Ryś kanadyjski zamieszkuje mroźne obszary północy. Ten niezwykły drapieżnik jest mistrzem przetrwania w głębokim śniegu
Ryś kanadyjski to prawdziwa ikona dzikich ostępów Ameryki Północnej. Nazywany „duchem północnych borów”, jest drapieżnikiem ekosystemu borealnego, którego istnienie jest ściśle splecione z jednym gatunkiem ofiary, a ich wzajemne relacje stały się fundamentem współczesnej ekologii populacyjnej. Jak wygląda ten wspaniały kot? Na jaką ofiarę poluje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Dziedzictwo Issoire Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Adaptacje do arktycznego mrozu Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Cykl ofiary i drapieżnika Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Nie ulega wątpliwości, że ryś kanadyjski pozostaje symbolem dzikości północy. Nie jest jednak pewne, czy przyszłe pokolenia będą miały okazję zobaczyć go w jego naturalnym środowisku – dzikich lasach północnych stanów USA i Kanady. Temu wspaniałemu zwierzęciu zagraża nie tylko ocieplenie klimatu, które powoli, sukcesywnie, roztapia jego mroźne imperium, ale także bezpośrednia działalność człowieka wkraczającego na terytoria rysia. Dziedzictwo Issoire Ryś kanadyjski (Lynx canadensis) pozostaje jednym z czterech żyjących przedstawicieli swojego rodzaju, obok rysia eurazjatyckiego, iberyjskiego i rudego, zwanego bobcatem. Każdy z tych gatunków wywodzi się od wspólnego przodka – rysia z Issoire (Lynx issiodorensis), który zamieszkiwał Europę i Afrykę na przełomie późnego pliocenu i wczesnego plejstocenu. Koty te skolonizowały Amerykę Północną w trakcie dwóch fal migracji przez most lądowy Beringia. Pierwsza odbyła się ok. 2,6 miliona lat temu i dała początek populacjom, które osiedliły się w południowej części kontynentu, ewoluując w dzisiejszego rysia rudego. Druga nastąpiła znacznie później, bo w ciągu ostatnich 200 tysięcy lat. Populacje te zajęły uwolnione od lodowców północne rejony kontynentu, co doprowadziło do wykształcenia się rysia kanadyjskiego. Choć morfologia obu gatunków pozostaje zbliżona, zwłaszcza dla niewprawnego oka, dzięki ewolucyjnej separacji czasowej i geograficznej zwierzęta te zajęły odmienne nisze ekologiczne. Zasięg występowania rysia kanadyjskiego Lynx canadensis zajmuje szeroki pas północnej części kontynentu, a jego zasięg występowania jest niemal identyczny z zasięgiem zająca amerykańskiego. Największa część populacji tych zwierząt zamieszkuje borealne lasy Alaski i Kanady. W USA ryś występuje na izolowanych „wyspach” siedliskowych. Są nimi: północny wschód – Maine, New Hampshire, Vermont; Kraina Wielkich Jezior – Minnesota, Michigan (Isle Royale), Wisconsin; Góry Skaliste i Kaskadowe – Montana, Idaho, Washington, Wyoming i reintrodukowana populacja w Kolorado. Warto wspomnieć, że populacje południowe są mniej liczne i bardziej podatne na wahania niż północne. Specyfika siedliska Ryś kanadyjski preferuje stare lasy iglaste z gęstym podszytem, ale kluczowym elementem jego habitatu jest mozaika różnych klas wiekowych lasu. Zwierzęta te potrzebują gęstych młodników, które są idealnym środowiskiem dla zajęcy, a także dojrzałych drzewostanów z dużą ilością powalonych pni, które służą im jako miejsca do zakładania legowisk. Obecność rysia na obrzeżach zasięgu wyjaśnia „hipoteza basenów pływowych”. Koncepcja ta zakłada, że podczas szczytów populacyjnych na północy, „fala” migrujących rysi zalewa południowe rejony. Kiedy populacja zajęcy na północy załamuje się, rysie pozostają jedynie w izolowanych „basenach” – mikroklimatach o wysokiej pokrywie śnieżnej i stabilnej liczbie ofiar, podczas gdy na pozostałych terenach wymierają lub emigrują. Adaptacje do arktycznego mrozu Te wspaniałe koty są doskonale przystosowane do życia w środowisku, w którym przeważa głęboki śnieg. Każda ich cecha, od unikatowych proporcji kończyn po strukturę sierści, służy maksymalizacji efektywności w skrajnie niskich temperaturach. Łapy Najcharakterystyczniejszą cechą rysia kanadyjskiego są jego ogromne łapy, które dzięki swojej budowie działają jak naturalne rakiety śnieżne, rozkładając ciężar ciała zwierzęcia na dużą powierzchnię. Poduszki łap pokrywa gęste, grube futro. Zapewnia ono doskonałą izolację od zimnego podłoża, ale nie tylko. Jego zadaniem jest też zwiększenie przyczepności na lodzie i śniegu. Wszystko to sprawia, że kot bez problemu utrzymuje się na powierzchni puszystego śniegu. Tymczasem jego główni konkurenci – kojoty i rysie rude – zapadają się w takich warunkach, co znacząco obniża ich skuteczność łowiecką. Proporcje kończyn i sylwetka Przyglądając się budowie rysia kanadyjskiego, łatwo można zaobserwować specyficzną asymetrię. U przedstawicieli tego gatunku tylne nogi są wyraźnie dłuższe od przednich. To sprawia, że linia grzbietu opada ku przodowi, co nadaje zwierzęciu charakterystyczny, nieco przygarbiony wygląd. Ta adaptacja jest kluczowa dla dynamiki skoku i manewrowości. Ryś nie jest biegaczem długodystansowym, a mistrzem błyskawicznego wybicia z tylnych nóg. To pozwala mu dopaść zająca w kilku potężnych susach. Sensoryka Rysie kanadyjskie wykształciły jeden z najbardziej zaawansowanych zmysłów wśród drapieżników. Ich uszy, zwieńczone czarnymi pędzelkami o długości mogącej przekraczać 4 cm, nie są jedynie ozdobą. Naukowcy wciąż debatują nad ich precyzyjną funkcją. Przeważają dwie hipotezy: wzmocnienie słuchu – pędzelki mogą działać jak anteny kierunkowe, wychwytujące subtelne wibracje powietrza wywołane ruchem ofiary w zaroślach; sensory wiatru – pomagają zwierzęciu ocenić kierunek i siłę wiatru, co jest kluczowe podczas bezszelestnego podchodu pod wiatr. Wzrok rysia jest wspomagany przez tapetum lucidum – umieszczoną za siatkówką błonę odblaskową, która pozwala na widzenie w niemal całkowitej ciemności poprzez dwukrotne wystawienie receptorów na te same fotony. To sprawia, że ryś potrafi dostrzec drobną zdobycz ze znacznej odległości, nawet w warunkach nocnych. Futro Przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się imponującą gęstością okrywy włosowej. Podczas gdy człowiek ma średnio 200 włosów na centymetr kwadratowy, ryś może mieć ich do 9000. Futro zmienia się sezonowo – od szaro-beżowego, „oszronionego” zimą, po bardziej rudawe i krótsze latem. Ryś kanadyjski vs ryś eurazjatycki Mimo bliskiego pokrewieństwa z gatunkiem eurazjatyckim, rysia kanadyjskiego nie sposób pomylić z żyjącym w polskich lasach kuzynem. Masa ciała – od 5 do 17 kg dla rysia kanadyjskiego, od 18 do 36 kg dla rysia eurazjatyckiego. Długość – od 67 do 107 cm dla rysia kanadyjskiego, od 70 do 130 cm dla rysia eurazjatyckiego. Wysokość w kłębie – od 48 do 56 cm dla rysia kanadyjskiego, od 60 do 71 cm dla rysia eurazjatyckiego. Cykl ofiary i drapieżnika Ryś kanadyjski jest idealnym przykładem specjalizacji pokarmowej. Koty te potrafią polować na inną zdobycz, jednak ich cały cykl życiowy jest podporządkowany jednej ofierze – zającowi amerykańskiemu. Gdy populacja zajęcy jest wysoka, ryś poluje niemal wyłącznie na nie, zabijając średnio dwa osobniki co trzy dni. W fazie szczytu, zagęszczenie zajęcy może osiągnąć poziom 1500 zwierząt na kilometr kwadratowy, co prowadzi do nadmiernej eksploatacji roślinności i gwałtownego wzrostu liczby drapieżników. Następnie następuje załamanie – populacja zajęcy zmniejsza się z powodu braku pokarmu i presji drapieżniczej, a populacja rysia podąża za nią z opóźnieniem 1–2 lat. Badania naukowe dowodzą, że poziom tej zależności jest głębszy, niż można by przypuszczać. Badacze dowiedli, że już sam widok i obecność rysiów powoduje u samic zajęcy chroniczny stres. Podwyższony poziom kortyzolu u matek prowadzi do narodzin mniejszych młodych o słabszej kondycji fizjologicznej. To sprawia, że populacja Lepus americanus pozostaje na niskim poziomie przez 2–4 lata, nawet po tym, jak liczba kotów drastycznie spadnie, co wyjaśnia tzw. „fazę niskiego zagęszczenia” w cyklu. Strategie alternatywne W okresach braku zajęcy ryś zmuszony jest do zmiany diety (prey switching). Do jego ofiar należą wówczas: wiewiórki czerwone, ptaki, nornice i inne drobne gryzonie. W rzadkich przypadkach ryś poluje na młode jelenie czy karibu. Nie gardzi też padliną. Zagrożenia dla rysia kanadyjskiego Opisywanemu gatunkowi na razie nie zagraża wymarcie. Należy jednak podkreślić, że populacje w USA i południowej kanadzie stoją w obliczu poważnych zagrożeń. Największym są zmiany klimatyczne. Krótsze zimy i mniejsze opady śniegu znacząco niwelują przewagę ewolucyjną rysia. Gdy śnieg staje się twardy lub zanika całkowicie, kojoty i rysie rude wkraczają na terytoria Lynx canadensis. Kolejna rzecz – zające amerykańskie zmieniają barwę futra na białą w oparciu o długość dnia, a nie rzeczywistą obecność śniegu. W rezultacie przy coraz późniejszych opadach śniegu białe zwierzęta są doskonale widoczne na brązowym tle lasu, co prowadzi do ich nadmiernej śmiertelności i w konsekwencji – do głodu wśród rysiów. Fragmentacja i działalność człowieka Nie bez znaczenia dla liczebności populacji jest też działalność człowieka. Budowa dróg na terytorium kotów zwiększa ich śmiertelność (w wyniku potrąceń) i zwiększa konkurencję pokarmową – odśnieżone drogi pozwalają kojotom wnikać głęboko w terytoria rysiów, które wcześniej były dla nich niedostępne zimą. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Warszawa bliżej Doliny Krzemowej. Rusza nowe hitowe połączenie LOT-u za ocean
Z Lotniska Chopina w Warszawie wystartował pierwszy bezpośredni samolot do San Francisco. To strategiczny krok polskiego przewoźnika, który otwiera przed podróżnymi nie tylko bramy do Doliny Krzemowej, ale i do jednego z najbardziej fascynujących miast świata. Nowe połączenie to szansa na zacieśnienie więzi biznesowych i turystyczny hit nadchodzących sezonów.
Spis treści: Nowy most między Polską a Kalifornią Komfortowa podróż Dreamlinerem Co warto zobaczyć w „Mieście nad Zatoką”? Strategiczne znaczenie dla regionu Polskie Linie Lotnicze LOT oficjalnie dołączyły San Francisco do swojej regularnej siatki połączeń, czyniąc je szóstym miastem w Stanach Zjednoczonych (po Nowym Jorku, Chicago, Los Angeles, Miami i Newark), do którego pasażerowie mogą dotrzeć bezpośrednio z Warszawy. Inauguracyjny rejs to zwieńczenie długofalowej strategii rozwoju na kluczowym rynku północnoamerykańskim. Nowy most między Polską a Kalifornią – Wybór San Francisco nie jest przypadkowy. Miasto, położone na styku Pacyfiku i Zatoki San Francisco, to globalne centrum innowacji. – Dzisiejsza inauguracja połączenia z Warszawy do San Francisco to nie tylko rozszerzenie naszej siatki połączeń, ale przede wszystkim inwestycja w kierunek, który łączy biznes, innowacje i globalne ambicje – podkreśla Robert Ludera, Członek Zarządu ds. Handlowych PLL LOT. – Wraz z debiutem tego kierunku, San Francisco staje się szóstym lotniskiem w Stanach Zjednoczonych obecnym w naszej regularnej siatce połączeń. Ta trasa stworzy realną przestrzeń do budowania partnerstw biznesowych, wymiany wiedzy oraz wzmacniania relacji gospodarczych pomiędzy Polską, Europą Środkowo-Wschodnią a zachodnim wybrzeżem Stanów Zjednoczonych. Komfortowa podróż Dreamlinerem Loty na trasie Warszawa (WAW) – San Francisco (SFO) odbywają się cztery razy w tygodniu – w środy, czwartki, soboty i niedziele. Pasażerowie pokonują dystans ponad 9 tysięcy kilometrów na pokładach najnowocześniejszych samolotów szerokokadłubowych świata – Boeingów 787 Dreamliner. Podróż trwa około 11 godzin i 30 minut, co czyni ją najszybszym sposobem na dotarcie z Europy Środkowej na północne wybrzeże Kalifornii. Dzięki zaawansowanej technologii Dreamlinerów, pasażerowie mogą liczyć na wyższe ciśnienie w kabinie i lepszą wilgotność powietrza, co znacząco pomaga radziś sobie z jet lagiem. Co warto zobaczyć w „Mieście nad Zatoką”? Choć bliskość Doliny Krzemowej i takich gigantów jak Google, Apple czy Meta czyni ten kierunek priorytetowym dla sektora technologicznego, San Francisco to przede wszystkim mekka turystyki i kultury. – Jednocześnie otwieramy przed podróżnymi dostęp do jednego z najbardziej inspirujących miast świata, cenionego za kulturę, różnorodność i wyjątkowy charakter. Jestem przekonany, że nowa trasa będzie impulsem zarówno dla turystyki, jak i rozwoju polskiego biznesu – dodaje Robert Ludera. Most Golden Gate – Ikona inżynierii, często otulony słynną mgłą znad Zatoki San Francisco, którą mieszkańcy nazywają „Karl”. Więzienie Alcatraz – Jedno z najbardziej znanych historycznych więzień na świecie, dziś popularne muzeów. Lombard Street – Najbardziej kręta ulica świata, ozdobiona kobiercami kwiatów. Chinatown – Najstarsza i jedna z największych chińskich dzielnic poza Azją, oferująca autentyczne doznania kulinarne. Od XIX wieku San Francisco było popularnym miejscem migracji z Chin do Stanów Zjednoczonych. Strategiczne znaczenie dla regionu Uruchomienie bezpośredniego połączenia do San Francisco umacnia pozycję Warszawy jako kluczowego hubu przesiadkowego w Europie Środkowo-Wschodniej. Rejsy są skonstruowane tak, aby umożliwić wygodne przesiadki pasażerom z Pragi, Budapesztu, Wilna czy Bukaresztu. Popularność lotów za ocean bije rekordy – tylko w zeszłym roku trasę między Polską a USA wybrało blisko 800 tys. podróżnych. Dołączenie San Francisco do listy dostępnych miast to doskonała wiadomość dla każdego, kto marzy o kalifornijskim słońcu i spacerze pod mostem Golden Gate. Dzięki bezpośredniemu połączeniu, wyprawa do serca Zachodniego Wybrzeża staje się prostsza i bardziej komfortowa niż kiedykolwiek. Źródło: PLL LOT Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czego jeszcze nie wiesz o Stanach Zjednoczonych? Fakty o USA, które zaskakują
Stany Zjednoczone to kraj pełen skrajności, niezwykłych historii i niespodzianek. Od przedziwnych praw po zapierające dech w piersiach zjawiska – sprawdź najciekawsze ciekawostki o USA, które zmieniają postrzeganie tego kraju.
Spis treści: Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Ameryka to nie tylko Statua Wolności, Nowy Jork czy słynna Route 66. Stany Zjednoczone kryją w sobie mnóstwo tajemnic i nietypowych faktów, które potrafią zaskoczyć nawet najbardziej doświadczonych podróżników. Czy wiesz, że w niektórych stanach obowiązują prawa brzmiące jak żart, a Alaska jest tak ogromna, że pomieściłaby kilka europejskich państw? Przygotuj się na fascynującą podróż i poznaj najciekawsze ciekawostki o USA, które pozwolą spojrzeć na ten kraj z zupełnie nowej, nieoczywistej perspektywy. Jak naprawdę wygląda życie w USA? Ciekawostki o kulturze Stanów Zjednoczonych Obyczaje za oceanem potrafią zaskoczyć. Oto niezwykłe ciekawostki o kulturze amerykańskiej, które pokazują, jak codzienne życie w Stanach Zjednoczonych różni się od europejskich realiów. Amerykanie są narodem niezwykle przywiązanym do swoich symboli. Flaga Stanów Zjednoczonych jest otaczana ogromnym szacunkiem i powiewa nie tylko na budynkach rządowych, ale także dumnie zdobi domy czy sklepy. Choć Sąd Najwyższy uznał palenie flagi za formę wolności słowa, społecznie taki czyn jest wciąż traktowany jako głęboki brak szacunku. Mimo że w Europie panuje czasem stereotyp o powierzchowności mieszkańców 50 stanów USA, rzeczywistość bywa inna. Amerykanie są bardzo otwarci i pozytywnie nastawieni do świata. Nieznajomi na ulicy chętnie wymieniają uśmiechy i wdają się w krótkie, niezobowiązujące rozmowy (tzw. small talk), co dla wielu Europejczyków może być zaskakujące. Sport w USA to coś więcej niż aktywność fizyczna – to ważny element życia społecznego. Sport akademicki i szkolny jest niezwykle popularny, a młodzi zawodnicy często cieszą się statusem lokalnych gwiazd, gromadząc na trybunach tysiące kibiców. Najważniejszym świętem w kalendarzu jest Dzień Niepodległości, który przypada 4 lipca. Upamiętnia on ogłoszenie Deklaracji Niepodległości w 1776 roku, kiedy to trzynaście kolonii odrzuciło zwierzchnictwo Wielkiej Brytanii. Kultura napiwków: W Stanach Zjednoczonych napiwki (tzw. tips) są w zasadzie normą społeczną i stanowią dużą część wynagrodzenia w sektorze usług. W restauracjach standardem jest doliczanie do rachunku kwoty w wysokości od 15% do 25%. Ceny netto na półkach: Robiąc zakupy w USA, należy pamiętać, że ceny widniejące na sklepowych półkach nie zawierają podatku od sprzedaży (sales tax). Ostateczną kwotę do zapłaty poznajemy dopiero przy kasie, a sam podatek różni się w zależności od stanu, a nawet hrabstwa. Szkoła w USA – zobacz, jak wygląda edukacja za oceanem Amerykański system szkolnictwa znacząco różni się od tego, który obowiązuje w Polsce. Różnice są widoczne nie tylko w programie nauczania, ale także w sposobie oceniania i organizacji życia szkolnego. Wiek, w którym dzieci zostają objęte obowiązkiem szkolnym, zależy od prawa konkretnego stanu. W większości z nich edukacja rozpoczyna się między 5. a 7. rokiem życia i trwa zazwyczaj do ukończenia przez ucznia 16–18 lat. Edukacja w USA nie odbywa się wyłącznie w murach szkolnych. Dużą popularnością cieszy się tam nauczanie domowe, na które decydują się tysiące rodzin, korzystając z uregulowań prawnych poszczególnych stanów. Zajęcia szkolne w USA mają często bardzo praktyczny charakter. Zamiast uczyć się na pamięć suchych definicji i regułek, uczniowie wykonują projekty, biorą udział w eksperymentach i przygotowują prezentacje. W szkołach średnich (tzw. high school) uczniowie mają dużą swobodę wyboru przedmiotów. Poza wybranymi obowiązkami, sami decydują o swoim planie lekcji, dostosowując go do swoich przyszłych planów edukacyjnych i zainteresowań. Bardzo ważnym elementem życia placówki są również zajęcia pozalekcyjne. Obejmują one m.in. chóry, teatr, drużyny sportowe oraz wolontariat, które są mocno wpisane w kulturę amerykańskiej szkoły. System oceniania w USA opiera się na literach, gdzie najwyższą oceną jest A+ (odpowiednik polskiej szóstki), a najniższym stopniem jest F (oznaczający niezaliczenie, odpowiednik jedynki). Żółte autobusy szkolne: Słynne school buses to nie tylko rekwizyt z amerykańskich filmów, lecz istotny element systemu transportowego. Każdego dnia zapewniają one bezpieczny przejazd milionom uczniów, a przepisy ruchu drogowego bezwzględnie chronią dzieci w momencie ich wsiadania i wysiadania. Długość letnich wakacji: Letnia przerwa w Stanach Zjednoczonych trwa zazwyczaj od 10 do 11 tygodni. Rok szkolny kończy się najczęściej pod koniec maja lub na początku czerwca, a uczniowie wracają do ławek w połowie sierpnia lub na początku września. Harmonogram ten wywodzi się z dawnych potrzeb rolniczych. Kuchnia w USA – mity i fakty. Co warto wiedzieć o amerykańskim jedzeniu Choć kuchnia amerykańska bywa stereotypowo uznawana wyłącznie za fast food, w rzeczywistości jest o wiele bardziej zróżnicowana. To fascynująca mieszanka wielu kultur, która świetnie oddaje charakter tego wielonarodowego kraju. Choć szybkie i kaloryczne dania są bardzo popularne (co podyktowane jest szybkim tempem życia), amerykańska kuchnia to także wolno gotowane, regionalne specjały, takie jak teksańskie BBQ czy kuchnia Cajun. W amerykańskich sklepach można natrafić na nietypowe produkty, których próżno szukać w Europie. Przykładem jest ser w aerozolu czy jajecznica w płynie, a także zaskakujące warianty smakowe znanych przekąsek, jak chipsy o smaku białej czekolady. Mieszkańcy Stanów Zjednoczonych uwielbiają smaki słodko-słone. Klasycznym przykładem jest popularna kanapka z masłem orzechowym i dżemem (PB&J) na drugie śniadanie czy dodatek syropu klonowego do boczku. Wizyta w barach szybkiej obsługi wiąże się z jeszcze jedną specyfiką – to duże porcje. Standardowy rozmiar posiłku w USA jest często znacznie większy niż porcje określane w Europie jako XL. Ciasteczka z wróżbą (Fortune cookies): Choć powszechnie kojarzymy je z kuchnią azjatycką i chińskimi restauracjami, ich nowoczesna wersja została spopularyzowana i wynaleziona w Kalifornii na początku XX wieku. W Chinach są niemal całkowicie nieznane. Gigantyczne spożycie pizzy: Amerykanie zjadają rocznie miliardy sztuk pizzy. Szacuje się, że każdego dnia w Stanach Zjednoczonych sprzedaje się około 100 akrów pizzy, co daje ponad 350 zjedzonych kawałków w każdej sekundzie. Stany Zjednoczone w praktyce. Zobacz najważniejsze ciekawostki dla podróżników Gigantyczne metropolie, wspaniałe parki narodowe i cuda natury – Stany Zjednoczone zachwycają na każdym kroku. Aby podróż była w pełni udana, warto poznać praktyczne ciekawostki o zwiedzaniu USA, które pomogą uniknąć niespodzianek na miejscu. Podczas zakupów w sklepach należy pamiętać, że podana cena na półce nie uwzględnia podatku. Podatek od sprzedaży (sales tax) doliczany jest dopiero przy kasie i różni się w zależności od stanu. Choć napiwki w Europie bywają uznawane za dobrowolną gratyfikację, w USA są one społeczną normą. W restauracjach standardem jest pozostawienie 15–20% wartości rachunku dla obsługi. Mieszkańcy USA zupełnie inaczej postrzegają odległości. Długa trasa przez bezdroża oznacza, że poza miastami warto mieć ze sobą zapas paliwa i wody, a także przygotować się na chwilowy brak zasięgu. Płatności na stacjach benzynowych mogą być utrudnione dla zagranicznych kart, ze względu na konieczność podania amerykańskiego kodu ZIP przy dystrybutorze. Najwygodniejszym rozwiązaniem jest płatność gotówką lub kartą w kasie. Wejście do najpopularniejszych parków narodowych to koszt rzędu 30–35 USD za pojazd. Aby zaoszczędzić, warto kupić karnet Annual Pass (America the Beautiful), który za 80 USD pozwala na wjazd pojazdem do ponad 2000 obiektów na terenie kraju przez cały rok. Na wielu kempingach lub w punktach widokowych stosuje się słynne skrzynki samoobsługowe. Należy w nich wypełnić kopertę z numerem rejestracyjnym pojazdu i wrzucić odliczoną gotówkę. Skręt w prawo na czerwonym świetle: W większości stanów przepisy pozwalają na wykonanie takiego manewru, pod warunkiem, że kierowca najpierw całkowicie się zatrzyma i upewni, że droga jest wolna (chyba że znak zakazuje tego ruchu) Konstrukcja publicznych toalet: Amerykańskie toalety publiczne mają dość duże szczeliny w drzwiach i ściankach kabin, co dla wielu turystów z Europy bywa dość zaskakujące. Fascynująca geografia USA. Poznaj fakty, które zaskakują Stany Zjednoczone to czwarty pod względem wielkości kraj świata o bardzo zróżnicowanym krajobrazie i klimacie. Z tego powodu niemal każda informacja geograficzna na jego temat to fascynująca ciekawostka. Alaska jest największym stanem USA. Jej powierzchnia przekracza 1,7 miliona km², co oznacza, że jest niemal sześciokrotnie większa od Polski. Najmłodszym stanem są Hawaje, które zostały oficjalnie włączone do Stanów Zjednoczonych w 1959 roku. Różnica wysokości między najwyższym a najniższym punktem USA wynosi 6280 metrów. Najwyższym miejscem jest góra Denali (6194 m n.p.m.), a najniższym dno depresji w Dolinie Śmierci (86 m poniżej poziomu morza). Uwaga: W pierwotnej wersji wkradł się błąd, gdyż Dolina Śmierci leży w depresji, a nie nad poziomem morza. Do Stanów Zjednoczonych należy 14 terytoriów zależnych, z których 5 zamieszkanych jest na stałe (np. Portoryko, Guam, Wyspy Dziewicze). Wielkie Jeziora: Stany Zjednoczone i Kanada dzielą pięć Wielkich Jezior (w tym całkowicie leżące w USA jezioro Michigan). Tworzą one największą grupę słodkowodnych jezior na Ziemi, zawierającą aż 21% światowych zasobów powierzchniowej wody słodkiej. Rozpiętość stref klimatycznych: Dzięki swojej rozległości Stany Zjednoczone leżą w prawie wszystkich głównych strefach klimatycznych – od arktycznej na Alasce, przez umiarkowaną i zwrotnikową, aż po tropikalną na Hawajach i południu Florydy. Zaskakująca historia USA. To warto wiedzieć Stany Zjednoczone to stosunkowo młody kraj, ale jego historia jest niezwykle barwna, pełna zwrotów akcji i intrygujących momentów. Oto niezwykłe ciekawostki historyczne o USA w nowej, zweryfikowanej pod kątem faktów odsłonie. Choć w powszechnej świadomości funkcjonuje mit o ogólnokrajowym zakazie, w 1908 roku nie było w całym USA prawa zakazującego kobietom palenia. Obowiązywał wtedy lokalny przepis w Nowym Jorku (tzw. Sullivan Ordinance), który zabraniał właścicielom restauracji i hoteli pozwalać kobietom na palenie. Katie Mulcahey była jedyną osobą ukaraną, ale prawo zostało zawetowane przez burmistrza po zaledwie dwóch tygodniach. W całej historii USA tylko raz wybrano bezpartyjnego prezydenta. Był nim Jerzy Waszyngton, który nie należał do żadnej partii politycznej. Nazwę Biały Dom, określającą dziś oficjalną rezydencję prezydenta USA, ustanowił dopiero prezydent Theodore Roosevelt w 1901 roku. Wcześniej budynek nazywano m.in. Executive Mansion lub President's House. Wuj Sam, czyli słynna personifikacja Stanów Zjednoczonych, to nie tylko postać z plakatu. Postać powstała na cześć prawdziwego człowieka – Samuela Wilsona, XIX-wiecznego dostawcy mięsa dla żołnierzy podczas wojny brytyjsko-amerykańskiej. Zakup Alaski: W 1867 roku Stany Zjednoczone kupiły Alaskę od Rosji za 7,2 miliona dolarów. Transakcja była początkowo wyśmiewana przez krytyków jako „szaleństwo Sewarda”, ale okazała się jedną z najbardziej opłacalnych inwestycji w historii, zapewniając USA dostęp do ogromnych złóż naturalnych. Wielka powódź melasy w Bostonie: W 1919 roku w Bostonie pękł olbrzymi zbiornik z ponad 8 milionami litrów melasy. Gęsta fala o wysokości 4,5 metra zalała ulice z prędkością kilkunastu kilometrów na godzinę, niszcząc budynki, pojazdy i powodując śmierć 21 osób. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Bał się policji i własnych cieni. Jak fobie Alfreda Hitchcocka zmieniły historię kina?
Dzięki swojej wyjątkowej narracji wizualnej Alfred Hitchcock zdefiniował sposób, w jaki współczesny widz doświadcza lęku i napięcia. Przez sześć dekad aktywności zawodowej nie tylko wyreżyserował ponad pięćdziesiąt filmów fabularnych, ale przede wszystkim stworzył unikatowy język filmowy, który do dziś pozostaje fundamentem edukacji kinematograficznej na całym świecie. To właśnie ten twórca stał się jednym z pierwszych reżyserów, którego nazwisko było marką samą w sobie, a umieszczone nad tytułem filmu znaczyło dla publiczności więcej niż nazwiska występujących w nim aktorów.
Spis treści: Londyn, jezuici i pierwotny lęk Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Podbój Hollywood Tajemnica sukcesu Mistrz suspensu, król dreszczowców, architekt makabry i niepokoju. Bez względu na to, jak określimy Hitchcocka należy jasno stwierdzić, że mówimy tu o kimś więcej niż tylko reżyserze filmowym. To człowiek-instytucja, który przeszedł długą drogę, zanim podbił hollywoodzkie studia nagraniowe i rzucił wyzwanie tradycyjnym strukturom opowiadania historii. Londyn, jezuici i pierwotny lęk Alfred Joseph Hitchcock urodził się 13 sierpnia 1899 roku w Leytonstone (na obrzeżach ówczesnego Londynu). Wychowywał się w rodzinie o głęboko zakorzenionym katolickim światopoglądzie, w której dominowały surowe zasady. Był najmłodszym z trojga dzieci Williama Hitchcocka, handlarza warzywami i drobiem, i Emmy Jane Whelan. To właśnie środowisko domowe, przesiąknięte religijną etyką, wywarło ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość, zaszczepiając w młodym Alfredzie trwałe poczucie winy, lęku przed autorytetami i fascynację moralną dwuznacznością. Niemały wpływ na wrażliwość emocjonalną Hitchcocka wywarła także edukacja w jezuickim St. Ignatius College w Stamford Hill. To tam, pod okiem surowych pedagogów, rozwinął niemal obsesyjną dyscyplinę pracy i skłonność do precyzyjnego planowania każdego detalu. To w późniejszych latach przełożyło się na jego słynną metodę pracy ze storyboardami. W dzieciństwie czuł się samotny i wyobcowany. Wynikało to nie tylko ze statusu katolika w anglikańskim kraju, ale także z nadwagi. Poczucie izolacji później stało się fundamentem dla postaci, które tworzył – zwykłych ludzi uwikłanych w sytuacje, których nie rozumieją i z których nie potrafią się wydostać bez drastycznych zmian w swojej tożsamości. Trauma na komisariacie Należy wspomnieć, że we wczesnym dzieciństwie przyszły reżyser doznał niemałej traumy. Według relacji samego Hitchcocka, chcąc ukarać syna za drobne przewinienie, ojciec wysłał go na lokalny komisariat policji z listem do komendanta. Policjant przeczytał notatkę i zamknął chłopca na kilka minut w celi, komunikując mu surowo, że właśnie tak postępuje się z niegrzecznymi dziećmi. Ten krótki epizod stał się źródłem trwającej całe życie fobii przed policją i organami ścigania. Znalazło to odzwierciedlenie w powracającym motywie człowieka niesłusznie oskarżonego, który musi samodzielnie dowieść swojej niewinności w świecie pozbawionym współczucia. Pierwsza praca Po nagłej śmierci ojca w 1914 roku czternastoletni Alfred musiał podjąć pracę, by wspomóc rodzinę. Zatrudnił się jako pracownik techniczny w firmie Henley Telegraph and Cable Company. Dzięki naturalnemu talentowi do rysunku technicznego i grafiki, szybko trafił do działu reklamy, gdzie projektowanie layoutów i grafik przygotowało go do pracy z kompozycją obrazu. Równocześnie dokształcał się na wieczorowych kursach artystycznych, co pozwoliło mu płynnie wejść do rodzącego się przemysłu filmowego, gdy w 1920 roku otrzymał posadę projektanta napisów w londyńskim oddziale Famous Players-Lasky. Szkoła niemego kina i niemiecki ekspresjonizm Pracując przy projektowaniu napisów do filmów niemych zyskał okazję do analizy struktury dramaturgicznej i montażowej najnowocześniejszych wówczas produkcji. Szybko awansował na asystenta reżysera i scenarzystę. Później pełnił także funkcję dyrektora artystycznego. Wyjątkowy talent Hitchcocka został dostrzeżony przez Michaela Balcona z Gainsborough Pictures. W 1925 roku wysłał go do Niemiec, aby wyreżyserował swój pierwszy pełnometrażowy film – „Ogród rozkoszy”. Pobyt w studiach UFA w Neubabelsbergu okazał się dla niego przełomowy. Hitchcock miał okazję obserwować przy pracy samego F.W. Murnaua, twórcę „Nosferatu”, który właśnie kręcił „Portiera z hotelu Atlantic”. Od niemieckich mistrzów nauczył się, że kamera nie musi być jedynie statycznym obserwatorem, ale może stać się aktywnym uczestnikiem akcji – zdolnym do wyrażania emocji bez użycia słów. Wpływy ekspresjonizmu – silne kontrasty świetlne, długie cienie, nietypowe kąty widzenia i schody jako symbol niepokoju – stały się integralną częścią jego wizualnego słownika. Kamień milowy i lata 30. Charakterystyczny i unikatowy styl Hitchcocka narodził się w 1927 roku, wraz z filmem „Lokator”. Opowieść o tajemniczym mężczyźnie wynajmującym pokój w Londynie w czasie, gdy seryjny morderca atakuje młode blondynki wprowadziła większość tematów, które zdefiniowały jego artystyczną formę wyrazu: motyw niesłusznego oskarżenia, oglądactwo, seksualne podteksty i specyficzną atmosferę zagrożenia czającego się w codzienności. Koniec drugiej dekady i lata trzydzieste w karierze Hitchcocka to okres nieustannych innowacji i doskonalenia gatunku thrillera. W 1929 roku wyreżyserował „Szantaż”, który zapisał się w historii jako pierwszy brytyjski film dźwiękowy. Twórca wykorzystał nową technologię nie jako prosty dodatek, a jako narzędzie budowania psychologicznej głębi. Pod koniec lat trzydziestych, po sukcesie filmu „Starsza pani znika”, był już reżyserem o renomie światowej. Jego wyjątkowa zdolność do łączenia napięcia z błyskotliwym dialogiem i elementami komedii sprawiła, że stał się najbardziej pożądanym twórcą w Hollywood. W 1939 roku, w obliczu zbliżającej się wojny i kryzysu brytyjskiego przemysłu filmowego, podpisał kontrakt z Davidem O. Selznickiem i przeniósł się do Stanów Zjednoczonych. Podbój Hollywood W USA Hitchcock zyskał dostęp do nieograniczonych zasobów technologicznych i finansowych, ale stracił część artystycznej swobody. Selznick, świeżo upieczony producent „Przeminęło z wiatrem”, był człowiekiem o silnym ego, który pragnął kontrolować każdy aspekt produkcji. Ich współpraca była ciągłym przeciąganiem liny między wizją reżysera a ambicjami producenta. Pierwszy amerykański film Hitchcocka, „Rebeka”, oparty na bestsellerze Daphne du Maurier, stał się natychmiastowym klasykiem. Mimo że producent ingerował w scenariusz i obsadę, reżyser zdołał stworzyć gęstą, gotycką atmosferę, w której obecność zmarłej tytułowej bohaterki jest wyczuwalna w każdym kadrze posiadłości Manderley. Tytuł zdobył Oscara za najlepszy film, co ugruntowało pozycję Hitchcocka w pierwszej lidze reżyserów Hollywood, mimo że on sam nigdy nie otrzymał statuetki za reżyserię. Era arcydzieł Lata pięćdziesiąte i początek sześćdziesiątych to czas nieprzerwanego pasma sukcesów, w którym Hitchcock stworzył filmy uznawane dziś za absolutny panteon światowej kinematografii. To właśnie wtedy reżyser połączył swoje techniczne mistrzostwo z głęboką analizą ludzkich obsesji, lęków i pożądania. W 1954 roku premierę miało „Okno na podwórze”, które wielu krytyków uważa za idealny model hitchcockowskiego filmu. Cztery lata później powstał „Zawrót głowy” – produkcja, która po latach zdetronizowała „Obywatela Kane’a” w prestiżowych rankingach najlepszych filmów wszech czasów. W 1959 roku Hitchcock powrócił do lżejszego tonu w „Północ, północny zachód”, ale już rok później nakręcił film, który dla widzów okazał się ogromnym szokiem – „Psychozę”. Słynna scena pod prysznicem, składająca się z ponad 70 ujęć zmontowanych w 45 sekundach, trwale zmieniła sposób przedstawiania przemocy w kinie. Film ten, zrealizowany przy małym budżecie i czarno-białej taśmie, stał się najbardziej dochodowym dziełem w karierze reżysera i zainicjował gatunek slashera. Cykl wielkich arcydzieł zamknęły „Ptaki” – apokaliptyczna wizja, w której natura bez wyjaśnienia zwraca się przeciwko człowiekowi. Reżyser zrezygnował tu z tradycyjnej ścieżki dźwiękowej na rzecz elektronicznie przetworzonych odgłosów ptaków, co potęgowało surrealistyczny niepokój i poczucie bezradności wobec niezrozumiałej siły. Tajemnica sukcesu Siła kina Hitchcocka tkwiła w jego głębokim zrozumieniu psychologii widza. Reżyser nie traktował filmu jako zapisu rzeczywistości. W swoich produkcjach widział mechanizm do manipulowania emocjami. Podstawą jego strategii był suspense, który odróżniał od taniego zaskoczenia. Według jego słynnej definicji, zaskoczenie to bomba wybuchająca nagle pod stołem, podczas gdy suspens to sytuacja, w której widz wie o bombie, a bohaterowie prowadzą o niej błahą rozmowę. Ta informacyjna przewaga widza buduje napięcie, które reżyser potrafił przeciągać do granic wytrzymałości. Kolejnym filarem jego twórczości był motyw patrzenia i bycia widzianym. Hitchcock często czynił swoich bohaterów podglądaczami, co było metaforą samej natury kina. Widz, siedząc w ciemnej sali, staje się wspólnikiem reżysera w naruszaniu prywatności bohaterów. Alfred Hitchcock zmarł 29 kwietnia 1980 roku w Bel Air. Pozostawił po sobie filmografię, która na zawsze zmieniła oblicze sztuki filmowej. Krótko przed śmiercią otrzymał od królowej Elżbiety II Order Imperium Brytyjskiego w klasie Kawalera Komandora (KBE). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Jesse James – historia, która stworzyła legendę Dzikiego Zachodu
Postać Jessego Jamesa od ponad stu lat budzi skrajne emocje. Dla jednych był bezwzględnym przestępcą, dla innych symbolem buntu wobec powojennego porządku w Stanach Zjednoczonych. Współczesna historiografia oddziela jednak fakty od legendy, pokazując, że jego życie było znacznie bardziej złożone niż popularne opowieści o „amerykańskim Robin Hoodzie”.
Spis treści: Od partyzanta do przestępcy Gang Jamesa-Youngera i narodziny legendy Mit kontra rzeczywistość Śmierć, która przeszła do historii Dlaczego Jesse James wciąż fascynuje? Jesse Woodson James urodził się 5 września 1847 roku w stanie Missouri, w regionie znanym jako Little Dixie. Był to obszar silnie związany kulturowo z Południem – zarówno pod względem stylu życia, jak i stosunku do niewolnictwa. Jego ojciec był pastorem baptystycznym, a rodzina należała do lokalnej społeczności rolniczej, w której niewolnictwo było częścią codzienności. Wczesna śmierć ojca oraz burzliwa sytuacja polityczna w Stanach Zjednoczonych sprawiły, że młody Jesse dorastał w świecie napięć i konfliktów. Decydujący wpływ na jego życie miała jednak wojna secesyjna (1861–1865). Missouri stało się areną brutalnej wojny partyzanckiej. Jesse i jego starszy brat Frank dołączyli do prokonfederackich oddziałów partyzanckich, znanych jako bushwhackers. Tam bracia James zetknęli się z przemocą, która wykraczała poza konwencjonalne działania wojenne. Egzekucje, zasadzki i ataki na cywilów były częścią tej rzeczywistości. To brutalne i odhumanizowujące doświadczenie stało się fundamentem późniejszej drogi Jessego Jamesa. Od partyzanta do przestępcy Po zakończeniu wojny Stany Zjednoczone weszły w okres Rekonstrukcji, który dla wielu byłych zwolenników Konfederacji oznaczał marginalizację i utratę wpływów. W tym kontekście działalność przestępcza Jessego Jamesa nie była przypadkowa. Dla niego i jego towarzyszy stanowiła kontynuację walki – choć już poza oficjalnym polem bitwy. W drugiej połowie lat 60. XIX wieku bracia James wraz z braćmi Younger utworzyli gang, który szybko stał się jednym z najbardziej znanych w regionie. Ich celem były banki, pociągi i dyliżanse – symbole rozwijającego się kapitalizmu i władzy federalnej. Choć napady przyniosły im rozgłos, nie miały nic wspólnego z romantyczną wizją „sprawiedliwości społecznej”. W rzeczywistości działalność gangu wiązała się z brutalną przemocą – ofiarami padali często przypadkowi ludzie, ginęli kasjerzy, strażnicy i cywile, a zdobyte pieniądze trafiały wyłącznie do członków grupy. Mit o „dzieleniu się z biednymi”, często powielany w kulturze popularnej, nie znajduje potwierdzenia w źródłach historycznych. Gang Jamesa-Youngera i narodziny legendy W latach 70. XIX wieku gang Jamesa-Youngera działał na ogromnym obszarze – od Teksasu po Minnesotę. Ich najbardziej spektakularne akcje obejmowały napady na pociągi, które przyciągały uwagę mediów w całym kraju. Kluczową rolę w budowaniu wizerunku Jessego Jamesa odegrał dziennikarz John Newman Edwards, który publikował artykuły przedstawiające przestępcę jako człowieka walczącego z niesprawiedliwym systemem i swoistego Robin Hooda. To właśnie wtedy zaczęła powstawać legenda, która przetrwała do dziś. Jednak rzeczywistość była znacznie mniej romantyczna. Punktem zwrotnym okazał się nieudany napad na bank w Northfield w 1876 roku. Mieszkańcy miasta stawili opór, a gang poniósł ciężkie straty. To wydarzenie praktycznie zakończyło działalność grupy w dotychczasowej formie. Mit kontra rzeczywistość Historia Jessego Jamesa pokazuje, jak łatwo legenda może przysłonić fakty. W drugiej połowie XIX wieku jego postać idealnie nadawała się do prasy sensacyjnej i popularnych powieści, które kreowały go na bohatera. W rzeczywistości James nie był obrońcą biednych ani walczył o sprawiedliwość społeczną. Jego działania miały charakter przestępczy i często cechowały się brutalnością. Jak zauważa historyk, T. J. Stiles, James świadomie wykorzystywał media, budując własny wizerunek i reputację. Z czasem legenda nadała mu rangę symbolu – nie tyle sprawiedliwości, co sprzeciwu wobec przemian społecznych i politycznych. Dzięki temu jego historia przetrwała w kulturze popularnej do dziś. Śmierć, która przeszła do historii 3 kwietnia 1882 roku życie Jessego Jamesa dobiegło końca w sposób, który tylko wzmocnił jego legendę. Został zastrzelony we własnym domu przez Roberta Forda – członka własnego gangu. Okoliczności zdarzenia były niemal symboliczne. James, przekonany o lojalności swoich towarzyszy, bez obaw odwrócił się tyłem. Ford wykorzystał moment i strzelił mu w głowę, słusznie licząc na nagrodę i amnestię. Zdarzenie to natychmiast obiegło kraj. Morderca Jamesa, zamiast zostać bohaterem, spotkał się jednak z powszechną pogardą. Ford w oczach opinii publicznej był zdrajcą, który zabił człowieka z zimną krwią. Dlaczego Jesse James wciąż fascynuje? Mimo upływu ponad 140 lat od jego śmierci, Jesse James pozostaje jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci Dzikiego Zachodu. Jego historia była wielokrotnie adaptowana w literaturze, filmie i kulturze popularnej – od tanich powieści XIX wieku po współczesne produkcje filmowe. Fascynacja Jamesem była efektem splotu wydarzeń historycznych, działalności mediów i potrzeby społeczeństwa, by tworzyć bohaterów nawet tam, gdzie ich nie było. Z pewnością nie bez znaczenia jest fakt, że wpisuje się on w archetyp buntownika, który działał w okresie wielkich przemian społecznych. To człowiek, który wyrósł z brutalnej rzeczywistości wojny i przekształcił się w jednego z najbardziej znanych przestępców XIX wieku. Do tego dramatyczny, niemal teatralny charakter jego śmierci dodatkowo utrwalił legendę. Dziś Jesse James pozostaje symbolem, który można interpretować na wiele sposobów. Jednak współczesne badania wyraźnie oddzielają mity od faktów. Za legendą Jessego Jamesa kryje się przede wszystkim brutalna historia człowieka uwikłanego w konflikty swojej epoki. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Byliście fanami „Zmierzchu”? Teraz możecie spędzić noc w domu Belli Swan
Fani sagi „Zmierzch” znaleźli sposób, by połączyć sentyment z biznesem. Dom, który w filmach należał do Belli Swan, został kupiony przez prywatnych właścicieli i przekształcony w miejsce noclegowe dla turystów. Dziś rezerwacje znikają błyskawicznie, a zainteresowanie fanów serii o wampirach nie słabnie mimo upływu lat.
Kiedy w 2005 roku ukazała się powieść „Zmierzch” autorstwa Stephenie Meyer, rozpoczęło się globalne zjawisko popkulturowe. Historia miłości nastolatki i wampira szybko podbiła listy bestsellerów, a kolejne części serii tylko umacniały jej pozycję. Prawdziwy rozgłos przyniosła jednak ekranizacja – pierwszy film trafił do kin w 2008 roku, a cała saga zarobiła na świecie ponad 3 miliardy dolarów. W głównych rolach wystąpili Robert Pattinson i Kristen Stewart, stając się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych twarzy tamtego okresu. Choć od premiery minęło już kilkanaście lat, popularność „Zmierzchu” nie wygasła. Wręcz przeciwnie – fani nadal chętnie wracają do historii i odwiedzają miejsca związane z filmem, a jednym z najbardziej pożądanych jest dom Belli Swan. Jak dom Belli Swan trafił na rynek i stał się biznesem fanów „Zmierzchu”? Historia tej nieruchomości zaczęła się od pasji, a dopiero później przerodziła się w dochodowy projekt. Amber i Dean Neufeldowie, prywatni nabywcy i jednocześnie fani sagi „Zmierzch”, kupili w 2018 roku dom w St. Helens w stanie Oregon w USA – ten sam, który w filmach pełnił rolę domu Belli Swan. Nieruchomość została sprzedana za 360 tys. dolarów, czyli powyżej ceny wywoławczej, co pozwoliło im wyprzedzić innych zainteresowanych kupujących i zabezpieczyć miejsce o wyjątkowej wartości dla fanów serii. Jak przyznała Amber w rozmowie z magazynem „Fortune”, decyzja miała przede wszystkim charakter emocjonalny. – Kiedy budynek pojawił się na rynku, pomyślałam: „O rany, znam ten dom” – wspominała. Początkowo para nie planowała prowadzenia działalności turystycznej – kluczowe było dla nich zachowanie miejsca, które na trwałe zapisało się w historii popkultury i jego autentycznego charakteru. Dopiero z czasem pojawił się pomysł, aby udostępnić dom innym fanom i pozwolić im doświadczyć tej przestrzeni w bezpośredni sposób. W 2019 roku rozpoczęto wynajem, jednak zainteresowanie początkowo było umiarkowane, a projekt nie zapowiadał spektakularnego sukcesu. Sytuacja zmieniła się diametralnie rok później, gdy w mediach społecznościowych zaczęły pojawiać się nagrania z pobytu w domu. Viralowy film na TikToku, w którym odtworzono jedną ze scen z filmu, sprawił, że oferta zyskała globalny rozgłos, a liczba rezerwacji zaczęła gwałtownie rosnąć. Rezerwacje znikają w kilka minut. Fani płacą, by poczuć klimat filmu Wraz ze wzrostem zainteresowania obiekt szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc związanych z „Zmierzchem”, przyciągając gości z całego świata. Neufeldowie zdecydowali się na możliwie wierne odtworzenie filmowego klimatu wnętrz, inwestując w elementy scenografii oraz oryginalne i stylizowane rekwizyty. Wśród nich znalazł się m.in. stół jadalny wykorzystany w filmie, określany w ofercie jako „stół Charliego”, a także liczne detale wystroju istotne dla fanów serii. Pomieszczenia urządzono tak, aby nawiązywały do postaci znanych z ekranizacji – w tym sypialni Belli czy pokoju inspirowanego Jacobem Blackiem – co wzmacnia wrażenie przebywania w filmowej przestrzeni. Prace nad aranżacją były czasochłonne i wymagały dużego zaangażowania. Dean łączył je z pracą zawodową, poświęcając każdą wolną chwilę na remonty i wykończenie wnętrz, podczas gdy Amber zajmowała się wyszukiwaniem elementów wyposażenia. Dziś miejsce funkcjonuje jako obiekt wynajmu krótkoterminowego, a roczne przychody sięgają około 140 tys. dolarów. Mimo ogromnego popytu właściciele nie zdecydowali się znacząco podnieść cen, podkreślając, że zależy im nie tylko na zysku, lecz także na dostępności dla fanów. Rezerwacje otwierane cyklicznie wyprzedają się w ciągu kilku minut, a wielu gości traktuje pobyt jako spełnienie wieloletniego marzenia. Co więcej, jak przyznają sami właściciele, popularność sagi nie tylko nie osłabła, ale dzięki platformom streamingowym i mediom społecznościowym przyciąga dziś również młodsze pokolenie odbiorców. Źródła: Twilight Swan House, New York Post, International Business Times, Condé Nast Traveler, Fortune Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Eksperci wskazali 7 najbardziej inspirujących miast. Jedno z nich znajduje się w Polsce
Podróże służbowe przez lata kojarzyły się z powtarzalnym schematem – lot, hotel i spotkania zamknięte w przestrzeni sal konferencyjnych. Coraz częściej jednak zmienia się podejście do tego typu wyjazdów. Odpowiednio dobrana destynacja może stać się nie tylko tłem dla pracy, lecz także źródłem inspiracji i nowych pomysłów.
W czasach, gdy granica między pracą a podróżowaniem coraz bardziej się zaciera, rośnie znaczenie miejsc, które sprzyjają kreatywności i nieszablonowemu myśleniu. Eksperci branży turystycznej wskazują, że niektóre miasta wyróżniają się pod tym względem szczególnie – oferując nie tylko rozwiniętą infrastrukturę biznesową, lecz także unikatową atmosferę, kulturę i przestrzeń sprzyjającą refleksji. W jednym z najnowszych zestawień przygotowanych przez magazyn Travel + Leisure wskazano siedem takich lokalizacji na świecie. Co istotne, wśród nich znalazło się również miasto z Polski. Inspirujące miasta Europy dla podróży służbowych. Warszawa i Barcelona w zestawieniu Wśród europejskich miast wyróżnionych w zestawieniu znalazły się dwie destynacje, które w szczególny sposób łączą rozwój biznesowy z przestrzenią sprzyjającą kreatywności, czyli Warszawa i Barcelona. Polska stolica została doceniona za dynamiczną transformację oraz unikatowe połączenie historii z nowoczesnością. Nico Trinkhaus, zawodowy fotograf i założyciel platformy Sumfinity, od lat dokumentujący europejskie miasta, zwrócił uwagę na wyjątkową energię Warszawy. – Warszawa to wyjątkowe połączenie europejskiej energii startupów i miasta, które całkowicie się odmieniło – podkreślił. W jego ocenie szczególnie inspirujący jest kontrast widoczny w miejskiej przestrzeni – nowoczesne biurowce i rozwijające się centra biznesowe funkcjonują obok symboli przeszłości, takich jak Pałac Kultury i Nauki. – To zestawienie starego z nowym tworzy naprawdę wyjątkowy klimat – dodał. Trinkhaus zwrócił również uwagę, że rozwój Warszawy jest procesem rozłożonym w czasie – od odbudowy zniszczonego po II wojnie światowej Starego Miasta, po stopniową przemianę nadwiślańskich bulwarów w jedną z najważniejszych przestrzeni miejskich. Według niego to właśnie ta ewolucja sprawia, że miasto zyskuje głębię i staje się inspirujące dla odwiedzających. Równie istotne miejsce w zestawieniu zajmuje Barcelona, która od dekad pozostaje jednym z najważniejszych europejskich ośrodków inspiracji dla twórców i przedsiębiorców. Natasha Inglis, dyrektor ds. wdrażania i obsługi klienta w firmie Good Business Travel, specjalizującej się w organizacji podróży służbowych, podkreśliła jej wielowymiarowy charakter. – Barcelona (...) jest jednym z najbardziej inspirujących miast pod względem kreatywności – wskazała, tłumacząc, że wynika to z połączenia funkcji centrum biznesowego, kulturalnego i kulinarnego. Miasto przyciąga nie tylko rozwiniętą infrastrukturą, lecz także atmosferą sprzyjającą swobodnemu myśleniu. Architektura, zdominowana przez projekty Antoniego Gaudíego, stanowi bowiem stałe przypomnienie o sile niekonwencjonalnych rozwiązań. – Kreatywność jest widoczna w całym krajobrazie Barcelony – zaznaczyła Inglis, dodając, że dostęp do przestrzeni publicznych, możliwość organizowania spotkań na świeżym powietrzu oraz spokojniejsze tempo życia sprzyjają powstawaniu nowych pomysłów. Inspirujące miasta poza Europą. Gdzie podróże służbowe pobudzają kreatywność? Poza Europą w zestawieniu znalazły się miasta, które pokazują, że inspirująca podróż służbowa może mieć bardzo różne oblicza – od przestrzeni zdominowanych przez sztukę, przez ośrodki kreatywnej przedsiębiorczości, aż po metropolie oddziałujące na zmysły niemal na każdym kroku. W Stanach Zjednoczonych wyróżniono Providence, Austin, Indianapolis i Nowy Jork. Kristen Adamo, prezes i dyrektorka generalna organizacji turystycznej GoProvidence, podkreśla, że Providence od dawna buduje swoją tożsamość wokół kreatywności. – Myślę o całym mieście jak o galerii sztuki na świeżym powietrzu – wyznała, zwracając uwagę, że nawet stojaki na rowery, kosze na śmieci czy skrzynki elektryczne stają się tu elementem artystycznej ekspresji. Dzięki temu inspiracja nie ogranicza się do muzeów czy galerii, lecz przenika codzienną przestrzeń miasta. Inny charakter ma Austin, które Jason Stevens, dyrektor generalny Wayfairer Travel, poleca osobom szukającym świeżych pomysłów i chwili oddechu od zawodowej rutyny. Jak przyznał, Austin przyciąga połączeniem twórczego środowiska biznesowego z zielenią i miejscami pozwalającymi się wyciszyć. W podobnym tonie wypowiada się Matt Smith, dyrektor generalny hotelu The Alexander w Indianapolis, który zwraca uwagę na rolę dzieł sztuki w pobudzaniu myślenia i przełamywaniu schematów. W przypadku Nowego Jorku eksperci akcentują z kolei przede wszystkim skalę możliwości. Steve Schwab, prezes firmy Casago, uważa, że „nie ma miasta tak różnorodnego, artystycznego i ekscytującego jak Nowy Jork”, a jego największą siłą pozostaje to, że nawet po wielu wizytach wciąż potrafi zaskoczyć czymś nowym – zarówno w kontekście zawodowym, jak i prywatnym.. Na tle tych amerykańskich przykładów Bangkok wniósł do zestawienia zupełnie inną energię. Aaron Henry, założyciel i dyrektor zarządzający firmy Foundeast Asia, specjalizującej się w podróżach po Azji, nie ma wątpliwości, że tajska stolica należy do najbardziej pobudzających kreatywność miejsc na świecie. W jego ocenie siła tego miejsca tkwi w różnorodności – od nowoczesnych centrów konferencyjnych i rozwijającej się sceny sztuki współczesnej po lokalne marki, kawiarnie oraz niezwykle bogatą ofertę kulinarną. To właśnie ta intensywność bodźców sprawia, że Bangkok wyróżnia się na tle innych miejsc i zostaje na długo w pamięci. Źródło: Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski wywiad dokonał niemożliwego. Brawurowa operacja „Samum” uratowała amerykańskich agentów
Operacja „Samum” była jedną z najbardziej spektakularnych akcji w historii wywiadu III RP. Do dziś nie poznaliśmy jej szczegółów i prawdopodobnie nie poznamy ich nigdy, zwłaszcza w obszarze metod pracy wywiadowczej. Mało tego, nie wiemy nawet, czy działania na Bliskim Wschodzie miały jakikolwiek kryptonim, bo ten, którym posługujemy się do dziś, został stworzony na potrzeby fikcyjnego filmu fabularnego.
Spis treści: Cisza przed burzą Pułapka na dyplomatów Zuchwała akcja polskiego wywiadu Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności W 1990 roku, gdy Europa Środkowa z Polską na czele wybudzała się z komunistycznego letargu, na Bliskim Wschodzie gromadziły się czarne chmury. To właśnie wtedy, w czasach, głębokiego niepokoju i niepewności, polski wywiad – instytucja będąca w trakcie bolesnej transformacji i weryfikacji – podjął się zadania, które wydawało się niemożliwe. Polska zagrała va banque, wygrywając uznanie przekładające się na nowe sojusze i, de facto, miliardy dolarów. Cisza przed burzą W drugiej połowie 1990 roku świat zachodni był skoncentrowany na powolnym rozkładzie ZSRR i zjednoczeniu Niemiec. Niepokojące sygnały, które napływały z Bagdadu, były albo niezauważone, albo lekceważone. Inwazja na Kuwejt była dla Zachodu absolutnym szokiem. Służby wywiadowcze USA, Wielkiej Brytanii i Francji, dysponujące satelitami i miliardowymi budżetami, dały się zaskoczyć dyktatorowi z Tikritu. W tym czasie polska dyplomacja w regionie znajdowała się w stanie specyficznego zawieszenia. Nowy ambasador RP w Kuwejcie miał dopiero objąć urząd. To sprawiło, że w momencie wybuchu konfliktu placówka była pozbawiona pełnego kierownictwa operacyjnego na najwyższym szczeblu. Widać zatem wyraźnie, że nikt nie spodziewał się wojny. Rotacje dyplomatyczne planuje się w okresach spokoju, nie w przededniu inwazji. Telefon z Basry W nocy z 1 na 2 sierpnia, pracownik jednej z polskich firm budowlanych stacjonujących w Basrze wykonał telefon do przedstawicieli polskich władz. Jego komunikat był krótki: „Ruszyli! Pojechali do Kuwejtu!”. Ten jeden telefon podkreśla niezwykle istotny szczegół: polska obecność w Iraku nie miała charakteru wyłącznie dyplomatycznego. Była to obecność gospodarcza, inżynieryjna, a przez to – wywiadowcza w szerokim sensie. Polscy inżynierowie widzieli ruchy wojsk, słyszeli ryk silników czołgów i widzieli łuny świateł kolumn pancernych zmierzających na południe, zanim dowiedziały się o tym sztaby w Langley czy Londynie. Iracka armia zajęła Kuwejt w ciągu kilkunastu godzin. Pułapka na dyplomatów Należy podkreślić, że inwazja oddziałów Saddama Husajna nie była wyłącznie manewrem wojskowym. Następstwem tego był także kryzys dyplomatyczny i humanitarny. Dyktator brał pod uwagę, że Zachód może odpowiedzieć siłą. Żeby chronić się przed bombardowaniem, postanowił wykorzystać obcokrajowców jako „żywe tarcze”. Tysiące inżynierów, lekarzy i dyplomatów, którzy nie zdążyli wyjechać na wakacje. Amerykanie w potrzasku Jeszcze przed iracką inwazją w Kuwejcie pojawiło się sześciu oficerów CIA, DIA i NSA, którzy mieli misję śledzenia ruchów irackich wojsk po drugiej stronie granicy. W momencie inwazji,znaleźli się w pułapce bez wyjścia. Nie wiadomo w jaki sposób tego dokonali, ale zdołali przedostać się do Bagdadu, gdzie oczekiwali na okazję do wyjazdu. Rzecz w tym, że amerykańska ambasada nie miała możliwości przeprowadzenia bezpiecznej ewakuacji. Było jednak jasne, że agenci nie mogą pozostać w Bagdadzie. Chodziło o życie obywateli USA, ale nie tylko. Jako agenci służb wywiadowczych dysponowali informacjami, które nie mogły się dostać w posiadanie Saddama. A pewne jest, że dyktator znał sposoby, by dowiedzieć się wszystkiego, co chciał. Zachód umywa ręce, Polska oferuje pomoc Amerykanie zwrócili się o pomoc kolejno do Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec. Wszyscy uznali, że misja jest niemożliwa do wykonania. Zgodzili się tylko Polacy. Dlaczego nasze służby wywiadowcze uznały, że uda się bezpiecznie ewakuować amerykańskich agentów? Wynikało to z zimnej kalkulacji. W Iraku pracowały tysiące Polaków. Nasze firmy budowały tam fabryki, drogi, mosty i tamy. W przeciwieństwie do Brytyjczyka czy Francuza, polski oficer wywiadu czy dyplomata mógł wtopić się w tłum, nie wzbudzając przy tym sensacji. Ta „niewidzialność” była kluczowym atutem. Inna sprawa, Polska grała o wysoką stawkę. Skuteczna ewakuacja Amerykanów ze strefy zagrożenia mogła przecież otworzyć drogę do sojusz z USA, co byłoby dobrym wstępem do członkostwa w NATO. Zuchwała akcja polskiego wywiadu Po polskiej stronie szczegóły operacji znał jedynie płk Gromosław Czempiński, dyrektor ds. operacyjnych wywiadu. Sam zgłosił się na ochotnika, co teoretycznie było dość zaskakujące. Nie jest bowiem codziennością, że wysoki rangą oficer osobiście bierze udział w akcji. W praktyce był to jednak przemyślany manewr. Czempiński pełnił służbę jako wywiadowca PRL, zatem zależało mu, by zbliżyć się do Amerykanów i zapewnić sobie przyszłość w demokratycznej Polsce. Bez względu na motywację, swoje zadanie wykonał po mistrzowsku. Pułkownik Czempiński (pod zmienionym nazwiskiem) przyleciał do Bagdadu 13 października 1990 roku jako nowy pracownik polskiej ambasady. Dwa dni później, w odległości zaledwie kilkuset metrów od siedziby tajnej policji, spotkał się z jednym z amerykańskich oficerów. Paszporty bez wiz Termin ewakuacji ustalono na 25 października, ale nadal nie było wiadomo, jak tego dokonać. Czempiński dysponował polskimi paszportami dla amerykańskich oficerów, ale ci nie mogli ot, tak wejść na pokład samolotu i odlecieć. Poza tym pojawił się ogromny problem – w paszportach nie było irackich wiz wyjazdowych. Sfałszowanie dokumentów nie wchodziło w grę. Irak już wtedy dysponował rozbudowanym systemem komputerowym. Mówiąc wprost, wizy musiały znaleźć się nie tylko w paszportach, ale także w irackiej bazie danych. Na szczęście okazało się, że jeden z oficerów polskiego wywiadu miał kontakt z Irakijką zatrudnioną w tajnej policji. Zaaranżował spotkanie jej i Czempińskiego. Do dziś nie wiadomo, jak pułkownik zdołał tego dokonać, ale załatwił całkowicie „czyste” wizy. Plan ewakuacji Polacy finalnie zadecydowali, że Amerykanie opuszczą Irak przez granicę z Turcją, jako zwykli, wracający z pracy polscy robotnicy. Agenci nauczyli się swoich nowych nazwisk i kilku podstawowych zwrotów po polsku, ale wpadka i tak pozostawał realnym ryzykiem. Gdyby do tego doszło, najprawdopodobniej wszyscy by zginęli. Operacja na żywym organizmie 24 października agenci zostali zabrani z umówionego punktu i przewiezieni na jedną z polskich budów. Tam spędzili noc. 25 października, około czwartej rano, dwie należące do polskich firm toyoty, prowadzone przez zaangażowanych w operację pracowników cywilnych, ruszyły w stronę granicy. Wcześniej Amerykanie zostali upojeni wysokoprocentowym alkoholem. To miało tłumaczyć problemy z wymową własnego nazwiska podczas kontroli. Akcja przebiegła dokładnie tak, jak zaplanowali to Polacy. Agenci bezpiecznie przekroczyli most graniczny. Amerykanie nie zapomnieli o długu wdzięczności Ewakuacja amerykańskich oficerów otworzyła Polsce drzwi do sojuszu z USA. W ramach podziękowania, administracja George’a Busha przekonała państwa zachodnie, by umorzyły 50% z 33 mld dolarów długu, zaciągniętego jeszcze w 1970 roku. Sama też zmniejszyła polskie zadłużenie wobec Stanów Zjednoczonych. To jednak jeszcze nie wszystko. Sukces operacji stał się fundamentem pod budowę nowej formacji w polskim wojsku. Amerykanie, widząc profesjonalizm Polaków, zgodzili się pomóc w sformowaniu jednostki specjalnej GROM. Dzięki temu Polska zyskała dostęp do najnowocześniejszych technologii militarnych, szkoleń i wyposażenia, na które normalnie państwo z byłego bloku wschodniego musiałoby czekać latami. Mało tego, Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego stała się przepustką Polski do struktur NATO jeszcze przed formalnym przystąpieniem do sojuszu. Na całym świecie operacja „Samum” stała się dowodem, że średniej wielkości państwo w momencie kluczowych przemian ustrojowych jest w stanie dokonać rzeczy wielkich. Misji ewakuacyjnej nie podjęły się największe potęgi zachodniego świata, dysponujące środkami i technologią, o której wówczas nawet nie śniliśmy. Polacy nie tylko stworzyli świetny plan, ale też wykonali go absolutnie bezbłędnie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Najpierw odpadły podeszwy, potem przyszły kolejne straty. Podróże kosztowały mnie więcej niż się spodziewałem
Reportaż Jacka Mosakowskiego z Doliny Śmierci i z Czarnobyla znalazł się w gronie wyróżnionych artykułów w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Piekielny żar Doliny Śmierci i walka o każdy krok Mrok Czarnobyla i radioaktywne pamiątki na podeszwach Od Rzymu po Hongkong: Tragikomiczne straty podróżnika Oddajmy hołd wszystkim cichym bohaterom naszych podróży: odzieży i obuwiu, które tych wędrówek nie przetrwały. Piekielny żar Doliny Śmierci i walka o każdy krok Dolina Śmierci to pustynia w Kalifornii i Nevadzie, znana z nieludzkich warunków i temperatur przekraczających wszelkie przyzwoite normy. Siedzę w aucie, termometr pokazuje, że na zewnątrz jest 50 stopni Celsjusza czy, jakby to powiedzieli Amerykanie, ponad 120 stopni Fahrenheita. „Co to pięćdziesiąt stopni, żaden upał niestraszny temu, kto jeździł komunikacją miejską w lecie" – myślę i dumnie wychodzę z samochodu. Fala gorąca uderza mnie w twarz. Przez chwilę nie jestem pewny, czy to jeszcze Kalifornia, czy może wnętrze wielkiego, rozgrzanego do czerwoności piekarnika. W policzki, czoło, dłonie bije piekielny żar, nawet oddychać ciężej, bo nozdrza palą przy każdym wdechu. Gorąco tak, że nie da się nawet myśleć. Odruchowo stawiam pierwszy krok na twardej, ostrej soli typowej dla Doliny Śmierci, potem drugi krok. Parzy w pięty, da się jednak wytrzymać, idę dalej. Lecz co to? Czuję nieplanowany luz w stopach. Oto podeszwa jednego z butów, żadne tam trampki czy sandały, tylko grube adidasy – postanowiła pójść na swoje i zaczęła odklejać się od czubka. Czyli trzeba będzie ją naprawić po powrocie, jednak chyba nic poważnego. Wykonuję więc następny krok i znowu luz, tym razem w drugim bucie. Trudno, naprawi się oba. Z każdym kolejnym krokiem jednak podeszwy odklejają się coraz bardziej, aż po przejściu kilkunastu metrów całkowicie zostają za mną, stając się osobnym, wolnym bytem. Dolina Śmierci kontra buty 1:0, lecz i tak było warto! Takich wrażeń jednak nie zapewnia przejazd komunikacją miejską. Mrok Czarnobyla i radioaktywne pamiątki na podeszwach Albo ta wizyta w Czarnobylu. Przewodnik nieraz pił z lokalnymi strażnikami, więc przymykali oko, gdy schodziliśmy z utartych ścieżek do miejsc niedostępnych dla zwykłych turystów. Wizyta wewnątrz piątego, nigdy niedokończonego bloku reaktora, z jego surowością i mrokiem opuszczonych hal, była niezapomnianym przeżyciem. View Gallery on the source website Równie mocno uderzyło mnie wchodzenie zniszczonymi klatkami schodowymi na dachy wieżowców w Prypeci. Widok betonowych blokowisk, które znikają w gęstwinie drzew, jest tyleż ponury, co fascynujący – to dziś jedno z najbardziej zielonych miast świata. Najbardziej jednak zapadła mi w pamięć wizyta w piwnicach szpitala, gdzie do dziś porzucone są ubrania ludzi, którzy gasili czarnobylską elektrownię. Ciemny korytarz, mrok rozcinany tylko snopem latarki i licznik Geigera, który nagle, po długiej ciszy, wpada w nerwowy terkocik. To moment, który przyprawia o gęsią skórkę. Choć większość miejsc w Strefie jest już bezpieczna, wciąż trafiają się „gorące” pamiątki: a to składzik z odzieżą, a to maszyna do czyszczenia ulic, a to przypadkowy kamyk wśród traw. Ech, stwierdziłem, że nie ma co ryzykować – jeśli jakikolwiek radioaktywny pył przywarł do moich podeszew, niech tam zostanie. Moje buty do Polski nie wróciły. Od Rzymu po Hongkong: Tragikomiczne straty podróżnika Były też i historie tragikomiczne. Rzym jest wspaniały słońce, zabytki, pyszne jedzenie, dolce vita! Zabrałem więc na wyjazd ulubioną koszulkę, żeby tym piękniejsze były wspomnienia uwiecznione na zdjęciach. Skąd mogłem podejrzewać, że kupione we włoskiej drogerii pudełko wyglądające jak proszek do prania, nie jest proszkiem, tylko wybielaczem? Wyglądało tak samo! W ten sposób moja ulubiona koszulka stała się ofiarą bariery językowej i z czerwonej przeobraziła się w biało-czerwoną. Przynajmniej było patriotycznie! Niewiele więcej szczęścia miały tenisówki zabrane do Hongkongu. Cyberpunkowe miasto przywitało mnie deszczem, co aż tak mi nie przeszkadzało – czyż to nie idealna aura, by podziwiać futurystyczne wieżowce, neony i pokazy laserowe nad Zatoką Wiktorii? Tylko czemu na spacer po ulewie ubrałem białe buty? Błąd godny amatora! Śnieżna biel przegrała z miejskim brudem, jednak widok metropolii przyszłości spowitej podeszczową mgłą wynagrodził mi tę stratę. Pójdę o zakład, że nie tylko ja mam w bagażu doświadczeń podobne historie. Któż z nas, wędrując czy latając, nie stracił jakiegoś przedmiotu, do którego był szczerze przywiązany? A jednak dalej ruszamy w drogę. I pewnie nie przestaniemy, bo przeżycia są o wiele ważniejsze niż najukochańsze nawet buty czy koszulka. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Film „Jedna bitwa po drugiej” powstał na podstawie powieści. Jej autor od lat się ukrywa
Za nami 98. ceremonia wręczenia Oscarów, podczas której jednym z najgłośniejszych tytułów okazał się film „Jedna bitwa po drugiej”. Produkcja była nominowana aż w 13 kategoriach i ostatecznie zdobyła sześć statuetek. Choć nagrody aktorskie ominęły Leonardo DiCaprio, Benicio del Toro i Teyanę Taylor, Akademia doceniła m.in. Paula Thomasa Andersona, który otrzymał Oscara za najlepszy scenariusz adaptowany. Niewiele osób zdaje sobie jednak sprawę, że film powstał w oparciu o powieść jednego z najbardziej zagadkowych współczesnych pisarzy.
„One Battle After Another” w reżyserii Paula Thomasa Andersona luźno nawiązuje do powieści „Vineland” autorstwa Thomasa Pynchona – jednego z najbardziej intrygujących i nieuchwytnych twórców amerykańskiej literatury. Nie jest to zresztą pierwsze spotkanie Andersona z prozą tego postmodernistycznego pisarza. W 2014 roku reżyser przeniósł na ekran także jego powieść „Wada ukryta”, tworząc film pełen absurdalnego humoru, skomplikowanych wątków i charakterystycznej dla Pynchona gry z konwencją. Najnowsza produkcja rozwija tę fascynację jeszcze dalej, oferując historię bardziej wielowarstwową i przewrotną. Pojawia się więc pytanie – dlaczego twórczość Thomasa Pynchona od lat tak silnie inspiruje filmowców? Kim jest Thomas Pynchon? Tajemniczy autor powieści „Vineland” Thomas Pynchon należy do najbardziej zagadkowych i jednocześnie wpływowych pisarzy współczesnej literatury amerykańskiej. Urodził się 8 maja 1937 roku w Glen Cove na Long Island w stanie Nowy Jork. Już w młodości wyróżniał się dużymi zdolnościami – szkołę średnią ukończył w wieku zaledwie 16 lat, po czym rozpoczął studia na Uniwersytecie Cornell, gdzie początkowo wybrał fizykę inżynierską. Po dwóch latach przerwał naukę, by wstąpić do Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych, gdzie służył na niszczycielu operującym na Morzu Śródziemnym. Po zakończeniu służby powrócił jednak na Cornell, tym razem studiując literaturę angielską. W tym okresie zaczął pisać pierwsze opowiadania, publikowane m.in. w studenckich czasopismach, a także eksperymentował z różnymi formami twórczości. Po ukończeniu studiów w 1959 roku pracował przez pewien czas jako autor tekstów technicznych w firmie Boeing w Seattle, jednocześnie rozwijając własne projekty literackie. To właśnie wtedy powstała jego pierwsza powieść „V.”, wydana w 1963 roku, która przyniosła mu rozgłos i pozwoliła całkowicie poświęcić się pisaniu. Od tego czasu Pynchon tworzy na pełen etat, publikując powieści łączące elementy historii, popkultury, nauki i polityki. Przez lata mieszkał m.in. w Meksyku i Kalifornii, ostatecznie osiedlając się w Nowym Jorku, gdzie wraz z żoną Melanie Jackson wychował syna. Pisarz, który od dekad unika mediów i życia publicznego Choć Thomas Pynchon uchodzi za jednego z najważniejszych amerykańskich pisarzy drugiej połowy XX wieku, o jego życiu prywatnym wiadomo zaskakująco niewiele. Autor od lat konsekwentnie unika mediów, nie udziela wywiadów, nie pojawia się na spotkaniach autorskich i nie bierze udziału w promocji swoich książek. Rzadko zgadza się również na publikowanie swojego wizerunku, dlatego jednym z najbardziej rozpowszechnionych zdjęć pisarza pozostaje fotografia ze szkolnego rocznika wykonana, gdy miał zaledwie 16 lat. Taka postawa sprawiła, że wokół jego osoby narosło wiele legend. Pynchona często porównuje się do J.D. Salingera (autora „Buszującego w zbożu”, który również wycofał się z życia publicznego), choć w przeciwieństwie do niego Pynchon przez lata mieszkał w wielkich metropoliach, takich jak Mexico City, Los Angeles czy Nowy Jork. Domniemane mroczne wątki w życiorysie? Tajemniczość pisarza stała się też źródłem licznych spekulacji i teorii na jego temat. W pewnym momencie pojawiały się nawet przypuszczenia, że może mieć związek z działalnością Teda Kaczynskiego, znanego jako Unabomber (amerykańskiego matematyka i terrorysty odpowiedzialnego za serię zamachów bombowych w latach 1978-1995). Niektórzy komentatorzy doszukiwali się podobieństw między jego poglądami a tematami obecnymi w powieściach Pynchona, choć oczywiście nigdy nie przedstawiono żadnych dowodów potwierdzających te domysły. Krążyły również inne hipotezy: że pisarz pracował dla CIA, uczestniczył w eksperymentach z LSD, a nawet że pojawia się incognito na konferencjach poświęconych własnej twórczości. Sam Pynchon zdaje się traktować te spekulacje z dużym dystansem. Gdy zgodził się na epizodyczny udział w serialu animowanym „Simpsonowie”, jego postać została przedstawiona z papierową torbą na głowie – był to żartobliwy komentarz do jego legendarnej niechęci wobec publicznych wystąpień. Mimo tej konsekwentnej prywatności Pynchon pozostaje jedną z najważniejszych postaci współczesnej literatury. Kiedy w 1974 roku otrzymał National Book Award za powieść „Tęcza grawitacji”, nie pojawił się na gali w nowojorskiej Carnegie Hall – zamiast niego nagrodę odebrał komik Irwin Corey. Również archiwum pisarza przekazane w 2022 roku do The Huntington Library zawiera przede wszystkim notatki, szkice i materiały dokumentujące proces twórczy, lecz niemal żadnych prywatnych pamiątek czy fotografii. W efekcie uwaga czytelników od lat koncentruje się przede wszystkim na jego książkach – pełnych ironii, absurdalnego humoru i jednocześnie przenikliwych obserwacji dotyczących technologii, władzy i współczesnej cywilizacji. Książka, która była inspiracją do filmu „Jedna bitwa po drugiej” Twórczość Thomasa Pynchona od lat fascynuje także twórców filmowych. Jedną z jego najgłośniejszych powieści jest wydana w 1990 roku książka „Vineland”, która już przed premierą wzbudziła ogromne zainteresowanie – cały nakład sprzedał się w przedsprzedaży, zanim czytelnicy poznali jej treść. Akcja powieści rozgrywa się w Kalifornii lat 80., w okresie drugiej kadencji Ronalda Reagana. Historia koncentruje się na Zoydzie Wheelerze i jego córce Prairie, którzy próbują odnaleźć się w świecie pełnym politycznych napięć, inwigilacji i pozostałości po kontrkulturowej rewolucji lat 60. W typowy dla Pynchona sposób w książce pojawiają się motywy paranoi, spisków, działania instytucji państwowych oraz pytania o granice wolności jednostki w społeczeństwie kontrolowanym przez władzę i technologię. To właśnie „Vineland” stała się luźną inspiracją dla filmu „Jedna bitwa po drugiej” w reżyserii Paula Thomasa Andersona. Twórca nie zdecydował się jednak na wierną adaptację powieści. Zamiast tego wykorzystał jej motywy i atmosferę, przenosząc historię do bliżej nieokreślonego czasu, który może przypominać zarówno współczesność, jak i niedaleką przyszłość. Dzięki temu film nabiera bardziej uniwersalnego charakteru i pozwala widzom odczytywać go w kontekście współczesnych napięć społecznych czy politycznych sporów. Anderson, inspirując się charakterystycznym stylem Pynchona, tworzy opowieść pełną ironii, czarnego humoru i wielowarstwowych znaczeń, w której osobiste historie bohaterów splatają się z szerszym obrazem społeczeństwa. W efekcie „Jedna bitwa po drugiej” nie jest prostą ekranizacją powieści, lecz autorską interpretacją tematów, które od lat powracają w twórczości jednego z najbardziej enigmatycznych pisarzy. Źródła: Gazeta Wyborcza, The Homebound Symphony, EBSCO Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Oscary mają niemal stuletnią historię. Nie brakuje w niej zaskoczeń i polskich sukcesów
Oscary od niemal stu lat przyciągają uwagę milionów widzów, oferując historię pełną zaskoczeń i rekordów. Wśród największych gwiazd kina nie brakuje Polaków, którzy swoimi sukcesami udowodnili siłę rodzimej kinematografii. Odkryj fascynujące fakty o nagrodach Akademii.
Spis treści: Kto wymyślił Oscary? Na czym stoi figurka Oscara? Kto ma najwięcej Oscarów w historii? Jaki film dostał najwięcej Oscarów? Gdzie odbywa się gala wręczenia Oscarów? Kto z Polaków otrzymał Oscara? Ciekawostki o Oscarach Oscary, czyli Nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej, to bezsprzecznie najbardziej prestiżowe wyróżnienie w branży filmowej. Przyznawane od 1929 roku, stały się synonimem najwyższej jakości w świecie kina. Co roku gala ich wręczenia przyciąga największe gwiazdy Hollywood oraz miliony widzów przed telewizorami. Zebraliśmy najważniejsze informacje o tych wyjątkowych statuetkach. Kto wymyślił Oscary? Pomysł na Oscary narodził się w 1927 roku, gdy Louis B. Mayer, współzałożyciel wytwórni MGM (Metro-Goldwyn-Mayer), postanowił stworzyć organizację mającą na celu usprawnienie przemysłu filmowego. Początkowo głównym zadaniem jej członków było rozstrzyganie narastających sporów między MGM a jej pracownikami. Jednak kierunek działania Akademii szybko uległ zmianie. Wkrótce po utworzeniu Akademii Filmowej, jej inicjatorzy spotkali się w znanej Crystal Ballroom w hotelu Biltmore w centrum Los Angeles, aby omówić wszelkie szczegóły związane z funkcjonowaniem organizacji. Ustalono wówczas, że kluczowe będzie wzmocnienie wizerunku i popularyzacja amerykańskiego przemysłu filmowego. Pierwszym przewodniczącym Akademii został aktor Douglas Fairbanks Sr. Aby zrealizować postawione cele, ustanowiono nagrody dla twórców i filmów wyróżniających się wyjątkowymi osiągnięciami. Miało to na celu podniesienie prestiżu branży. W kolejnym roku stworzono system głosowania, proces selekcji oraz nominacji. Tak narodziły się nagrody, które obecnie znamy jako Oscary. Pierwsza ceremonia wręczenia statuetek odbyła się 16 maja 1929 r. w hotelu Roosevelt w Los Angeles i trwała zaledwie 15 minut. Wyróżnienia przyznano w 12 kategoriach, podczas gdy obecnie ich liczba wynosi 23. Na czym stoi figurka Oscara? Gdy postanowiono przyznawać coroczne nagrody, organizatorzy skupili się na stworzeniu wyjątkowego trofeum. Jego projekt przygotował Cedric Gibbons – scenograf i ówczesny dyrektor artystyczny wytwórni MGM. Wykonaniem zajął się rzeźbiarz George Stanley. Dziś rozpoznawalna na całym świecie statuetka przedstawia rycerza trzymającego oburącz miecz. Figurka stoi na rolce filmu z pięcioma szprychami, które symbolizują główne zawody reprezentowane w Amerykańskiej Akademii Filmowej: aktorów, reżyserów, producentów, scenarzystów oraz techników filmowych. Trofeum wykonane jest z brązu, a pokrywa je 24-karatowe złoto. Mierzy około 34 cm i waży 3,85 kg. Kto ma najwięcej Oscarów w historii? Rekordzistą w historii Oscarów jest dobrze znany Walt Disney – twórca imperium animacji i ojciec Myszki Mickey. Zdobył on aż 26 statuetek (w tym cztery Oscary Honorowe) przy 59 nominacjach. Swój sukces zawdzięczał głównie animacjom oraz filmom krótkometrażowym, które zrewolucjonizowały świat kina. Bez wątpienia był postacią absolutnie wyjątkową zarówno w historii rozrywki, jak i biznesu. Jeżeli chodzi o kategorie aktorskie, to rekordzistką jest Katharine Hepburn, zdobywczyni aż czterech statuetek dla najlepszej aktorki. Wśród mężczyzn największą liczbą nagród mogą się pochwalić Daniel Day-Lewis (trzy statuetki za najlepszą rolę męską) oraz Jack Nicholson (dwa Oscary za rolę pierwszoplanową i jeden za drugoplanową). Najczęściej nominowaną aktorką pozostaje Meryl Streep. Gwiazda ma na koncie aż 21 nominacji. Spośród nich trzy przyniosły jej wygraną – dwie dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej i jedna za rolę drugoplanową. Jaki film dostał najwięcej Oscarów? Trzy filmy mogą poszczycić się tytułem najbardziej uhonorowanych w historii Oscarów. Każdy z nich zdobył imponujące 11 statuetek. Są to: „Ben-Hur” – historyczna epopeja Williama Wylera, która zdominowała ceremonię w 1960 roku; „Titanic” – dramat Jamesa Camerona o zatonięciu słynnego statku; „Władca Pierścieni: Powrót Króla” – epicki finał trylogii Petera Jacksona. Choć wszystkie z wymienionych filmów otrzymały taką samą liczbę statuetek, to jedynie „Władca Pierścieni: Powrót Króla” triumfował we wszystkich kategoriach, w których był nominowany. „Ben-Hur” miał 12 nominacji, a „Titanic” – 14, co do dziś stanowi rekord. Wyrównały go jedynie „Wszystko o Ewie” i „La La Land” (obie produkcje nagrodzone zostały sześcioma Oscarami). Gdzie odbywa się gala wręczenia Oscarów? Gala wręczenia Oscarów od 2002 roku odbywa się w Dolby Theatre, wcześniej znanym jako Kodak Theatre. Obiekt mieści się przy słynnym Hollywood Boulevard i został zaprojektowany właśnie z myślą o organizacji prestiżowej ceremonii. Na przestrzeni lat gala była organizowana w aż dziewięciu różnych lokalizacjach. Początkowo była kameralnym wydarzeniem, w którym uczestniczyli wyłącznie członkowie Akademii. Jednak z czasem przekształciła się w spektakularne wydarzenie, odbywające się m.in. w Grauman's Chinese Theatre, Art Deco Pantages Theatre, a także poza Hollywood. Kto z Polaków otrzymał Oscara? Oscary to święto głównie amerykańskiego kina. Z roku na rok coraz więcej produkcji międzynarodowych również jest docenianych podczas wręczania nagród. Kilku polskich twórców również otrzymało złote statuetki. Poniżej prezentujemy listę laureatów Oscarów z naszego kraju: Maciek Szczerbowski – zdobył Oscara za krótkometrażową animację filmową „The Girl Who Cried Pearls", stworzoną razem z Chrisem Lavisem (2026); Andrzej Wajda – otrzymał honorowego Oscara w 2000 r. za całokształt twórczości; Roman Polański – zdobył Oscara za reżyserię filmu „Pianista” (2003); Janusz Kamiński – polski operator filmowy, laureat dwóch Oscarów za zdjęcia do „Listy Schindlera” (1994) oraz „Szeregowca Ryana” (1999); Paweł Pawlikowski – jego film „Ida” zdobył Oscara w kategorii Najlepszy film nieanglojęzyczny w 2015 roku; Zbigniew Rybczyński – jako pierwszy Polak zdobył Oscara za krótkometrażowy film animowany „Tango” w 1983 roku; Allan Starski i Ewa Braun – zostali nagrodzeni za scenografię do filmu „Lista Schindlera” (1994). Ciekawostki o Oscarach Choć na całym świecie mówi się „Oscar”, to jedynie potoczna nazwa. Oficjalnie statuetka nazywa się „Academy Award of Merit”. Skąd jednak wzięło się to określenie? Tak naprawdę nikt nie zna jednoznacznej odpowiedzi, ale istnieją dwie popularne anegdoty. Jedna z nich związana jest z Margaret Herrick – bibliotekarką Akademii, która podobno, widząc statuetkę, zauważyła jej podobieństwo do swojego wuja Oscara Pierce’a. Druga wersja pochodzi od aktorki i prezeski Akademii Betty Davis, która twierdziła, że nagroda przypomina jej męża Harmona Oscara Nelsona… pod prysznicem. Według tej opowieści to właśnie na jego cześć przydomek „Oscar” wszedł do użytku. Oto inne ciekawostki o Oscarach, które warto znać: W 1943 r. Greer Garson, po odebraniu nagrody, wygłosiła przemówienie trwające ponad sześć minut. Skłoniło to Akademię do wprowadzenia 45-sekundowego limitu czasowego dla każdego laureata. Każda statuetka jest unikalna. Oprócz nazwiska laureata ma także przypisany numer seryjny. Podczas II wojny światowej, z powodu niedoboru surowców, Oscary były wykonywane z gipsu. Po zakończeniu działań zbrojnych laureaci mogli wymienić swoje trofea na metalowe wersje. Dopiero w 1957 roku – podczas 29. ceremonii – wprowadzono kategorię dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Wcześniej zagraniczne produkcje otrzymywały Nagrodę Specjalną. Dziś kategoria ta funkcjonuje pod nazwą „Najlepszy film międzynarodowy”. Kompozytor John Williams to prawdziwa legenda Oscarów. Na przestrzeni 7 dekad zdobył aż 59 nominacji, jednak statuetkę otrzymał „zaledwie” 5 razy. Zupełnie inny los spotkał Kevina O’Connella – mimo 20 nominacji, nigdy nie wygrał. Wśród największych przegranych znalazły się także „Punkt zwrotny” (1977) i „Kolor purpury” (1985) – oba filmy miały 11 nominacji, ale nie zdobyły ani jednej statuetki. Beatrice Straight udowodniła, że można idealnie wykorzystać swoje „pięć minut”. Jej rola w „Network” trwała dokładnie tyle, a mimo to zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej. Najmłodszą laureatką pozostaje Tatum O’Neal, która w wieku 10 lat otrzymała statuetkę za najlepszą rolę drugoplanową. Najstarszą zwyciężczynią była natomiast 81-letnia Jessica Tandy. Wyprodukowanie jednej statuetki kosztuje około 500 dolarów. W 1969 roku Katherine Hepburn („Lew w zimie”) i Barbra Streisand („Funny Girl”) otrzymały identyczną liczbę głosów w kategorii najlepszej aktorki. Akademia przyznała więc dwie nagrody. Oscary są bezcenne i to dosłownie. W 1950 roku wprowadzono zasadę, zgodnie z którą każdy laureat chcący sprzedać swoją statuetkę, musi najpierw zaoferować ją Akademii za symbolicznego dolara. Reguła ta nie działała wstecz, dlatego najdrożej sprzedanym Oscarem pozostaje statuetka dla filmu „Przeminęło z wiatrem”. Michael Jackson kupił ją w 1999 r. za rekordowe 1 542 000 dolarów. Tylko dziewięć kobiet w niemal stuletniej historii Oscarów było nominowanych w kategorii „Najlepszy reżyser”. Statuetką mogą poszczycić się: Kathryn Bigelow (The Hurt Locker), Chloé Zhao (Nomandland), Jane Campion (Psie pazury). W 2000 roku — zaledwie na 16 dni przed ceremonią — zaginęło 55 Oscarów. Amerykańska Akademia Filmowa natychmiast zamówiła nowe egzemplarze. Kilka dni później statuetki odnaleziono w koszu na śmieci koło supermarketu. Brakowało tylko trzech sztuk. W sprawie aresztowano dwóch mężczyzn, którzy trafili do więzienia na sześć miesięcy. Kilka lat po incydencie jeden z brakujących Oscarów odnaleziono u handlarza narkotykami w Miami. Pozostałe dwa do dziś nie zostały znalezione. Jedno z najsłynniejszych „selfie”, jakie kiedykolwiek udostępniono w sieci, pochodzi z gali rozdania Oscarów w 2014. Na grupowym zdjęciu widać największe gwiazdy Hollywood, m.in. Bradleya Coopera, Brada Pitta, Angelinę Jolie, Jennifer Lawrence, Meryl Streep oraz Jareda Leto. Post opublikowany na oficjalnym profilu Ellen DeGeneres na Twitterze zebrał do tej pory ponad 2 miliony polubień i jeszcze więcej, bo niemal 3 miliony udostępnień. Źródła: National Geographic Polska, oscars.org Nasz ekspert Filip Nowek Z wykształcenia dziennikarz, chociaż na co dzień zajmuje się komunikacją marketingową. Pasjonat podróżowania. Autor przewodników po europejskich krajach i ciekawostek o największych miastach świata. Prywatnie miłośnik tenisa i wypadów do kina.
To miejsce od dekad rozpala wyobraźnię. Legendy o jego zawartości krążą od pokoleń
Fort Knox kojarzy się przede wszystkim z gigantycznym skarbcem, w którym rząd Stanów Zjednoczonych zgromadził niewyobrażalnie gigantyczne rezerwy złota. Warto jednak wiedzieć, że słynne United States Bullion Depository stanowi jedynie niewielki fragment tej olbrzymiej instalacji, która od 1918 roku pozostaje niezdobytą twierdzą.
Spis treści: Miasto-twierdza w Kentucky Od poligonu do ogromnej bazy Instytucje i jednostki United States Bullion Depository W 1990 roku dwóch przebranych za policjantów mężczyzn weszło do Muzeum Isabelli Stewart Gardner w Bostonie i zrabowało 13 dzieł sztuki o łącznej wartości ok. 500 milionów dolarów. W 2003 roku złodzieje pokonali zabezpieczenia w Antwerp Diamond Centre i zrabowali diamenty, złoto i biżuterię, które wyceniono na ok. 100 milionów dolarów. W 2025 roku bandyci przebrani za ekipę remontową weszli w biały dzień do skarbca paryskiego Luwru. Ich łupem padło 8 elementów francuskich klejnotów koronnych o wartości ok. 88 milionów euro. To były jedne z najzuchwalszych kradzieży w historii, które mogą zawstydzić scenarzystów kinowych hitów. Jednak do tej pory żaden „wirtuoz włamań” nie zdecydował się na wejście do Fort Knox. I trudno się temu dziwić. W końcu mówimy tu o najpilniej strzeżonej fortecy świata. Miasto-twierdza w Kentucky Lokalizacja Fort Knox nie jest przypadkowa. Została wybrana dzięki starannej analizie strategicznej, przeprowadzonej ponad 100 lat temu. Instalacja została wzniesiona na obszarze o powierzchni przekraczającej 440 kilometrów kwadratowych. Dla zobrazowania skali, to nieznacznie mniej niż wynosi powierzchnia Warszawy (517,2 kilometra kwadratowego). Rozciąga się na terytorium trzech hrabstw stanu Kentucky: Bullitt, Hardin i Meade, między Louisville i Elizabethtown, w samym sercu regionu Bluegrass. Strategiczna głębia terytorium była kluczowa w latach 30. XX wieku, kiedy decydowano o lokalizacji depozytu kruszców. Oddalenie od wybrzeży o setki mil oraz ochrona zapewniana przez barierę Appalachów sprawiały, że Fort Knox był naturalnie chroniony przed ewentualnym atakiem lotniczym lub inwazją morską, co w tamtym czasie uznawano za decydujące czynniki bezpieczeństwa. Poza tym pofałdowany teren, porośnięty gęstymi lasami, idealnie nadawał się do ćwiczeń z zakresu nawigacji lądowej. Dwie strefy Z punktu widzenia topograficznego, Fort Knox dzieli się na dwie główne sfery. Pierwszą z nich jest tzw. cantonment area, czyli obszar miejski o powierzchni ponad 28 kilometrów kwadratowych, gdzie koncentruje się życie administracyjne, mieszkalne i usługowe. Druga sfera to rozległe tereny treningowe o powierzchni około 412 kilometrów kwadratowych, które są domem dla 147 aktywnych obiektów poligonowych, w tym 65 strzelnic do ognia ostrego. Od poligonu do ogromnej bazy Historia Fort Knox rozpoczęła się w 1918 roku, kiedy Stany Zjednoczone szukały nowych terenów pod szkolenia artyleryjskie. Pierwotna baza, Camp Zachary Taylor w Louisville, okazała się za mała i nieodpowiednia dla nowoczesnej artylerii. Armia zaczęła nabywać grunty w pobliżu miasteczka Stithton, a w sierpniu 1918 roku nowo powstały obóz otrzymał nazwę Camp Knox na cześć Henry’ego Knoxa, generała z czasów wojny o niepodległość i pierwszego Sekretarza Wojny USA. Rola tego obiektu uległa zmianie w okresie międzywojennym. W 1931 roku instalacja stała się kwaterą główną dla raczkujących amerykańskich sił zmechanizowanych. W styczniu 1932 roku Camp Knox został oficjalnie przemianowany na Fort Knox, zyskując przy tym status stałej bazy wojskowej. To właśnie wtedy podjęto dwie decyzje, które na zawsze zmieniły charakter tego miejsca. Pierwszą było uczynienie go centrum broni pancernej, a drugą – budowa narodowego skarbca złota. Podczas II wojny światowej Fort Knox stał się „uniwersytetem broni pancernej”. W 1940 roku powołano tam Armored Force School oraz Armored Force Replacement Training Center, gdzie szkolono tysiące załóg czołgów, które później walczyły na polach Europy i Pacyfiku. Przełomowym momentem w nowożytnej historii obiektu był rok 2011. W ramach restrukturyzacji baz, Armor Center zostało przeniesione do Fort Benning, a Fort Knox zyskał nowe zadanie – stał się centrum zarządzania zasobami ludzkimi armii. Instytucje i jednostki Współczesny Fort Knox mieści ponad 30 różnych dowództw i organizacji. Każda z nich odgrywa krytyczną rolę w zapewnieniu gotowości operacyjnej armii amerykańskiej. Nie jest to już tylko baza poligonowa, a ogromne centrum biurowe, gdzie zarządza się karierami, rekrutacją i logistyką na skalę globalną. Kluczowe jednostki i instytucje, które stacjonują w bazie, to: S. Army Human Resources Command, S. Army Cadet Command i Recruiting Command, V Corps, 1st Theater Sustainment Command, Army Reserve Aviation Command, 19th Engineer Battalion, United States Bullion Depository. Należy jednak podkreślić, że ogromna baza jest kojarzona przede wszystkim z ostatnim z wymienionych obiektów. Mowa o budynku, który formalnie nie podlega pod dowództwo armii, ale jest nierozerwalnie związany z całą instalacją. United States Bullion Depository United States Bullion Depository, wielki skarbiec, powstał w 1936 roku, gdy rząd USA zaczął gromadzić ogromne ilości cennego kruszcu w następstwie wprowadzenia ustawy o rezerwach złota. Konstrukcja i architektura Słynny budynek stanowi kwintesencję fortecznej architektury. Zewnętrzne ściany wykonano z granitu wykładanego betonem, co ma zapewniać odporność na ataki artyleryjskie i lotnicze. Do budowy zużyto ok. 453 metry sześcienne granitu, ok. 3200 metrów sześciennych betonu i ponad 1400 ton stali konstrukcyjnej i zbrojeniowej. Sercem obiektu jest dwupoziomowy skarbiec, zbudowany ze stalowych płyt i belek, zalany grubą warstwą betonu. Kluczowym elementem bezpieczeństwa jest ważąca 22 tony brama o grubości ok. 53 cm. Potężna instalacja została wykonana z najnowocześniejszych w tamtym czasie materiałów, odpornych na wiercenie i cięcie palnikiem. Co ciekawe, żadna osoba na świecie nie zna pełnej kombinacji otwierającej skarbiec. Pracownicy depozytu dysponują tylko fragmentami kodu, co wymusza ich jednoczesną obecność podczas otwierania drzwi. Zasoby W Fort Knox znajduje się około 147,3 miliona uncji złota. Stanowi to około 50% całkowitych rezerw rządu federalnego. Warto jednak wspomnieć, że potężny skarbiec wielokrotnie służył jako bezpieczna przestrzeń dla najcenniejszych dokumentów i przedmiotów w historii. Podczas II wojny światowej, w obawie przed bombardowaniami Waszyngtonu, do Kentucky przewieziono oryginały Deklaracji Niepodległości, Konstytucji USA, a nawet brytyjskiej Magna Carta. Na przestrzeni lat, skarbiec gościł także m.in. klejnoty koronne Węgier i Biblię Gutenberga. Źródło: National Geographic Polska Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Ann Lee stworzyła własną religię. Była „jedną z najwcześniejszych feministek”
Do polskich kin zawitał „Testament Ann Lee”, który już zdobył uznanie krytyków. W roli głównej wystąpiła Amanda Seyfried, a jej kreacja przyniosła aktorce nominację do Złotego Globa. Co szczególnie interesujące, historia przedstawiona w filmie nie jest fikcją, a scenariusz oparto na losach prawdziwej kobiety z XVIII wieku, której życie i działalność religijna wzbudzały zarówno zachwyt, jak i kontrowersje. Kim była Ann Lee i dlaczego jej postać do dziś budzi tak duże zainteresowanie?
Ann Lee przez swoich wyznawców była uznawana za żeńską manifestację Boga i duchową przywódczynię wspólnoty religijnej. Jej droga do tej roli była jednak pełna dramatycznych doświadczeń. Dorastała w ubogiej rodzinie w Anglii, a w młodości zmagała się z trudnymi warunkami życia i osobistymi tragediami, które ukształtowały jej poglądy religijne. Z czasem zaczęła głosić idee duchowej czystości i wspólnotowego życia, stając się założycielką protestanckiego ruchu religijnego znanego jako szejkerzy albo szejkersi. Co sprawiło, że jej nauki zdobyły tak wielu zwolenników i jak doszło do powstania tej niezwykłej wspólnoty? Kim była Ann Lee? Trudne dzieciństwo i początki jej religijnych przekonań Ann Lee przyszła na świat w 1736 roku w Manchesterze jako drugie z ośmiorga dzieci kowala Johna Leesa. Dorastała w bardzo skromnych warunkach – cała rodzina mieszkała w niewielkim mieszkaniu należącym do dziadków, a codzienność klasy robotniczej w XVIII-wiecznej Anglii była naznaczona ubóstwem i ciężką pracą. Lee nie otrzymała formalnego wykształcenia i jako młoda dziewczyna pracowała m.in. w fabryce tekstyliów. Już w dzieciństwie wyróżniała się jednak głęboką religijnością oraz silnym przekonaniem o konieczności moralnej czystości. Wczesne doświadczenia rodzinne odegrały istotną rolę w kształtowaniu jej poglądów. W ciasnym domu była świadkiem życia intymnego rodziców, co – według wielu biografów – wywołało u niej trwałą niechęć do seksualności. Mimo to w 1762 roku wyszła za mąż za kowala Abrahama Standerina. Małżeństwo okazało się jednak dla niej niezwykle trudne – Lee urodziła czworo dzieci, które zmarły w niemowlęctwie. Kolejne osobiste tragedie umocniły ją w przekonaniu, że życie w czystości i celibacie jest drogą do duchowego zbawienia. W tym samym czasie Lee zaczęła coraz intensywniej angażować się w działalność religijną. W wieku około 22 lat dołączyła do wspólnoty Wardley Society – niewielkiej protestanckiej grupy znanej z ekstatycznych modlitw, śpiewów i tańców podczas nabożeństw. Członkowie tej wspólnoty, nazywani później „Shaking Quakers”, wierzyli m.in. w równość kobiet i mężczyzn oraz możliwość bezpośredniego doświadczenia działania Boga. Lee szybko stała się jedną z najbardziej charyzmatycznych postaci wśród wiernych. Jej radykalne poglądy – zwłaszcza nawoływanie do celibatu i odrzucenia tradycyjnego małżeństwa – budziły jednak kontrowersje i doprowadziły do konfliktów z władzami religijnymi. W 1770 roku została nawet uwięziona w Manchesterze za zakłócanie nabożeństw. To właśnie podczas pobytu w więzieniu, jak później twierdziła, doznała duchowego objawienia, które utwierdziło ją w przekonaniu, że celibat powinien stać się fundamentem nowego ruchu religijnego. Dlaczego Ann Lee wyjechała do Ameryki? Powstanie ruchu szejkerów W 1774 roku Ann Lee wraz z niewielką grupą zwolenników opuściła Anglię i wyruszyła statkiem z Liverpoolu do Nowego Jorku. Wśród towarzyszy podróży znaleźli się m.in. jej brat William Lee oraz mąż Abraham Standerin, choć ich relacja wkrótce się rozpadła. Po przybyciu do USA wspólnota zaczęła budować nowe życie w zupełnie innych warunkach społecznych i religijnych. Kilka lat później wyznawcy Lee osiedlili się w Niskayunie w stanie Nowy Jork, niedaleko Albany, gdzie powstała pierwsza trwała osada ruchu znanego dziś jako szejkerzy. Ann Lee szybko stała się centralną postacią tej wspólnoty i duchową przywódczynią, a jej wyznawcy zaczęli nazywać ją „Matką Anną”. Nauki głoszone przez Lee były w XVIII wieku wyjątkowo radykalne. Jednym z najważniejszych filarów jej doktryny był całkowity celibat – uważała ona, że seksualność jest źródłem grzechu, a życie w czystości pozwala osiągnąć duchową doskonałość. Szejkerzy odrzucali również tradycyjny model małżeństwa i własności prywatnej, a ich wspólnoty funkcjonowały w sposób niemal monastyczny. Jednocześnie Lee propagowała idee niezwykle nowatorskie jak na swoje czasy, zwłaszcza przekonanie o pełnej równości kobiet i mężczyzn. W strukturach szejkerskich kobiety mogły pełnić funkcje przywódcze, co w XVIII wieku było rzadkością w świecie religijnym. Wyznawcy wierzyli też, że drugie przyjście Chrystusa ma charakter duchowy i może objawić się w postaci kobiety – dla wielu z nich właśnie Ann Lee była taką manifestacją. Wspólnoty szejkersów wyróżniały się także charakterystycznymi nabożeństwami. Podczas modlitw wierni śpiewali, tańczyli i wykonywali rytmiczne ruchy ciała, które – według nich – oczyszczały człowieka z grzechu. Od tych praktyk wzięła się potoczna nazwa grupy: „Shaking Quakers”, czyli „drżący kwakrzy”, z czasem skrócona do „Shakers”. Członkowie wspólnoty starali się tworzyć społeczeństwo wolne od przemocy i konfliktów, dlatego zdecydowanie sprzeciwiali się wojnie. To właśnie pacyfizm stał się jednym z powodów licznych napięć z otoczeniem w czasie amerykańskiej walki o niepodległość. Lee została nawet aresztowana pod zarzutem sprzyjania Brytyjczykom, gdy odmówiła złożenia przysięgi lojalności władzom stanu Nowy Jork. Niektórzy historycy twierdzą też, że była ona jedną z pierwszych orędowniczek feminizmu. – Powiedziałabym, że Lee była jedną z najwcześniejszych feministek – dodała reżyserka Mona Fastvold. Mimo prześladowań ruch stopniowo się rozwijał. Lee i jej współpracownicy podróżowali po Nowej Anglii, głosząc kazania i przyciągając nowych wyznawców. Po jej śmierci w 1784 roku wspólnoty szejkersów zaczęły powstawać w różnych częściach Stanów Zjednoczonych. W połowie XIX wieku ruch osiągnął szczyt popularności – istniało około 20 osad, a liczba członków sięgała ok. 6 tysięcy. Szejkerzy zasłynęli wówczas także z wysokiej etyki pracy, rozwiniętego rzemiosła i licznych wynalazków, a ich wspólnoty stały się miejscem schronienia dla sierot, osób starszych czy kobiet uciekających przed przemocą. Choć dziś ruch niemal zanikł (znani są trzej członkowie), idee propagowane przez Ann Lee – zwłaszcza równość płci, życie wspólnotowe i pacyfizm – wciąż uznawane są przez historyków za niezwykle nowatorskie jak na realia XVIII wieku. Źródła: BBC, Elle Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Miłość w czasach AI. Coraz więcej osób rezygnuje z realnych partnerów na rzecz chatbotów
Współczesne relacje coraz częściej rozpoczynają się od przesunięcia palcem po ekranie. Aplikacje randkowe stały się dla wielu osób pierwszym (a czasem jedynym) miejscem poszukiwania bliskości. Jednak część użytkowników idzie o krok dalej: zamiast mierzyć się z niepewnością, kompromisami i emocjonalnym ryzykiem związanym z relacjami międzyludzkimi, wybierają partnerów, którzy nigdy nie zawiodą, zawsze odpiszą i dopasują się do ich potrzeb. Tworzą związki z czatbotami – cyfrowymi towarzyszami zaprogramowanymi tak, by słuchać, wspierać i okazywać „uczucia”.
Spis treści: Związki z czatbotami w Chinach. Młode kobiety wybierają AI zamiast małżeństwa Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI W tle tej zmiany – szczególnie widocznej w Chinach – widać szersze procesy społeczne. Przez dekady obowiązywała tam restrykcyjna polityka jednego dziecka, wprowadzona w 1979 roku, która miała zahamować przyrost naturalny. Choć dziś prawo dopuszcza posiadanie nawet trójki dzieci, a władze próbują zachęcać obywateli do zakładania rodzin poprzez system ulg i dopłat, wskaźniki urodzeń pozostają niskie. Coraz więcej młodych ludzi deklaruje, że nie planuje małżeństwa ani potomstwa, wskazując na presję ekonomiczną, tempo życia i rosnące oczekiwania wobec partnerów. W tej rzeczywistości sztuczna inteligencja zaczyna pełnić nową rolę: nie tylko narzędzia pracy czy rozrywki, lecz także emocjonalnego towarzysza. Dla części kobiet w Chinach relacja z wirtualnym partnerem – stworzonym na podstawie własnych preferencji – okazuje się prostsza i bardziej przewidywalna niż związek z realnym człowiekiem. Co istotne, to zjawisko przestaje już być wyłącznie azjatyckim fenomenem i pojawia się również w innych państwach. Kobiety w Chinach wybierają AI zamiast małżeństwa Władze w Pekinie od kilku lat próbują przekonać młode pokolenie, że małżeństwo i macierzyństwo powinny stać się priorytetem. Tymczasem część kobiet coraz wyraźniej dystansuje się od tradycyjnego modelu życia rodzinnego – i zamiast realnych partnerów wybiera relacje z wirtualnymi towarzyszami. W kraju, w którym wskaźnik urodzeń spadł do najniższego poziomu od ponad siedmiu dekad, rozwój aplikacji opartych na sztucznej inteligencji zbiegł się z narastającym zjawiskiem społecznym określanym mianem „lying flat” – odrzuceniem presji sukcesu, kariery i małżeństwa. Boom na platformy oferujące emocjonalne wsparcie i cyfrowe towarzystwo był w Chinach błyskawiczny. Powstały dziesiątki wyspecjalizowanych chatbotów, w tym aplikacje projektowane specjalnie jako „wirtualni partnerzy”. 21-letnia Zhang, studentka psychologii stosowanej z południowych Chin, przyznaje, że codziennie poświęca co najmniej godzinę na rozmowy ze swoimi dwoma „chłopakami” stworzonymi przez AI. – Uważam, że w naszym pokoleniu ludzie sądzą, że samotność jest w porządku. Po co umawiać się z innymi? To zbyt kłopotliwe – mówi. Mimo że nigdy nie spotka swoich cyfrowych partnerów w rzeczywistości, ich relacja – jak podkreślają jej znajomi – wyraźnie wpływa na jej samopoczucie. Eksperci zauważają, że tego typu aplikacje oferują coś, czego wielu młodym osobom brakuje w relacjach offline. – Zapewniają stosunkowo bezpieczną przestrzeń do komunikacji i konsultacji emocjonalnej, czego często brakuje w Chinach – tłumaczy Rose Luqiu z Hong Kong Baptist University. Według niej chatboty dostarczają „wartości emocjonalnej”, której część kobiet nie doświadcza w kontaktach z mężczyznami. Skala zjawiska jest znaczna: szanghajski start-up MiniMax, twórca jednej z najpopularniejszych aplikacji, wyceniany jest na ponad 600 milionów dolarów, a jego platformy – w tym globalna wersja Talkie – zgromadziły ponad 147 milionów użytkowników. Na forach internetowych kobiety wymieniają się wskazówkami, jak „kształtować” osobowość swojego partnera AI – od czułego romantyka po bardziej stanowczy, „opiekuńczy” typ. Wirtualna relacja staje się projektem, który można dopasować do własnych potrzeb – bez ryzyka odrzucenia i bez konieczności kompromisu. Związki z AI w USA. Samotni mężczyźni wybierają wirtualne partnerki O ile w Chinach użytkowniczkami aplikacji z wirtualnymi partnerami są głównie młode kobiety, o tyle w Stanach Zjednoczonych proporcje odwracają się niemal całkowicie. Tamtejszy rynek „dziewczyn AI” rozwija się przede wszystkim w odpowiedzi na potrzeby mężczyzn – często młodych, samotnych i coraz bardziej zdystansowanych wobec tradycyjnego modelu randkowania. W amerykańskim internecie wirtualne partnerki projektowane są jako zawsze dostępne, emocjonalnie wspierające i w pełni programowalne. Nie odrzucają, nie stawiają granic, nie inicjują konfliktów, chyba że użytkownik sam tego oczekuje. Intymność zostaje tu sprowadzona do usługi – personalizowanej, przewidywalnej i pozbawionej ryzyka. Zjawisko to wpisuje się w szerszy kontekst społeczny. Badania w USA od lat pokazują rosnący poziom samotności wśród młodych mężczyzn, którzy spędzają więcej czasu online niż wcześniejsze pokolenia i coraz częściej deklarują lęk przed odrzuceniem w realnym świecie. Część z nich otwarcie przyznaje, że relacja z AI wydaje się prostsza – nie wymaga umiejętności społecznych, nie wiąże się z kompromisem ani emocjonalnym wysiłkiem. Wirtualna partnerka oferuje akceptację bez negocjacji i bliskość bez niepewności. To właśnie element kontroli (i możliwość kształtowania osobowości cyfrowej postaci) stanowi dla wielu kluczową wartość. Regulacje w USA i Chinach. Państwa reagują na związki z AI Rozwój relacji z wirtualnymi partnerami nie umknął uwadze regulatorów – zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Chinach, choć motywacje obu państw są wyraźnie odmienne. W USA Federalna Komisja Handlu (FTC) bada modele biznesowe tych aplikacji, koncentrując się przede wszystkim na ryzyku uzależnienia emocjonalnego, zwłaszcza wśród nastolatków. Amerykański niepokój ma wymiar psychologiczny i społeczny: dotyczy izolacji, radykalizacji młodych mężczyzn oraz zastępowania realnych relacji technologicznym substytutem. W kraju, gdzie platformy często działają w modelu freemium, oferują treści dla dorosłych i umożliwiają nieustanne „ulepszanie” partnerki AI, relacja bywa modułowa – użytkownik może ją modyfikować, usuwać i personalizować według własnych potrzeb. Nowość i natychmiastowa gratyfikacja stają się główną walutą emocjonalną. W Chinach akcenty rozłożone są inaczej. Tamtejsze władze obawiają się przede wszystkim spadku liczby małżeństw i urodzeń oraz rosnącego dystansu młodych kobiet wobec tradycyjnych ról społecznych. W związku z tym w grudniu 2025 roku zaproponowano przepisy, które zobowiązywałyby platformy do interwencji w przypadku oznak niezdrowego uzależnienia od aplikacji – m.in. poprzez tworzenie profili emocjonalnych użytkowników i reagowanie na sygnały samookaleczenia. Regulacje, które mają wejść w życie jeszcze w 2026 roku, nakładają również obowiązek dostosowania treści do obowiązujących zasad kontroli informacji i „wartości socjalistycznych”. Jednocześnie chińskie aplikacje częściej czerpią z mechaniki gier: budują wielowątkowe narracje, rozwijają relację jak serialowy romans, z pamięcią i ciągłością. Choć strategie rynkowe i obawy władz różnią się w obu krajach, pod powierzchnią widać wspólny niepokój. Technologia wypełnia przestrzeń, którą wcześniej zajmowały relacje międzyludzkie, oferując bliskość bez ryzyka odrzucenia i bez społecznych konsekwencji. Niewygodne pytanie nie dotyczy już wyłącznie bezpieczeństwa czy potencjalnej manipulacji – dotyczy tego, dlaczego tak wiele osób woli programowalną intymność od nieprzewidywalnej obecności drugiego człowieka. Źródła: Business Standard, Times of India, Science Direct Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Historyczne odkrycie w sercu Nowego Jorku. Tajne przejście służyło zbiegłym niewolnikom
Zabytkowa kamienica na Manhattanie, która dziś funkcjonuje jako muzeum poświęcone życiu nowojorczyków w XIX wieku, skrywała dotąd nieznaną tajemnicę. Pod podłogą jednej z wbudowanych komód natrafiono na wąski, starannie zamaskowany tunel, który przez niemal dwa stulecia pozostawał niewidoczny dla kolejnych mieszkańców i konserwatorów budynku.
Pod dolną szufladą zabudowanej komody odkryto luźny drewniany panel, za którym znajduje się wąskie przejście prowadzące około 4,5 metra w głąb ziemi. Badacze przypuszczają, że tunel mógł pełnić funkcję znacznie ważniejszą niż dotąd sądzono – według historyków istnieje duże prawdopodobieństwo, że stanowił element tzw. Podziemnej Kolei, czyli sieci tajnych tras wykorzystywanych w XIX wieku do pomocy osobom uciekającym z niewoli. Wejście do ukrytego korytarza znajduje się na drugim piętrze Merchant’s House Museum – niemal dwustuletniej kamienicy na Manhattanie, która do dziś zachowała oryginalny układ wnętrz. Jak podkreślają przedstawiciele placówki, sposób ukrycia przejścia wskazuje na jego celowe zamaskowanie i brak analogii w innych historycznych domach tego typu w Nowym Jorku, co czyni to odkrycie szczególnie wyjątkowym z punktu widzenia architektury i historii miasta. Tajemniczy tunel w Merchant's House odnaleziony Powiązanie Merchant’s House Museum z działalnością tzw. Podziemnej Kolei (czyli nieformalnej sieci abolicjonistów, która w XIX wieku pomagała osobom uciekającym z niewoli przedostać się do stanów wolnych) ujawniono dopiero podczas szczegółowych badań konstrukcji budynku. Archeolodzy, analizując elementy zabudowy na drugim piętrze kamienicy, natrafili na niewielki, prostokątny otwór wycięty bezpośrednio w deskach podłogowych, ukryty pod szufladami wbudowanej komody znajdującej się w korytarzu prowadzącym do sypialni. Za nim odkryto zamkniętą przestrzeń o wymiarach około 60 na 60 centymetrów oraz drabinę prowadzącą na niższy poziom domu, co – zdaniem ekspertów – mogło stanowić improwizowaną kryjówkę lub awaryjną drogę ewakuacji w sytuacji zagrożenia. Układ konstrukcyjny przejścia wskazuje, że nie było ono przypadkowym elementem architektonicznym, lecz celowo zaprojektowaną skrytką, która mogła służyć do ukrywania zbiegów w okresie poprzedzającym wojnę secesyjną. W tamtym czasie obowiązywała bowiem ustawa o zbiegłych niewolnikach z 1850 roku, umożliwiająca łowcom niewolników (często działającym przy wsparciu lokalnych władz) ściganie osób, które próbowały przedostać się na północ w poszukiwaniu wolności. W efekcie nawet mieszkańcy stanów formalnie wolnych narażeni byli na konsekwencje prawne za udzielanie pomocy uciekinierom, co wymuszało stosowanie zaawansowanych metod ukrywania takich przestrzeni w prywatnych domach. Jak przyznają przedstawiciele muzeum, sam fakt istnienia ukrytej przestrzeni był znany już wcześniej, jednak jej funkcja przez lata pozostawała niejasna. Dopiero analiza kontekstu historycznego oraz konsultacje z architektami i specjalistami ds. ochrony zabytków pozwoliły wysunąć hipotezę o możliwym związku domu z działalnością Podziemnej Kolei. – To naprawdę niezwykłe odkrycie – podkreśliła Emily Hill-Wright, dyrektorka muzeum. Eksperci zwracają uwagę, że sposób zamaskowania przejścia – niewidocznego z zewnątrz i dostępnego jedynie po odsunięciu zabudowy meblowej – nie ma analogii w innych zachowanych rezydencjach z tego okresu na terenie Manhattanu. W rezultacie odkrycie to może stanowić jeden z najbardziej znaczących przykładów ukrytej architektury miejskiej XIX wieku, a zarazem materialny ślad działań podejmowanych w ramach walki z systemem niewolnictwa na długo przed jego formalnym zniesieniem. Kto zaprojektował tajne przejście w Merchant's House Museum? Coraz więcej wskazuje na to, że ukryty tunel nie był przypadkowym elementem konstrukcyjnym, lecz świadomie zaprojektowaną częścią budynku już na etapie jego powstawania. Kamienica, w której dziś mieści się Merchant’s House Museum, została wzniesiona w 1832 roku przez rzemieślnika Josepha Brewstera – kapelusznika z Connecticut, który kilka lat później sprzedał ją zamożnej rodzinie kupieckiej Tredwellów. To właśnie Brewster, jak sugerują najnowsze analizy architektoniczne, miał odpowiadać za stworzenie systemu ukrytych przestrzeni, które mogły pełnić funkcję awaryjnej kryjówki dla osób uciekających z niewoli. Historyk architektury Patrick Ciccone wskazuje, że budowniczy był niemal na pewno związany z ruchem abolicjonistycznym, co w realiach XIX-wiecznego Nowego Jorku (zwłaszcza wśród białych rzemieślników i przedsiębiorców) należało do rzadkości. – Bycie abolicjonistą było niezwykle rzadkie wśród białych Nowojorczyków, zwłaszcza zamożnych – podkreślił badacz, zaznaczając jednocześnie, że jako projektant Brewster miał możliwość wprowadzenia takich rozwiązań jeszcze przed sprzedażą nieruchomości. Dodatkowe światło na tę hipotezę rzuciły archiwalne dokumenty, które wskazują, że Brewster mógł stosować podobne zabiegi konstrukcyjne także w innych budynkach. Jak zauważyła historyczka muzeum Ann Haddad, odnalezione zapisy dotyczące prac prowadzonych w pobliskim kościele sugerują, że rzemieślnik miał doświadczenie w projektowaniu ukrytych przestrzeni. – Moim zdaniem świadczy to o oddanym i zagorzałym abolicjoniście – stwierdziła w rozmowie z „New York Times”. Nie jest natomiast jasne, czy rodzina Tredwellów była świadoma istnienia przejścia ani w jakim stopniu mogła je wykorzystywać. Wiadomo jednak, że w okresie poprzedzającym wojnę secesyjną Afroamerykanie przebywający w Nowym Jorku – zarówno zbiegli niewolnicy, jak i wolni mieszkańcy – byli narażeni na porwania i przemoc ze strony łowców nagród działających na podstawie ustawy o zbiegłych niewolnikach z 1850 roku. Sam budynek przez niemal sto lat pozostawał w rękach Tredwellów, zanim w XX wieku został przekształcony w muzeum, a następnie objęty ochroną konserwatorską. W 1966 roku uznano go za Narodowy Zabytek Historyczny, co podkreśliło jego znaczenie dla dziedzictwa miasta. Dziś Merchant’s House Museum nie tylko prezentuje życie zamożnej nowojorskiej rodziny kupieckiej z XIX wieku, lecz także – dzięki nowym ustaleniom – może stanowić namacalny dowód zaangażowania mieszkańców Północy w walkę z niewolnictwem oraz funkcjonowanie sieci wsparcia dla osób uciekających z Południa. Źródła: The Guardian, Popular Mechanics, Smithsonian Magazine, New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak zobaczyć ognisty wodospad w Yosemite? To jedna z najwspanialszych iluzji optycznych świata
Każdego roku, tylko przez krótką chwilę, promienie zimowego słońca zamieniają potężnego El Capitana w ulotny, mieniący się ogniem wodospad. To widok, który pamięta się przez całe życie. Wygląda jak scena z legend.
Amerykański Park Narodowy Yosemite w Kalifornii jest marzeniem wielu podróżników-miłośników przyrody, ale w lutym przyciąga jeszcze więcej turystów niż zwykle. Staje się wtedy sceną jednej z najbardziej fascynujących iluzji optycznych w przyrodzie i prezentuje wodospad, który zdaje się być zrobiony z czystego, złotego ognia. Ognisty spektakl w Yosemite – czym jest iluzja Firefall? Ognisty wodospad, czyli tzw. Firefall, to wyjątkowy efekt świetlny powstający tylko wtedy, gdy zachodzące słońca pada pod idealnym kątem na wodospad Hosetail Fail w Dolinie Yosemite, który spływa po mekce wszystkich wspinaczy – legendarnej skale El Capitan. Woda, oświetlona przez intensywne, niskie światło słoneczne, zyskuje jaskrawe, pomarańczowo-czerwone zabarwienie i przypomina spływającą lawę. Kiedy można zobaczyć Firefall? Niestety, nie każda zimowa wizyta w Yosemite gwarantuje dogodne warunki do obserwowania ognistego wodospadu. Podróżnicy każdego roku czekają w napięciu. Najważniejsze jest to, że Horsetail Fail jest wodospadem sezonowym – zasila go głównie topniejący śnieg. Podczas zim o niewielkich opadach wodospad może być zupełnie suchy. Ważne jest także niebo. Zachodzące słońce musi świecić bez przeszkód, ale najważniejszy jest jego kąt padania – zjawisko jest widoczne tylko przez około 10–15 minut dziennie jedynie przez kilka dni w lutym, gdy Słońce przechodzi dokładnie w linii wodospadu. Optymalne okno na oglądanie ognistego wodospadu jest pomiędzy 12 a 24 lutego, chociaż dokładne daty różnią się w zależności od roku. Park Narodowy Yosemite zawsze informuje, kiedy ma pojawić się spektakl. Od kiedy ludzie zachwycają się ognistym widowiskiem? Zjawisko to było prawdopodobnie widoczne od tysięcy lat, ale najbardziej popularne stało się dzięki zdjęciu wykonanym w 1973 roku przez fotografa Galena Rowella. Jednak turyści w XIX wieku zachwycali się w tym miejscu zupełnie innym – bo stworzonym przez człowieka – ognistym widowiskiem. XIX-wieczne ogniste show Sztuczny „Firefall” (czyli po polsku „spadek ognia”), od którego nazwę przyjął wodospad, był w rzeczywistości ognistym show zaprojektowanym po to, by zachęcać turystów do odwiedzin parku. Praktyka ta miała zostać zapoczątkowana w 1873 roku przez Jamesa MacCaulaya, irlandzkiego osadnika i jedno z pierwszych pracowników Yosemite, który zbudował i obsługiwał płatną drogę z Doliny Yosemite do Glacier Point (granitowego szczytu o wysokości ok. 2193 m n.p.m.). MacCaulay zapoczątkował tradycję znoszenia płonących drewien z ogniska ze szczytu Glacier Point, by stworzyć show dla turystów znajdujących się poniżej. Nie jest jasne, czy był świadomy naturalnego, zimowego zjawiska na Wodospadzie Horsetail, który pozostał w dużej mierze niezauważony przed pojawieniem się nowoczesnej fotografii. Ogień towarzyszył jednak Yosemite od wielu, wielu lat. Ofiara własnego sukcesu Z czasem rytuał spadku ognia nabrał stałego kształtu. Robotnicy nocą rozpalali na szczycie Glacier Point ognisko z kory sosnowej, a następnie wczesnym rankiem zrzucali rozżarzone węgle w przepaść. To dla widzów wyglądało jak ognista rzeka. Show stało się jednak ofiarą własnej popularności. Park stał się tak znany, że od lat 20. XX wieku przyciągał setki tysięcy turystów w samochodach rocznie. Przeludnienie zaczęło negatywnie wpływać na zwierzęta i krajobraz, co doprowadziło do debaty na temat idei Parku Narodowego. Ostatecznie zaprzestano urządzania ognistego show w 1968 roku, po 97 latach. – To swego rodzaju parodia natury, by spychać żarzące się węgle z klifu, podczas gdy Yosemite oferuje tak wspaniałe, naturalne widowiska – powiedział wówczas zastępca dyrektora parku David Condon. Już niedługo później fotografowie oczarowali świat zdjęciami naturalnego, ognistego wodospadu i okazało się, że zachwycające widoki były tak naprawdę na wyciągnięcie ręki. I to nieuzbrojonej w płonące węgle. Ognisty wodospad w Yosemite w 2026 roku Chociaż w poprzednich latach widzowie musieli rezerwować miejsca w parku, aby uzyskać dostęp do najlepszych miejsc do oglądania i fotografowania ognistego wodospadu, to od 2026 roku rezerwacje nie są wymagane. Chcesz zobaczyć ogniospad na własne oczy? Przygotuj się na chłodne warunki i wędrówkę – i naprawdę spektakularny widok. Niestety – okno pogodowe na obserwację już się kończy: najbliższa taka okazja za rok. Może warto już zaplanować zimowe wakacje? Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Świat ma dość turystów? Tu tego nie odczujesz. Oto 10 najbardziej gościnnych miejsc
W czasach, gdy w wielu popularnych kurortach coraz częściej mówi się o nadmiarze turystów, gościnność przestaje być oczywistością, a staje się wartością samą w sobie. Nikt nie chce przyjechać na wymarzony urlop tylko po to, by poczuć, że jest nieproszonym gościem. Dlatego przy wyborze kierunku coraz więcej osób zwraca uwagę nie tylko na krajobrazy czy atrakcje, lecz także na nastawienie mieszkańców. Gdzie więc podróżni mogą liczyć na autentycznie życzliwe przyjęcie i poczucie, że są naprawdę mile widziani?
Rosnące zjawisko overtourismu sprawia, że w części najpopularniejszych regionów świata relacje między turystami a lokalnymi społecznościami stają się napięte. W niektórych miejscach wprowadzane są dodatkowe opłaty, limity odwiedzających czy restrykcje mające ograniczyć napływ gości – jak dzieje się to choćby w niektórych regionach Hiszpanii czy w alpejskich obszarach północnych Włoch. Równocześnie istnieją destynacje, które wciąż budują swoją markę na otwartości i wysokiej jakości obsługi. To właśnie one znalazły się w najnowszym zestawieniu najbardziej gościnnych miejsc na świecie na 2026 rok, przygotowanym w ramach corocznego plebiscytu Booking.com Traveller Review Awards. Montepulciano, Toskania – gościnność w sercu włoskiej krainy wina Montepulciano to przykład miejsca, w którym turysta od pierwszych chwil czuje się bardziej gościem niż klientem. Położone na wzgórzu w południowej Toskanii miasto zachowało średniowieczny układ ulic i kamienną zabudowę, dzięki czemu spacer po jego stromych zaułkach ma niemal filmowy charakter. Gościnność budowana jest tu wokół lokalnych tradycji – od rodzinnych trattorii po niewielkie enoteki, w których właściciele chętnie opowiadają o winie Vino Nobile di Montepulciano. Region uchodzi za jeden z najważniejszych obszarów winiarskich we Włoszech, ale mimo renomy nie zatracił kameralności. Mieszkańcy przyzwyczajeni są do odwiedzających, lecz wciąż utrzymują bezpośredni, serdeczny kontakt, co sprawia, że pobyt ma charakter osobisty, a nie anonimowy. Otaczające miasto wzgórza, gaje oliwne i winnice dodatkowo wzmacniają poczucie spokoju i autentyczności. Warto dodać, że właśnie tu kręcono sceny „włoskiego miasta” w filmie „Zmierzch: Księżyc w nowiu”, choć w fabule miejsce to występowało jako Volterra. Magong na Tajwanie – tradycja, świątynie i azjatycka serdeczność Magong, położone na archipelagu Penghu, łączy nadmorskie krajobrazy z silnie zakorzenioną kulturą religijną i społeczną. Jednym z najważniejszych punktów miasta jest świątynia Mazu, uznawana za jedną z najstarszych na Tajwanie, której początki sięgają XV wieku. To wokół takich miejsc koncentruje się życie wspólnotowe, co przekłada się na wyjątkowo otwarte podejście do przyjezdnych. Lokalne targi, niewielkie restauracje serwujące owoce morza i spokojne portowe uliczki tworzą atmosferę, w której łatwo nawiązać kontakt z mieszkańcami. Gościnność w Magong nie ma charakteru komercyjnego – wynika raczej z kulturowego przywiązania do uprzejmości i wzajemnego szacunku. Dla turystów oznacza to poczucie bezpieczeństwa i autentycznego zainteresowania, a nie jedynie obsługę nastawioną na zysk. San Martín de los Andes – argentyńska natura i przyjazna społeczność San Martín de los Andes leży nad jeziorem Lácar w andyjskiej części Patagonii i przyciąga miłośników przyrody przez cały rok. Miejscowość rozwijała się jako ośrodek turystyki aktywnej, jednak zachowała niewielką skalę i bliskie relacje między mieszkańcami a odwiedzającymi. W okolicy znajdują się wulkany, lasy, rzeki i rozległe tereny Parku Narodowego Lanin, co sprzyja trekkingowi, wędkarstwu, sportom zimowym i wodnym. Lokalne pensjonaty i restauracje często prowadzone są przez rodziny, które budują atmosferę opartą na bezpośrednim kontakcie i trosce o komfort gości. Dzięki temu nawet w sezonie miasteczko nie sprawia wrażenia anonimowego kurortu, lecz miejsca, w którym turysta szybko staje się częścią lokalnej codzienności. Harrogate, czyli najbardziej przyjazne miasto Wielkiej Brytanii Harrogate łączy elegancką historię uzdrowiskową z wyraźnym poczuciem wspólnoty. Miasto słynie z zadbanych parków, kwietnych rabat i architektury przypominającej czasy wiktoriańskie, ale to mieszkańcy nadają mu reputację jednego z najbardziej gościnnych miejsc w kraju. Niezależne sklepy, kawiarnie i restauracje tworzą środowisko, w którym goście traktowani są z uwagą i życzliwością. Jednocześnie atmosfera jest swobodna, bez przesadnej formalności, co sprzyja dłuższym pobytom. Uznane hotele, takie jak Hotel du Vin & Bistro czy Rudding Park, dodatkowo wzmacniają wizerunek miasta jako miejsca, gdzie wysoki standard idzie w parze z ciepłym podejściem do przyjezdnych. Fredericksburg w Teksasie – wino, historia i południowa gościnność Fredericksburg powstało jako niemiecka osada, co do dziś widać w architekturze i lokalnych tradycjach. Położone w regionie Hill Country miasteczko liczy około 10 tysięcy mieszkańców, ale przyciąga ponad milion turystów rocznie, głównie dzięki rozwijającej się scenie winiarskiej. Mimo rosnącej popularności zachowało kameralny charakter, a właściciele winnic, butikowych hoteli i restauracji budują relacje z gośćmi w oparciu o bezpośredni kontakt. Południowa uprzejmość i spokojne tempo życia sprawiają, że odwiedzający czują się tu mile widziani, a nie traktowani wyłącznie jako źródło dochodu. Pirenópolis – kolonialny klimat i brazylijska serdeczność Pirenópolis to niewielkie miasto w stanie Goiás, znane z kolonialnej zabudowy i brukowanych ulic. Jego siłą jest połączenie historycznego charakteru z naturalnym otoczeniem pełnym wodospadów i szlaków. Mieszkańcy przywiązują dużą wagę do lokalnych festiwali, muzyki i wspólnego spędzania czasu, co przekłada się na otwartość wobec turystów. Restauracje i bary sprzyjają długim, spokojnym spotkaniom, a atmosfera nie jest zdominowana przez masową turystykę. Dzięki temu Pirenópolis pozostaje miejscem, w którym łatwo poczuć autentyczne, południowoamerykańskie ciepło. Swakopmund i namibijska przygoda w europejskim stylu Swakopmund leży między pustynią Namib a Atlantykiem i łączy krajobrazy ekstremalne z architekturą o niemieckich korzeniach. Kolonialna przeszłość widoczna jest w nazwach ulic i zabudowie, co tworzy nietypowe połączenie kultur. Miasteczko stało się centrum sportów przygodowych, ale uniknęło niekontrolowanej ekspansji typowej dla wielu kurortów. Lokalne pensjonaty i operatorzy wycieczek słyną z troski o gości, oferując pomoc i indywidualne podejście. Gościnność w Swakopmund wynika z poczucia wspólnoty i zależności od turystyki, która traktowana jest jako partnerstwo, a nie jedynie biznes. Takayama – tradycyjna japońska gościnność w górskim wydaniu Takayama zachowała starą zabudowę z okresu Edo, drewniane domy kupieckie i browary sake, które tworzą spójny historyczny krajobraz. Japońska koncepcja omotenashi, czyli uprzejmej, dyskretnej troski o gościa, jest tu szczególnie widoczna. Lokalne ryokany, sklepy i restauracje kładą nacisk na detale i szacunek wobec odwiedzających. Festiwal Takayama oraz skansen Hida Folk Village przyciągają turystów, ale miasto nie zatraciło równowagi między ruchem turystycznym a codziennym życiem mieszkańców. Noosa Heads – australijski luz i naturalna równowaga Noosa Heads oferuje połączenie plaż, jezior i terenów chronionych Parku Narodowego Noosa. Mieszkańcy przywiązują dużą wagę do stylu życia opartego na równowadze między naturą a rekreacją, co przekłada się na otwarte podejście do gości. Kawiarnie, targi i lokalne wydarzenia budują atmosferę swobody, a turystyka rozwija się w zgodzie z ochroną środowiska. Dla odwiedzających oznacza to komfortowy wypoczynek bez presji i nadmiernego pośpiechu. Kłajpeda – nadbałtycka gościnność i morska tradycja Klaipėda wyróżnia się starówką z XVIII-wieczną zabudową o niemieckim rodowodzie oraz silnym związkiem z morzem. Portowy charakter miasta łączy się z rozwiniętą ofertą kulturalną i licznymi festiwalami. Mieszkańcy przyzwyczajeni są do odwiedzających, ale zachowują bezpośredni, serdeczny styl bycia. Bliskość Mierzei Kurońskiej i bałtyckich plaż sprawia, że Kłajpeda jest dobrym miejscem zarówno na krótki wypad, jak i dłuższy pobyt, w którym goście mogą poczuć się swobodnie i bezpiecznie. Źródła: Daily Mail, Booking.com Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Portoryko – skąd pochodzi Bad Bunny? Śpiewa o niezwykłym kraju, który nie jest państwem
„Chcą zabrać mi rzeki i plażę, chcą, żeby i Twoje dzieci się wyprowadziły […]. Nie chcę, by zrobili Ci to, co stało się z Hawajami” – śpiewał na Super Bowl w towarzystwie Rickiego Maritna Bad Bunny: najczęściej słuchany artysta na świecie pochodzący z Portoryko. Jego muzyka często porusza trudny temat regionu, ale czym właściwie jest Portoryko i jaka jest jego relacja ze Stanami Zjednoczonymi?
Leżące na Morzu Karaibskim Portoryko to coś więcej niż tylko kolejne terytorium zależne Stanów Zjednoczonych. To niepokorny kraj o długiej historii, który uparcie nie chce poddać się amerykanizacji. Jego głosem – i przy okazji całej hiszpańskojęzycznej Ameryki – został Benito Antonio Martínez Ocasio, znany jako Bad Bunny – portorykański artysta przemycający pod płaszczem tanecznego reggaetonu trudną historię latynoskiej ludności: nawet tej z amerykańskim paszportem. Historia i tożsamość Portoryko – od Indian Taino do współczesności Historia Portoryko rozpoczyna się na długo przed przybyciem Europejczyków. Pierwsi mieszkańcy – Indianie Taino – osiedlili się na wyspie setki lat przed Krzysztofem Kolumbem. Taino pozostawili po sobie wiele osiągnięć: to właśnie od nich pochodzi słowo huracán (huragan) czy barbacoa (z ang. barbecue – grill). Stworzyli też hamak, a do dziś mieszkańcy określają Portoryko mianem „Borinquen” (od słowa Borikén, co oznacza „Ziemię Walecznego Pana”). Według najnowszych badań genetycznych Uniwersytetu w Portoryko, potomkowie Taino nie zniknęli całkowicie – wielu z nich przetrwało w trudno dostępnych górach, a ich dziedzictwo przetrwało w kulturze wyspy. Europejczycy pojawili się na wyspie na początku XVI wieku, a San Juan – stolica Portoryko – została założona już w 1508 roku, czyniąc ją jednym z najstarszych miast europejskich na kontynencie amerykańskim. Portoryko jako terytorium Stanów Zjednoczonych, czyli trudna walka o autonomię Przez ponad 400 lat Portoryko pozostawało pod panowaniem hiszpańskim, aż do wojny hiszpańsko-amerykańskiej w 1898 roku, kiedy wyspa przeszła pod kontrolę Stanów Zjednoczonych. Od 1917 roku Portorykańczycy są obywatelami Stanów Zjednoczonych, lecz status wyspy jest wyjątkowy – posiada własną konstytucję od 1952 roku, a jednocześnie podlega federalnym prawom amerykańskim. Chociaż decyzje dotyczące mieszkańców zapadają na kontynencie, to ci… nie mogą nawet głosować w wyborach prezydenckich ani mieć pełnej reprezentacji w Kongresie. Portoryko wielokrotnie głosowało nad zmianą swojego statusu – ostatnie referendum w 2024 roku również nie przyniosło wiążących rezultatów, ale wiązało się z nim wiele kontrowersji. Próby przeprowadzenia referendum z realną szansą na zmianę statusu wyspy są blokowane przez Kongres USA. Kultura Portoryko w muzyce – jak Bad Bunny promuje dziedzictwo wyspy i nie daje zapomnieć o jego historii Benito Antonio Martínez Ocasio urodził się w portorykańskim Bayamón w 1994 roku. Jego twórczość to hołd dla wyspy i jej mieszkańców – zarówno pod względem muzycznym (łączenie reggaetonu, trapu i lokalnych rytmów), jak i społecznym. Jego album „DeBÍ TiRAR MáS FOToS” na całym świecie zyskał status przełomowego dzieła, podkreślając znaczenie portorykańskiej tożsamości. Podczas koncertów i występów artysta często nawiązuje do motywów jíbaro – symbolu tradycyjnego portorykańskiego rolnika, prezentując dumnie stroje typowe dla tej grupy społecznej (pava, guayabera), podkreślając walkę z marginalizacją i próbą wymazania tej kultury. Muzyka stała się nie tylko wyrazem tożsamości, lecz także narzędziem walki o prawa społeczne i głosem w debacie publicznej. Tradycje, symbole i język Portoryko Niezwykła portorykańska kultura to synteza trzech wpływów: rdzennych (Taino), hiszpańskich i amerykańskich. Tradycje takie jak święta patronalne, muzyka bomba i plena, kuchnia bazująca na plantanach i rybach, a także unikatowe symbole (np. maski vejigante z Ponce) budują odrębną tożsamość mieszkańców. Ogromna większość z nich jest hiszpańskojęzyczna. Super Bowl i globalny przekaz portorykańskiej dumy w czasie Half Time Show W 2026 roku Bad Bunny jako pierwszy artysta w historii wykonał cały występ podczas finału Super Bowl wyłącznie po hiszpańsku. Był to nie tylko gest artystyczny, ale i społeczny – wyraz dumy z portorykańskich korzeni oraz apel o jedność i tolerancję. Jego niezwykłe show pod hasłem „THE ONLY THING MORE POWERFUL THAN HATE IS LOVE” obejrzały miliony widzów, a artysta dobitnie podkreślił, że Portoryko jest ważnym głosem w dyskusji o tożsamości obu Ameryk. I że na kontynencie, wbrew pozorom, nie mówi się wyłącznie po angielsku. O uświadomienie tego zresztą Benito – i innym latynoamerykańskim artystom – chodzi. „Nie chcę, by zrobili Ci to, co z Hawajami”: Bad Bunny nie chce pozwolić, by historia jego kraju była tożsama z historią Królestwa Hawajów, które na koniec XIX wieku zostało brutalnie spacyfikowane przez rząd Stanów Zjednoczonych na życzenie plantatorów cukru i włączone w ich skład, bezpowrotnie tracąc wiele elementów swojej kultury. Źródła: National Geographic, Pew Research Center, BBC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ekstremalny atak zimy skuł Niagarę lodem. Niezwykły widok przyciąga turystów
W Stanach Zjednoczonych trwa ekstremalny atak zimy. Fala arktycznego powietrza, która ogarnęła niemal cały kraj, wywołała rekordowe spadki temperatur, śnieżyce i chaos komunikacyjny. Skutki tej anomalii odczuwają miliony Amerykanów – od Zatoki Meksykańskiej po Nową Anglię. W najbardziej nietypowych obserwacjach zimowych pojawiło się też coś, czego nie widuje się często nawet w północnych stanach: częściowe zamarznięcie słynnego wodospadu Niagara.
Od końca stycznia skrajne mrozy w Stanach Zjednoczonych zbierają tragiczne żniwo – w związku z atakiem zimy odnotowano już ponad 110 zgonów, a agencja Associated Press informuje, że ostrzeżeniami przed niebezpiecznym zimnem objęto około 150 milionów ludzi. Meteorolodzy opisują to jako „bombę cyklonową”, która sprowadziła intensywne opady śniegu i gwałtowne chłody tam, gdzie na co dzień dominują łagodniejsze warunki. Skutki objawiły się nie tylko w formie odwołanych lotów i zakorkowanych autostrad, ale także w serii nietypowych zjawisk: od spadających z drzew legwanów na Florydzie po spektakularne, częściowe zamarznięcie wodospadu Niagara na północnym krańcu kraju. W pozornie stałym nurcie potężnej kaskady widać bryły lodu, które stają się symbolem potęgi tegorocznej zimy. Lodowy spektakl, czyli częściowe zamarznięcie wodospadu Niagara Nad wodospadem Niagara rozgrywa się obecnie widowisko, które nawet w tym regionie uchodzi za niezwykłe zjawisko. Napływ arktycznych mas powietrza, powiązany z zaburzeniami wiru polarnego, przyniósł długotrwałe mrozy, w efekcie których woda, para wodna i lód utworzyły krajobraz o niemal surrealistycznym charakterze. Choć potężne kaskady nie przestały tam płynąć, ich obrzeża oraz przestrzeń u podnóża wodospadu pokryły się grubą, narastającą warstwą lodu. Cały czas formują się rozległe bryły i kopce lodowe, a wzdłuż krawędzi pojawiają się masywne sople, budujące monumentalną, zimową scenerię. Władze Niagara Parks same informują, że niedawne intensywne opady śniegu oraz utrzymujące się ujemne temperatury w południowym Ontario doprowadziły do powstania „olśniewających” formacji lodowych i gęstej, mroźnej mgły unoszącej się nad wodospadem. Te warunki nie zniechęcają jednak odwiedzających – wręcz przeciwnie, tłumy turystów przybywają, by zobaczyć ten spektakl natury, określając go jako jedno z najbardziej niezwykłych doświadczeń wizualnych. Dlaczego wodospad Niagara nie może całkowicie zamarznąć? Lokalna stacja WIVB-TV z Buffalo zwraca uwagę, że lodowe struktury zaczęły dynamicznie narastać po przejściu silnej burzy zimowej, a obrazy z kamer na żywo pokazują parę unoszącą się nad oblodzoną powierzchnią. Rzeczniczka parku stanowego po stronie amerykańskiej w rozmowie z USA Today z kolei podkreśla, że choć w wielu miejscach tworzą się świeże, kruche warstwy lodu, to wodospad nie zamarzł całkowicie. I – jak podkreślają eksperci – w dzisiejszych warunkach nie ma już takiej możliwości. Otóż zjawisko spektakularnego oblodzenia pojawia się zwykle dopiero po kilku dniach utrzymywania się silnego mrozu, gdy ujemne temperatury, wiatr i mgła wodna sprzyjają szybkiemu osadzaniu się lodu na skałach i konstrukcjach w pobliżu wodospadu. Pełne zatrzymanie przepływu wody to jednak skrajna rzadkość historyczna. Najsłynniejszy przypadek miał miejsce w 1848 roku, gdy potężny zator lodowy na rzece Niagara wstrzymał dopływ wody na około 30 godzin, sprawiając wrażenie „wyłączonego” wodospadu. W XX wieku notowano jeszcze epizody silnego zlodzenia, m.in. w latach 30., kiedy część American Falls była niemal całkowicie skuta lodem, lecz również wtedy kluczową rolę odgrywały naturalne bariery lodowe powyżej wodospadu, a nie samo zamarznięcie spadającej wody. Współcześnie sytuacja wygląda inaczej. Na rzece funkcjonuje tzw. ice boom – system pływających zapór lodowych instalowanych sezonowo u wylotu jeziora Erie. Jego zadaniem jest kontrolowanie przemieszczania się kry, ograniczanie powstawania niebezpiecznych zatorów oraz stabilizowanie pokrywy lodowej w górnym biegu rzeki. To właśnie takie zatory w przeszłości potrafiły czasowo ograniczyć dopływ wody do kaskad. Dziś lód może tworzyć imponujące formy na powierzchni, obrzeżach i u podnóża wodospadu, lecz ogromna masa wody (liczona w tysiącach metrów sześciennych na sekundę) nieprzerwanie przepływa przez próg skalny. Efekt wizualny bywa więc mylący: krajobraz wygląda jak skuty lodem, jednak hydrologicznie wodospad pozostaje aktywny, a nurt nie traci swojej siły. Źródła: USA Today, The News, Associated Press Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Amerykańskie wojsko na Grenlandii odebrało Inuitom ich ziemie. A potem je skaziło
W czasach, gdy skuta lodem Grenlandia ponownie znalazła się na ustach świata, warto przypomnieć, że amerykańskie wojsko ma już tam bazę. Zbudowaną w latach 50. ubiegłego wieku i wciąż działającą. Militaryzacja tego obszaru doprowadziła do przymusowego wysiedlenia ludności tubylczej oraz radioaktywnego skażenia terenu.
Spis treści: Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Operacja „Modrosójka błękitna” Wykorzenić lud zakorzeniony Skażony śnieg Baza Sił Kosmicznych Pituffik na Grenlandii położona jest 1210 km na północ od koła podbiegunowego i 1524 km od bieguna północnego. Na jej terenie znajdują się góry lodowe, dwie wyspy, lądolód polarny oraz fiord Wolstenholme. To tam zainstalowana została znaczna części globalnej sieci czujników ostrzegania rakietowego, mającej jak najszybciej ostrzec o wystrzelonych pociskach. To też miejsce, którego powstanie zmieniło historię Grenlandii i przede wszystkich mieszkających na niej Inuitów. Gdzie człowiek Zachodu nie przetrwa Pierwszym znanym z imienia Europejczykiem, który zapędził się na te odległe i zimne tereny oraz nawiązał kontakt z żyjącym tam koczowniczym północnym ludem Inughuit był w 1818 roku oficer Marynarki Królewskiej sir John Ross. Badał trudne warunki życia tamtejszych ludów, techniki polowań i przede wszystkim dał jasno do zrozumie, że człowiek Zachodu nie przetrwa w tamtejszych warunkach bez praktycznej wiedzy wypracowanej przez pokolenia Inughuitów. Przez kolejne dziesięciolecia tereny te pozostawały niemal nietknięte. Jednak gdy 16 czerwca 1951 roku Jean Malaurie, francuski antropolog, pisarz i człowiek, który najlepiej poznał życie północnego ludu Grenlandii podróżował psim zaprzęgiem wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża wyspy, dostrzegł coś, co pozostawiło na nim niezatarte wrażenie. Tego dnia, po wielu miesiącach spędzonych wśród Inuitów, w krytycznym momencie wiosennych roztopów, Malaurie podróżował z kilkoma myśliwymi. Był wyczerpany, brudny i wychudzony. Jeden z Inuitów dotknął jego ramienia: „Takou, spójrz”. Na niebie unosiła się gęsta żółta chmura. Przez lornetkę Malaurie początkowo uznał to za miraż: „Miasto hangarów i namiotów, blach i aluminium, oślepiające w słońcu, pośród dymu i pyłu... Trzy miesiące wcześniej dolina była spokojna i pusta. Rozbiłem tam swój namiot w pogodny letni dzień, na kwitnącej, nienaruszonej tundrze.” Oddech tego nowego miasta – jak napisze później Malaurie – „nigdy już nas nie opuścił”. Gigantyczne koparki rozrywały ziemię, ciężarówki wysypywały gruz do morza, nad głowami krążyły samoloty. Malaurie został gwałtownie przeniesiony z epoki kamienia do epoki atomowej. Odkrył właśnie tajną amerykańską bazę w Thule, noszącą obecnie nazwę Pituffik, a wówczas znaną pod kryptonimem Operation Blue Jay. Operacja „Modrosójka błękitna” Modrosójki błękitne są niedużym ptakami, żyjącymi na wschodnim Wybrzeżu Kanady i Stanów Zjednoczonych. Są bardzo ciekawskie, głośne i agresywne. Poza tym są wyjątkowo terytorialne i przeganiają inne ptaki. Zupełnie jak baza wojskowa, której budowa wysiedliła z północy Grenlandii rdzennych mieszkańców, by zastąpić ich 12 tysiącami żołnierzy. W ciągu jednego krótkiego lata około 120 statków i 12 tys. ludzi zostało skierowanych do zatoki, która wcześniej znała jedynie cichy ślizg inuickich kajaków. W tamtym czasie cała populacja Grenlandii liczyła zaledwie 23 tys. osób. W ciągu 104 dni, na wiecznej zmarzlinie, powstało technologiczne miasto zdolne do przyjmowania gigantycznych bombowców B-36 przenoszących głowice nuklearne. Ponad 1200 kilometrów na północ od koła podbiegunowego, w niemal całkowitej tajemnicy, Stany Zjednoczone zbudowały jedną z największych baz wojskowych, jakie kiedykolwiek powstały poza ich terytorium kontynentalnym. Nieopodal powstał też tajny ośrodek badań jądrowych Camp Century. Wykorzenić lud zakorzeniony I nikt nie zapytał żyjących tam od wieków Inuitów, czy chcą oddać swoje tereny. Czy godzą się, by ich łowiska zasiedliły okręty wojskowe, a tereny łowieckie zmieniły się w poligony. W 1953 roku, w celu zabezpieczenia obwodu bazy i instalacji radarowych, władze zdecydowały o przesiedleniu całej lokalnej ludności Inughuit do Qaanaaq, około 100 kilometrów dalej na północ. Przesiedlenie było szybkie, przymusowe i przeprowadzone bez konsultacji, zrywające organiczną więź tego ludu z jego ziemią. Jak napisał Malaurie: „lud zakorzeniony” został wykorzeniony, aby zrobić miejsce dla pasa startowego. Operacje wojskowe mają to do siebie, że nie zawsze się udają, za to ich skutki są zawsze przytłaczające. Do takiej sytuacji doszło 21 stycznia 1968 roku. W trakcie stałego dyżuru nuklearnego amerykański bombowiec B-52G Sił Powietrznych USA, realizujący zadania w ramach programu Chrome Dome, rozbił się na lodzie morskim około dziesięciu kilometrów od Thule. Samolot przenosił cztery bomby termojądrowe. W chwili uderzenia zdetonowały konwencjonalne ładunki inicjujące, przeznaczone do zapoczątkowania reakcji jądrowej. Choć nie doszło do wybuchu nuklearnego, eksplozja rozproszyła na rozległym obszarze pluton, uran, ameryk oraz tryt. Skażony śnieg Niedługo później władze w Waszyngtonie i Kopenhadze rozpoczęły projekt Crested Ice – szeroko zakrojoną operację odzysku materiałów i dekontaminacji terenu przed nadejściem wiosennych roztopów. Do usuwania skażonego lodu i śniegu skierowano około 1500 duńskich pracowników. Wiele lat później część z nich wystąpiła na drogę sądową, utrzymując, że wykonywali swoją pracę bez odpowiedniej wiedzy o zagrożeniach i bez właściwych środków ochrony. Postępowania te ciągnęły się aż do lat 2018–2019 i zakończyły bez formalnego uznania odpowiedzialności prawnej. Do dziś nie przeprowadzono pełnych badań epidemiologicznych wśród miejscowych społeczności Inuitów. Pamiętajmy o tym teraz, gdy Grenlandia ponownie staje się strategiczną zdobyczą, a historia łatwo może się powtórzyć. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Zegar zagłady” znów przesunięty. Według naukowców do końca ludzkości pozostało 85 „sekund”
Już nie 89, a 85 symbolicznych sekund dzieli nas od zagłady ludzkości według naukowców z amerykańskiego Bulletin of the Atomic Scientists. Stworzony przez nich w 1947 roku „zegar zagłady” ma ostrzegać przed zagrożeniami, jakie sami sobie zgotowaliśmy, w tym zbrojeniami nuklearnymi i zmianami klimatycznymi.
27 stycznia 2026 roku tzw. Zegar Zagłady (Doomsday Clock) został ustawiony na czas 85 sekund do północy, która symbolizuje moment, gdy Ziemia stanie się niezdatna do zamieszkania. Decyzja podjęta przez naukowców wynika z braku wystarczającego postępu w walce z zagrożeniami, takimi jak ryzyko nuklearne, kryzys klimatyczny oraz tzw. technologie destabilizujące. Co grozi zagładą ludzkości i dlaczego naukowcy nas ostrzegają? Naukowcy zwrócili szczególną uwagę na wygasający 4 lutego 2026 układ o redukcji zbrojeń strategicznych między USA a Rosją, co może doprowadzić do ponownego „wyścigu zbrojeń”. Wskazali też na liczne konflikty zbrojne z udziałem państw posiadających broń atomową, w tym wojnę w Ukrainie oraz starcia na Bliskim Wschodzie i w dalszych rejonach Azji. Poza tym wymienili zagrożenia związane z biologią syntetyczną oraz dezinformacją, w czym coraz wyraźniejszy udział mają technologie sztucznej inteligencji. Przedstawiciele organizacji podkreślają jednak, że skoro to ludzie stworzyli te zagrożenia, mają oni również moc ich ograniczenia poprzez poważne zaangażowanie władz na wszystkich szczeblach. Historia Zegara Zagłady Został on stworzony w 1947 roku, przez grupę badaczy znaną jako Chicago Atomic Scientists, uczestniczących wcześniej w Projekcie Manhattan. Pierwotnie symbol ten miał ostrzegać przed wyścigiem zbrojeń nuklearnych między USA a Związkiem Radzieckim. Na początku Zegar ustawiono na 23:53, a północ miała symbolizować zagładę ludzkości. Do dziś czas na zegarze był zmieniany już 27 razy, odzwierciedlając zmiany w poziomie globalnego bezpieczeństwa. Jeszcze w 2021 roku był ustawiony na 100 sekund przed północą. Najdalej od katastrofy – aż 17 minut – ludzkość znajdowała się w 1991 roku, po zakończeniu zimnej wojny i podpisaniu traktatu START I. W 2007 roku zakres monitorowanych zagrożeń rozszerzono o zmiany klimatyczne, a w późniejszych latach dodano także technologie zakłócające i zagrożenia biologiczne. Od 2020 roku czas Zegara zaczęto podawać w sekundach zamiast w minutach, co miało podkreślić narastające zagrożenie. Obecnie o ustawieniu wskazówek decyduje Rada ds. Nauki i Bezpieczeństwa (Science and Security Board) w konsultacji z Radą Sponsorów, w skład której wchodzi ośmiu laureatów Nagrody Nobla z różnych dziedzin, w tym m.in. chemik Roald Hoffmann, fizycy Brian Schmidt, Frank Wilczek i Jerome Friedman czy biochemik Richard Roberts. Źródło: CNN, Bulletin of the Atomic Scientists Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zima paraliżuje USA. Milion ludzi bez prądu, zamknięte szkoły, odwołane tysiące lotów
Potężne śniezyce przetaczają się przez USA. Zginęło co najmniej 11 osób, około miliona mieszkańców zostało odciętych od prądu, a w wielu stanach zamknięto szkoły i ogłoszono stan wyjątkowy.
Potężna burza śnieżna przetacza się przez Stany Zjednoczone. Ekstremalna pogoda paraliżuje transport i zbiera tragiczne żniwo: potwierdzono już 11 ofiar śmiertelnych. Meteorolodzy przewidują że taka pogoda utrzyma się do końca tygodnia. Milion ludzi w ciemnościach i zimnie Według PowerOutage.us oraz relacji agencji Associated Press, ponad milion osób zostało pozbawionych prądu. Najbardziej dotknięte stany to Tennessee – ponad 330 000 odbiorców, Mississippi – 167 000 i Luizjana – 140 000. Poszkodowane są także Teksas, Kentucky i Karolina Południowa. Linie energetyczne zostały pokryte grubą warstwą lodu, a walące się pod ciężarem śniegu i lodu drzewa zrywały kable. W stanie Wirginia ceny energii elektrycznej błyskawicznie wzrosły do 1800 dolarów/MWh. Odwołane loty i zamknięte szkoły: paraliż komunikacyjny Według informacji podanych przez CNN i AP, odwołano już ponad 17 000 lotów. Dzień 25 stycznia przeszedł do historii jako jeden z największą ilością odwołanych lotów w USA. W samym Nowym Jorku szkoły ogłosiły przejście na nauczanie zdalne. W New Jersey, Connecticut, Massachusetts, Kentucky i Maryland szkoły także zamknięto, dopóki pogoda się nie poprawi. Rekordowe opady śniegu Burza, nazwana „Fern”, przyniosła rekordowe opady śniegu. W Pensylwanii odnotowano niemal 40 cm., w Connecticut, New Jersey i Nowym Jorku niewiele mniej. Na tym nie koniec: w południowych stanach, jak Luizjana i Karolina Południowa, pojawiła się gruba warstwa lodu – w niektórych miejscach sięgająca nawet 5 cm. W Tennessee, Mississippi i Kentucky lód sparaliżował drogi i zrywał linie energetyczne. Władze stanu Kentucky poinformowały o braku paliwa w wielu miejscach ze względu na niemożność dostarczenia go do stacji. Prognozy nie są optymistyczne Niestety, meteorolodzy nie mają dobrych wiadomości. Ostrzeżenia o ekstremalnych mrozach póki co utrzymano i dotyczą niemal 90 milionów mieszkańców USA. Temperatury poniżej zera mają utrzymywać się przez cały bieżący tydzień, a w wielu miejscach jeszcze dłużej. Arktyczne powietrze napłynęło do USA w wyniku destabilizacji wiru polarnego. Badacze cytowani przez CNN wskazują, że zmiany klimatyczne mogą zwiększać intensywność takich zjawisk. Służby ratownicze i lokalne władze apelują do mieszkańców, by nie opuszczali domów, ograniczyli zużycie energii i przygotowali się na dłuższe okresy bez prądu. Mieszkańcy, którzy nie mają ogrzewania, proszeni są o skorzystanie z lokalnych schronisk i punktów pomocy. Źródła: CNN, ABC, AP Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
Na północno-wschodniej Grenlandii polski paleontolog dr Grzegorz Niedźwiedzki odkrywa skamieniałości, które mogą całkowicie odmienić naszą wiedzę o ewolucji czworonogów. Wyprawa zaplanowana na 2026 rok może przynieść kolejne przełomy… ale to nie takie proste. Czego naukowcy tam szukają?
Największa wyspa świata to obecnie gorący temat. Nie tylko przez aspekt polityczny, ale także naukowy – lodowa Grenlandia kryje skamieniałości, które mogą zmienić podręczniki. Grzegorz Niedźwiedzki w ciągu ostatnich 12 lat był już tam pięć razy, a trzykrotnie kierował ekspedycją badawczą. Teraz chce wyruszyć jeszcze raz, ale amerykańskie zakusy mogą pokrzyżować mu plany. Trudne warunki odstraszają badaczy Ekspedycje paleontologiczne prowadzone przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego na Grenlandii to ekstremalna walka z surową naturą. Tereny północno-wschodniej części wyspy to polarna, górzysta pustynia, całkowicie pozbawiona roślinności. W takich warunkach naukowcy zmuszeni są do samodzielnego poruszania się i często pokonują nawet 30 kilometrów dziennie z całym sprzętem na plecach. Bez szlaków, bez infrastruktury, z ograniczonym dostępem do środków transportu – tylko helikopterem można dotrzeć w dalsze rejony. Paleontolog opowiada PAP, że noclegi odbywają się pod gołym niebem lub w namiotach, w pełnej samowystarczalności. Wyprawy trwają nawet pięć tygodni, a ich sukces zależy od pogody i gotowości zespołu do przetrwania w całkowitym odosobnieniu. Przełomowe polskie znaleziska z wyspy Ymer – czworonogi sprzed 350 mln lat W latach 2022 i 2024 ekspedycje pod kierunkiem dr. Niedźwiedzkiego skupiły się na wyspie Ymer u wybrzeży Grenlandii, gdzie zespół natrafił na stanowisko z okresu dewonu, czyli sprzed 420–350 mln lat. Choć obszar badawczy liczył zaledwie 20 na 50 metrów, naukowcy zebrali ogromną ilość skamieniałości wczesnych czworonogów – rybopłazów, które są formami przejściowymi między rybami a płazami. – Podręczniki będą do zmiany – zapowiada naukowiec. Według Niedźwiedzkiego skala odkryć ma potencjał, by zrewolucjonizować dotychczasową wiedzę na temat ewolucji kręgowców. Stanowisko jest tak bogate, że zgromadzony materiał starczy na dekady analiz i badań. To nie jedyne odkrycia: znaleziono tam m.in. wiele warstw skamieniałości ryb, które mogą zdominować przyszłe badania paleontologiczne, czy szczątki prassaka sprzed 215 mln lat. Ekspedycja 2026 zagrożona przez napięcia geopolityczne Kolejna wyprawa na Grenlandię planowana jest na przełom lipca i sierpnia 2026 roku. Jej realizacja zależy jednak od rozwoju sytuacji geopolitycznej, w szczególności relacji między Stanami Zjednoczonymi a Danią. Grenlandia, jako terytorium zależne Danii, znajduje się pod czujnym okiem władz. Już w poprzednich latach skutkowało to wizytami duńskich żołnierzy kontrolujących legalność badań. Zakusy prezydenta Trumpa chcącego przejąć kontrolę nad wyspą nie są bowiem niczym nowym. Mówił już o nich w trakcie pierwszej kadencji. Niedźwiedzki opowiada, że już w poprzednich latach lokalni żołnierze sprawdzali przygotowanie, dokumenty ekipy i to, czy faktycznie badacze zajmują się wykopaliskami, a nie np. szukają cennych dla Stanów Zjednoczonych minerałów. Jak zaznacza dr Niedźwiedzki, ewentualne zamknięcie cywilom dostępu części Grenlandii dla z powodu napięć międzynarodowych mogłoby uniemożliwić realizację ekspedycji. Naukowiec pozostaje jednak w kontakcie z lokalną administracją i monitoruje sytuację, mając nadzieję na kontynuację badań. Marzenie z dzieciństwa, które doprowadziło do wielkich odkryć Dr Grzegorz Niedźwiedzki zainteresował się Grenlandią jako dziecko – zbierając znaczki z wymarłymi zwierzętami. Szczególne wrażenie zrobiła na nim rekonstrukcja ichtiostegi – wczesnego rybopłaza, przodka współczesnych czworonogów, który żył właśnie na tej wielkiej wyspie. Fascynacja tym organizmem ukształtowała jego pasję i ostatecznie doprowadziła do udziału w ekspedycji, podczas której w 2015 roku znalazł fragment czaszki tego wyjątkowego zwierzęcia. To symboliczny moment, w którym dziecięce marzenie przekształciło się w naukowe odkrycie o potencjalnie globalnym znaczeniu. Niedźwiedzki wierzy, że Grenlandia to miejsce jeszcze niewyeksplorowane, kryjące wiele tajemnic ewolucji życia na Ziemi. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kto zostawia świecące ślady w lesie? Odkryto nietypową formę komunikacji w świecie zwierząt
Nowe badanie pokazuje, ile tajemnic może się kryć za gatunkami zwierząt z pozoru dobrze nam znanymi. Naukowcy z Uniwersytetu Georgii dokonali odkrycia rzucającego nowe światło na sposób komunikowania się jeleni. Sygnały wizualne odnalezione przez badaczy stanowią jedną z rzadszych technik porozumiewania się w świecie tych leśnych parzystokopytnych.
Do tej pory ludziom znane były niezwykle rozwinięte techniki komunikacji godowej wśród jeleni, oparte przede wszystkim na pozostawianiu zapachu. Woń wydzielin gruczołów jelenia wirginijskiego bywa na tyle intensywna, że czasem dociera nawet do spacerujących po lasach ludzi. Naukowcy z Uniwersytetu Georgii dowodzą jednak, że porozumiewanie się jeleni nie opiera się wyłącznie na komunikacji zapachowej. W trakcie swoich prac badacze wykryli liczne ślady emitujące fotoluminescencję, która – choć dla człowieka widoczna jest jedynie pod lampą UV – dla jelenia może stanowić wyraźny sygnał pomagający znaleźć upragnioną partnerkę. Jak udało się znaleźć ślady? Aby dostrzec nietypowe formy komunikacji jeleni, naukowcy przeprowadzili analizę na obszarze ok. 324 hektarów. Terenem badawczym był las Whitehall Forest, położony nieopodal miasta Athens w stanie Georgia. Badacze wyodrębnili tzw. drogowskazy (ang. signposts) – miejsca, w których jelenie pozostawiają zapach w celu znalezienia partnera. Zwierzęta w tych punktach m.in. pocierają porożem roślinność lub ryją w ziemi przed oddaniem moczu. Do identyfikacji śladów zespół wykorzystał lampy UV, umożliwiające dostrzeżenie jelenich sygnatur świetlnych. W trakcie badań przeanalizowano 109 śladów ocierania poroża oraz 37 miejsc, w których jelenie pozostawiły zapach w postaci moczu. Każdy z tych przypadków wyróżniał się fotoluminescencyjną poświatą, potencjalnie widoczną dla tych czworonogów. Zdolności jeleniego wzroku – Wzrok jeleni jest zupełnie inny niż nasz – tłumaczy biolog i główny autor badania Daniel DeRose-Broeckert. Gdy słońce ledwie zachodzi lub wschodzi, światło UV dominuje dla jeleni, ponieważ nie jest „zmywane” przez widzialne światło słoneczne. Oznacza to, że o określonych porach dnia jelenie – w przeciwieństwie do ludzi – są w stanie dostrzegać sygnały wizualne pozostawiane przez inne zwierzęta. Za fotoluminescencję odkrytych śladów najprawdopodobniej odpowiada mieszanina związków roślinnych oraz wydzielin z gruczołów jeleni. Podobne właściwości wykazuje również jeleni mocz, który także emituje charakterystyczną poświatę widoczną w świetle ultrafioletowym. Świecące drogowskazy w lesie – funkcja nietypowych śladów Badacze podkreślają, że komunikacja oparta na świecących śladach stanowi uzupełnienie porozumiewania się zapachowego. Światło emitowane przez znaczniki w warunkach słabego oświetlenia ułatwia jeleniom odnajdywanie tzw. drogowskazów prowadzących do potencjalnego partnera. Tworząc ślad, jeleń pozostawia w nim chemiczne sygnały informujące o swojej tożsamości oraz statusie reprodukcyjnym, co stanowi punkt wyjścia dla dalszych interakcji godowych. Świecące znaczniki nie wypierają sygnałów zapachowych, lecz je wzmacniają, ułatwiając wizualne lokalizowanie miejsc istotnych dla procesu rozrodczego jeleni. Jak zauważa współautor badania, biolog Gino D’Angelo, ślady pozostawiane przez zwierzęta tworzą podstawę leśnej komunikacji, umożliwiając swoistą „konwersację” pomiędzy poszczególnymi osobnikami. Źródło: Discover