„Polacy naprawdę nieźle mówią po angielsku” – rozmawiamy z najpopularniejszym nauczycielem języka angielskiego
Kto z polskich celebrytów i polityków najlepiej radzi sobie z językiem angielskim? Jak rozróżnić najpowszechniejsze akcenty języka angielskiego, dlaczego nie warto uczyć się języków z podcastami i serialami? O tym, jak skutecznie opanować angielski, opowiada Daniel Lalewicz, jeden z najpopularniejszych twórców edukacyjnych w polskim internecie.
Spis treści: Kim jest Daniel Lalewicz? Język angielski Polaków okiem eksperta Rozmowa Daniela Lalewicza z National Geographic Wideo podcast z Danielem Lalewiczem to pierwszy odcinek z 6-odcinkowego cyklu „Jak to się mówi po polsku”, w którym rozmawiamy z obcokrajowcami, którzy znaleźli swój nowy dom w Polsce. Odnosimy się do ich doświadczeń z nauką języka polskiego, a także do wzajemnych stereotypów kulturowych. Każdy odcinek publikujemy w niedzielę o 18.00 na YouTube, a w kolejne poniedziałki na National-Geographic.pl oraz na Spotify. Kim jest Daniel Lalewicz? Daniel Lalewicz to jeden z najbardziej rozpoznawalnych twórców edukacyjnych w Polsce. Urodził się w Stanach Zjednoczonych, a następnie wychowywał i uczył w Wielkiej Brytanii. Jak sam mówi – angielski jest dla niego pierwszym językiem. Dynamiczne lekcje angielskiego Daniela cieszą się ogromną popularnością na YouTube, TikToku i Instagramie, a jego styl nauczania – praktyczny, angażujący i pełen humoru – przyciąga zarówno młodzież, jak i dorosłych uczących się języka od podstaw. Dlaczego Daniel Lalewicz stał się tak popularny? Daniel połączył umiejętność nauczania z doskonałym wyczuciem internetowych trendów. W jego materiałach można znaleźć nie tylko wiedzę językową, ale też porady fonetyczne, różnice między akcentami oraz wskazówki, jak radzić sobie z angielskim w praktycznych sytuacjach. Jego lekcje są krótkie, treściwe i natychmiastowo zrozumiałe. Język angielski Polaków okiem eksperta W rozmowie Daniel podkreśla, że Polacy mówią po angielsku lepiej, niż sądzą. Wskazuje jednak na typowe błędy, jak zbyt dosłowne tłumaczenie zwrotów, problemy z intonacją i rytmem wypowiedzi, a także nadmierne skupienie się na biernym odbiorze treści, np. z podcastów i seriali, zamiast na aktywnym mówieniu. Rozmowa Daniela Lalewicza z National Geographic Zamieszczone powyżej wideo to nie tylko rozmowa o języku, ale też pełne inspiracji spojrzenie na naukę jako proces, który może być przyjemny i skuteczny. Daniel dzieli się swoimi sprawdzonymi metodami nauki, radzi, jak zacząć mówić płynnie i obala popularne mity językowe. Rozmowę z Danielem Lalewiczem poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Eksperyment ze stałym czasem letnim trwał krótko. Powód jego końca zaskakuje
Stały czas letni już kiedyś obowiązywał w USA. Eksperyment z lat 70. zakończył się szybciej, niż planowano. Powodem były tragiczne w skutkach poranki i narastające społeczne niezadowolenie.
Spis treści: Dlaczego USA wprowadziły czas letni Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Dlaczego stały czas letni się nie przyjął Spór o czas trwa nadal W 1974 roku Stany Zjednoczone spróbowały żyć przez cały rok w czasie letnim. Efekt? Ciemniejsze poranki i panika opinii publicznej. Ma tyle samo zwolenników co przeciwników — czas letni (DST) to trwający od dekad globalny eksperyment z manipulowaniem czasem. Około jedna trzecia krajów nadal go stosuje. Nie obywa się jednak bez kontrowersji. W 1966 roku rząd federalny w USA ujednolicił dwukrotne w roku przestawianie zegarków. Dziś mieszkańcy niemal wszystkich stanów – z wyjątkiem Hawajów i większości Arizony – „przestawiają się do przodu” w marcu i „cofają” w listopadzie. W ostatnich latach wiele stanów proponowało lub przyjmowało przepisy, by wprowadzić czas letni na stałe. Te przepisy nie mogą jednak wejść w życie bez zgody Kongresu. USA już jednak tego próbowały. W styczniu 1974 roku Amerykanie przestawili zegarki do przodu w eksperymencie zaplanowanym na prawie dwa lata – chodziło o oszczędność energii w obliczu nieoczekiwanego kryzysu naftowego. Zmiana szybko straciła społeczne poparcie – zauważa David Prerau, autor książki „Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time”. Oto, co poszło nie tak, gdy Ameryka próbowała żyć w stałym czasie letnim. Dlaczego USA wprowadziły czas letni? Choć pomysł DST pojawił się jeszcze przed XX wiekiem, pierwszym krajem, który wprowadził go w skali całego państwa, były w 1916 roku Niemcy – z myślą o oszczędzaniu paliwa podczas I wojny światowej. USA poszły w ich ślady dwa lata później wraz z ustawą o czasie z 1918 roku. Akt nie tylko ustanowił pięć stref czasowych w kraju, lecz także wprowadził czas letni na część roku. Rozwiązanie dawało przemysłowi wojennemu i robotnikom dodatkową godzinę światła. Po zakończeniu wojny część o DST została jednak uchylona. Pomysł wrócił podczas II wojny światowej, gdy USA przyjęły całoroczny czas letni – tzw. czas wojenny” – od lutego 1942 do września 1945 roku. Po wojnie decyzję o jego stosowaniu pozostawiono stanom i miastom. Niespójności w lokalnym czasie wywoływały jednak chaos – zwłaszcza w transporcie i mediach. Rozwiązaniem była Ustawa o jednolitym czasie z 1966 roku, mająca „promować jednolity system czasu w całych Stanach Zjednoczonych”. W stanach, które zdecydowały się na zmianę, zegarki przestawiano o godzinę do przodu od ostatniej niedzieli kwietnia do ostatniej niedzieli października. Gdy USA spróbowały stałego czasu letniego Na początku lat 70. kraj zmierzył się z nowym kryzysem – ograniczonymi dostawami energii. Po wsparciu Izraela podczas wojny Jom Kippur państwa arabskie zrzeszone w OPEC nałożyły na USA embargo na ropę. Ceny paliwa wystrzeliły. Rząd federalny szukał sposobów na ograniczenie zużycia energii, m.in. poprzez obniżenie limitów prędkości na autostradach. Pojawił się kolejny pomysł. Skoro podczas wojny czas letni pomagał oszczędzać paliwo, to czemu by nie spróbować ponownie? Jak mówi Prerau, „w momencie wprowadzania nie budził większego sprzeciwu. Wydawał się rozsądny do przetestowania”. Kongres uchwalił odpowiednią ustawę w grudniu 1973 roku, a prezydent Nixon podpisał ją następnego dnia. Rozwiązanie miało obowiązywać prawie dwa lata. Początkowo Amerykanie je poparli: ogólnokrajowy sondaż z tamtego miesiąca wskazywał 79% zwolenników. Dlaczego stały czas letni się nie przyjął? Całoroczny czas letni od startu wywołał spore zamieszanie. Linie lotnicze w pośpiechu aktualizowały rozkłady. Setki turystów w Portoryko nie zdążyły na loty powrotne na kontynent, gdy zegarki przestawiono do przodu 6 stycznia. W ciągu kilku tygodni pojawiła się obawa, że oszczędzanie energii ma nieoczekiwany koszt: bezpieczeństwo. W wielu częściach kraju słońce wschodziło teraz dopiero około 8:30 lub później. Dzieci musiały iść do szkoły w ciemnościach. Agencja United Press International radziła, by najmłodsi nosili małe latarki, chodzili parami i używali elementów odblaskowych, żeby kierowcy ich widzieli. „The Hartford Courant” informował, że dzień po wejściu czasu letniego czworo nastolatków w Connecticut potrąciły samochody w drodze do szkoły. Na Florydzie, gdzie gubernator Reubin Askew bezskutecznie nakłaniał parlamentarzystów w Waszyngtonie do cofnięcia zegarków, w ciągu kilku tygodni samochody śmiertelnie potrąciły ośmioro uczniów. Poparcie społeczne runęło. W lutym za nowym harmonogramem opowiadało się już tylko 42% Amerykanów (dane National Opinion Research Center). Nie wszystkim jednak zmiana przeszkadzała. Mieszkanka Los Angeles, Terry McQuilkin, argumentowała, że jest korzystna dla osób pracujących do późna. – Za miesiąc czy dwa reszta z nas doceni czas letni, kiedy słońce będzie wschodzić o godzinie, o której się budzimy – napisała w liście do „Los Angeles Times”. Tymczasem National Safety Council informowała o braku zauważalnego wzrostu porannych ofiar śmiertelnych wśród uczniów między styczniem 1973 a styczniem 1974 roku (według United Press International). Rosnące obawy przyćmiły jednak potencjalne korzyści. Wkrótce po dymisji Nixona w związku z aferą Watergate w sierpniu 1974 roku Izba Reprezentantów zagłosowała za zakończeniem eksperymentu. Senat poszedł w jej ślady. Uznano, że choć polityka pozwoliła od stycznia do kwietnia 1974 roku oszczędzać szacunkowo około 15,9 mln litrów ropy dziennie (to odpowiednik ok. 100 000 baryłek dziennie), to niechęć społeczeństwa do ciemnych zimowych poranków przeważyła nad korzyściami – pisał „The New York Times”. Prezydent Gerald Ford podpisał nowelizację, która przywróciła czas standardowy od 27 października do ostatniej niedzieli lutego 1975 roku. Spór o czas trwa nadal Pół wieku później spór o DST trwa nadal. Choć federalnie narzucane daty początku i końca okresu czasu letniego zmieniały się z biegiem lat, niektórzy parlamentarzyści w USA wciąż zabiegają o całoroczny DST, a inni – o całoroczny czas standardowy. Sondaże dają mieszany obraz preferencji dorosłych Amerykanów. Najnowsze dane Gallupa sugerują jednak, że więcej osób woli drugie rozwiązanie. Zwolennicy federalnych przepisów wprowadzających stały DST od lat wskazują na potencjalne korzyści gospodarcze i więcej czasu na słońce popołudniami. Krytycy całorocznego czasu letniego podnoszą, że praktyka zaburza sen i może negatywnie wpływać na zdrowie. Matthew Kotchen, ekonomista z Yale School of the Environment, argumentuje, że w bilansie energetycznym DST może przynosić więcej szkód niż pożytku. Ostatecznie, jak mówi Kotchen, Amerykanie są w sprawie DST „dokładnie po dwóch przeciwnych stronach barykady”. – Myślę, że to, co mamy dziś, to mniej więcej złoty środek – podsumowuje. Źródło: National Geographic
Black Friday coraz bliżej. Kiedy wypada i skąd wzięło się to wielkie święto zakupów?
Black Friday z roku na rok cieszy się coraz większym zainteresowaniem i przyciąga tłumy spragnionych promocji klientów. Dziś przyglądamy się historii i fenomenowi Czarnego Piątku, który napędza konsumpcję na niespotykaną skalę – także w Polsce.
W tym artykule: Co to jest Black Friday? Kiedy jest Black Friday? Co warto kupić w Black Friday? Czym różni się Black Friday od Cyber Monday? Black Friday, u nas znany jako Czarny Piątek, stał się jednym z najważniejszych dni w roku dla łowców okazji. To właśnie wtedy sklepy oferują setki produktów w znacznie obniżonych cenach, co przyciąga tłumy klientów pragnących skorzystać z niepowtarzalnych promocji. Czym jest to nieformalne święto zakupów, skąd się wzięło i dlaczego zyskało tak ogromną popularność zarówno za oceanem, jak i w Polsce? Co to jest Black Friday? Black Friday to dzień spektakularnych wyprzedaży i promocji, którego idea narodziła się w Stanach Zjednoczonych. Już w minionym stuleciu popularne stało się organizowanie masowych wyprzedaży tuż po Święcie Dziękczynienia, co miało wspierać wzrost sprzedaży, a konsumentom pozwalało nabyć produkty w wyjątkowo korzystnych cenach. Określenie „Black Friday” pojawiło się dopiero w latach 60. w Filadelfii. Początkowo używali go wyłącznie policjanci, którzy nazywali tak piątek po Święcie Dziękczynienia z uwagi na ogromne korki, tłumy i wzmożoną liczbę incydentów związanych z natłokiem klientów w sklepach. Z czasem jednak nazwa ta zaczęła nabierać pozytywnego znaczenia. Czarny Piątek stał się symbolem momentu, w którym sklepy, dzięki wzmożonej sprzedaży, przechodziły od „czerwonych” strat do „czarnych” zysków (wówczas dochody oznaczano czarnym tuszem, a straty czerwonym), co czyniło ten dzień jednym z najbardziej dochodowych w ciągu roku. Za oceanem Black Friday rozpoczyna sezon świątecznych zakupów, zachęcając konsumentów do skorzystania z licznych promocji, które obejmują zarówno sklepy stacjonarne, jak i internetowe. Czarny Piątek w Polsce pojawił się wraz z międzynarodowymi sieciami handlowymi w latach 2000. Początkowo nie cieszył się dużym zainteresowaniem, ale postępujący proces globalizacji doprowadził, że także i w kraju nad Wisłą Black Friday zdobył ogromną popularność i stał się wyczekiwaną tradycją konsumencką. Kiedy jest Black Friday? Black Friday, jak już zostało wspomniane, przypada na dzień po Święcie Dziękczynienia (ang. Thanksgiving), które w USA obchodzone jest w czwarty czwartek listopada. Oznacza to, że data Czarnego Piątku jest ruchoma i każdego roku przypada na inny dzień. W Polsce Czarny Piątek nie jest bezpośrednio związany ze Świętem Dziękczynienia, ponieważ w kraju nad Wisłą nie jest ono obchodzone. Mimo to rodzimi sprzedawcy przyjęli sama ideę, organizując wyjątkowe wyprzedaże i promocje właśnie w ostatni piątek listopada. W tym roku nieoficjalne święto zakupów, czyli Black Friday 2025, przypada 28 listopada. Co warto kupić w Black Friday? W Polsce większość sklepów z okazji Black Friday oferuje rabaty od 20% do 50%. Nie brakuje jednak przypadków, gdy towary zostają przecenione nawet o 80%. Z przeprowadzonych w ostatnich latach badań wynika, że w czasie święta niskich cen najchętniej kupujemy odzież, akcesoria elektroniczne oraz produkty z działu uroda i zdrowie. Ze względu na wzrost zainteresowania Black Friday w Polsce, coraz chętniej do corocznych promocji dołączają biura podróży, linie lotnicze i przewoźnicy kolejowi, jak np. PKP Intercity. Warto jednak pamiętać, że Black Friday działa na klientów również z psychologicznego punktu widzenia. Ograniczony czas wyprzedaży wywołuje poczucie presji czasowej, które zwiększa motywację do zakupu. Dodatkowo promocje z zaznaczeniem dostępności „tylko do wyczerpania zapasów” tworzą atmosferę ekskluzywności i poczucie, że jeśli nie podejmie się decyzji szybko, okazja przepadnie. Eksperci zwracają uwagę, że efektem Black Friday jest kupowanie impulsywne – klienci często sięgają po produkty, które normalnie nie znalazłyby się na ich liście zakupowej. Z tego powodu Czarny Piątek stał się też obiektem krytyki ze strony wszelkich organizacji, które zwracają uwagę na ryzyko nadmiernej konsumpcji i jej negatywnego wpływu na środowisko. Czym różni się Black Friday od Cyber Monday? Duże zainteresowanie Black Friday skutkuje tym, że zdecydowana większość sklepów, by podtrzymać zainteresowanie klientów, oferuje dodatkowe rabaty przez cały weekend. Ich zwieńczeniem jest Cyber Monday, czyli pierwszy poniedziałek po Czarnym Piątku. Wówczas duże promocje tradycyjnie przygotowują internetowe platformy, które przyciągają osoby preferujące zakupy bez tłumów i kolejek, w domowym zaciszu. Cyberponiedziałek to dla konsumentów dodatkowa okazja na upolowania wymarzonego rzeczy lub usługi w dużo niższej cenie niż zazwyczaj. Z kolei dla sprzedawców – szansa na zwiększenie zysków, przyciągnięcie nowych klientów i maksymalne wykorzystanie wzmożonego popytu na zakupowe okazje. Źródło: National Geographic Polska.
Nowy ranking najpotężniejszych paszportów świata. Polska wyprzedziła USA
Swoboda podróżowania bez wizy to dziś jeden z najcenniejszych turystycznych przywilejów. Im więcej krajów możemy odwiedzić bez dodatkowych formalności, tym większe poczucie wolności. Najnowszy ranking pokazuje, że ta swoboda nie jest dana wszystkim w równym stopniu – są paszporty, które otwierają niemal cały świat. Gdzie w nim znajduje się Polska?
W świecie, w którym granice przekraczamy nie tylko geograficznie, lecz także kulturowo, paszport stał się czymś więcej niż dokumentem podróży – to miara wolności, prestiżu i możliwości. Im więcej krajów można odwiedzić bez wizy, tym większy wpływ obywatel danego państwa ma na swoją mobilność i sposób poznawania świata. Henley Passport Index, oparty na danych Międzynarodowego Zrzeszenia Przewoźników Powietrznych (IATA), od ponad dwóch dekad analizuje te różnice, tworząc najbardziej wiarygodny obraz globalnej swobody przemieszczania się. Ranking obejmuje 199 paszportów i 227 miejsc docelowych, dzięki czemu stał się ważnym punktem odniesienia nie tylko dla podróżnych, lecz także dla rządów i analityków badających zjawisko nierówności dot. mobilności. Najnowsze zestawienie przyniosło kilka niespodzianek – część państw umocniła swoją pozycję, inne zaś straciły na znaczeniu w wyścigu o najbardziej „potężny” paszport świata. Najpotężniejsze paszporty świata w 2025 roku W najnowszym zestawieniu Henley Passport Index na szczycie znalazł się Singapur – państwo, którego obywatele mogą dziś podróżować bez wizy do aż 193 krajów i terytoriów. To imponujący wynik, potwierdzający pozycję tego niewielkiego, lecz niezwykle wpływowego kraju Azji Południowo-Wschodniej jako globalnego centrum dyplomacji i biznesu. Wysoka mobilność obywateli Singapuru jest efektem długofalowej polityki otwartości oraz rozbudowanej sieci umów międzynarodowych, które zapewniają bezwizowy dostęp do niemal wszystkich zakątków świata. Na drugim miejscu uplasowała się Korea Południowa, której paszport umożliwia wjazd do 190 państw, a tuż za nią Japonia – dawny lider rankingu – z możliwością podróżowania bez wizy do 189 destynacji. Ta dominacja krajów azjatyckich w pierwszej trójce nie jest przypadkiem. To konsekwencja rosnącej roli Azji w globalnej gospodarce, dynamicznego rozwoju sektora technologicznego i coraz silniejszych więzi dyplomatycznych z Zachodem. Paszporty tych państw nie tylko otwierają drzwi do niemal całego świata, ale też symbolizują zaufanie, jakie społeczność międzynarodowa pokłada w ich stabilności, bezpieczeństwie i odpowiedzialnej polityce zagranicznej. Polska awansuje, a Stany Zjednoczone poza pierwszą dziesiątką W tej edycji Henley Passport Index Polska utrzymała silną pozycję wśród najbardziej uprzywilejowanych paszportów świata, zajmując 7. miejsce wraz z Czechami, Maltą i Australią. Obywatele Polski mogą podróżować bez wizy do 185 krajów, co czyni polski paszport jednym z najpotężniejszych w Europie Środkowej. To efekt konsekwentnej polityki otwartości, rosnącego znaczenia Polski w Unii Europejskiej oraz licznych umów dwustronnych w zakresie ruchu bezwizowego. Choć na miejscu czwartym, piątym i szóstym dominują kraje Europy Zachodniej (takie jak Niemcy, Włochy, Hiszpania, Francja czy Szwecja) Polska pozostaje w ścisłej czołówce regionu Europy Środkowo-Wschodniej, wyprzedzając m.in. Chorwację, Estonię czy Słowację. To dowód na rosnące zaufanie międzynarodowe wobec naszego kraju i skuteczność dyplomacji wizowej, która w ostatnich latach znacząco poszerzyła zakres ruchu bezwizowego. Zaskoczeniem rankingu jest natomiast spadek Stanów Zjednoczonych. Po raz pierwszy amerykański paszport znalazł się poza pierwszą dziesiątką, zajmując 12. miejsce (na równi z Malezją) z możliwością bezwizowego wjazdu do 180 destynacji. To znaczący regres w porównaniu z początkiem roku, kiedy USA plasowały się na 9. pozycji. Jak wyjaśnił dr Christian H. Kaelin, prezes Henley & Partners, „spadek popularności paszportów amerykańskich to sygnał fundamentalnej zmiany w globalnej mobilności i w dynamice miękkiej siły”. Eksperci zwracają uwagę, że utrata bezwizowego dostępu m.in. do Brazylii oraz brak obecności na chińskiej liście krajów objętych ruchem bezwizowym pokazują, iż dawne przywileje USA stopniowo ustępują miejsca państwom, które potrafią łączyć rozwój gospodarczy z dyplomacją opartą na współpracy, a nie dominacji. Źródła: Henley Passport Index, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Pojechałam po słońce i gwiazdy, a zostałam dla widoków” – najpiękniejszy stan USA z bezpośrednim połączeniem z Polski
Kalifornia potrafi zaskoczyć – od luksusowych butików w Beverly Hills, przez medytacje w słuchawkach w Santa Monica, aż po mistyczne sekwoje i kulinarne rytuały nad Pacyfikiem. Sprawdziliśmy, jak wygląda podróż przez najciekawsze miejsca Zachodniego Wybrzeża USA. Poznaj plan idealnej wyprawy, w której każdy znajdzie coś dla siebie – i gwiazdy kina, i miłośnicy ciszy.
Spis treści: Szary dres i czerwone ferrari – jak wygląda codzienność bogatych mieszkańców LA? Kalifornijski roadtrip śladami Kerouaca, Coachelli i hollywoodzkich marzeń Gdzie rosną baśniowe olbrzymy – Park Narodowy Sekwoi San Francisco: między Doliną Krzemową a beatnikami i cioppino Jak zaplanować podróż do Kalifornii Dzień na Montana Avenue w kalifornijskiej Santa Monica zaczyna się wcześnie. Już ok. 7 rano ustawia się kolejka do jednej z kultowych kawiarni, La La Land, gdzie w weekendy w tłumie czekającym na słynne caramel brûlée latte stoją gwiazdy filmowe i mieszkańcy z całego sąsiedztwa (niektórzy spełniają oba te kryteria). Rozglądam się w poszukiwaniu Leonarda DiCaprio albo (najchętniej!) Ryana Goslinga, ale tym razem ich nie dostrzegam. Szary dres i czerwone ferrari – jak wygląda codzienność bogatych mieszkańców LA? Towarzyszy mi za to cały zastęp Kalifornijczyków w klasycznym porannym uniformie: szarym dresie w rozmaitych fasonach. Jednolity i bez logotypów jest zarezerwowany dla technologicznych nerdów, którzy (jeśli mieszkają tutaj) są założycielami wartych fortunę start-upów. Ten składający się z bluzy z kapturem, który można szybko naciągnąć na twarz, upodobali sobie ci, których twarze są na pierwszych stronach serwisów plotkarskich. W dresie chodzą też multimilionerzy – właściciele posiadłości osłoniętych dyskretnymi żywopłotami albo wysokimi murami, których nie sforsują nawet najbardziej wytrwali paparazzi. A także influenserzy o perfekcyjnych ciałach i twarzach udoskonalonych wypełniaczami. Ci ostatni po kawę wpadli zaraz po pierwszym tego dnia treningu. Pieniądze nie grają tu roli, więc na co dzień nie trzeba się z nimi obnosić – o ile się je ma. Widać je za to wyraźnie w bocznych uliczkach, gdzie przed domami wartymi miliony dolarów stoją samochody z prywatnych kolekcji właścicieli. Do wyboru: ferrari lub maybach, w zależności od nastroju. Od czasu do czasu między luksusowymi autami przejeżdża robot dostarczający jedzenie na wynos albo najnowszy model samochodu elektrycznego bez kierowcy. Przyszłość już tu jest. Ocean Avenue Spacerem docieram do Ocean Avenue, gdzie między palmami – znakiem rozpoznawczym Los Angeles – niektórzy już kończą poranny jogging, a inni przyszli wyprowadzić perfekcyjnie uczesanego pieska i nacieszyć oczy widokiem niekończącej się plaży z błękitnymi budkami ratowników. Przypomina to scenografię „Słonecznego patrolu”, kultowego serialu z lat 90. Parę kroków dalej mam już panoramę mola w Santa Monica – z diabelskim młynem, który jest prawdopodobnie tak znany jak filmy, w których „grał”. Ławki przy deptaku przejęli z kolei ci, których cały dobytek mieści się w sklepowym wózku: kilka koców, kubek, talerz, na szczycie góry ułożonej z zakurzonych poduszek i śpiworów czule zawinięty jedyny towarzysz życia – pies. To miasto nie ma litości dla tych, którym się nie powiodło. Nadal rządzi tu filozofia amerykańskiego snu. Nic dziwnego – w końcu to tu narodziła się idealistyczna (i nierealistyczna) wizja życia, w którym można urzeczywistnić każde marzenie, jeśli tylko się chce i ciężko pracuje. Aglomeracja Mieszanka zachwytu i oszołomienia towarzyszy mi tutaj na każdym kroku. Tracę cierpliwość, stojąc w korkach, kiedy próbuję przemieścić się z jednego punktu do drugiego w niekończącej się aglomeracji, która składa się z kilku rozłożystych miejscowości: legendarne Hollywood z wielkim napisem na wzgórzach, nadmorska Santa Monica, luksusowe Malibu, Downtown ze słynnymi wieżowcami i imponującą Museum District. To wreszcie kultowe Beverly Hills z horrendalnie drogimi butikami przy Rodeo Drive i rozsławioną przez niekończący się serial „Melrose Place” lokalną kawiarnią Fig & Olive, w której przesiadują Kim Kardashian i Halle Berry. Wszystkie „miasteczka” mają własny charakter i… są oddalone od siebie minimum o 40 minut jazdy samochodem. Jednak za każdym razem, kiedy wreszcie docieram do celu, nie mogę opanować zachwytu. Tak jest np. pod muzeum Getty’ego. Nagrodą za wspinaczkę przez park jest fantastyczna panorama na Los Angeles. We wnętrzach oglądam wybitne dzieła sztuki: od „Irysów” van Gogha po prace amerykańskich klasyków fotografii: Roberta Mapplethorpe’a, Ansela Adamsa czy Walkera Evansa. Dzień kończę na sesji medytacji w jednej z niezliczonych szkół jogi. Oczywiście to doświadczenie w stylu LA: nasz „guru” stoi na podium, a w trakcie medytacji mamy na uszach słuchawki. Na deser zostaje seans filmowy w lokalnym kinie Aero na rogu Montana i 14 Ulicy. Neonowy szyld nie zmienił się od 1940 r., a w programie można znaleźć same klasyki. Kalifornijski roadtrip śladami Kerouaca, Coachelli i hollywoodzkich marzeń – Plany na przyszłość? Targi sztuki na pustyni! – następnego dnia mówi mi z typowo kalifornijskim entuzjazmem Nicholas Fahey, właściciel galerii Fahey/Klein przy La Brea Avenue, niedaleko West Hollywood. Odwiedzam galerię, w której właśnie zawisły zdjęcia legendarnego fotografa mody, Alberta Watsona. Od razu przychodzi mi na myśl porównanie do festiwalu Coachella, na który co roku do kalifornijskiego pustynnego miasteczka w hrabstwie Riverside zjeżdża kilkadziesiąt tysięcy osób – w tym gwiazdy mody, muzyki i kina. Bo Kalifornia to nie tylko film i przepych, ale też duchowość i niesamowita natura, która daje wytchnienie od wszechobecnego nadmiaru. To właśnie spektakularna przyroda – pustynia, góry i ocean – zainspirowały słynnych poetów pokolenia bitników do stworzenia kultowych powieści, które z kolei stały się biblią następnych pokoleń podróżników. Wydana w 1957 r. „W drodze” Jacka Kerouaca – powieść, która powstała w trakcie 20-dniowego transu wywołanego alkoholem i narkotykami – została okrzyknięta przez krytyków „New York Timesa” głosem generacji. Jej kultowość sprawiła, że kalifornijski roadtrip do dziś jest punktem obowiązkowym dla niezliczonych turystów z całego świata. Na liście miejsc są przeważnie park Yosemite i wzgórze Fremont Peak (uwielbiane przez innego słynnego literata, Johna Steinbecka). W książce „Włóczędzy Dharmy” Kerouac przewidział modę na backpackerskie podróże i wycieczki w góry w poszukiwaniu mistycznych przeżyć. A tych nie trzeba szukać daleko. Wystarczy wypożyczyć samochód przy stacji Union Square i ruszyć w drogę. Trasa numer 1 wiedzie przez wzgórza aż do oceanu, na wysokości Oxnard. Rzeczywistość jest piękniejsza niż sen, a wiatr furczy we włosach na zakrętach słynnej trasy, którą przemierzali bitnicy i bohaterowie niezliczonych filmów. Sama czuję się jak protagonistka jakiejś hollywoodzkiej produkcji, szczególnie w czasie przystanku na molo w Santa Barbara. Zatoka mieni się pastelowymi kolorami przy zachodzącym słońcu, a najlepsze nadal przede mną: krab z Santa Barbara Shellfish Company, kalifornijski sen w prawdziwym życiu. Gdzie rosną baśniowe olbrzymy – Park Narodowy Sekwoi Nie wszystkie gwiazdy lubią miejski splendor. Te największe najlepiej czują się w mistycznym krajobrazie, zasnute mgłą, a zimą odgrodzone od cywilizacji oblodzonymi górskimi drogami. Jadę do słynnego Parku Narodowego Sekwoi. Można tu zobaczyć największe drzewa na świecie. To one, w całej swojej niemożliwej do ogarnięcia okazałości, wzbudzają w odwiedzających jedną reakcję: westchnięcie zakończone pełnym podziwu „wow”. Są ku temu powody – las gigantów wyłania się zaraz za podjazdem. Drzewa są tu jak z baśni, mają gargantuiczne wręcz rozmiary. W Giant Forest, sercu parku, rośnie ponad 8 tys. sekwoi. Największe z nich osiągają ponad… 90 m wysokości i ok. 10 m średnicy. Ich waga może dobiegać do 200 ton! Po ogarnięciu wzrokiem ogromnego pnia, przy którym człowiek wygląda niczym krasnal, który zgubił się gdzieś w zaczarowanej krainie, przychodzi kolejny zachwyt – na widok koron tych gigantów. Ich gałęzie są równie imponujące, powykrzywiane i sękate. W kolorze szarym i brązowym, w kontraście do pnia, który jest czerwono-pomarańczowy. W 1978 r. gałąź słynnego Generała Shermana, który uznawany jest za największe pod względem objętości drzewo na świecie, odłamała się od pnia – miała „jedyne” 45 m długości. Trudno w to uwierzyć, ale te baśniowe rośliny stoją tu od ponad 3 tys. lat! Kora pokryta ogromnymi bruzdami jest jak mapa czasu, na której widać też blizny po pożarach. Sekwoje są w większości ognioodporne, nawet uderzenia piorunów zostawiają w nich tylko pewne ślady. W tym drugim najstarszym (po Yellowstone) parku narodowym w Stanach Zjednoczonych zakaz wycinki drzew sprawił, że zachował się tu unikatowy krajobraz, w tym granitowe monolity, jeziora i jaskinie, które zamieszkuje 315 gatunków zwierząt, w tym wszędobylskie niedźwiedzie. Na moich oczach turyści jak zaczarowani oplatają pień Generała Shermana. A nie jest to zadanie łatwe – potrzebna jest synchronizacja grupy co najmniej 15 osób! Wreszcie wszyscy patrzą w górę. Wśród niemego zachwytu nad niekończącą się perspektywą najlepszą puentą jest spontaniczny komentarz: „to prawdziwa bajka!”. San Francisco: między Doliną Krzemową a beatnikami i cioppino Im bliżej San Francisco, tym więcej szyldów reklamujących najnowsze technologiczne udogodnienia z udziałem sztucznej inteligencji i aplikacji ułatwiających życie. Nie ma wątpliwości – jestem w Dolinie Krzemowej. Chociaż niemal dwa stulecia minęły od czasów gorączki złota, która zmieniła San Francisco w największe miasto Zachodniego Wybrzeża, pęd do rozwoju i rywalizacja napędzają to miasto do dziś – tym razem stawką jest przyszłość. Dawno minęły już czasy, kiedy wielkie wynalazki powstawały w garażach przyjaciół z uniwersytetów – swoją drogą najlepszych na świecie! Tak zaczynali Steve Jobs czy Bill Gates. Teraz stoją tu siedziby największych technologicznych koncernów. Przy tym jednak czuć tu sporo luzu. Wspinając się na wzgórza San Francisco: od Haight-Ashbury, gdzie trzeba zobaczyć Painted Ladies, czyli charakterystyczne kolorowe domy w wiktoriańskim stylu, przez Telegraph Hill, po Russian Hill, można poczuć artystyczny i kontrkulturowy klimat miasta. Są tu małe, przytulne kafejki, bary z muzyką na żywo i księgarnie – w tym słynna City Lights założona przez wydawcę wszystkich wielkich pisarzy: Jacka Kerouaca, Charlesa Bukowskiego, a przede wszystkim Allena Ginsberga, od którego wszystko się zaczęło. Dlatego przy kasie wystawione są kopie „Skowytu” – legendarnego tomiku Ginsberga, od pierwszego do ostatniego wydania. Pamiątka z księgarni towarzyszy mi w spacerze po kulinarnej kolebce San Francisco, Fisherman’s Wharf. To do tego portu przyjeżdżali w XIX w. włoscy imigranci, głównie rybacy z Ligurii. Do dziś szczycą się tym nabrzeżne restauracje serwujące owoce morza i ryby w niezliczonych odmianach. Ale tylko mistrzostwo w przyrządzaniu jednego dania gwarantuje status legendarnego miejsca – i to od lat. Utrzymuje je rodzina od pokoleń prowadząca Anchor Oyster Bar. Roseann Grimm jest przedstawicielką kolejnego już pokolenia, które przyrządza cioppino, jednogarnkowe danie z kraba, małży, krewetek w sosie pomidorowym z czosnkiem, według przepisu swojego dziadka Nicoli DeSimone, rybaka z Amalfi. Kiedy zanurzam chrupiący chleb w aromatycznym sosie, mogę stwierdzić z przekonaniem, że tego uczucia nie może pobić nawet widok zasnutego obłokami Golden Gate. Mam za to ochotę nucić bez przerwy słowa utworu Rogue Wave: „California – lead us there”. Jak zaplanować podróż do Kalifornii Dojazd Bezpośredni lot z Warszawy do Los Angeles oferuje LOT. Od 4 tys. zł w obie strony. Transport W Downtown Los Angeles najłatwiej poruszać się metrem. Cena przejazdu to 1,75 dol. W miastach funkcjonuje aplikacja Uber i Waymo – taksówka bez kierowcy; waymo.com. Jadąc co najmniej na kilka dni, opłaca się wypożyczyć samochód. Od 320 zł za dzień. Między miastami kursują autobusy FlixBus i Greyhound. Od 160 zł za przejazd pomiędzy San Francisco a Los Angeles. W San Francisco już za kilka dolarów warto wypożyczyć rower za pośrednictwem aplikacji lyft.com. Nocleg Orange Drive Hostel. Pokoje w hollywoodzkiej willi, tuż obok Hollywoodzkiej Alei Gwiazd. Ok. 400 zł za pokój 2-os. ze wspólną łazienką. CitizenM (Los Angeles, San Francisco) – sieć hoteli w dobrych lokalizacjach, od 440 zł za pokój 2-os. Autocamp – glamping w PN Sequoia. Przyczepa premium dla maks. 4 osób: 740 zł. Jedzenie Santa Monica Farmers Market – w każdą środę, sobotę i niedzielę w czterech lokalizacjach w Santa Monica można kupić produkty prosto od wytwórców, w tym np. trufle czy… jaja emu. Dear John’s – kultowa restauracja, w której przesiadywał Frank Sinatra, odrestaurowana z zachowaniem stylu. Japantown – najstarsza dzielnica japońska w USA istnieje w San Francisco. To mekka miłośników kuchni azjatyckiej. Warto odwiedzić Daeho. Źródło: National Geographic Traveler Nasza ekspertka Wiktoria Michałkiewicz Dziennikarka i reportażystka. Publikuje m.in. w „National Geographic Traveler”
Zagubione elektryczne taksówki Nowego Jorku. Elektromobilność w XIX wieku
Samochód przyszłości był hitem w USA już pod koniec XIX w. Co się stało z tymi elektrycznymi pojazdami?
Spis treści: Electrobat – pierwsza elektryczna taksówka Zalety i wady Wzlot i upadek Pod koniec XIX w. Nowy Jork miał problem z końmi. Ulice i zaułki miasta były zatłoczone przez mniej więcej 150 tys. zwierząt, z których każde produkowało ponad 16 kg odchodów dziennie. Usuwanie takiej ilości odpadów było wielkim wyzwaniem. Nowy wynalazek – samochód – wydawał się dobrym rozwiązaniem problemu. Electrobat – pierwsza elektryczna taksówka Kiedy w 1897 r. uruchomiono pierwszą w mieście motoryzacyjną firmę taksówkową, jej flota wykorzystywała auta, które mogłyby zaskoczyć współczesnych nowojorczyków. Były to bowiem pojazdy elektryczne. Produkowane przez firmę Electric Vehicle Company samochody znane jako Electrobaty stały się liderem na rynku pojazdów elektrycznych. Skonstruowane przez Henry’ego Morrisa i Pedro Saloma z Filadelfii, zostały opatentowane w 1894 r. Po dwóch latach opracowano ich mniejszą i szybszą wersję. W ważącym ok. 1315 kg nowym modelu zastosowano akumulator kwasowo-ołowiowy. Wóz osiągał prędkość maksymalną 32 km/godz. i mógł przejechać na jednym ładowaniu do 40 km. Wydaje się nieprawdopodobne, że już w latach 90. XIX w. po Nowym Jorku jeździły pojazdy elektryczne, jednak na początku ery motoryzacji sprzedawały się one lepiej niż ich odpowiedniki z silnikami spalinowymi. Były bowiem ciche, czyste i łatwe w obsłudze. – W tamtych czasach jeśli rano bez problemu udało się uruchomić samochód na benzynę, można było mówić o szczęściu – tłumaczy Dan Albert, autor książki „Czy już tam jesteśmy? Przeszłość, teraźniejszość i brak kierowcy w amerykańskiej motoryzacji”. – Były hałaśliwe, śmierdzące i niewygodne, podczas gdy samochód elektryczny włączało się jednym przełącznikiem. W tamtym czasie technologie wykorzystujące elektryczność wydawały się zdolne do pokonania każdego wyzwania. – Gdyby spytać ludzi na ulicy, co się ostatnio wydarzyło, powiedzieliby, że pojawiła się elektryczność, magiczna siła – mówi historyk David A. Kirsch, autor książki „Pojazd elektryczny i ciężar historii”. – Zaprzęgliśmy ją do oświetlania, transportu tramwajowego. Rozprzestrzenia się wszędzie, a teraz zabierze nas w podróż. Zalety i wady Morris i Salom sprowadzili Electrobata do Nowego Jorku i opracowali pomysłowy system wymiany akumulatorów w dawnej hali lodowiskowej na Broadwayu, aby utrzymać taksówki w ciągłym ruchu. Pracownicy używali wind i hydrauliki, by wyjmować rozładowane akumulatory ważące 560 kg i zastępować je świeżymi. Cały proces trwał zaledwie trzy minuty. – To było znacznie szybsze niż wymiana zaprzęgu konnego i prawdopodobnie równie szybkie jak dzisiejsze tankowanie – twierdzi Kirsch. Duże przyspieszenie i cicha jazda Electrobata rodziły nieoczekiwane problemy. W maju 1899 r. taksówkarz Jacob German został pierwszym kierowcą samochodu aresztowanym za przekroczenie prędkości. Pędził bowiem wzdłuż Lexington Avenue z prędkością 20 km/godz. Kilka miesięcy później elektryczna taksówka śmiertelnie potrąciła pośrednika w handlu nieruchomościami Henry’ego Blissa, gdy wysiadał z tramwaju na Upper West Side. Pierwsza amerykańska śmiertelna ofiara samochodu nie usłyszała nadjeżdżającego Electrobata. Morris i Salom zdecydowali, że zamiast sprzedawać swe pojazdy, będą je wynajmować, na zasadzie miesięcznego abonamentu lub opłaty za przejazd. Ich usługa taksówkowa zyskała popularność, a flota rozrosła się z kilkunastu wozów w roku 1897 do ponad stu w 1899. Wzlot i upadek Szybki rozwój biznesu Morrisa i Saloma sprawił, że widzieli oni dla swojego samochodu wielką przyszłość. Znaleźli nowych inwestorów, w tym finansistę Williama Whitneya, znanego z sukcesów w elektryfikacji tramwajów miejskich. Pod jego kierownictwem grupa zakupiła wiodącą firmę zajmującą się produkcją akumulatorów, licząc na przejęcie kontroli nad większością rynku pojazdów elektrycznych w kraju. Electric Vehicle Company rozszerzyła swoją działalność taksówkową na inne duże miasta, takie jak Filadelfia, Chicago i Boston, ostatecznie stając się największym producentem samochodów w kraju. Jednak jej szybki rozwój okazał się nie do utrzymania. Działalność poza Nowym Jorkiem była źle zarządzana, a inwestorzy poczuli się oszukani, gdy New York Herald w 1899 r. ujawnił, że Electric Vehicle Company nieuczciwie pozyskała pożyczkę. Ceny akcji firmy spadły, a jej sytuacja finansowa pozostawała bardzo napięta do 1902 r. Upadek przedsiębiorstwa rzucił cień na obiecującą niegdyś przyszłość pojazdów elektrycznych. – Tym, co je zabiło, nie był pomysł, technologia czy model biznesowy – mówi Albert. – Sprawiło to nieuczciwe działanie ludzi stojących za przedsięwzięciem. Zniszczenie znacznej części floty w wyniku katastrofalnego pożaru, a następnie kryzys finansowy 1907 r., który spowodował gwałtowny spadek produkcji samochodów, pogrążył elektryczne taksówki w Nowym Jorku. Popularność na rynku zyskiwały pojazdy benzynowe. W 1907 r. przedsiębiorca Harry Allen wprowadził usługę taksówkową z 65 samochodami spalinowymi sprowadzonymi z Francji. W ciągu roku jego flota urosła do 700 pojazdów. Wydawało się, że Nowy Jork nigdy nie spojrzy wstecz. Dni samochodów elektrycznych były policzone, zwłaszcza po debiucie w 1908 r. przystępnego cenowo benzynowego Forda T. Elektryczne pojazdy przetrwały do lat 20. XX w., ale kolejne amerykańskie stulecie napędzał silnik spalinowy. Jednak samochody elektryczne miały wrócić. W 2022 r. na ulicach Nowego Jorku pojawiło się 25 elektrycznych taksówek. Źródło: archiwum NG
W tych miastach rachunki przyprawiają o zawrót głowy. Oto ranking najdroższych miejsc 2025 roku
Codzienne życie w globalnych metropoliach coraz bardziej obciąża portfele mieszkańców i przyjezdnych. Wysokie koszty wynajmu, usług oraz podstawowych produktów sprawiają, że niektóre miasta uznawane są dziś za szczególnie wymagające finansowo. Najnowszy ranking za 2025 rok ujawnia, gdzie rachunki sięgają rekordowych poziomów i które lokalizacje są najdroższe do życia.
Od czynszu za mieszkanie po codzienne zakupy – w 2025 roku koszty życia w największych metropoliach świata osiągnęły rekordowy poziom. Globalna inflacja, wahania kursów walut oraz rosnące ceny importu sprawiają, że mieszkańcy wielu miast płacą dziś znacznie więcej niż jeszcze kilka lat temu. Najdrożej wciąż jest w ośrodkach biznesowych i technologicznych, gdzie konkurencja o mieszkania i usługi codziennego użytku winduje ceny. Ranking najkosztowniejszych miejsc do życia pokazuje, które miasta stały się najbardziej wymagające finansowo dla swoich mieszkańców i przyjezdnych. Najdroższe miejsce do życia na świecie w 2025 roku Aby uzyskać pełny obraz kosztów życia w największych metropoliach świata, eksperci przeanalizowali ceny żywności, transportu, usług, mediów oraz mieszkań, zestawiając je we wskaźniku „Cost of Living Plus Rent Index”. Dane z połowy 2025 roku pokazały jednoznacznie, że to Nowy Jork znalazł się na szczycie zestawienia. O wyniku przesądziło przede wszystkim ogromne zapotrzebowanie na mieszkania i ograniczona podaż, które od lat windują ceny czynszów na niespotykany poziom. Miasto, w którym życie toczy się w szybkim tempie, przyciąga specjalistów z całego świata – od bankierów i prawników po ekspertów z branży technologicznej – co dodatkowo zwiększa presję na rynek nieruchomości. Jednak nie tylko czynsze sprawiają, że Nowy Jork jest tak kosztowny. Wysokie są także ceny codziennych produktów i usług, w tym żywności, opieki zdrowotnej, transportu czy rozrywki, które odzwierciedlają nie tylko globalny status metropolii, lecz również rosnące koszty prowadzenia działalności w mieście. W efekcie mieszkańcy Nowego Jorku muszą przeznaczać znaczną część swoich dochodów na podstawowe potrzeby, a dla wielu osób codzienne życie staje się nie lada wyzwaniem finansowym. Jednocześnie prestiż, bogactwo możliwości zawodowych i kulturalnych sprawiają, że mimo wysokich kosztów miasto wciąż pozostaje jednym z najbardziej pożądanych miejsc do życia. Gdzie życie kosztuje fortunę? Lista miast z najwyższymi wydatkami A jak przedstawiają się kolejne pozycje na liście? W rankingu najdroższych miast świata dominują dwa regiony – Stany Zjednoczone i Szwajcaria. W pierwszej dziesiątce aż trzy amerykańskie metropolie – San Francisco (4. miejsce), Boston (7.) i San Jose w Dolinie Krzemowej (9.) – odzwierciedlają presję rynku nieruchomości oraz koszty życia w centrach innowacji technologicznych. W samym San Francisco średnia cena domu wciąż utrzymuje się na poziomie około 1,3 mln dolarów, mimo spadku popytu związanego z pandemią. Z kolei w Europie wyróżnia się Szwajcaria – Zurych (2.), Genewa (3.), Bazylea (5.), Lozanna (6.) oraz Lugano (10.) zajmują aż pięć pozycji w pierwszej dziesiątce. Tak wysokie koszty życia są efektem silnego franka szwajcarskiego, stabilnej gospodarki i wysokich standardów socjalnych, które przyciągają ekspatów, ale jednocześnie podnoszą ceny mieszkań i usług. Pierwszą dziesiątkę zamyka także Singapur (8.), jedno z najgęściej zaludnionych państw świata, gdzie w 2025 roku żyje średnio 8576 osób na kilometr kwadratowy. Wysoka koncentracja ludności, ograniczone zasoby przestrzeni oraz status globalnego centrum finansowego czynią go jednym z najdroższych miejsc do życia na Ziemi. Ranking najdroższych miast świata w 2025 roku: Nowy Jork, USA Zurych, Szwajcaria Genewa, Szwajcaria San Francisco, USA Bazylea, Szwajcaria Lozanna, Szwajcaria Boston, USA Singapur, Singapur San Jose, USA Lugano, Szwajcaria Honolulu, USA Waszyngton, USA Londyn, Wielka Brytania Berno, Szwajcaria Reykjavik, Islandia Źródła: Visual Capitalist, Numbeo, Culture Cut Travel Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Satanizm, którego nie było. Dlaczego w USA uwierzono w kult ofiar? Poznajcie satanic panic
Satanic panic to określenie moralnej paniki charakteryzującej społeczeństwa na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego stulecia. Jak to się stało, że masowy strach przed satanistycznymi rytuałami wybuchł w USA – kraju wolności, a może hipokryzji?
Spis treści: Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Walka z wrogiem, którego nie było Mroczna (nie)pamięć Szatan wsród rockmenów? Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Krwawe rytuały, rzekome składanie ofiar i konszachty z diabłem kulturalnych idoli – tego obawiano się w USA w latach 80. ubiegłego stulecia. Tzw. satanistyczna panika zrodziła zbiorową histerię, która z czasem rozrosła się na inne kontynenty. Fałszywe oskarżenia przysporzyły kłopotów kapelom metalowym i czołowym spółkom, wytaczając wojnę Kościołowi szatana. Ten z pominięciem humanistycznego wymiaru filozofii traktującej pojęcia Boga i diabła w kategoriach archetypów, pozostawał wielkim szwindlem i zarabiał pokaźne sumy na entuzjastach nowych ruchów religijnych. Anton LaVey kontra kościół. Kto się kogo bał? Zakładający kiczowatą pelerynę Czarny Papież Anton Szandor LaVey z jednej strony promował postępowe idee indywidualizmu, weganizmu czy rozwoju osobistego, a z drugiej – inscenizował dla nieszczędzących groszem gapiów kontrowersyjne rytuały. Te przyciągały uwagę i dawały finansową stabilizację. W przeciwieństwie do brutalnej odmiany satanizmu, LaVey nie czcił szatana, lecz stawiał w centrum człowieka i doczesność. Traktował biblijne pojęcia w wymiarze symbolu odwiecznej walki dobra ze złem. Jednocześnie wyznawca laveyańskiej myśli odznaczał się szacunkiem wobec drugiego człowieka w imię afirmacji siły witalnej, co podtrzymywało krytykę występków pokroju zabójstwa i świadomego krzywdzenia – dotyczącą nie tylko ludzi, ale też pozostałych istot żywych. Walka z wrogiem, którego nie było Nazwa sugerująca mroczny kult w połączeniu z teatralnymi zapędami Najwyższego Kapłana Kościoła Szatana wystarczyła jednak środowiskom katolickim, by wytoczyć mu wojnę. Nikt nie zagłębiał się w sens laveyańskiej teorii, nabierając się na powierzchowny wizerunek, który sam Anton LaVey traktował zresztą jako element farsy. Kościół miał swój interes w zaszczepianiu lęku wśród własnych owieczek. Zatrwożeni wierni ponownie mogli bowiem zapełnić sakralne nawy instytucji przeżywającej kryzys z powodu wyłamywania się społeczeństwem spod purytanizmu. Rewolucja obyczajowa sprzyjała rozwojowi innowacyjnych organizacji ukierunkowanych na indywidualizm, a ponadto dawała artystyczną swobodę. Od końca lat 60. XX wieku mogliśmy obserwować zwrot w kierunku problematyki dotychczas uznawanej za kontrowersyjną w świecie cenzury (np. Kodeksu Haysa w starym Hollywood). Na równi z Kościołem szatana tematykę demonicznych sił rozważano w sztuce. Dobrym przykładem jest dzieło Romana Polańskiego „Dziecko Rosemary” (1968). Z czasem horror zdobył tytuł przeklętego ze względu na wypadki, które miały miejsce po premierze. W krótkim czasie zginął w tajemniczych okolicznościach kompozytor kultowego motywu kołysanki z filmu Krzysztof Komeda. Latem kolejnego roku sam reżyser przeżył zaś ogromną tragedię. Jego żona Sharon Tate została zamordowana w dziewiątym miesiącu ciąży przez sektę „Rodzina” Charlesa Mansona. Opinia publiczna łączyła niepokojącą tematykę produkcji z koszmarnymi wydarzeniami, co napędzało strach o globalnym wymiarze. Mroczna (nie)pamięć Satanistyczna panika (ang. satanic panic) to pojęcie moralnej paniki obserwowanej od lat 80. XX wieku w Stanach Zjednoczonych pod konserwatywnymi rządami Ronalda Reagana. Wśród jej konsekwencji można wymienić ostracyzm niewinnych, złamane kariery czy straty czołowych spółek. Zjawisko odznaczało się społecznym lękiem przed satanistycznymi rytuałami. Wszystko zaczęło się od premiery książki „Michelle pamięta”, w której psychiatra Lawrence Pazder opisał wspomnienia swojej pacjentki dotyczące porwania przez Kościół szatana, torturowania i wykorzystania seksualnego. Szybko okazało się, że tego typu wydarzenia nie miały miejsca. Społeczeństwo podchwyciło jednak narrację strachu. Tysiące ludzi zwierzało się swoim terapeutom z rzekomych doświadczeń krzywdy ze strony satanistów. Świadectwa doczekały się nawet osobnego terminu – Satanic Ritual Abuse. W latach 80. i 90. w samych Stanach Zjednoczonych zgłoszono ponad 12 000 takich przypadków. Bilans „winnych” czcicieli szatana wynosił zaś okrągłe zero. Nikogo nie skazano, za to wielu musiało borykać się z przykrymi konsekwencjami syndromu fałszywej pamięci, jak później tłumaczono satanistyczną panikę. Histeria trwała co najmniej do połowy lat 90. i regularnie rozrastała się na inne kraje, w tym Polskę. W czasach PRL-u mylną łatkę satanistów przypisywano uczestnikom Festiwalu w Jarocinie dla fanów mocnych brzmień. Często wystarczała czarna koszulka i zdobyta pokrętną drogą płyta Black Sabbath albo Metalliki, by w powszechnej opinii uznać jej posiadacza za potencjalnego czciciela ciemności. Szatan wsród rockmenów? Scena rocka i metalu od początku pozostawała na celowniku satanic panic. W 1985 roku rodzice Johna Daniela McColluma, który popełnił samobójstwo w wieku 19 lat, powiązali tragedię syna z kawałkiem „Suicide Solution” Ozzy’ego Osbourne’a z jego debiutanckiego, solowego albumu „Blizzard of Ozz”. Oskarżonemu muzykowi i wytwórni CBS Records nie udowodniono winy, jednak sprawa umocniła stereotypy wokół rzekomo zgubnego wpływu muzyki metalowej. Bodaj najsłynniejsza anegdota tego typu krąży wokół legendarnej ballady Led Zeppelin „Stairway to Heaven”, która puszczona od tyłu miała zawierać… satanistyczne podteksty. Autor słów i frontman zespołu Robert Plant celnie komentował: „jeśli chodzi o odwracanie taśm i umieszczanie ukrytych wiadomości, to nie jest mój sposób robienia muzyki. To naprawdę smutne”. W świecie ówczesnej muzyki byli jednak artyści otwarcie nawiązujący w swych prowokujących tekstach piosenek do krytyki kościoła i mrocznej estetyki. W hip-hopie głośnym echem odbiła się grupa Natas (od tyłu Satan) założona przez T-N-T, Mastaminda oraz Eshama. Tuż po ich debiutanckim albumie „Life After Death” wybuchły kontrowersje związane ze śmiercią nastoletniego fana. Chłopak zabił się podczas słuchania wspomnianej płyty i grania w rosyjską ruletkę. Publiczna nagonka poskutkowała złagodzeniem późniejszego wizerunku raperów. Diabeł kupuje pastę do zębów u P&G Nie tylko kultowe zespoły miały problemy w obliczu satanistycznej paniki. Koncern kosmetyczny Procter & Gamble swego czasu musiał zmienić ponad stuletni logotyp ze względu na rzekomy przekaz podprogowy. Amerykańskie przedsiębiorstwo wytwarzające przede wszystkim kosmetyki i środki higieniczne (w tym pieluchy Pampers czy produkty do pielęgnacji jamy ustnej Oral-B i Blend-a-med) od 1851 roku posługiwało się znakiem przedstawiającym mężczyznę z brodą i trzynaście gwiazd. U szczytu satanic panic dopatrzono się „niepokojącego” kształtu kosmyków, które miały zawijać się w… trzy szóstki. Ilość gwiazdek oznaczająca w rzeczywistości trzynaście kolonii brytyjskich w Ameryce, zinterpretowano zaś jako biblijny zły omen i symbol zdrady – w końcu sam Judasz miał być trzynastym uczestnikiem ostatniej wieczerzy. Z powodu konsumenckiego bojkotu w 1995 roku firma zmieniła logo na neutralne, białe litery P&G umieszczone na niebieskim tle. Jak się później okazało, plotki o rzekomym czczeniu ciemności przez koncern rozpowiadała konkurencja. Po sądowej batalii międzynarodowa firma Amway, bo o niej mowa, musiała wypłacić Procter & Gamble odszkodowanie w wysokości 19 milionów dolarów. Obecne reakcje społeczeństw i środowisk katolickich potrafią przypominać te ze szczytu satanic panic. W naszym kraju uprzedzenia wciąż mają się dobrze. Wie o tym ceniona we wszystkich stronach świata, choć niezrozumiana na rodzimym gruncie death metalowa grupa Behemoth z Adamem „Nergalem” Darskim na czele. Ciąganie po sądach za rzekomą obrazę uczuć religijnych, protesty przed koncertami i organizowanie równoległych do występów mszy w intencji „zgubionych” słuchaczy (co miało miejsce choćby podczas szczecineckiego festiwalu MateriaFest w 2017 roku) to codzienność wyróżnionego Fryderykiem zespołu. Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Podróż do USA stanie się droższa niż kiedykolwiek. Od jesieni wzrosną opłaty ESTA i koszty wiz
Spis treści: Mniej turystów odwiedza Stany Zjednoczone Wzrasta opłata za wjazd do USA Wizy do USA coraz droższe Od początku roku Stany Zjednoczone notują gwałtowny spadek liczby zagranicznych turystów, co wielu ekspertów wiąże z polityką Donalda Trumpa. Wkrótce sytuacja może się jeszcze pogorszyć – nowe przepisy przewidują bowiem podwyższenie opłat dla osób odwiedzających USA, zgodnie z projektem ustawy „One Big Beautiful Bill”. Mniej turystów odwiedza Stany Zjednoczone Według wstępnych danych amerykańskiego Biura Podróży i Turystyki liczba przyjazdów zagranicznych (z wyłączeniem podróżnych z Kanady i Meksyku) spadła w 2025 roku o 1,6%, czyli o ponad 3 miliony w porównaniu z rokiem poprzednim. W samym lipcu odnotowano 19,2 mln wizyt, co oznacza spadek o 3,1% rok do roku i piąty z rzędu miesiąc pogorszenia wyników. Tym samym rozwiały się nadzieje, że ruch turystyczny przekroczy w tym roku poziom sprzed pandemii wynoszący 79,4 mln. Zdaniem ekspertów za niekorzystny trend odpowiadają działania administracji Donalda Trumpa – od polityki celnej, przez cięcia w pomocy zagranicznej, po zmiany w systemie wizowym. Skrócenie okresu ważności wiz studenckich i programów wymiany kulturowej zniechęciło część podróżnych, co dodatkowo osłabiło atrakcyjność USA jako kierunku turystycznego. Skutki są szczególnie widoczne w Europie Zachodniej: w pierwszych siedmiu miesiącach roku liczba turystów z Danii spadła o 19%, z Niemiec o 10%, a z Francji o 6,6%. Światowa Rada Podróży i Turystyki (WTTC) prognozuje, że w 2025 roku wydatki zagranicznych gości w USA zmniejszą się do 169 mld dolarów (ok. 736 mld zł), wobec 181 mld dolarów (ok. 787 mld zł) w roku ubiegłym. – Największa na świecie gospodarka turystyczna zmierza w złym kierunku – podkreśliła w rozmowie z agencją Associated Press Julia Simpson, prezes WTTC. Wzrasta opłata za wjazd do USA Mimo tych ostrzeżeń, administracja Trumpa kontynuuje wprowadzanie kolejnych regulacji. Od jesieni obowiązywać będą wyższe opłaty w ramach Elektronicznego Systemu Autoryzacji Podróży (ESTA), dotyczącego obywateli 41 państw objętych Programem Ruchu Bezwizowego, w tym wszystkich krajów UE oraz Wielkiej Brytanii. Zgodnie z nowymi zasadami, od 30 września 2025 r. koszt ESTA wzrośnie z 21 USD (ok. 91 zł) do 40 USD (ok. 174 zł). Ponieważ jest to warunkiem wjazdu do USA na maksymalnie 90 dni w celach turystycznych lub biznesowych, podwyżka dotknie wszystkich podróżnych korzystających z tej procedury. Nowa opłata składa się z 10 dolarów opłaty manipulacyjnej oraz 30 dolarów autoryzacyjnej. Z tej drugiej części 17 dolarów zostanie przeznaczonych na promocję turystyki w Stanach Zjednoczonych, a 13 dolarów zasili Fundusz Ogólny Skarbu Państwa. W praktyce oznacza to, że część kosztów ponoszonych przez turystów ma wspierać amerykańską gospodarkę. Istotne jest jednak to, że w przypadku odrzucenia wniosku ESTA pobierana jest jedynie opłata manipulacyjna, co chroni podróżnych przed pełnym obciążeniem. Wizy do USA coraz droższe Co istotne, od 1 października 2025 roku podrożeją także wizy dla obywateli krajów objętych obowiązkiem wizowym, takich jak Argentyna, Meksyk, Chiny, Brazylia czy Indie. W życie wejdzie tzw. „opłata za integralność wizy” w wysokości 250 dolarów (ok. 1090 zł), która podniesie całkowity koszt wizy turystycznej do 442 dolarów (ok. 1920 zł). Według US Travel Association, uczyni to amerykańską wizę jedną z najdroższych na świecie – obok australijskiej Visitor visa, kosztującej 195 dolarów australijskich (ok. 545 zł), oraz brytyjskiej wizy sześciomiesięcznej, wycenianej na 127 funtów (ok. 685 zł). Tak wysokie ceny mogą szczególnie zniechęcić podróżnych z Ameryki Środkowej i Południowej, gdzie zainteresowanie wyjazdami do USA wciąż rośnie, mimo globalnego spadku turystyki (w 2025 roku liczba przyjazdów z Ameryki Południowej zwiększyła się o 0,7%, a z Ameryki Środkowej o 3%). Inaczej wygląda sytuacja w Azji. Od początku roku liczba podróży obywateli Indii do USA zmniejszyła się o 2,4%, głównie wskutek niemal 18-procentowego spadku liczby studentów wybierających tamtejsze uczelnie. Z kolei w przypadku Chin ruch turystyczny pozostaje wciąż daleki od poziomów sprzed pandemii – w lipcu 2025 roku liczba wizyt była aż o 53% niższa niż w 2019 roku. Źródła: CNN, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zrujnowane kariery, złamane życia. Jak rząd USA polował na homoseksualistów
Lawendowa panika była brutalną kampanią wymierzoną w społeczność homoseksualistów, prowadzoną w USA pod przykrywką walki z komunizmem. Tysiące osób straciło pracę i dobre imię.
Spis treści: Lawendowa panika i czerwona gorączka – o czym Amerykanie bali się mówić głośno? Twórcy paranoi – kto naprawdę napędzał lawendową panikę? Milczenie w blasku fleszy – czego Hollywood nie chciało pokazać? Tajemnice aktorów, których Hollywood nie chciało znać Jennifer Grant milczy, a przeszłość Cary’ego Granta mówi za siebie Gdy u szczytu zimnej wojny senator Joseph McCarthy rozpoczął swe polowanie na amerykańskie czarownice, na jego celowniku znalazły się osoby posądzane o prokomunistyczną postawę (tzw. czerwona gorączka) i… homoseksualiści, którzy rzekomo mieli stanowić równe zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju. Wielu ludziom zniszczono życie. Paranoja trwała aż do lat 70. XX wieku. Lawendowa panika i czerwona gorączka – o czym Amerykanie bali się mówić głośno? Powojenny czas rywalizacji Stanów Zjednoczonych ze Związkiem Radzieckim zdominował wiele dziedzin życia ówczesnych Amerykanów. Wyścig zbrojeń i kosmicznej dominacji, zapoczątkowanej przez ZSRR w chwili wystrzelenia na orbitę Sputnika 1, to jedne z technologicznych oraz ideologicznych aspektów zimnej wojny. Obok tego typu konkurencji w USA rozgorzała jednak prawdziwa paranoja przesiąknięta atmosferą podejrzeń i donosicielstwa. Wspomniana obsesja dotyczyła tropienia osób potencjalnie niebezpiecznych dla kraju. Zjawisko napędzały raporty o rozbudowanej siatce radzieckich agentów. Czerwona gorączka to termin dotyczący często niesprawiedliwych oskarżeń o prosowieckie sympatie czy współpracę z rosyjskim wywiadem, które zniszczyły kariery wielu niewinnym. Mniej znanym, choć długofalowym elementem „polowania na czarownice” była lawendowa panika, która nadała homofobii biurokratycznego wymiaru. Twórcy paranoi – kto naprawdę napędzał lawendową panikę? Na czele Komisji Działalności Antyamerykańskiej stał senator partii republikańskiej Joseph McCarthy, który w swoich oskarżeniach miał w zwyczaju łączyć komunistyczne wpływy z homoseksualizmem. Zdaniem McCarthy’ego i jego ludzi przedstawiciele społeczności homoseksualistów ukrywający własną orientację mieli być podatni na szantaż ze strony sowieckich szpiegów, co z kolei miało sprzyjać potencjalnemu zagrożeniu dla bezpieczeństwa narodowego. Senator zatrudnił do ich tropienia prawnika Roya Cohna, który wraz z szefem FBI J. Edgarem Hooverem doprowadził do zwolnienia około 5 tys. osób nieheteronormatywnych z rządu USA w latach 1950–1973. W trakcie procesów posługiwano się prowokacją i szantażem, łamiąc prawa obywatelskie. Dane „wywrotowców” upubliczniano, co wiązało się z dodatkową traumą dla ofiar lawendowej paniki. Jak na ironię, sam Roy Cohn był… gejem, który w 1986 roku zmarł w wyniku powikłań po AIDS. Stygmatyzacja dotykała przede wszystkim gejów, choć lesbijki również trafiały na ubliżające przesłuchania. W 1953 roku prezydent Dwight D. Eisenhower podpisał rozporządzenie wykonawcze 10450 w sprawie „wymagań bezpieczeństwa dla zatrudnienia w administracji rządowej”, które w kolejnych dekadach służyło do wykluczenia osób nieheteronormatywnych ze służby publicznej. Na jego podstawie zabraniano gejom wstąpienia do wojska. Wspomniane rozporządzenie uchylono dopiero w 1995 roku. Jeszcze innym organem była tzw. florydzka wersja makkartyzmu, czyli Komisja Johnsa (od nazwiska polityka Charleya Johnsa), która prześladowała działaczy ruchu praw obywatelskich, a także nauczycieli szkół publicznych, studentów i wykładowców uczelni wyższych na Florydzie podejrzewanych o homoseksualizm. Ten uznawali bowiem za deprawujący młodzież i burzący dotychczasowy ład społeczny. Milczenie w blasku fleszy – czego Hollywood nie chciało pokazać? Homofobia i społeczny ostracyzm, z którymi mierzyły się osoby homoseksualne w dawnych Stanach Zjednoczonych, wykraczały daleko poza środowisko polityczne. Zjawisko to dosięgło także największe gwiazdy ówczesnych lat. Mogłoby się zdawać, że uwielbiani aktorzy, wynoszeni niejednokrotnie do rangi idoli, mogli pozwolić sobie na więcej od przeciętnych „śmiertelników”. W kwestii orientacji seksualnej gwiazdy jednak nie mogły czuć swobody. Ci, którzy zdecydowali się przerwać milczenie i żyć w zgodzie ze sobą, płacili za to zbyt wysoką cenę. William Haines, znany z wczesnych westernów, został wykluczony ze środowiska i zmarł w zapomnieniu, po tym jak ogłosił prawdę o swoim życiowym partnerze. Hollywoodzka hipokryzja doprowadziła do tego, że niektórych amantów zmuszano do lawendowych małżeństw, zawieranych z przypadkowymi kobietami tylko po to, aby uciszyć ewentualne plotki na temat nieheteronormatywnych zapędów ekranowych twardzieli. Tajemnice aktorów, których Hollywood nie chciało znać Wielu gwiazdorów wpadało w sidła autodestrukcji, jak znany ze „Stąd do wieczności” Montgomery Clift. Aktor zmarł w wieku zaledwie 45 lat po latach depresji i uzależnień, wynikających w głównej mierze z ukrywania własnej tożsamości. Z kolei Farley Granger („Sznur”, „Nieznajomi z pociągu”), z powodu niemal półwiecznej relacji z Robertem Calhounem, musiał opuścić Hollywood. Amerykańskiego buntownika przyjęli pod swoje skrzydła Włosi, którzy obsadzali aktora w spaghetti westernach i filmach grozy giallo. Jedną z ofiar systemu był też Rock Hudson, ekranowy ideał męskości, który miał otrzymywać tygodniowo nawet 3 tysiące listów od oczarowanych fanek. Gwiazdor „Olbrzyma” nawiązywał wiele homoerotycznych romansów. Ówczesna presja społeczeństwa doprowadziła z czasem do medialnego szumu. W „Life” pisano o Rocku: „Lepiej niech się żeni albo wytłumaczy, czemu tego nie robi”. Dla dobra wizerunku aktora w 1955 roku zaaranżowano jego małżeństwo z sekretarką Phyllis Gates. Związek dla przykrywki przetrwał trzy lata. Jennifer Grant milczy, a przeszłość Cary’ego Granta mówi za siebie Echa dawnego ostracyzmu w hollywoodzkiej machinie wybrzmiewają do dziś. Jedyna córka Cary’ego Granta – Jennifer – usilnie stara się tuszować prawdę o swoim sławnym ojcu. Powtarza niczym mantrę, że „tata nigdy nie flirtował z mężczyznami”. Wszechstronny Cary, ikona kina szpiegowskiego za sprawą występu w dziele Hitchcocka „Północ, północny zachód”, był jednak biseksualistą. Łącznie żenił się pięciokrotnie, ale poza kobietami jego życia, w tym matką Jennifer – Dyan Cannon, w młodości nie stronił od związków z mężczyznami. Na początku kariery w latach 30. XX wieku Grant mieszkał pod jednym dachem z aktorem Randolphem Scottem, który był jego kochankiem. Przed konserwatywnym światem skrywali się pod pretekstem bliskiej przyjaźni. Prześladowania społeczności homoseksualistów z czasów lawendowej gorączki przyniosły wiele tragicznych skutków, które są odczuwane do dziś w krzywdzących stereotypach. Rewolucja seksualna z przełomu lat 60. i 70. postawiła w centrum indywidualizm oraz ułatwiła dokonywanie „coming outu”, jednak walka o prawa mniejszości seksualnych wciąż potrafi przybierać gorzkie oblicze. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Para stuletnich żółwi po raz pierwszy doczekała się potomstwa. Wykluło się 16 młodych
W Filadelfii doszło do wyjątkowego wydarzenia – w tamtejszym zoo przyszło na świat szesnaście żółwi słoniowych z wyspy Santa Cruz, gatunku krytycznie zagrożonego wyginięciem.
Samica Mommy przez całe dekady nie składała jaj. Ale sprowadzenie pięć lat temu samca Abrazzo z ZOO w Karolinie Południowej wszystko zmieniło. Właśnie wykluło się sześć małych samczyków. Oboje rodzice mają około stu lat i są najstarszymi mieszkańcami ZOO, a ich potomstwo uznaje się za cenne genetycznie dla zachowania gatunku. Mommy została mamą po raz pierwszy od prawie wieku To pierwsze potomstwo Mommy, która mieszka w Filadelfii od 1932 roku. W ciągu kilku miesięcy tego roku wykluło się łącznie 16 młodych: cztery samiczki i trzy samczyki w kwietniu, potem kolejne trzy samiczki w czerwcu. Teraz nastąpił finał i z jaj wykłuło się kolejnych sześć samców. Zwierzaki są zdrowe, z apetytem jedzą i rosną. Ich opiekunowie mają ciekawy sposób by je rozróżnić: oznaczyli je różnokolorowym nietoksycznym lakierem do paznokci. Część z nich już otrzymała imiona, jak Zee, James, Colette, Soledad czy Marigold Puddlefoot. Jedno z młodych zostanie nazwane w ramach akcji fundraisingowej. Żółw słoniowy z Santa Cruz na skraju wymarcia Narodziny te są ogromnym sukcesem programu ochrony, ponieważ żółwie Chelonoidis porteri (podgatunek żółwia słoniowego) występują wyłącznie na jednej wyspie archipelagu Galapagos – Santa Cruz. Są podgatunkiem żółwia słoniowego i mogą żyć nawet 200 lat. Młode pozostaną w Filadelfii przez około rok, potem pojadą do innych ogrodów zoologicznych. Dyrektor działu herpetologii ZOO, Lauren Augustine, podkreśla że potomstwo Mommy i Abrazzo zapewni ciągłość podgatunku w ogrodach zoologicznych na kolejne stulecia. Dla instytucji i programów ochrony to przełomowy moment, porównywalny z podobnym wydarzeniem w Zoo Miami, gdzie 135-letni żółw Goliath został po raz pierwszy ojcem w tym roku, o czym także pisaliśmy. Philadelphia Zoo, posiada także dwa żółwie olbrzymie, występujące w naturze tylko na atolu Aldabra na Seszelach. To dwie samice o imionach Wilma i Betty. Źródło: Philadelphia ZOO Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zimna wojna ujawniona: od Jałty do żelaznej kurtyny – co naprawdę się wydarzyło?
Zimna wojna to jedno z najważniejszych wydarzeń XX wieku, które ukształtowało współczesny świat. Trwała od 1947 do 1991 roku i choć w trakcie zimnej wojny nie doszło do otwartego konfliktu między supermocarstwami, skutki tego globalnego napięcia odczuwalne są do dziś. Oto najważniejsze przyczyny, przebieg i konsekwencje zimnowojennej rywalizacji, a także jej wpływ na technologię, politykę i kulturę.
Spis treści: Czym była zimna wojna? Przyczyny zimnej wojny Najważniejsze etapy konfliktu Zimna wojna a rozwój technologiczny i kosmiczny Życie społeczne i propaganda w czasach zimnej wojny Koniec zimnej wojny i jej następstwa Zimna wojna była konfliktem globalnym, który objął niemal wszystkie kontynenty i oddziaływał na każdą dziedzinę życia – od polityki międzynarodowej, przez gospodarkę, po naukę, kulturę i edukację. Choć nie była prowadzona przy użyciu regularnych armii dwóch głównych graczy – Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego – to jej skutki były odczuwalne wszędzie tam, gdzie dochodziło do zderzenia ideologii: komunizmu i kapitalizmu. Zimna wojna narzuciła światu dwubiegunową strukturę, w której państwa musiały wybierać stronę, a każde wydarzenie na arenie międzynarodowej było analizowane pod kątem wpływów jednego z bloków. Czym była zimna wojna? Geneza terminu i pierwsze przejawy napięcia Zimna wojna oznaczała konfrontację dwóch przeciwstawnych bloków politycznych i militarnych – bloku wschodniego (ZSRR i jego satelici) oraz bloku zachodniego (USA, NATO i sojusznicy) – bez otwartej wojny między nimi. Początek zimnej wojny datuje się na 1947 rok, kiedy to USA oficjalnie zadeklarowały politykę powstrzymywania komunizmu. Jednym z pierwszych sygnałów pogłębiającej się konfrontacji było odrzucenie przez ZSRR udziału w planie Marshalla i zmuszenie państw Europy Środkowej i Wschodniej do podobnego kroku. W odpowiedzi w 1949 roku utworzono Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG). Podział świata po II wojnie światowej Równolegle powstały dwa przeciwstawne pakty militarne: NATO (1949) jako sojusz państw zachodnich oraz Układ Warszawski (1955) jako reakcja państw komunistycznych. W ten sposób świat wszedł w erę dwubiegunowości, gdzie każde większe wydarzenie na arenie międzynarodowej było rozpatrywane przez pryzmat interesów USA lub ZSRR. Zimna wojna miała również wymiar ekonomiczny. Kraje zachodnie wprowadzały mechanizmy gospodarki rynkowej i liberalizacji handlu (GATT, OECD), podczas gdy ZSRR rozwijał centralne planowanie i blokował dostęp do technologii poprzez tzw. koordynowany komitet kontroli eksportu. Przyczyny zimnej wojny Ideologiczna konfrontacja komunizmu i kapitalizmu Zimna wojna była przede wszystkim zderzeniem dwóch wielkich narracji ideologicznych, które pretendowały do globalnego monopolu na prawdę i władzę. Związek Radziecki opierał swoją politykę ekspansji na marksistowsko-leninowskiej teorii rewolucji światowej, zgodnie z którą upadek kapitalizmu był nieuchronny, a komunizm miał objąć wszystkie społeczeństwa jako bardziej sprawiedliwa forma organizacji społeczno-ekonomicznej. System sowiecki promował ideę dyktatury proletariatu, własności państwowej i centralnego planowania, odrzucając pluralizm, prywatną przedsiębiorczość i wolny rynek jako przejawy nierówności i wyzysku. Stany Zjednoczone z kolei postrzegały kapitalizm i liberalną demokrację jako fundamenty wolności jednostki i dobrobytu społecznego. Po II wojnie światowej amerykańskie elity polityczne były głęboko przekonane, że utrzymanie równowagi sił wymaga aktywnego powstrzymywania komunizmu, nawet z użyciem siły militarnej. Konflikt ideologiczny wykraczał poza sferę wartości: decydował o modelu rozwoju gospodarczego, systemie edukacyjnym, roli religii, a nawet estetyce i nauce. Różnice te były nie do pogodzenia w ramach jednej wspólnoty międzynarodowej, co sprawiło, że każde państwo, zwłaszcza w krajach dekolonizujących się, stawało przed presją wyboru bloku ideologicznego. Neutralność była trudna do utrzymania i często uznawana przez obie strony za akt wrogości. Trumanowska doktryna i plan Marshalla Jednym z pierwszych konkretnych działań USA w ramach konfrontacji zimnowojennej była trumanowska doktryna, ogłoszona 12 marca 1947 roku. Prezydent Harry Truman zapowiedział w niej wsparcie polityczne, gospodarcze i militarne dla wszystkich narodów zagrożonych komunizmem, początkowo w kontekście Grecji i Turcji, a docelowo w skali globalnej. Był to zwrot strategiczny – odejście od izolacjonizmu i początek aktywnej polityki zagranicznej USA jako „strażnika wolnego świata”. Plan Marshalla, oficjalnie nazywany Europejskim Programem Odbudowy, był ekonomicznym filarem tej strategii. Zakładał udzielenie pomocy finansowej zniszczonym przez wojnę krajom Europy, aby odbudować ich gospodarki i zapobiec radykalizacji społecznej, która mogłaby prowadzić do rewolucji. Związek Radziecki odrzucił plan i zabronił przyjęcia pomocy państwom satelickim, tworząc w odpowiedzi Radę Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG) jako przeciwwagę wobec integracji zachodnioeuropejskiej. W kolejnych latach doktryna powstrzymywania przekształciła się w doktrynę Eisenhowera (1957), która sankcjonowała możliwość użycia siły jądrowej wobec każdego zagrożenia komunistycznego, a następnie w doktrynę Nixona, zakładającą wspieranie lokalnych sojuszników jako narzędzi walki z ekspansją ZSRR („wietnamizacja” – przerzucenie ciężaru walki na lokalne siły). Doktryny te legitymizowały interwencje w takich państwach jak Iran, Chile, Angola, Nikaragua czy Afganistan, co pokazuje, jak głęboko logika zimnej wojny wpływała na politykę globalną. Najważniejsze etapy konfliktu Kryzys berliński i powstanie Muru Berlińskiego Berlin stał się symbolicznym centrum zimnowojennej rywalizacji, ponieważ był enklawą demokracji zachodniej otoczoną terytorium Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), państwa satelickiego ZSRR. Kryzys berliński z lat 1948–1949 był pierwszym poważnym testem zimnej wojny – Związek Radziecki zablokował wszystkie drogi lądowe i kolejowe do Berlina Zachodniego, chcąc wymusić jego podporządkowanie. USA i ich sojusznicy odpowiedzieli operacją „Berlin Airlift”, transportując drogą lotniczą ponad 2,3 miliona ton żywności i węgla. Kolejny kryzys (1958–1961) doprowadził do wybudowania Muru Berlińskiego, który miał fizycznie oddzielić wschodnią część miasta od zachodniej i zatrzymać masowy exodus obywateli NRD do RFN. Do 1961 roku ponad 3 miliony Niemców uciekło przez Berlin, co było ogromnym ciosem dla władz wschodnioniemieckich i całego bloku wschodniego. Mur Berliński był nie tylko strukturą z betonu i drutu kolczastego, ale symbolem represji i braku wolności. Składał się z muru wewnętrznego, pasa śmierci, strefy patrolowej oraz zewnętrznej ściany. Setki osób zginęło próbując go sforsować, a każda ucieczka była wielkim wydarzeniem politycznym. Mur przetrwał do 9 listopada 1989 roku, kiedy to – pod presją społeczną i zmian w polityce ZSRR – został zburzony. Wojna koreańska i wietnamska jako konflikty zastępcze Zimna wojna nie była prowadzona wprost między USA i ZSRR, ale poprzez tzw. wojny zastępcze (proxy wars), w których supermocarstwa wspierały strony konfliktów wewnętrznych w krajach Trzeciego Świata. Wojna koreańska (1950–1953) rozpoczęła się inwazją komunistycznej Korei Północnej na Południe. Siły ONZ, dowodzone przez USA, odpowiedziały kontratakując, co doprowadziło do interwencji Chin Ludowych. Po trzech latach walk zawarto rozejm w Panmundżomie, ale nie podpisano traktatu pokojowego. Granica na 38. równoleżniku do dziś dzieli dwa państwa koreańskie, a Półwysep Koreański pozostaje jednym z najbardziej napiętych regionów geopolitycznych. Wojna wietnamska (1955–1975) była jednym z najdłuższych i najbardziej wyniszczających konfliktów zimnej wojny. USA zaangażowały się militarnie w obronę Wietnamu Południowego przed komunistycznym Wietnamem Północnym, wspieranym przez ZSRR i Chiny. Mimo przewagi technologicznej, USA nie były w stanie pokonać partyzanckiej armii Vietcongu. Wojna zakończyła się całkowitą klęską strategiczną USA, wycofaniem wojsk i zjednoczeniem Wietnamu pod rządami komunistycznymi w 1975 roku. Konflikt ten wywołał głębokie zmiany w amerykańskim społeczeństwie – masowe protesty, kryzys zaufania do rządu, wzrost pacyfizmu i sceptycyzmu wobec interwencji zagranicznych, określany mianem syndromu wietnamskiego. Kryzys kubański i równowaga nuklearna Kryzys kubański z października 1962 roku był najbardziej ryzykownym momentem, w którym świat znalazł się na krawędzi wojny nuklearnej. Po wykryciu przez amerykański wywiad rozmieszczenia radzieckich rakiet średniego zasięgu na Kubie, prezydent John F. Kennedy wprowadził morską blokadę wyspy i postawił siły zbrojne w stan najwyższej gotowości. Po kilku dniach napiętych negocjacji, Nikita Chruszczow zgodził się wycofać rakiety w zamian za amerykańską deklarację o wstrzymanie inwazji na Kubę oraz tajne wycofanie rakiet z Turcji. Kryzys ten uświadomił obu stronom, jak realne jest zagrożenie zagłady nuklearnej. W jego następstwie powołano „gorącą linię” Moskwa–Waszyngton oraz rozpoczęto proces kontroli zbrojeń, m.in. Traktat o zakazie prób jądrowych w atmosferze (1963). W latach 70. nastąpiła fazą odprężenia („détente”). Wtedy podpisano ważne porozumienia rozbrojeniowe: SALT I (1972) i SALT II (1979), które ograniczały liczbę strategicznych głowic jądrowych i systemów nośnych. Jednak odprężenie nie trwało długo. W latach 80. zimna wojna weszła w nową fazę konfrontacji, za sprawą polityki prezydenta Ronalda Reagana. Jego program „Gwiezdnych Wojen” (SDI – Strategic Defense Initiative) zakładał stworzenie systemu obrony przeciwrakietowej w przestrzeni kosmicznej. Choć projekt nie został zrealizowany, zintensyfikował wyścig zbrojeń i przyczynił się do ekonomicznego wyczerpania ZSRR. Zimna wojna a rozwój technologiczny i kosmiczny Wyścig kosmiczny i Sputnik 1 Wyścig kosmiczny był jednym z najbardziej spektakularnych przejawów zimnej wojny, który łączył ambicje militarne, prestiżowe i naukowe. Wszystko zaczęło się 4 października 1957 roku, gdy Związek Radziecki wystrzelił na orbitę pierwszego sztucznego satelitę Ziemi – Sputnika 1. Dla opinii publicznej w USA był to szok – ZSRR prześcignął Zachód technologicznie, co wywołało efekt paniki technologicznej oraz przyczyniło się do radykalnej zmiany polityki naukowej i edukacyjnej w Stanach Zjednoczonych. W odpowiedzi w 1958 roku powołano Narodową Agencję Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej (NASA). Amerykanie rozpoczęli intensywny rozwój technologii rakietowej i satelitarnej, co doprowadziło do spektakularnego sukcesu: lądowania człowieka na Księżycu w 1969 roku (misja Apollo 11). Wydarzenie to uznawane jest za symboliczne zwycięstwo USA w wyścigu kosmicznym, choć ZSRR pozostawał liderem w wielu dziedzinach – np. w wysłaniu pierwszego człowieka w kosmos (Jurij Gagarin, 1961) oraz w technologiach stacji orbitalnych. Kosmos stał się nowym polem rywalizacji strategicznej i technologicznej, gdzie rozwój napędzany był potrzebami militarnymi – np. satelity szpiegowskie, systemy komunikacji szyfrowanej, technologie rakiet balistycznych. Oba supermocarstwa wydawały miliardy dolarów rocznie na programy, które miały nie tylko znaczenie militarne, ale również pobudzały rozwój nauki, inżynierii i informatyki. Do końca lat 80. XX wieku programy kosmiczne były integralną częścią strategii bezpieczeństwa narodowego. Wiele technologii opracowanych w tamtym czasie znalazło później zastosowanie w życiu codziennym – od systemów nawigacji GPS, przez telekomunikację satelitarną, aż po prognozowanie pogody i obserwację zmian klimatycznych. Wpływ na międzynarodowe prawo kosmiczne Wraz z rozwojem technologicznym pojawiła się potrzeba uregulowania statusu prawnego przestrzeni kosmicznej. W 1967 roku przyjęto jeden z najważniejszych dokumentów zimnej wojny – Traktat o przestrzeni kosmicznej (Outer Space Treaty). Dokument ten zakładał, że przestrzeń kosmiczna, Księżyc i inne ciała niebieskie są dobrem wspólnym ludzkości i nie mogą być zawłaszczane przez żadne państwo. Ponadto zabraniał rozmieszczania broni masowego rażenia na orbicie oraz zakładał pokojowe wykorzystywanie kosmosu. W 1979 roku przyjęto również Umowę o Księżycu, która precyzowała, że zasoby naturalne Księżyca i innych ciał niebieskich nie mogą być eksploatowane w celach komercyjnych ani narodowych. Choć traktat ten nie został ratyfikowany przez kluczowe państwa – w tym USA, ZSRR, Chiny i większość państw NATO – był istotnym krokiem w tworzeniu międzynarodowego prawa kosmicznego. Dzięki presji rywalizacji zimnowojennej ukształtowano również praktyki współpracy naukowej mimo napięć politycznych. Przykładem może być misja Sojuz–Apollo z 1975 roku, w której po raz pierwszy połączono statki kosmiczne obu mocarstw. To wydarzenie miało nie tylko znaczenie technologiczne, ale również symboliczne – pokazując możliwość dialogu w najtrudniejszych momentach konfrontacji. Zimna wojna stworzyła podstawy dla dzisiejszego ładu orbitalnego i współpracy międzynarodowej w przestrzeni kosmicznej, której kontynuacją są programy takie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS), europejskie obserwatoria satelitarne czy standardy zarządzania śmieciami orbitalnymi. Życie społeczne i propaganda w czasach zimnej wojny Strach przed wojną atomową Jednym z najbardziej trwałych i traumatycznych aspektów zimnej wojny był wszechobecny lęk przed wojną nuklearną. Obie strony posiadały tysiące głowic jądrowych, zdolnych zniszczyć cywilizację w ciągu kilku godzin. Już w latach 50. i 60. XX wieku obawa przed totalnym konfliktem atomowym wpływała na życie codzienne milionów ludzi, szczególnie w Stanach Zjednoczonych i krajach NATO. W USA prowadzono intensywną edukację obywatelską – kampanie informacyjne, takie jak „Duck and Cover”, skierowane do dzieci, uczyły jak zareagować na atak jądrowy. Szkoły organizowały próbne alarmy bombowe, a w wielu domach budowano prywatne schrony przeciwatomowe. Władze lokalne tworzyły plany ewakuacji miast, a FEMA (Federalna Agencja Zarządzania Kryzysowego) powstała m.in. z myślą o przeciwdziałaniu skutkom wojny atomowej. W Związku Radzieckim również rozwijano strukturę Obrony Cywilnej – obywatele szkoleni byli w zakresie używania masek przeciwgazowych, identyfikowania skażeń promieniotwórczych i postępowania w warunkach ataku nuklearnego. W dużych miastach budowano bunkry, systemy alarmowe i ukryte magazyny z zapasami żywności i wody. Państwowe media kreowały obraz społeczeństwa przygotowanego i zdyscyplinowanego w obliczu zagrożenia imperialistycznego. Ten wszechobecny klimat strachu miał długofalowe skutki psychologiczne i kulturowe. Powstawały organizacje pacyfistyczne, ruchy antynuklearne, a wielu obywateli – zarówno na Wschodzie, jak i Zachodzie – żyło w przeświadczeniu, że konflikt jądrowy jest nieunikniony. W badaniach socjologicznych z lat 70. i 80. wielu respondentów deklarowało, że obawa przed wojną nuklearną wpływała na ich decyzje o zakładaniu rodziny, migracji czy oszczędzaniu. Rola mediów i kultury masowej Zimna wojna toczyła się nie tylko w sferze militarnej, ale również informacyjnej i kulturowej. Każde z mocarstw starało się przekonać świat – i własnych obywateli – o wyższości swojego systemu. W USA powstało m.in. Radio Wolna Europa i Głos Ameryki, które nadawały audycje informacyjne i muzyczne do krajów bloku wschodniego, próbując przełamać monopol informacyjny komunistycznych reżimów. Związek Radziecki z kolei posiadał rozbudowaną machinę propagandową, kontrolującą wszystkie media – od gazet, przez radio, aż po kinematografię i edukację. Kultura była wykorzystywana jako narzędzie ideologiczne, promujące model „nowego człowieka” socjalizmu, potęgę ZSRR i moralną degenerację Zachodu. Cenzura kontrolowała nie tylko treści polityczne, ale też estetykę i tematykę – np. zakazując filmów o egzystencjalizmie, dekadencji czy wolności seksualnej. W krajach zachodnich rozwijał się nurt filmów i literatury szpiegowskiej, eksploatujący tematykę agenturalną, zdrad i inwigilacji – przykładem mogą być powieści Johna le Carré i filmy z Jamesem Bondem. Kinematografia USA wprowadziła do kultury masowej obraz ZSRR jako nieprzeniknionego imperium zła, z zimnymi urzędnikami, tajnymi służbami i zagrożeniem atomowym w tle. Z kolei literatura sowiecka i filmy produkowane w krajach RWPG ukazywały kapitalizm jako system pełen przemocy, rasizmu, bezrobocia i narkomanii. Bohaterowie zachodni byli często ukazywani jako moralnie upadli lub psychicznie niestabilni, w opozycji do „zdrowych, radosnych i kolektywnych” obywateli ZSRR czy NRD. Kultura masowa w czasie zimnej wojny była więc przedłużeniem polityki i areną walki o wyobraźnię społeczną. Wpływała na postrzeganie przeciwnika, kształtowała tożsamość narodową i mobilizowała emocje obywateli – strach, dumę, poczucie obowiązku i wrogość. Koniec zimnej wojny i jej następstwa Polityka Gorbaczowa i upadek komunizmu Schyłek zimnej wojny to rezultat wielowymiarowego kryzysu systemu komunistycznego, który na przestrzeni dekad pogrążał się w stagnacji gospodarczej, alienacji społecznej i utracie legitymacji w oczach obywateli. Związek Radziecki był przeciążony finansowo z powodu wyścigu zbrojeń, wojny w Afganistanie (1979–1989) oraz utrzymywania sieci państw satelickich, których gospodarki wymagały ciągłego dofinansowania. Michaił Gorbaczow, który objął władzę w 1985 roku, jako pierwszy przywódca ZSRR otwarcie uznał potrzebę reform. Wprowadził politykę pierestrojki (przebudowy gospodarki) i głasnosti (jawności życia publicznego), licząc na modernizację socjalizmu bez jego demontażu. Jednak reformy te – w połączeniu z niekontrolowaną liberalizacją życia publicznego – doprowadziły do lawiny zmian, których Kreml nie był w stanie już powstrzymać. Fala demokratyzacji przetoczyła się przez Europę Środkowo-Wschodnią – Polska (1989), Węgry, Czechosłowacja, NRD i Bułgaria – gdzie pod wpływem społeczeństw obywatelskich i nacisków zewnętrznych rozpadły się reżimy komunistyczne, często w sposób pokojowy. Symbolicznym momentem końca epoki było zburzenie Muru Berlińskiego 9 listopada 1989 roku. W grudniu 1991 roku ZSRR oficjalnie przestał istnieć – w jego miejsce powstała Federacja Rosyjska oraz 14 niepodległych republik. Rozpad imperium radzieckiego oznaczał ostateczny koniec zimnej wojny, ale również początek nowej ery – pełnej niepewności, transformacji i redefinicji ładu międzynarodowego. Nowy porządek świata po 1991 roku Koniec zimnej wojny zakończył epokę bipolarności, ale nie przyniósł trwałego pokoju ani stabilności. Stany Zjednoczone stały się jedynym supermocarstwem (unipolarny świat) i przez następne dekady kształtowały politykę międzynarodową – poprzez NATO, interwencje militarne (Bałkany, Irak, Afganistan), ekspansję instytucji międzynarodowych i promocję demokracji liberalnej. NATO, które pierwotnie powstało jako przeciwwaga dla Układu Warszawskiego, nie zostało rozwiązane, lecz rozszerzyło swój zasięg o byłe państwa bloku wschodniego – Polskę, Czechy, Węgry (1999), a później m.in. kraje bałtyckie i Bałkany. To rozszerzenie budziło sprzeciw Rosji, która postrzegała je jako naruszenie dawnej strefy wpływów. W efekcie napięcia między Rosją a Zachodem zaczęły ponownie narastać – szczególnie po wojnie w Gruzji (2008), aneksji Krymu (2014) i pełnoskalowej inwazji na Ukrainę (2022). Broń nuklearna, będąca trzonem równowagi zimnowojennej, nadal odgrywa kluczową rolę w strategiach bezpieczeństwa. Choć podpisano liczne traktaty rozbrojeniowe (START, INF), część z nich została później zerwana lub zawieszona. Rywalizacja USA–Rosja, a także rosnące znaczenie Chin, wprowadzają dziś nowe elementy do globalnej gry strategicznej, której korzenie sięgają czasów zimnej wojny. Struktury wywiadowcze, takie jak CIA, NSA, GRU czy FSB, przetrwały i nadal odgrywają istotną rolę w geopolityce, cyberbezpieczeństwie i walce informacyjnej. Dzisiejsze konflikty hybrydowe, ataki hakerskie, kampanie dezinformacyjne czy wojny zastępcze – wszystkie czerpią z doświadczeń zimnowojennych. Zimna wojna zmieniła sposób, w jaki rozumiemy suwerenność, bezpieczeństwo i tożsamość narodową. Jej dziedzictwo – zarówno materialne, jak i mentalne – wciąż kształtuje współczesny świat: od architektury ONZ, przez układ sił w Europie, po obawy związane z nowymi wyścigami zbrojeń w przestrzeni kosmicznej czy cyberprzestrzeni. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tylko dla odważnych: 5 najlepszych plaż nudystów – Sprawdź, gdzie można się obnażyć!
Najlepsze plaże nudystów na świecie przyciągają podróżników pragnących wolności, natury i słońca bez ograniczeń. Choć nie brakuje kontrowersji wokół nagości w miejscach publicznych, wiele z tych plaż cieszy się statusem kultowych. Sprawdź, gdzie można bez skrępowania opalać się nago — legalnie i bezpiecznie.
Spis treści: Haulover – Miami, USA Plaża Guvano – Cinque Terre, Włochy Cap d’Agde – Francja Plage de Tahiti – Saint-Tropez, Francja Samurai Beach – Australia Choć nagość w przestrzeni publicznej wciąż budzi emocje, plaże nudystów od lat mają swoich zagorzałych zwolenników. Dla wielu osób to nie tylko forma relaksu, ale i manifestacja akceptacji własnego ciała oraz styl życia w zgodzie z naturą. Niedawno opisywaliśmy parę, która nago podróżuje po świecie. Najbardziej znane plaże dla nudystów oferują nie tylko spektakularne krajobrazy i krystalicznie czystą wodę, ale też komfortową infrastrukturę oraz atmosferę pełną swobody i szacunku. Poniżej opisujemy 5 miejsc, które na całym świecie uchodzą za raj dla naturystów. Haulover – Miami, USA Haulover Beach w Miami na Florydzie to jedna z najsłynniejszych plaż nudystów w Stanach Zjednoczonych i zarazem jedna z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Co roku odwiedzana jest przez setki tysięcy turystów, a strój kąpielowy jest tam całkowicie opcjonalny. Szeroka, piaszczysta plaża nie funkcjonuje „na dziko” – działa legalnie, w ramach lokalnych regulacji. Wyposażona jest w infrastrukturę dla plażowiczów oraz nadzorowana przez ratowników. Granice strefy nagości wyznaczają wyraźne tablice ostrzegawcze: „Uwaga! Za tym punktem możesz napotkać nagich plażowiczów”. Plaża Guvano – Cinque Terre, Włochy Plaża Guvano na riwierze liguryjskiej, w pobliżu miejscowości Corniglia, to jedno z najbardziej ukrytych miejsc dla miłośników naturyzmu. Dojście do niej nie jest proste – prowadzi przez tajemniczy tunel wykuty w litej skale, pogrążony w całkowitej ciemności. Latarka to obowiązkowe wyposażenie każdego, kto chce pokonać tę trasę po stromych schodach i pagórkach. Na miejscu strój kąpielowy jest opcjonalny, a nagroda za wysiłek to niezwykły widok: lazurowe morze, monumentalne klify i kamienista plaża, którą wielu określa mianem Zaginionego Świata – tyle że zamiast dinozaurów spotkamy tu przyjaznych nudystów. Guvano wciąż pozostaje poza głównym szlakiem turystycznym, co czyni ją prawdziwym rajem dla wtajemniczonych. Warto pamiętać, że okoliczne Cinque Terre właśnie zmieniło zasady zwiedzania. Cap d’Agde – Francja To miejsce bywa określane mianem stolicy światowego naturyzmu – i nie bez powodu. Nagość nie jest tu wyborem, lecz zasadą, obowiązującą nie tylko na plaży, ale również w całym miasteczku Village Naturiste, gdzie ubranie pozostaje wyłącznie opcjonalne. Nagich ludzi można spotkać wszędzie – na ulicach, w restauracjach, a nawet w sklepach. Wybierając się do Cap d’Agde, trzeba mieć pełną świadomość jego specyfiki. To miejsce wyłącznie dla osób gotowych na pełną swobodę – jeśli szukasz plaży z luźniejszymi zasadami dotyczącymi stroju, ten francuski kurort może się okazać zbyt odważny. Plage de Tahiti – Saint-Tropez, Francja Ta plaża na Rivierze Francuskiej, która została rozsławiona przez film „I Bóg stworzył kobietę” z 1956 roku, który przyniósł sławę Brigitte Bardot, do dziś uchodzi za ikonę francuskiego stylu i swobody. Opalanie topless jest tu normą, a samą plażę chętnie odwiedzają piękni i bogaci z całego świata – w tym gwiazdy Hollywood, którym nieustannie towarzyszą paparazzi. Jeśli marzy ci się relaks w otoczeniu luksusu i sławy, Plage de Tahiti będzie idealnym wyborem. Trzeba jednak pamiętać, że urok tego miejsca idzie w parze z wysokimi cenami, charakterystycznymi dla Saint-Tropez. Samurai Beach – Australia Położona w Port Stephens, w stanie Nowa Południowa Walia, Samurai Beach to jedna z najbardziej znanych plaż nudystów na świecie. Otoczona wydmami i bujną roślinnością, zapewnia pełną prywatność i naturalną osłonę. Szeroka, piaszczysta przestrzeń sprzyja swobodnemu plażowaniu, także topless – bez krępacji i tłumów. Ci, którzy chcą zintegrować się z lokalną społecznością naturystów, powinni zaplanować wizytę na luty. To właśnie wtedy odbywa się coroczny piknik naturystów, którego kulminacją jest słynna Naga Olimpiada – wydarzenie pełne humoru, sportu i dobrej energii. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Narodziny bomby atomowej. Mija 80 lat od pierwszej eksplozji jądrowej
Test Trinity zapoczątkował erę broni jądrowej. Naukowcy, którzy go przeprowadzili, początkowo cieszyli się z sukcesu. Wkrótce jednak wielu z nich zaczęło żałować udziału w projekcie.
Spis treści: Wynalezienie broni jądrowej Broń jądrowa w historii świata Broń jądrowa a ruch antynuklearny O 5:30 rano 16 lipca 1945 r., nad Nowym Meksykiem promieniowało światło jaśniejsze niż słońce. Ognista kula unicestwiła wszystko w jej pobliżu, a następnie wytworzyła grzybową chmurę, która kłębiła się na wysokości ponad 11 kilometrów. W następstwie tego wydarzenia naukowcy, którzy spowodowali wybuch, śmiali się i uściskali sobie dłonie, rozdając uroczyste drinki. Następnie pogrążyli się w ponurej myśli o śmiercionośnym potencjale broni, którą stworzyli. Właśnie wywołali pierwszą na świecie eksplozję jądrową. Wynalezienie broni jądrowej Test o kryptonimie „Trinity” był sukcesem. Udowodnił, że naukowcy potrafią wykorzystać potencjał rozszczepienia plutonu. Wprowadził on świat w erę atomową, zmieniając na zawsze działania wojenne i stosunki geopolityczne. Niecały miesiąc później Stany Zjednoczone zrzuciły dwie bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki w Japonii. Dowodząc tym samym, że od teraz można było zniszczyć ogromne powierzchnie ziemi i zabić mnóstwo ludzi w kilka sekund. Naukowcy próbowali ustalić, w jaki sposób wywołać rozszczepienie jądra atomowego (reakcję, do której dochodzi, gdy jądra atomowe są rozszczepiane, wytwarzając ogromną ilość energii) od czasu odkrycia tego zjawiska w latach 30. ubiegłego wieku. Nazistowskie Niemcy jako pierwsze próbowały uzbroić się w taką energię, a wieść o ich wysiłkach wyciekała z kraju wraz z politycznymi dysydentami i wypędzonymi naukowcami, z których wielu było niemieckimi Żydami. W 1941 roku, po tym jak fizyk na emigracji, Albert Einstein ostrzegł prezydenta Franklina Delano Roosevelta, że Niemcy mogą próbować stworzyć bombę rozszczepiającą, Stany Zjednoczone przystąpiły do pierwszego wyścigu zbrojeń jądrowych. Rozpoczęto tajny projekt badań atomowych, nazwany kryptonimem „Projekt Manhattan”, łączący najwybitniejszych amerykańskich fizyków z naukowcami na uchodźstwie z Niemiec i innych krajów okupowanych przez nazistów. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/df1a823820f0b5c2935b0074f5e98702a56ef9fd-e92680f.jpeg" width="759" height="580" alt="W sierpniu 1945 roku Stany Zjednoczone postanowiły zrzucić swoją nowo opracowaną broń nuklearną na japońskie miasta Hiroszima i Nagasaki, próbując zakończyć II wojnę światową. Na tym zdjęciu niezidentyfikowany mężczyzna stoi obok wyłożonego kafelkami kominka w miejscu, w którym kiedyś stał dom w Hiroszimie, 7 września 1945 roku. / Photograph by Stanley Troutman, AP / National Geographic" title="df1a823820f0b5c2935b0074f5e98702a56ef9fd-e92680f" /> Projekt był realizowany w kilkudziesięciu miejscach, od Los Alamos w Nowym Meksyku po Oak Ridge w Tennessee. Chociaż w czasie trwania projektu zatrudniono w nim około 600 000 osób, jego cel był tak tajny, że wiele osób, które w nim uczestniczyły, nie miało pojęcia, w jaki sposób ich praca przyczyniła się do osiągnięcia większego, skoordynowanego celu. Naukowcy realizowali dwie strategie zmierzające do tego, aby mogła powstać broń atomowa. Jedna z nich opierała się na wykorzystaniu uranu, a druga, bardziej złożona, na plutonie. Po latach badań, w 1945 r. Projekt Manhattan zapisał się w historii, gdy test „gadżetu”, jednej z trzech bomb plutonowych wyprodukowanych przed końcem wojny, zakończył się sukcesem. Stany Zjednoczone opracowały również nieprzetestowaną bombę uranową. Pomimo oczywistego potencjału, jakie miały te rodzaje broni jądrowej, mogącego zakończyć lub zmienić bieg trwającej II wojny światowej, wielu naukowców, którzy pomagali w rozwoju technologii nuklearnej, sprzeciwiło się jej wykorzystaniu w działaniach wojennych. Leo Szilard, fizyk, który odkrył jądrową reakcję łańcuchową, wystosował petycję do administracji Harry'ego S. Trumana (który zastąpił Roosevelta na fotelu prezydenta), aby broń nuklearna nie została wykorzystana w działaniach wojennych. Ale jego błagania, opatrzone podpisami wielu naukowców Projektu Manhattan, nie zostały wysłuchane. Broń jądrowa w historii świata 6 sierpnia 1945 roku „superbombowiec” B-29 zrzucił bombę uranową nad Hiroszimą, próbując wymusić bezwarunkową kapitulację Japonii. Trzy dni później Stany Zjednoczone zrzuciły bombę plutonową, taką samą jak bomba testowa Trinity, nad Nagasaki. Czynniki rażenia broni jądrowej zadziałały tak jak powinny. Ataki zdziesiątkowały oba miasta i zabiły lub okaleczyły co najmniej 200 tysięcy cywilów. Japonia poddała się 15 sierpnia. Niektórzy historycy twierdzą, że wybuchy nuklearne miały dodatkowy cel, jakim było zastraszenie Związku Radzieckiego. Skutki użycia broni jądrowej były różnorodne i bez wątpienia wybuchy te zapoczątkowały zimną wojnę. Przywódca radziecki Józef Stalin już w 1943 r. dał zielone światło programowi jądrowemu, a półtora roku po bombardowaniach w Japonii, Związek Radziecki przeprowadził swoją pierwszą reakcję łańcuchową. W 1949 roku ZSRR przetestował „Pierwszą Błyskawicę”, czyli swój pierwszy ładunek jądrowy. Jak na ironię, przywódcy Stanów Zjednoczonych wierzyli, że stworzone przez nich rodzaje broni atomowej zadziałają odstraszająco, zapobiegając trzeciej wojnie światowej poprzez zademonstrowanie, że USA mogłyby zmiażdżyć ZSRR, gdyby najechały na Europę Zachodnią. Ale kiedy Stany Zjednoczone zaczęły inwestować w broń termonuklearną o sile ognia setki razy większej niż bomby, których użyły do zakończenia II wojny światowej, Sowieci deptali im po piętach. W 1961 roku Związek Radziecki przetestował „Car Bombę”, potężną broń dostarczającą równowartość 50 megaton trotylu i chmurę atomową tak wysoką jak Mount Everest. „Bez względu na to, ile mieli bomb i jak duże były ich wybuchy, potrzebowali więcej i większych” – pisze historyk Craig Nelson. „Wystarczająco nigdy nie było wystarczające”. Gdy kolejne kraje zyskały potencjał nuklearny, a zimna wojna osiągnęła swój punkt kulminacyjny pod koniec lat 50. i na początku lat 60. XX wieku, w odpowiedzi na wypadki nuklearne i testy sprawdzające różne rodzaje broni masowego rażenia, mające negatywny wpływ na środowisko i ludzi, rozwinął się ruch antynuklearny. Broń jądrowa a ruch antynuklearny Naukowcy i społeczeństwo zaczęli naciskać najpierw na wprowadzenie zakazu przeprowadzania prób jądrowych, a następnie na rozbrojenie. Einsteina, którego pierwsze ostrzeżenie skierowane do Roosevelta miało na celu zapobieżenie wojnie nuklearnej, a nie wprowadzenie jej w życie, nie było wśród nich. W manifeście z 1955 roku fizyk i grupa intelektualistów błagała świat o rezygnację ze swoich broni nuklearnych. „Oto więc problem, który wam przedstawiamy, rażący, straszny i nieunikniony” – napisali. „Czy powinniśmy położyć kres rasie ludzkiej, czy też ludzkość wyrzeknie się wojny?”. Pilna sprawa pozostała nierozwiązana. Potem, w 1962 roku, doniesienia o nagromadzeniu sowieckiej broni na Kubie doprowadziły do kubańskiego kryzysu rakietowego, napiętego impasu między USA i ZSRR, który, jak wielu się obawiało, mógł zakończyć się katastrofą nuklearną. W odpowiedzi na obawy aktywistów Stany Zjednoczone i ZSRR (a później Rosja) podpisały w 1963 r. układ o częściowym zakazie prób jądrowych, a następnie w 1968 r. układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej oraz szereg dodatkowych porozumień mających na celu ograniczenie ilości broni jądrowej. Niemniej jednak, według szacunków Federation of American Scientists (FAS), na początku 2020 r. na świecie istniało 13 410 sztuk broni jądrowej, co oznacza spadek w porównaniu do szczytowego poziomu około 70 300 sztuk w 1986 r. FAS podaje, że 91 procent wszystkich głowic nuklearnych należy do Rosji i USA. Pozostałe narody atomowe to Francja, Chiny, Wielka Brytania, Izrael, Pakistan, Indie i Korea Północna. Iran jest podejrzewany o próbę zbudowania własnej broni nuklearnej. Pomimo zagrożeń związanych z rozprzestrzenianiem broni jądrowej, tylko dwie z nich (te zrzucone na Hiroszimę i Nagasaki) zostały użyte podczas wojny. Mimo to, jak stwierdza Biuro ONZ ds. Rozbrojenia: „Zagrożenia stwarzane przez taką broń wynikają z samego jej istnienia”. Osiemdziesiąt lat po teście Trinity ludzkość wciąż żyje w cieniu broni jądrowej. Choć przez dekady świat unikał globalnego konfliktu nuklearnego, napięcia zbrojne i wojny przypominają, że zagrożenie nie zniknęło. Źródło: NationalGeographic.com: How the advent of nuclear weapons changed the course of history
„Czarna śmierć” w USA. Dżuma znów uderzyła w Arizonie
Płucna postać dżumy zabiła mieszkańca stanu Arizona. W USA nadal notuje się sporadyczne przypadki tej jednej z najgroźniejszych chorób zakaźnych. Do zarażenia dochodzi przez kontakt z chorymi i martwymi zwierzętami lub ukąszenie pchły.
Spis treści Mieszkaniec Arizony zmarł na dżumę płucną Jak dochodzi do zarażenia dżumą? Gdzie dżuma wciąż występuje i jak się przed nią chronić? Dżuma to ciężka choroba zakaźna, którą kojarzymy głównie z katastrofalnymi epidemiami z czasów średniowiecza. Jednak w przeciwieństwie do np. ospy prawdziwej, nigdy nie została całkowicie wyeliminowana. Jej przypadki nadal występują w wielu miejscach świata, w tym w krajach rozwiniętych – o czym przypomina najnowszy śmiertelny przypadek z USA. Mieszkaniec Arizony zmarł na dżumę płucną Według oficjalnych informacji przekazanych przez stanową służbę zdrowia, mieszkaniec stanu Arizona w USA zmarł na dżumę płucną. To pierwszy odnotowany zgon z powodu tej choroby w regionie od 2007 roku – przekazał Departament Zdrowia i Usług Społecznych Hrabstwa Coconino. Władze zapewniają, że ryzyko zarażenia pozostaje niskie, lecz ze względu na dobro rodziny zmarłego nie podają szczegółów. Według amerykańskich Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (CDC), w USA rocznie zdarza się średnio siedem przypadków zakażenia dżumą u ludzi. Dżuma, znana jako „Czarna Śmierć”, w XIV wieku zabiła niemal połowę populacji Europy i była postrachem przez wiele kolejnych stuleci. Ostatnia pandemia tej choroby rozpoczęła się w Chinach na przełomie XIX i XX wieku. Potem, wraz z odkryciem bakterii wywołujących dżumę i upowszechnianiem się antybiotyków, choroba stopniowo wygasała. Jak dochodzi do zarażenia dżumą? Występują trzy różne formy tej ciężkiej choroby zakaźnej, wywoływanej przez bakterię Yersinia pestis. Dżuma dymienicza to najczęstsza postać, która przenosi się przez ugryzienie zakażonej pchły. Nieleczona może przejść w postać septyczną lub płucną, obie bardzo groźne i nieleczone prowadzące szybko i prawie zawsze do śmierci. Zakażenie dżumą może nastąpić także drogą kropelkową, przez kontakt z chorymi osobami lub zwierzętami. Tak było w przypadku poprzedniego zgonu w Arizonie w 2007 roku, gdy ofiara miała kontakt z martwym, zakażonym zwierzęciem. Gdzie dżuma wciąż występuje i jak się przed nią chronić? W XX i XXI wieku dżuma nadal pojawia się sporadycznie w niektórych rejonach świata. Najwięcej przypadków odnotowuje się w Afryce, Azji środkowej i obu Amerykach, głównie na obszarach wiejskich o ograniczonym dostępie do opieki zdrowotnej. W Afryce szczególnie narażone są kraje takie jak: Demokratyczna Republika Konga, Madagaskar i Uganda. W USA dżuma pojawia się głównie w południowo-zachodnich stanach, jak Nowy Meksyk, Arizona czy Kolorado. W Europie choroba zanikła. Ostatnie naturalne ogniska wygasły na początku XX wieku, a od tego czasu przypadki dżumy to jedynie pojedyncze zachorowania „importowane” przez osoby powracające z innych krajów. Australia także jest terytorium wolnym od dżumy. Choroba nadal stanowi zagrożenie, ale dzięki antybiotykom śmiertelność wśród zarażonych mocno spadła i wynosi 5 proc. w postaci dymieniczej i poniżej 20 proc. w postaciach septycznej i płucnej. Ryzyko epidemii w Europie i krajach rozwiniętych pozostaje bardzo niskie. Rezerwuarem dżumy pozostają dziś przede wszystkim zwierzęta. Profilaktyka przed zakażeniem to stosowanie repelentów na bazie środka DEET, chroniących przed ugryzieniami pcheł, oraz unikanie kontaktu z martwymi zwierzętami. Poza tym oczywiście unikanie kontaktu z chorymi i miejsc, w których zgłoszono przypadki zakażeń. Źródło: BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
USA stracą 29 miliardów dolarów przez brak turystów. Wszystko przez politykę Trumpa
Prognozy na 2025 rok nie pozostawiają złudzeń: Stany Zjednoczone jako jedyny kraj na świecie odnotują spadek wydatków zagranicznych turystów. Zamiast wzrostu, osiągną deficyt na kwotę 29 miliardów dolarów. Winne są cięcia budżetu na promocję turystyki i surowa polityka imigracyjna.
Spis treści: Zamiast zysku, duże straty USA Polityka Trumpa jako główny czynnik spadków Konsekwencje i perspektywy W ubiegłym miesiącu Światowa Rada Podróży i Turystyki (WTTC) przeanalizowała wpływ turystyki na gospodarki 184 krajów. Wnioski okazały się szczególnie niepokojące dla Stanów Zjednoczonych, które – jako jedyne państwo na liście – w 2025 roku mają doświadczyć drastycznego spadku wpływów z turystyki międzynarodowej. Straty mogą sięgnąć nawet 29 miliardów dolarów. Kwota ta obejmuje zarówno mniejsze wydatki odwiedzających, jak i wcześniej prognozowany, niezrealizowany wzrost liczby podróżnych. Zamiast zysku, duże straty USA Początkowo analitycy z Tourism Economics przewidywali, że w 2025 roku liczba zagranicznych turystów odwiedzających USA wzrośnie o 9%, co przełożyłoby się na dodatkowe 16,3 miliarda dolarów wpływów do amerykańskiej gospodarki. Ta prognoza została jednak zrewidowana: zamiast wzrostu, spodziewany jest spadek o 8,2%. To oznacza, że faktyczna liczba podróżnych będzie aż o 17,2% niższa, niż początkowo zakładano. W efekcie USA mogą stracić od 25 do 29 miliardów dolarów potencjalnych przychodów. Szacunki Światowej Rady Podróży i Turystyki (WTTC) wskazują na 12,5 miliarda dolarów straty, natomiast Tourism Economics szacuje ją na 8,3 miliarda. W obu przypadkach mowa jednak o znaczącym deficycie – wynikającym zarówno z mniejszego ruchu turystycznego, jak i niezrealizowanych wcześniej prognoz. Polityka Trumpa jako główny czynnik spadków Eksperci podają kilka kluczowych przyczyn tego kryzysu. Przede wszystkim zagranicznych gości skutecznie zniechęciła polityka Donalda Trumpa, w tym surowe ograniczenia wizowe oraz restrykcje imigracyjne. – To dla rządu USA sygnał ostrzegawczy. Jeśli zaufanie zagranicznych turystów nie zostanie szybko odbudowane, miną lata, zanim USA wrócą do poziomu wydatków sprzed pandemii – oceniła Julia Simpson, CEO Światowej Rady Podróży i Turystyki. To jednak nie wszystko, bowiem republikańska administracja zmniejszyła budżet Brand USA, czyli agencji promującej Stany Zjednoczone jako destynacji wakacyjnej, z 100 do 20 milionów dolarów. Jak podkreśliło US Travel Association, każdy dolar przeznaczony na marketing generuje 25 USD w gospodarce. Z tego względu tak drastyczne obcięcie budżetu może poważnie zagrozić całemu sektorowi – zwłaszcza hotelarstwu, gastronomii, transportowi i handlowi detalicznemu. Konsekwencje i perspektywy Utrata 29 miliardów dolarów może też znacząco osłabić lokalne gospodarki w Stanach Zjednoczonych – zwłaszcza te, które w dużym stopniu opierają się na dochodach z turystyki. Jak ostrzega Światowa Rada Podróży i Turystyki, dalszy spadek liczby zagranicznych podróżnych może naruszyć ich stabilność i poważnie ograniczyć wpływy podatkowe, które rocznie sięgają w USA setek miliardów dolarów. Wprawdzie największe przychody generują podróżujący po kraju Amerykanie (około 90% według WTTC), jednak to turyści z zagranicy napędzają wzrost, gdyż zostają dłużej i wydają więcej, a ich obecność ma kluczowe znaczenie dla rozwoju sektora. Odpływ zagranicznych gości uderza nie tylko w hotelarzy, restauratorów i drobnych przedsiębiorców, lecz w dłuższej perspektywie podważa także globalny wizerunek Stanów Zjednoczonych jako jednego z głównych kierunków turystycznych. W tym samym czasie wiele państw – takich jak Kanada, Meksyk czy RPA – aktywnie promuje otwartość i przyjazne podejście do odwiedzających. Zdaniem WTTC, Stany Zjednoczone wysyłają dziś odwrotny sygnał. – Inne kraje otwierają się na świat. Tymczasem USA stawia tabliczkę z napisem: „Zamknięte” – dodała Julia Simpson, prezeska WTTC. Źródła: Independent, Forbes Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przełomowe odkrycie. Wielkie Jezioro Słone ma nowych mieszkańców
Wielkie Jezioro Słone po raz kolejny zaskoczyło biologów. Najnowsze badania wykazały, że jego fauna jest bogatsza, niż dotąd przypuszczano. W ekstremalnych warunkach odkryto nieznane wcześniej organizmy.
W tym artykule: Wielkie Jezioro Słone z nowym biologicznym odkryciem Co jedzą nicienie ze słynnego jeziora? Niepewna przyszłość Wielkiego Jeziora Słonego Fauna nie tylko jeziora Loch Ness wzbudza kontrowersje i zaskakuje. Jak się okazuje, Wielkie Jezioro Słone w USA również kryje pewne tajemnice. Z tą różnicą, że zostały już potwierdzone przez naukowców. Chodzi o nieznane do tej pory żyjątka z akwenu. Przez dziesięciolecia uważano, że poza bakteriami i glonami jezioro zamieszkują tylko krewetki solankowe i muszki solankowe. Niedawno badacze odkryli tam jednak trzecią formę życia wielokomórkowego. Wielkie Jezioro Słone z nowym biologicznym odkryciem W trakcie badań terenowych naukowcy z Uniwersytetu Utah potwierdzili, że na dnie jeziora wiją się robaki różnych gatunków. Tym samym Wielkie Jezioro Słone uznano za najbardziej zasolone środowisko, w jakim kiedykolwiek znaleziono nicienie. Warto jednak podkreślić, że stworzenia te słyną z tego, iż potrafią umościć się prawie wszędzie na naszej planecie, gdzie warunki mogą wydawać ekstremalne dla innych gatunków. Za odkryciem stoją biolodzy Julie Jung i Michael Werner. Zaczęli od zebrania próbek osadów. Kiedy zauważyli mikrobiality (społeczności mikroorganizmów tworzące złoża minerałów), zbadali je dodatkowo w laboratorium. Stosując zaawansowaną technikę oddzielania makrocząsteczek, w tym DNA, RNA i białek, zidentyfikowali żywe nicienie w każdym miejscu, w którym pobrali próbki. Co jedzą nicienie ze słynnego jeziora? Naukowcy podejrzewają, że robaki żywią się bakteriami. Ma to potwierdzać eksperyment przeprowadzony w laboratorium. Do badań posłużył Caenorhabditis elegans, najlepiej zbadany nicień. W laboratorium karmiono te robaki bakteriami E. coli lub bakteriami żyjącymi w Wielkim Jeziorze Słonym. Następnie nicienie wystawiono na działanie wody z akwenu, która jest 50 razy bardziej słona niż naturalne siedlisko C. elegans. Po pięciu minutach robaki żywiące się E. coli wyginęły. Jednak te, które zjadały drobnoustroje z Wielkiego Jeziora Słonego, przeżyły powyżej doby. Łącznie ze stanowisk badawczych na jeziorze zebrano aż 80 różnych nicieni. Zdecydowana większość nich nie pasuje do żadnego znanego rodzaju lub gatunku tych robaków. Według naukowców może to świadczyć o tym, że występują wyłącznie w Wielkim Jeziorze Słonym i są efektem długiego okresu izolacji reprodukcyjnej. Gigant z plejstocenu. Znaleziono skamieniałość słodkowodnego żółwia, który miał prawie 2 metry długości Naukowcy odkryli nowy gatunek potężnego żółwia sprzed kilkunastu tysięcy lat. Został nazwany po jednym z bohaterów prozy Stephena Kinga. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gigant-z-plejstocenu-znaleziono-skamienialosc-slodkowodnego-zolwia-ktory-mial-prawie-2-metry-dlugosci-1578033.jpg" width="938" height="469" alt="Gigant z plejstocenu. Znaleziono skamieniałość słodkowodnego żółwia, który miał prawie 2 metry długości" title="Gigant z plejstocenu. Znaleziono skamieniałość słodkowodnego żółwia, który miał prawie 2 metry długości" /> Niepewna przyszłość Wielkiego Jeziora Słonego Jak to bywa w przypadku wielu nowo odkrytych stworzeń, nicieniom z Wielkiego Jeziora Słonego również grozi wyginięcie.Co prawda ryzyko całkowitego zniknięcia Wielkiego Jeziora Słonego jest stosunkowo niskie. Jednak badacze wyrażają obawy dotyczące jego zmniejszania się i stanu ekologicznego. Poziom wody w jeziorze zmienia się w sposób naturalny. Jest zależny od różnic w opadach, topnieniu śniegu i parowaniu. Jednakże działalność człowieka, taka jak przekierowanie wody i zmiany klimatu, pogłębiają te wahania. Ciągła degradacja środowiska może stanowić poważne zagrożenie dla istnienia tego ekosystemu. Dlatego też podejmowane są wysiłki, aby złagodzić te problemy poprzez zrównoważone strategie zarządzania wodą i inicjatywy na rzecz ochrony środowiska. Źródło: Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Telosa: miasto przyszłości czy utopia miliardera? Tak wygląda budowa futurystycznej metropolii
Na amerykańskiej prerii ma powstać 5-milionowy ośrodek miejski. Wszystko za sprawą miliardera Marca Lore’a, który planuje budowę futurystycznego obiektu. Idea miasta 15-minutowego, specjalne magazyny wody ulokowane w wieżowcach i zakaz pojazdów spalinowych – to tylko niektóre z rewolucyjnych koncepcji, jakie mają być zrealizowane w Telosie.
Spis treści: Społeczna idea Telosy Telosa jako miasto 15-minutowe, smart city i wzór ekologicznej urbanistyki Zielone miasto Telosa Brak wody i fałszywa inkluzywność – obawy wokół Telosy Słowo „telos”, od którego miasto wzięło swoją nazwę, oznacza w języku greckim „cel” lub „ostateczny sens”. Etymologia tego określenia może być interpretowana na dwa różne sposoby. Z jednej strony może wskazywać na ostateczny, doskonały kształt miasta, którego nie da się już w jakikolwiek sposób ulepszyć. Z drugiej – wyrażać założenie twórcy, który chciałby aby Telosa była środowiskiem życia, w którym każdy mieszkaniec ma możliwość realizacji swojego potencjału – społecznego, zawodowego i osobistego – w warunkach sprawiedliwości, równości i zrównoważonego rozwoju. Społeczna idea Telosy Za pomysłem stworzenia ultranowoczesnej metropolii stoi amerykański miliarder Marc Lore. Przedsiębiorca urodzony w Nowym Jorku przez większość swojego zawodowego życia był związany z branżą e-commerce (handel elektroniczny związany z sprzedażą i kupnem towarów lub usług za pośrednictwem internetu). To w trakcie swojej kariery Lore zaczął inspirować się nurtami społeczno-ekonomicznymi tworzonymi np. przez Arystotelesa lub Henry’ego George’a. Od greckiego filozofa zapożyczył tytułowe sformułowanie telos (cel), do którego mają dążyć wszyscy mieszkańcy Telosy. Miasto ma dawać swoim mieszkańcom równe szanse rozwoju, pozbywając się mechanizmów dzielących ludzi na mniej i bardziej zamożnych. Jednym z czynników, który ma wpływać na sprawiedliwość społeczną wewnątrz miasta, jest idea ekwityzmu (ang. equitism), czyli stworzenia modelu, który miałby łączyć idee kapitalizmu z zasadą wspólnego dobra w społeczeństwie. Idea opiera się na przekonaniu, że ziemia i przestrzeń publiczna powinny służyć wszystkim – nie tylko prywatnym właścicielom. Grunty, na których miasto miałoby powstać, mają należeć w całości do wspólnoty mieszkańców, która może tereny dzierżawić zewnętrznym inwestorom, firmom lub mieszkańcom. Z zysków takich operacji będą finansowane usługi publiczne, takie jak edukacja, opieka zdrowotna, transport czy służby porządkowe. Taki model pozwoli zapobiec działaniom spekulacyjnym, polegającym na kupowaniu nieruchomości w celu ich późniejszego sprzedania za wyższą cenę. Telosa jako miasto 15-minutowe, smart city i wzór ekologicznej urbanistyki Poza innowacjami dotyczącymi życia społecznego oraz reguł ekonomicznych panujących w Telosie, miasto ma przedstawiać szereg futurystycznych wizji urbanistyczno-środowiskowych. Kluczową ideą jest znana już koncepcja miasta 15-minutowego. Idea to zakłada, że wszystkie podstawowe potrzeby mieszkańców (m.in. praca, szkoła, zakupy, opieka zdrowotna, rekreacja) mogą zostać zaspokojone w promieniu 15 minut pieszo, rowerem lub autonomicznym transportem publicznym (bez udziału kierowcy). Dodatkowo transport miejski w Telosie zostanie oparty wyłącznie na pojazdach bezemisyjnych, które swoją pracą nie będą zanieczyszczać miejskiego powietrza. Ruch drogowy będzie kompleksowo monitorowany tak, aby mieszkańcy mogli dokładnie śledzić poruszanie się aut i w ten sposób optymalizować swoje podróże po mieście. Podobne zastosowania, tworzące smart city występują już w niektórych z europejskich miast. Dla twórców Telosy kluczowy jest nacisk na projekty zgodne z zrównoważonym rozwojem środowiskowym. Miasto ma m.in. korzystać z odnawialnych źródeł energii oraz recyklingować i wtórnie wykorzystywać gromadzoną wodę. Surowiec ten ma być magazynowany w centralnym, wielofunkcyjnym wieżowcu Equitism Tower. Budynek ma być wyposażony dodatkowo w zbierające energię panele słoneczne oraz rozwiązania aeroponiczne, które pozwalają na uprawę roślin bez użycia gleby. Zielone miasto Telosa Mimo pustynnego położenia, miasto ma tworzyć „zieloną miejską wyspę”, pełną parków, skwerów i ogrodów. Jedną z planowanych koncepcji są tzw. „gniazda parkowe”, czyli zespoły autonomicznej zieleni tworzące mikroklimatyczne enklawy w obrębie osiedli i dzielnic. Przykładem takiej przestrzeni jest Superkilen Park w Kopenhadze, który został zaprojektowany przez grupę Bjarke Ingels Group – tę samą, która tworzy Telosę. Dodatkowo miasto ma być wyposażone w miękką infrastrukturę: parki retencyjne, ogrody deszczowe i zielone dachy, które zwiększają zdolność miasta do magazynowania wody, poprawiają jakość powietrza i przeciwdziałają zjawisku miejskiej wyspy ciepła. Brak wody i fałszywa inkluzywność – obawy wokół Telosy Projekt, pomimo prospołecznych i inkluzywnych obietnic, budzi obawy części społeczeństwa. Główne znaki zapytania stawiane są przy temacie wody, w którą miasto musi być zaopatrywane. Już teraz stany takie jak Arizona, Nevada czy Kolorado przez długotrwałe susze mają problemy z deficytem wody. Inwestycja, która pochłonęłaby tony litrów tej substancji, mogłaby przyczynić się do katastrofy ekologiczno-społecznej podobnej do tej, która ma miejsce w Egipcie przy budowie Nowej Stolicy Administracyjnej. Tam budowa doprowadziła do hydrologicznej marginalizacji starej stolicy – Kairu. Obawy dotyczą również idei mieszanki różnych grup społecznych. Wyprowadzka do miasta znajdującego się na środku pustyni wiązać się będzie z ogromnym wyzwaniem finansowym i logistycznym. Krytycy zastanawiają się, czy osoby o niskich dochodach będą w stanie podjąć się takiej migracji. Gdyby się to nie udało, miasto zostałoby zaludnione jedynie przez bogatszych mieszkańców, przez co straciłoby swoje ideowe znaczenie miasta integrującego wszystkie warstwy społeczne. Pozostaje więc czekać, czy projekt okaże się w przyszłości ekologiczno-społecznym fenomenem, czy jedynie utopią amerykańskiego miliardera. Źródło: CNN Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Czy Sławosz Uznański-Wiśniewski w końcu poleci w kosmos? Na przeszkodzie może stać polityka
Od trzech tygodni regularnie publikowane są kolejne daty startu misji Ax-4, po czym zostają odwoływane. Naturalnie opóźnienia w lotach kosmicznych są oczywistością. Tyle czynników musi zagrać jednocześnie, że zmiany startów są regularne. Czasami zawodzi pogoda, innym razem technologia, a najczęściej człowiek. Ale w przypadku Ax-4 w grę może wchodzić również polityka.
Spis treści: Problemy techniczne Wielka polityka Nowy termin misji? Na start załogowej misji kosmicznej IGNIS, czyli części czwartej komercyjnej misji amerykańskiej firmy Axiom Space, czekamy od dwóch lat. Ma w niej wziąć udział Polak – dr Sławosz Uznański-Wiśniewski. Faza przygotowań zakończyła się już dawno, a w tej chwili astronauci żyją w przedłużanej regularnie kwarantannie. Pierwszy termin startu, wyznaczony na 29 maja, został odwołany ze względu na uszkodzone okablowanie w kapsule Dragon Crew. Kapsule, która wraz z AX-4 ma polecieć w swój dziewiczy rejs. Poprzednia kapsuła, przygotowana na potrzeby misji Ax-4, została wykorzystana do ściągnięcia z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronautów pierwszego testowego lotu Starlinera. Dlatego SpaceX przydzielił Axiomowi nowy, zmodyfikowany statek kosmiczny Dragon Crew. Plusem jest to, że to pierwsi astronauci lecący danym Dragonem mają możliwość nadania kapsule imienia. Problemy techniczne Kolejną datę startu wyznaczono na 8 czerwca, by przenieść ją na 9 i wreszcie 10 czerwca. Ale tego dnia przez Florydę przetaczały się burze, które mogły skomplikować manewry konieczne do wyniesienia kapsuły na odpowiednią wysokość. Kolejnego dnia, 11 czerwca, ogłoszono, że z boosterów rakiety Falcon 9 wycieka paliwo, konkretnie tlen, który w komorze spalania mieszany jest z naftą lotniczą. SpaceX uspokajał, że poradzą sobie z naprawą szybko i start odbędzie się 12 czerwca. Wówczas jednak dowiedzieliśmy się, że z modułu Zvezda na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej wycieka powietrze. Co ciekawe, problem ten został po raz pierwszy zgłoszony w 2019 roku, ponownie dwa lata później. Przez cały ten okres statki kosmiczne dokowały do modułu Zvezda. Działo się tak nawet w czasie potwierdzonego wycieku w 2020–2021 roku. Jedynym zaleceniem dla załogi było zamykanie włazów pomiędzy segmentami, aby izolować wyciek i monitorować zmiany ciśnienia. W tym okresie do Zvezdy dokowały statki Progress MS i Sojuz MS. Jednak w przypadku Ax-4 dokowanie uznano za niemożliwe. Wielka polityka I tutaj powstaje pytanie: czy problem ze startem nie jest przypadkiem polityczny? W USA trwa wojna podjazdowa między niedawnymi sojusznikami: prezydentem Donaldem Trumpem i szefem SpaceX Elonem Muskiem. Musk zagroził nawet, że wycofa swoje kapsuły, które służą do lotów załogowych na ISS, rozbijając tym samym program lotów załogowych. Na razie temat zawieszono, ale kto wie, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami. Poza tym Międzynarodowa Stacja Kosmiczna została powołana przez NASA i Roskosmos. Mniejszościowy udział w niej mają europejska, kanadyjska, japońska, brazylijska i brytyjska agencja kosmiczna. Czyli sprawa rozgrywa się między Rosją a USA, które ostatnio się nie dogadują w sprawie zakończenia wojny w Ukrainie. Co więcej, Rosjanie nie muszą chętnie widzieć na pokładzie ISS Polaka, przedstawiciela narodu, który wyjątkowo mocno przeciwstawia się agresji Rosji na Ukrainę. Na razie nikt tego oficjalnie nie powiedział, jednak nie można tego wykluczyć. Nowy termin misji? W tej chwili kolejny start misji Ax-4 zaplanowano na niedzielę 22 czerwca, ale tak naprawdę lepiej byłoby, gdyby ten start się nie odbył. Polska misja na ISS ma dwa cele: naukowo-technologiczny i edukacyjny. W przypadku tego pierwszego wiemy już, że część eksperymentów biologicznych jest na skraju przeterminowania. Oznacza to, że jeśli nie zostaną dostarczone nowe próbki, badania mogą zwyczajnie się nie powieść. A choć wydaje się, że nie ma niczego prostszego niż wysłanie nowej paczki próbek, sprawa wcale nie jest prosta. Wszystko przez precyzyjne i długie procedury bezpieczeństwa NASA. W przypadku programu edukacyjnego sytuacja też staje się krytyczna. Uczniowie mieli na kilka sposobów łączyć się z orbitą, ale mają przed sobą już tylko kilka dni szkoły. W piątek 27 czerwca odbiorą świadectwa i zaczną wakacje. Oczywiście można uznać, że spotkania z orbity będą nagrane, szkolne eksperymenty również, ale nie oszukujmy się – nie jest to tym samym, co możliwość bezpośredniego spotkania się z polskim astronautą przebywającym na orbicie. Może po prostu trzeba przełożyć misję na jesień? Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Największa kapsuła czasu na świecie zostanie otwarta. Co w niej ukryto?
Motocykl, samochód, listy i… bikini. To tylko niektóre z tysięcy przedmiotów, które miały przetrwać pół wieku. Czy największa kapsuła czasu rzeczywiście skrywa skarby?
Spis treści: Największe kapsuła czasu na świecie Co znajduje się w środku? Stany Zjednoczone słyną poniekąd z tego, że wszystko mają największe (w szczególności w Teksasie), to tyczy się nie tylko burgerów czy samochodów, ale też kapsuł czasu. W Seward (stan Nebraska) ma znajdować się największy tego typu obiekt na świecie. To ważący 45 ton betonowy skarbiec. W środku znajdują się tysiące przedmiotów z lat 70. Kapsuła ma zostać otwarta 4 lipca 2025 roku, a więc równo 50 lat po jej zamknięciu. Kapsułę wybudował Harold Keith Davisson, miejscowy sklepikarz. Jak podkreśla jego córka, Trish Johnson, pragnął, by jego wnuki „wiedziały, jak wyglądało jego życie w 1975 roku”. Największe kapsuła czasu na świecie Przypomnijmy, że kapsuła czasu to pojemnik – fizyczny lub cyfrowy – który służy do przechowywania wybranych przedmiotów, dokumentów i zapisów z myślą o przyszłych pokoleniach. Dzieło Amerykanina spełnia więc swoje założenie. I choć zostało wpisane do Księgi Rekordów Guinnessa jako „największa kapsuła czasu świata”, tytuł nadal wzbudza kontrowersje. Władze Uniwersytetu Oglethorpe zakwestionowały rekord, twierdząc, że uczelniana krypta jest większa. Davisson nie pozostał dłużny i odpowiedział, stawiając kolejną, jeszcze większą kapsułę w formie betonowej piramidy, na szczycie pierwotnego skarbca. Ostatecznie Guinness wycofał się z przyznawania tytułu „największej kapsuły czasu”, ale kapsuła Davissona nadal uchodzi za największy tego typu obiekt na świecie. Jest ich oczywiście znacznie więcej. Wśród najbardziej znanych kapsuł czasu najczęściej są wymieniane: Krypta Cywilizacji na Uniwersytecie Oglethorpe w stanie Atlanta. Została zamknięta w 1940 roku i ma zostać otwarta dopiero w 8113 roku. Westinghouse Time Capsules, zakopane podczas Wystawy Światowej w Nowym Jorku w 1939 i 1965 roku. Mają zostać otwarte w 6939 roku. Kapsuły czasu NASA, m.in. Złote Płyty Voyager z 1977 roku – wysłane poza Układ Słoneczny jako przesłanie ludzkości do cywilizacji pozaziemskich. Co znajduje się w środku? Według rodziny Davissona i dokumentacji z lat 70., w kapsule znajduje się ponad 5000 przedmiotów. Są to zarówno codzienne akcesoria (bikini czy męskie kąpielówki), jak i pełnowymiarowy motocykl i nowiutki wówczas Chevrolet Vega. W zeszłym roku podczas tzw. próby generalnej otwarto górną część piramidy. Po sześciu godzinach kruszenia betonu ekipa natrafiła na listy i Toyotę Corollę z lat 70. zachowaną w zaskakująco dobrym stanie. Właściwa, oryginalna kapsuła nie została jeszcze otwarta. Wiadomo jedynie, że dostęp do niej może wymagać dalszego wyburzania struktury. Davisson przewidział to przed swoją śmiercią w 1999 roku. Uprzedził bliskich, że może być konieczne mechaniczne usunięcie części konstrukcji. Niektórzy spekulowali, że kapsuła została zapełniona niesprzedanym towarem ze sklepu Davissona, ale jego córka stanowczo temu zaprzecza. Otwarcie kapsuły czasu w Seward zaplanowano na 4 lipca. To Dzień Niepodległości Stanów Zjednoczonych. Przewiduje się, że wydarzenie przyciągnie historyków, miłośników retro oraz media z całego świata. Źródło: IFL Science Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Od chłopca z Brooklynu do króla mafii. Al Capone bał się Polaka
Al Capone to jedna z najbardziej znanych postaci świata przestępczego. Jego droga od syna włoskich imigrantów do szefa chicagowskiej mafii pełna była przemocy, intryg i nieoczekiwanych powiązań, w tym z Polską. Oto pełna historia jego życia.
Spis treści: Wczesne życie i początki kariery przestępczej Na szczycie mafijnej hierarchii Al Capone – zbrodnie i upadek Ostatnie lata i śmierć Polskie powiązania i rywale Alphonse Gabriel Capone urodził się 17 stycznia 1899 roku w Nowym Jorku. Jego małą ojczyzną był Brooklyn, dzielnica zamieszkana wówczas głównie przez włoskich imigrantów. Już jako dziecko był świadkiem społecznej niesprawiedliwości, biedy i bezradności włoskiej diaspory. Te doświadczenia ukształtowały w nim przekonanie, że sukces osiąga się siłą i sprytem, niekoniecznie zgodnie z prawem. W wieku 14 lat porzucił szkołę i niemal natychmiast dołączył do świata zorganizowanej przestępczości. Zanim osiągnął pełnoletniość, znał już brutalność ulicznych porachunków, strukturę mafijnej lojalności i znaczenie pieniędzy zdobywanych nielegalnie. Wczesne życie i początki kariery przestępczej Al Capone pochodził z rodziny włoskich imigrantów z Neapolu. Jego ojciec Gabriele Capone był uczciwym fryzjerem, a matka Teresina Raiola – szwaczką. Wychowywał się w wielodzietnej rodzinie. Miał ośmioro rodzeństwa, z których kilku także miało później problemy z prawem. W domu panował porządek i katolicka dyscyplina, jednak otoczenie Brooklynu było dominującym czynnikiem wychowawczym. Capone nie był szkolnym prymusem, ale wyróżniał się ponadprzeciętną inteligencją i wyczuciem sytuacji społecznych. To przydało mu się w późniejszej karierze przestępczej. Po wyrzuceniu ze szkoły Capone trafił do ulicznych gangów: South Brooklyn Rippers, Junior Forty Thieves, a później do słynnego Five Points Gang. Właśnie tam, pod okiem Johnny’ego Torrio, uczył się zasad mafijnego „biznesu”. To Torrio odkrył jego potencjał jako przywódcy. Capone był brutalny, ale zarazem potrafił zjednywać ludzi. Będącym młodym gangsterem pracował jako bramkarz w barze należącym do Frankiego Yale'a. Wtedy też zyskał przezwisko „Scarface” po bójce zakończonej głębokim rozcięciem policzka. Na szczycie mafijnej hierarchii W 1919 roku Torrio wezwał Capone do Chicago. Gangster prowadził tam już zorganizowaną działalność związaną z nielegalnym alkoholem, hazardem i prostytucją. Capone szybko awansował i po zamachu na Torrio w 1925 roku przejął jego imperium. Stał się nie tylko bezlitosnym gangsterem, ale też skutecznym „biznesmenem” przestępczego podziemia. Miał wpływy w policji, sądach, mediach i polityce. Wśród jego dokonań wymienia się skorumpowanie burmistrza Chicago. Al Capone zarządzał wówczas ponad 1000 ludźmi i rocznie generował przychody rzędu 100 milionów dolarów. Prohibicja była dla Capone czasem złotych żniw. Gdy alkohol był nielegalny, gangi mafijne zapewniały jego dystrybucję. Capone stworzył własną sieć produkcji i transportu, a Chicago stało się bastionem jego wpływów. Mimo brutalnych metod był postrzegany przez część opinii publicznej jako „ludowy bohater”. Twierdzono, że czasie Wielkiego Kryzysu rozdawał jedzenie ubogim. Faktycznie jednak z jego rąk – bezpośrednio lub pośrednio – zginęły też setki ludzi. Capone nie tolerował zdrady ani konkurencji. Każdy opór tłumił z bezwzględnością, a jego działania wprowadziły nowy poziom przemocy do świata mafii. Al Capone – zbrodnie i upadek Najbardziej znaną zbrodnią, która wstrząsnęła Ameryką, była masakra z 14 lutego 1929 roku. Tego dnia siedmiu gangsterów z gangu North Side zostało zastrzelonych w garażu przy North Clark Street przez ludzi przebranych za policjantów. Pomimo że Capone przebywał wtedy na Florydzie, wszyscy podejrzewali go o zlecenie zabójstwa. To wydarzenie doprowadziło do znaczącego zwrotu opinii publicznej i rozpoczęło ostateczne śledztwo przeciwko niemu prowadzone przez FBI i agentów skarbowych. Z uwagi na brak dowodów obciążających gangstera, śledczy zdecydowali się użyć przepisów podatkowych. Capone został skazany w 1931 roku na 11 lat więzienia za uchylanie się od płacenia podatków. Początkowo trafił do więzienia w Atlancie, potem do Alcatraz. Tam jego stan zdrowia pogorszył się drastycznie. Chorował na kiłę, która zaatakowała układ nerwowy, powodując demencję i psychozy. Ze względu na stan zdrowia zredukowano mu wyrok i zwolniono go w 1939 roku. Ostatnie lata i śmierć Po opuszczeniu więzienia Al Capone zamieszkał w rezydencji w Palm Island na Florydzie. Jego stan zdrowia cały czas się pogarszał. Demencja postępowała, nie rozpoznawał bliskich, miał halucynacje. Był całkowicie odizolowany od świata mafii. 25 stycznia 1947 roku zmarł na atak serca. Miał zaledwie 48 lat. Jego pogrzeb odbył się bez rozgłosu. Al Capone został pochowany w Mount Carmel Cemetery w Hillside w stanie Illinois. Co ciekawe, na tym samym cmentarzu także inni słynni gangsterzy. Polskie powiązania i rywale Henryk Wojciechowski, znany jako Hymie Weiss, był urodzonym w Polsce gangsterem żydowskiego pochodzenia. Jako lider gangu North Side, kontynuował działania swojego zamordowanego poprzednika Deana O’Baniona. Weiss słynął z inteligencji, odwagi i nieustępliwości. To właśnie on był odpowiedzialny za wiele prób zamachów na Capone. Ich rywalizacja doprowadziła do wojny gangów w Chicago. Weiss zginął w zasadzce w 1926 roku, ale jego dziedzictwo żyło wśród przeciwników Capone jeszcze długo po jego śmierci. Polska krew płynęła nie tylko w żyłach przeciwników Capone, ale także jego najbliższych pracowników. Jednym z nich był Jake „Greasy Thumb” Guzik. Jego rodzina wyemigrowała do USA z Galicji (obecne tereny Polski i Ukrainy). Guzik nie miał fizycznych predyspozycji do przestępczości. Był otyły, a jego kondycja nie była wybitna, ale miał za to genialny umysł do finansów. Odpowiadał więc za płacenie łapówek, kontakty z władzami i kontrolę nad finansami. Dzięki niemu Capone mógł prowadzić swoją działalność na niespotykaną dotąd skalę. Źródło: National Geographic Polska
Andrew Jackson – prezydent USA, który zainspirował Donalda Trumpa
Andrew Jackson, siódmy prezydent Stanów Zjednoczonych, uważany jest za jednego z najbardziej kontrowersyjnych liderów w historii USA. Jego populistyczny styl rządzenia i bezkompromisowe decyzje budzą skojarzenia z prezydenturą Donalda Trumpa.
Spis treści: Dzieciństwo na pograniczu wojny Od sieroty do prawnika i plantatora Bohater wojenny i „człowiek ludu” Prezydentura pełna konfliktów Największe kontrowersje – Indian Removal Act Inspiracja dla Donalda Trumpa Śmierć i spuścizna Andrew Jackson, siódmy prezydent Stanów Zjednoczonych, uważany jest za jednego z najbardziej kontrowersyjnych liderów w historii USA. Jego populistyczny styl rządzenia i bezkompromisowe decyzje, zaledwie kilka dekad po powstaniu USA, budzą skojarzenia z prezydenturą Donalda Trumpa. Choć prezydentury Andrew Jacksona i Donalda Trumpa dzieli ponad 180 lat, wielu historyków i komentatorów politycznych dostrzega między tymi politykami uderzające podobieństwa. Obaj prezentowali się jako outsiderzy walczący z elitami, odwoływali się do „zwykłych ludzi” i prowadzili politykę opartą na silnym przywództwie. Jackson był jednym z pierwszych amerykańskich prezydentów, którzy wykorzystali swoją popularność wśród obywateli do przekształcenia układu sił w polityce. Był też głęboko przekonany o potrzebie silnej egzekutywy – przekonanie to znajdowało odzwierciedlenie w jego konfliktach z Kongresem i Sądem Najwyższym. Dzieciństwo na pograniczu wojny Andrew Jackson przyszedł na świat 15 marca 1767 roku w rejonie Waxhaws, na pograniczu Karoliny Północnej i Południowej. Jego rodzice byli szkocko-irlandzkimi imigrantami, którzy osiedlili się w Ameryce w 1765 roku. Ojciec zmarł na krótko przed narodzinami syna, pozostawiając rodzinę w trudnej sytuacji materialnej. Młody Andrew dorastał w atmosferze napięć związanych z wojną o niepodległość. W wieku 13 lat dołączył do lokalnej straży miejskiej jako kurier. W 1781 roku został pojmany przez Brytyjczyków, a podczas niewoli odmówił wyczyszczenia butów oficerowi, za co został uderzony szablą – blizny pozostały mu na całe życie. Te traumatyczne doświadczenia ukształtowały jego niechęć do Brytyjczyków i silne poczucie niezależności. Od sieroty do prawnika i plantatora Po wojnie o niepodległość USA Jackson podjął studia prawnicze w Salisbury w Karolinie Północnej. W 1787 roku został przyjęty do palestry i rozpoczął praktykę prawniczą w rejonie, który później stał się stanem Tennessee. Jego kariera szybko nabrała tempa – został prokuratorem, a następnie sędzią Sądu Najwyższego Tennessee. W 1791 roku poślubił Rachel Donelson, jednak ich małżeństwo początkowo było nielegalne, gdyż Rachel rozwód z pierwszym mężem nie został jeszcze sfinalizowany. Po oficjalnym zakończeniu poprzedniego związku, para ponownie wzięła ślub w 1794 roku. Jackson był właścicielem plantacji Hermitage, na której pracowali niewolnicy – co dziś budzi kontrowersje w ocenie jego dziedzictwa. Bohater wojenny i „człowiek ludu” Jackson zyskał ogólnonarodową popularność dzięki swoim sukcesom militarnym. Podczas wojny z Wielką Brytanią w 1812 roku dowodził amerykańskimi siłami w bitwie o Nowy Orlean w 1815 roku, gdzie odniósł zdecydowane zwycięstwo nad liczniejszymi siłami brytyjskimi. To zwycięstwo uczyniło go bohaterem narodowym i otworzyło drogę do kariery politycznej. Jackson był również zaangażowany w walki z plemionami indiańskimi, m.in. w wojnie z Creekami oraz w pierwszej wojnie seminolskiej, co przyczyniło się do ekspansji terytorialnej USA. Prezydentura pełna konfliktów Andrew Jackson objął urząd prezydenta w 1829 roku i sprawował go przez dwie kadencje do 1837 roku. Był pierwszym prezydentem wywodzącym się z ówczesnych zachodnich stanów, co symbolizowało rosnące znaczenie tych regionów. Jego prezydentura była naznaczona walką z elitami i dążeniem do wzmocnienia władzy wykonawczej. Jackson zlikwidował Bank Stanów Zjednoczonych, który uważał za narzędzie elit finansowych, co doprowadziło do kryzysu finansowego w 1837 roku. Wprowadził system „łupów politycznych”, polegający na obsadzaniu stanowisk swoimi zwolennikami, co miało na celu zwiększenie lojalności wobec prezydenta. Największe kontrowersje – Indian Removal Act Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów prezydentury Jacksona było podpisanie w 1830 roku ustawy o przesiedleniu Indian (Indian Removal Act). Na jej mocy rdzenne plemiona amerykańskie zostały przymusowo przesiedlone na zachód od Missisipi, co doprowadziło do „Szlaku Łez” – tragicznego marszu, w którym tysiące ludzi zginęło z głodu, chorób i wycieńczenia. Mimo że Sąd Najwyższy USA uznał te działania za nielegalne, Jackson zignorował orzeczenie, co podważyło autorytet sądownictwa i wzmocniło władzę wykonawczą. Inspiracja dla Donalda Trumpa Donald Trump wielokrotnie wskazywał na Andrew Jacksona jako swojego prezydenckiego bohatera. W 2017 roku odwiedził jego posiadłość Hermitage, a jego portret zawisł w Gabinecie Owalnym. Trump chwalił Jacksona za odwagę, walkę z elitami i obronę interesów „prostych Amerykanów”. Obaj prezydenci prezentowali się jako outsiderzy walczący z elitami. Odwoływali się do „zwykłych ludzi” i prowadzili politykę opartą na silnym przywództwie. Podobnie jak Trump, Jackson był postrzegany jako prezydent dzielący kraj i podważający autorytet instytucji. Jednak to właśnie jego silne przywództwo uczyniło z niego jedną z najbardziej wpływowych postaci amerykańskiej historii. Śmierć i spuścizna Andrew Jackson zmarł 8 czerwca 1845 roku w swoim domu Hermitage. Pozostawił po sobie dziedzictwo pełne sprzeczności: był obrońcą demokracji i jednocześnie jej burzycielem. Uwielbiany przez jednych jako „człowiek ludu”, potępiany przez innych jako tyran i rasista. Jego polityka przesiedleń Indian oraz wzmocnienie władzy wykonawczej budzą kontrowersje do dziś. Niemniej jednak, jego wpływ na kształtowanie amerykańskiej demokracji i polityki jest niezaprzeczalny. Źródła: National Geographic Polska, Library of Congress – Andrew Jackson Papers, History.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wyspa, na której nie ma żadnego samochodu. Na każdego mieszkańca przypada za to jeden koń
W dzisiejszych czasach coraz częściej mówi się o potrzebie ograniczania ruchu samochodowego, który powoduje korki, zanieczyszcza powietrze i zabiera mnóstwo przestrzeni pieszym. W Stanach Zjednoczonych jest wyspa, na której pojazdy mechaniczne są nielegalne już od ponad stu lat. Zamieszkuje ją 600 osób i 600 koni.
Spis treści: Wyspa, na której nie ma samochodów Co można zobaczyć na wyspie Mackinac? Są na świecie miejsca, które wyglądają, jakby ktoś wyciął je z innej epoki i ukrył przed cywilizacją. Gdzie wszystko płynie wolniej, a najprostsze rzeczy odzyskują swoją wartość. Mackinac Island – niewielka wyspa położona na jeziorze Huron, między półwyspami Michigan w USA – jest właśnie takim miejscem. Tu nikt nie trąbi na światłach ani nie pędzi przez centrum w pośpiechu, nie słychać też ryku silników ani warkotu motocykli. Bo na Mackinac… nie ma samochodów. To wybór, który wyspie przyniósł miano jednej z najbardziej urokliwych destynacji Ameryki Północnej. Wyspa, na której nie ma samochodów W dzisiejszych czasach coraz częściej mówi się o potrzebie ograniczania ruchu samochodowego, który powoduje korki, zanieczyszcza powietrze i zabiera mnóstwo przestrzeni pieszym. Ale czy miasto mogłoby funkcjonować, gdyby pozbawić je aut? Okazuje się, że jak najbardziej. Świetnym przykładem na to jest wyspa Mackinac. Wyjątkowa destynacja na jeziorze Huron ma niespełna 10 kilometrów kwadratowych, ale duszę większą niż niejeden kontynent. Mackinac nie przypomina typowej wakacyjnej wyspy – nie ma tu kurortów z wieżowcami, wielkich hoteli czy neonów. Zamiast tego są drewniane pensjonaty z XIX wieku i leniwie sunące ulicami dorożki. Można by pomyśleć, że to scenografia do filmu kostiumowego, lecz tak wygląda tu codzienne życie. Zakaz ruchu samochodowego został wprowadzony już w 1898 roku – początkowo jako środek ostrożności, gdy pierwszy automobil wystraszył konie i zakłócił życie mieszkańców. Ale z czasem stał się filozofią. Turyści przypływający tu promem – bo nie ma innej drogi – szybko przekonują się, że brak aut to nie dziwactwo, ale największa zaleta Mackinac. Na wyspie nie ma hałasu, spalin, wiecznego pośpiechu ani agresji drogowej. Miejsce można za to zwiedzać korzystając z rowerów, bryczek lub… własnych nóg, które nagle odzyskują znaczenie. A to doświadczenie jest na tyle wyjątkowe, że każdego roku wyspa przyciąga ponad milion odwiedzających. Co można zobaczyć na wyspie Mackinac? Mackinac z jednej strony wydaje się zapomnianym przez świat rezerwatem przyrody, w którym można znaleźć sielskie plaże, zapierające dech klify, latarnię morską oraz wiecznie zielony park stanowy, który zajmuje 80% wyspy. Z drugiej strony warto zaznaczyć, że w mieście znajdują się też wszelkie rozrywki niezbędne dla bogaczy, jak pola golfowe, pasaże handlowe czy 138-letni Grand Hotel. Mimo wszystko tu każdy budynek, tabliczka czy porośnięty bluszczem ganek przypomina, że czas może płynąć inaczej. I że nie zawsze potrzeba technologii, by poczuć się szczęśliwym. Ludzie, którzy mieli okazję odwiedzić wyspę, odnoszą wrażenie, że to miejsce jakby żywcem wyjęte z powieści Stephena Kinga. Z kolei mieszkańcy, pytani o to, czy nie doskwiera im brak samochodów, zwykle reagują zdziwieniem i mówią, że tak jest im najlepiej. – Konie są tu królami. Są wykorzystywane do wszystkiego, od wywozu śmieci po dostawy FedEx. Taki jest nasz styl życia, takie jest nasze tempo. Po prostu lubimy tradycję poruszania się na rowerze, chodzenia pieszo lub korzystania z dorożek – wyznała w rozmowie z BBC Urvana Tracey Morse, właścicielka sklepu z artykułami rzemieślniczymi przy głównej ulicy wyspy. Wszystkim odwiedzającym wyspa przypomina o tym, jak żyć wolniej i bardziej świadomie. Pokazuje też alternatywną formę rozwoju – zrównoważoną, szanującą ciszę, relacje międzyludzkie i naturę. Właśnie dlatego, w świecie pełnym hałasu i mediów społecznościowych, Mackinac stała się miejscem pielgrzymek tych, którzy tęsknią za czymś prawdziwym. Źródło: BBC
W tym domu dorastał papież Leon XIV. Dziś jego właścicielem jest Polak
– Byłem w szoku – mówi Paweł Radzik, Polak, który nieświadomie nabył dom w południowej części Chicago, gdzie wychowywał się papież Leon XIV. Jak to możliwe, że nikt wcześniej nie wspomniał mu, kto dorastał w tych murach?
W tym artykule: Dom Leona XIV w rękach Polaka Chętnych na kupno domu nie brakuje Pierwszy amerykański papież Z każdym dniem odkrywamy kolejne szczegóły z życia Leona XIV. Pierwszy amerykański papież wychowywał się w Dolton, na południowych przedmieściach Chicago. Dziś o jego rodzinnych stronach znów jest głośno, a wszystko za sprawą niewielkiego domu, gdzie dorastała przyszła głowa Kościoła katolickiego. Okazuje się, że nieruchomość należy dziś do Pawła Radzika, Polaka, który dopiero teraz odkrył, jak niezwykłą historię kryje ten niepozorny budynek. Dom Leona XIV w rękach Polaka Historię Pawła Radzika, zajmującego się na co dzień flippingiem, nagłośnił dziennikarz RMF FM w USA, Paweł Żuchowski. Mężczyzna 100-metrową nieruchomość nabył w 2024 roku za 66 tysięcy dolarów, odnowił od podstaw i ponownie wystawił na sprzedaż. Jak sam mówi, nie miał pojęcia, kto wcześniej mieszkał pod tym adresem. – Ten dom był wystawiony na rynku, chciałem go sprzedać, akurat byłem z żoną u lekarza, bo jest w ciąży i zadzwonił do mnie mój agent, który wystawił ten dom. On mi powiedział, że wydzwaniają do niego reporterzy, że ten dom był podobno domem papieża – przyznał w rozmowie z RMF FM. Wszystko zmieniło się po wyborze kardynała Roberta Prevosta na papieża. – Na początku nie chciałem mu uwierzyć, byłem w szoku. Potem w sieci to zobaczyłem, były już filmiki, zdjęcia, artykuły – dodaje. Chętnych na kupno domu nie brakuje W świetle nowych faktów Radzik zdecydował się wstrzymać sprzedaż nieruchomości. Przyznaje, że jej wartość z pewnością wzrośnie. – Był wystawiony na sprzedaż za 200 tys. dolarów, ale nie ma mowy, żebym sprzedał go za tyle – zdradził dziennikowi „New York Post”. Przypomnijmy, że budynek pochodzi z 1949 roku. Choć przez dziesięciolecia należał do rodziny przyszłego papieża, późniejsze losy domu były już zupełnie inne. Mieszkańcy wspominają, że w pewnym momencie stał się miejscem, które omijano szerokim łukiem. Wśród lokatorów miały się pojawić osoby związane ze środowiskiem przestępczym. – To jest okolica po przejściach. Ten teren nie ma dobrej renomy – twierdzi Radzik, cytowany przez RMF FM. Pierwszy amerykański papież Leon XIV jest pierwszym biskupem Rzymu pochodzącym z Ameryki Północnej. Następca zmarłego w Poniedziałek Wielkanocny papieża Franciszka został wybrany na głowę Stolicy Apostolskiej w drugim dniu konklawe. Kard. Robert Francis Prevost ma 69 lat i do tej pory pełnił funkcję prefekta Dykasterii ds. Biskupów oraz przewodniczącego Papieskiej Komisji ds. Ameryki Łacińskiej. Ponadto należał do Zakonu Świętego Augustyna. Źródła: RMF FM; „New York Post”; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Lyndon Johnson był 36. prezydentem USA. Jego reformy zmieniły kraj na lepsze
Lyndon Johnson był twardy, skuteczny, pozbawiony skrupułów. Tak zapamiętali 36. Prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki współpracownicy i wrogowie. Przy tym wszystkim dodawali, że był ostatnim z wielkich amerykańskich reformatorów.
Spis treści: Lyndon Johnson – młodość Kariera polityczna prezydent USA Ostatnie lata życia Lyndon Baines Johnson pochodził z Teksasu. I taki też, typowo teksański styl bycia reprezentował. Urodził się 27 sierpnia 1908 roku w Stonewall. Był synem farmera Sama Johnsona i jego żony Rebeki. W politycznym duchu wychowywał się od dziecka. Jego dziadek brał udział w wojnie secesyjnej (1861–1865) po stronie Konfederatów. To wojna domowa w USA, w której udział brały dwie strony: tzw. Unia lub Północ oraz Skonfederowane Stany Ameryki (tzw. Konfederacja lub Południe). Z kolei ojciec Lyndona, a także dziadek ze strony matki zasiadali w ławach legislatur stanowych. Przyszły prezydent (określany często jako LBJ) miał czworo rodzeństwa. Rodzina była raczej uboga, w związku z czym Lyndon już jako dziecko musiał pracować – na plantacjach bawełny, a także w drukarni. Lyndon Johnson – młodość W roku 1913 rodzina Johnsonów przeniosła się do Johnson City. Tam LBJ skończył szkołę podstawową i średnią. Następnie wyjechał do Kalifornii. Tam również musiał pracować – na farmach i w karczmach. Gdy w 1927 roku wrócił do rodzinnego Teksasu, złożył podanie o przejęcie do Southwest Texas State College. Z sukcesem. Po trzech latach nauki otrzymał od uczelni tytuł bachelor of science (magistra nauk). Jako pracownik naukowy rozpoczął pracę w szkole retoryki w Houston. Tam też zaangażował się w działalność Partii Demokratycznej. Już jako 24-latek został tam asystentem kongresmena Richarda Kleberga. I to dzięki niemu wyjechał niebawem do stolicy Stanów Zjednoczonych – Waszyngtonu. Kariera polityczna Nowa działalność wymagała od Lyndona B. Johnsona poszerzenia wiedzy. W wieku 27 lat rozpoczął on studia prawnicze na uniwersytecie Georgetown. Z czasem został dyrektorem National Youth Administration – organizacji młodzieżowej działającej na rzecz społeczeństwa obywatelskiego. W drugiej połowie lat 30. XX w. bardzo aktywnie wspierał politykę 32. Prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta. Popierał też jego progresywny program reform ekonomicznych i społecznych Nowy Ład (New Deal). Swoją szansę LBJ otrzymał w 1937 roku, po śmierci kongresmana Jamesa Paula Buchanana. Johnson wystartował i wygrał wybory uzupełniające do Kongresu (izby niższej amerykańskiego parlamentu). A po objęciu mandatu deputowanego został członkiem Komisji ds. Marynarki Wojennej. W czasie II wojny światowej, po japońskim ataku na amerykańską bazę w Pearl Harbor JBL wziął urlop od pracy parlamentarnej i wstąpił do oddziałów Marynarki Wojennej. Po zakończeniu wojny był zaś członkiem Komisji Powojennej Polityki Militarnej oraz Połączonej Komisji ds. Energii Atomowej Kongresu. W 1953 roku LBJ został najmłodszym przewodniczącym Partii Demokratycznej w Senacie. Jednak świetnie zapowiadającą się karierę przyhamowała nieco wielka popularność jego konkurenta – młodego i przebojowego Johna Fitzgeralda Kennedy’ego. Mimo to Johnson nie miał żalu do partyjnego kolegi. W roku 1960 po wygranych wyborach prezydent John F. Kennedy zaproponował Johnsonowi wiceprezydenturę. Wspólnie stworzyli bardzo skuteczny duet polityczny. Lyndon Baines Johnson urząd pełnił do roku 1963, kiedy to po zamachu na Kennedy’ego automatycznie – zgodnie z amerykańską konstytucją – objął urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych. Pełnił tę rolę do 1969 roku. Najpierw dokończył przerwaną kadencję swojego poprzednika, a następnie wygrał kolejne wybory. 36. prezydent USA Zaraz po wygraniu wyborów w 1964 roku Lyndon Johnson utworzył nowe ministerstwo – Departament Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast. Jego szefem został pierwszy w historii USA Afroamerykanin na tak wysokim stanowisku. Z czasem powstało też Ministerstwo Transportu. A był to dopiero początek wielkich reform LBJ. Skupił się on na polityce wewnętrznej, a zwłaszcza program budowy tzw. Wielkiego Społeczeństwa, który miał znacznie zredukować strefę ubóstwa w Stanach Zjednoczonych. A była ona rozległa. W latach 60. XX wieku poniżej progu ubóstwa żył co piąty Amerykanin. Dzięki prezydentowi Johnsonowi udało się poprawić warunki bytowe wielu milionów ludzi. Prezydentura Johnsona obfitowała też w inne reformy. Z jego inicjatywy uchwalonych zostało ponad 200 ustaw. Część z nich do dziś obowiązuje, jak np. ta znana jako Civil Rights z 1964 r. To ona w fundamentalny sposób wpłynęła na przyspieszenie procesu likwidacji segregacji rasowej w USA. Mniej sukcesów Johnson odnosił w polityce międzynarodowej. Nie udało mu się np. zakończyć krwawej i brutalnej wojny z Wietnamem. Prezydent zdecydował się na zwiększenie liczebności amerykańskich wojsk w Azji Południowo-Wschodniej, ale i to nie przyniosło rezultatu. Wpłynęło natomiast na odbiór prezydenta w amerykańskim społeczeństwie i spadek jego popularności w sondażach. Ostatnie lata życia W rezultacie Lyndon B. Johnson nie zdecydował się walczyć o reelekcję w 1968 roku. Powrócił na swoje ranczo w Johnson City w Teksasie. Tam skoncentrował się na pisaniu pamiętników i tworzeniu ogromnej biblioteki prezydenckiej (która została otwarta w 1971 roku). 22 stycznia 1973 roku LBJ zmarł na zawał serca w San Antonio. Historycy dziś mówią o nim jako prezydencie bardzo niedocenianym i trochę zapomnianym. Nasz autor Maciej Wesołowski Redaktor prowadzący „National Geographic Traveler". Reporter. Autor książek, m.in.: „Szpagat w pionie. W drodze przez Indie" i „Cafe Macondo. Reportaże z Kolumbii"