, zwrócił uwagę na wyjątkową energię Warszawy. – Warszawa to wyjątkowe połączenie europejskiej energii startupów i miasta, które całkowicie się odmieniło – podkreślił. W jego ocenie szczególnie inspirujący jest kontrast widoczny w miejskiej przestrzeni – nowoczesne biurowce i rozwijające się centra biznesowe funkcjonują obok symboli przeszłości, takich jak Pałac Kultury i Nauki. – To zestawienie starego z nowym tworzy naprawdę wyjątkowy klimat – dodał. Trinkhaus zwrócił również uwagę, że rozwój Warszawy jest procesem rozłożonym w czasie – od odbudowy zniszczonego po II wojnie światowej Starego Miasta, po stopniową przemianę nadwiślańskich bulwarów w jedną z najważniejszych przestrzeni miejskich. Według niego to właśnie ta ewolucja sprawia, że miasto zyskuje głębię i staje się inspirujące dla odwiedzających. Równie istotne miejsce w zestawieniu zajmuje Barcelona, która od dekad pozostaje jednym z najważniejszych europejskich ośrodków inspiracji dla twórców i przedsiębiorców. Natasha Inglis, dyrektor ds. wdrażania i obsługi klienta w firmie Good Business Travel, specjalizującej się w organizacji podróży służbowych, podkreśliła jej wielowymiarowy charakter. – Barcelona (...) jest jednym z najbardziej inspirujących miast pod względem kreatywności – wskazała, tłumacząc, że wynika to z połączenia funkcji centrum biznesowego, kulturalnego i kulinarnego. Miasto przyciąga nie tylko rozwiniętą infrastrukturą, lecz także atmosferą sprzyjającą swobodnemu myśleniu. Architektura, zdominowana przez projekty Antoniego Gaudíego, stanowi bowiem stałe przypomnienie o sile niekonwencjonalnych rozwiązań. – Kreatywność jest widoczna w całym krajobrazie Barcelony – zaznaczyła Inglis, dodając, że dostęp do przestrzeni publicznych, możliwość organizowania spotkań na świeżym powietrzu oraz spokojniejsze tempo życia sprzyjają powstawaniu nowych pomysłów. Inspirujące miasta poza Europą. Gdzie podróże służbowe pobudzają kreatywność? Poza Europą w zestawieniu znalazły się miasta, które pokazują, że inspirująca podróż służbowa może mieć bardzo różne oblicza – od przestrzeni zdominowanych przez sztukę, przez ośrodki kreatywnej przedsiębiorczości, aż po metropolie oddziałujące na zmysły niemal na każdym kroku. W Stanach Zjednoczonych wyróżniono Providence, Austin, Indianapolis i Nowy Jork. Kristen Adamo, prezes i dyrektorka generalna organizacji turystycznej GoProvidence, podkreśla, że Providence od dawna buduje swoją tożsamość wokół kreatywności. – Myślę o całym mieście jak o galerii sztuki na świeżym powietrzu – wyznała, zwracając uwagę, że nawet stojaki na rowery, kosze na śmieci czy skrzynki elektryczne stają się tu elementem artystycznej ekspresji. Dzięki temu inspiracja nie ogranicza się do muzeów czy galerii, lecz przenika codzienną przestrzeń miasta. Inny charakter ma Austin, które Jason Stevens, dyrektor generalny Wayfairer Travel, poleca osobom szukającym świeżych pomysłów i chwili oddechu od zawodowej rutyny. Jak przyznał, Austin przyciąga połączeniem twórczego środowiska biznesowego z zielenią i miejscami pozwalającymi się wyciszyć. W podobnym tonie wypowiada się Matt Smith, dyrektor generalny hotelu The Alexander w Indianapolis, który zwraca uwagę na rolę dzieł sztuki w pobudzaniu myślenia i przełamywaniu schematów. W przypadku Nowego Jorku eksperci akcentują z kolei przede wszystkim skalę możliwości. Steve Schwab, prezes firmy Casago, uważa, że „nie ma miasta tak różnorodnego, artystycznego i ekscytującego jak Nowy Jork”, a jego największą siłą pozostaje to, że nawet po wielu wizytach wciąż potrafi zaskoczyć czymś nowym – zarówno w kontekście zawodowym, jak i prywatnym.. Na tle tych amerykańskich przykładów Bangkok wniósł do zestawienia zupełnie inną energię. Aaron Henry, założyciel i dyrektor zarządzający firmy Foundeast Asia, specjalizującej się w podróżach po Azji, nie ma wątpliwości, że tajska stolica należy do najbardziej pobudzających kreatywność miejsc na świecie. W jego ocenie siła tego miejsca tkwi w różnorodności – od nowoczesnych centrów konferencyjnych i rozwijającej się sceny sztuki współczesnej po lokalne marki, kawiarnie oraz niezwykle bogatą ofertę kulinarną. To właśnie ta intensywność bodźców sprawia, że Bangkok wyróżnia się na tle innych miejsc i zostaje na długo w pamięci. Źródło: Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski wywiad dokonał niemożliwego. Brawurowa operacja „Samum” uratowała amerykańskich agentów
Operacja „Samum” była jedną z najbardziej spektakularnych akcji w historii wywiadu III RP. Do dziś nie poznaliśmy jej szczegółów i prawdopodobnie nie poznamy ich nigdy, zwłaszcza w obszarze metod pracy wywiadowczej. Mało tego, nie wiemy nawet, czy działania na Bliskim Wschodzie miały jakikolwiek kryptonim, bo ten, którym posługujemy się do dziś, został stworzony na potrzeby fikcyjnego filmu fabularnego.
Spis treści: Cisza przed burzą Pułapka na dyplomatów Zuchwała akcja polskiego wywiadu Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności W 1990 roku, gdy Europa Środkowa z Polską na czele wybudzała się z komunistycznego letargu, na Bliskim Wschodzie gromadziły się czarne chmury. To właśnie wtedy, w czasach, głębokiego niepokoju i niepewności, polski wywiad – instytucja będąca w trakcie bolesnej transformacji i weryfikacji – podjął się zadania, które wydawało się niemożliwe. Polska zagrała va banque, wygrywając uznanie przekładające się na nowe sojusze i, de facto, miliardy dolarów. Cisza przed burzą W drugiej połowie 1990 roku świat zachodni był skoncentrowany na powolnym rozkładzie ZSRR i zjednoczeniu Niemiec. Niepokojące sygnały, które napływały z Bagdadu, były albo niezauważone, albo lekceważone. Inwazja na Kuwejt była dla Zachodu absolutnym szokiem. Służby wywiadowcze USA, Wielkiej Brytanii i Francji, dysponujące satelitami i miliardowymi budżetami, dały się zaskoczyć dyktatorowi z Tikritu. W tym czasie polska dyplomacja w regionie znajdowała się w stanie specyficznego zawieszenia. Nowy ambasador RP w Kuwejcie miał dopiero objąć urząd. To sprawiło, że w momencie wybuchu konfliktu placówka była pozbawiona pełnego kierownictwa operacyjnego na najwyższym szczeblu. Widać zatem wyraźnie, że nikt nie spodziewał się wojny. Rotacje dyplomatyczne planuje się w okresach spokoju, nie w przededniu inwazji. Telefon z Basry W nocy z 1 na 2 sierpnia, pracownik jednej z polskich firm budowlanych stacjonujących w Basrze wykonał telefon do przedstawicieli polskich władz. Jego komunikat był krótki: „Ruszyli! Pojechali do Kuwejtu!”. Ten jeden telefon podkreśla niezwykle istotny szczegół: polska obecność w Iraku nie miała charakteru wyłącznie dyplomatycznego. Była to obecność gospodarcza, inżynieryjna, a przez to – wywiadowcza w szerokim sensie. Polscy inżynierowie widzieli ruchy wojsk, słyszeli ryk silników czołgów i widzieli łuny świateł kolumn pancernych zmierzających na południe, zanim dowiedziały się o tym sztaby w Langley czy Londynie. Iracka armia zajęła Kuwejt w ciągu kilkunastu godzin. Pułapka na dyplomatów Należy podkreślić, że inwazja oddziałów Saddama Husajna nie była wyłącznie manewrem wojskowym. Następstwem tego był także kryzys dyplomatyczny i humanitarny. Dyktator brał pod uwagę, że Zachód może odpowiedzieć siłą. Żeby chronić się przed bombardowaniem, postanowił wykorzystać obcokrajowców jako „żywe tarcze”. Tysiące inżynierów, lekarzy i dyplomatów, którzy nie zdążyli wyjechać na wakacje. Amerykanie w potrzasku Jeszcze przed iracką inwazją w Kuwejcie pojawiło się sześciu oficerów CIA, DIA i NSA, którzy mieli misję śledzenia ruchów irackich wojsk po drugiej stronie granicy. W momencie inwazji,znaleźli się w pułapce bez wyjścia. Nie wiadomo w jaki sposób tego dokonali, ale zdołali przedostać się do Bagdadu, gdzie oczekiwali na okazję do wyjazdu. Rzecz w tym, że amerykańska ambasada nie miała możliwości przeprowadzenia bezpiecznej ewakuacji. Było jednak jasne, że agenci nie mogą pozostać w Bagdadzie. Chodziło o życie obywateli USA, ale nie tylko. Jako agenci służb wywiadowczych dysponowali informacjami, które nie mogły się dostać w posiadanie Saddama. A pewne jest, że dyktator znał sposoby, by dowiedzieć się wszystkiego, co chciał. Zachód umywa ręce, Polska oferuje pomoc Amerykanie zwrócili się o pomoc kolejno do Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec. Wszyscy uznali, że misja jest niemożliwa do wykonania. Zgodzili się tylko Polacy. Dlaczego nasze służby wywiadowcze uznały, że uda się bezpiecznie ewakuować amerykańskich agentów? Wynikało to z zimnej kalkulacji. W Iraku pracowały tysiące Polaków. Nasze firmy budowały tam fabryki, drogi, mosty i tamy. W przeciwieństwie do Brytyjczyka czy Francuza, polski oficer wywiadu czy dyplomata mógł wtopić się w tłum, nie wzbudzając przy tym sensacji. Ta „niewidzialność” była kluczowym atutem. Inna sprawa, Polska grała o wysoką stawkę. Skuteczna ewakuacja Amerykanów ze strefy zagrożenia mogła przecież otworzyć drogę do sojusz z USA, co byłoby dobrym wstępem do członkostwa w NATO. Zuchwała akcja polskiego wywiadu Po polskiej stronie szczegóły operacji znał jedynie płk Gromosław Czempiński, dyrektor ds. operacyjnych wywiadu. Sam zgłosił się na ochotnika, co teoretycznie było dość zaskakujące. Nie jest bowiem codziennością, że wysoki rangą oficer osobiście bierze udział w akcji. W praktyce był to jednak przemyślany manewr. Czempiński pełnił służbę jako wywiadowca PRL, zatem zależało mu, by zbliżyć się do Amerykanów i zapewnić sobie przyszłość w demokratycznej Polsce. Bez względu na motywację, swoje zadanie wykonał po mistrzowsku. Pułkownik Czempiński (pod zmienionym nazwiskiem) przyleciał do Bagdadu 13 października 1990 roku jako nowy pracownik polskiej ambasady. Dwa dni później, w odległości zaledwie kilkuset metrów od siedziby tajnej policji, spotkał się z jednym z amerykańskich oficerów. Paszporty bez wiz Termin ewakuacji ustalono na 25 października, ale nadal nie było wiadomo, jak tego dokonać. Czempiński dysponował polskimi paszportami dla amerykańskich oficerów, ale ci nie mogli ot, tak wejść na pokład samolotu i odlecieć. Poza tym pojawił się ogromny problem – w paszportach nie było irackich wiz wyjazdowych. Sfałszowanie dokumentów nie wchodziło w grę. Irak już wtedy dysponował rozbudowanym systemem komputerowym. Mówiąc wprost, wizy musiały znaleźć się nie tylko w paszportach, ale także w irackiej bazie danych. Na szczęście okazało się, że jeden z oficerów polskiego wywiadu miał kontakt z Irakijką zatrudnioną w tajnej policji. Zaaranżował spotkanie jej i Czempińskiego. Do dziś nie wiadomo, jak pułkownik zdołał tego dokonać, ale załatwił całkowicie „czyste” wizy. Plan ewakuacji Polacy finalnie zadecydowali, że Amerykanie opuszczą Irak przez granicę z Turcją, jako zwykli, wracający z pracy polscy robotnicy. Agenci nauczyli się swoich nowych nazwisk i kilku podstawowych zwrotów po polsku, ale wpadka i tak pozostawał realnym ryzykiem. Gdyby do tego doszło, najprawdopodobniej wszyscy by zginęli. Operacja na żywym organizmie 24 października agenci zostali zabrani z umówionego punktu i przewiezieni na jedną z polskich budów. Tam spędzili noc. 25 października, około czwartej rano, dwie należące do polskich firm toyoty, prowadzone przez zaangażowanych w operację pracowników cywilnych, ruszyły w stronę granicy. Wcześniej Amerykanie zostali upojeni wysokoprocentowym alkoholem. To miało tłumaczyć problemy z wymową własnego nazwiska podczas kontroli. Akcja przebiegła dokładnie tak, jak zaplanowali to Polacy. Agenci bezpiecznie przekroczyli most graniczny. Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności Ewakuacja amerykańskich oficerów otworzyła Polsce drzwi do sojuszu z USA. W ramach podziękowania, administracja George’a Busha przekonała państwa zachodnie, by umorzyły 50% z 33 mld dolarów długu, zaciągniętego jeszcze w 1970 roku. Sama też zmniejszyła polskie zadłużenie wobec Stanów Zjednoczonych. To jednak jeszcze nie wszystko. Sukces operacji stał się fundamentem pod budowę nowej formacji w polskim wojsku. Amerykanie, widząc profesjonalizm Polaków, zgodzili się pomóc w sformowaniu jednostki specjalnej GROM. Dzięki temu Polska zyskała dostęp do najnowocześniejszych technologii militarnych, szkoleń i wyposażenia, na które normalnie państwo z byłego bloku wschodniego musiałoby czekać latami. Mało tego, Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego stała się przepustką Polski do struktur NATO jeszcze przed formalnym przystąpieniem do sojuszu. Na całym świecie operacja „Samum” stała się dowodem, że średniej wielkości państwo w momencie kluczowych przemian ustrojowych jest w stanie dokonać rzeczy wielkich. Misji ewakuacyjnej nie podjęły się największe potęgi zachodniego świata, dysponujące środkami i technologią, o której wówczas nawet nie śniliśmy. Polacy nie tylko stworzyli świetny plan, ale też wykonali go absolutnie bezbłędnie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.