Ludzie nie są jedynymi zwierzętami, które gromadzą się na Boże Narodzenie. Kto jeszcze jest natchnięty magią Świąt?
Tradycja spotkań bożonarodzeniowych nie jest domeną wyłącznie ludzi. Zimą wiele zwierząt porzuca samotność i spotyka się… cóż, może nie przy wigilijnym stole, ale także w mniejszych lub większych grupach. Dlaczego to robią i co ma to wspólnego z naszym świętowaniem? Mamy ze sobą zaskakująco dużo wspólnego.
W świecie przyrody wiele gatunków instynktownie łączy siły zimą, tworząc grupy lub korzystając ze zbiorowych schronień – od norników gromadzących zapasy, przez stada jeleni, aż po niezwykłe zbiorowiska węży. Mechanizmy te zwiększają szanse na przetrwania w niesprzyjających warunkach i mają wiele wspólnego z tym, jak my świętujemy Boże Narodzenie. Czemu zwierzęta grupują się na Boże Narodzenie? Zwierzęta spotykają się w wigilijny wieczór wbrew pozorom nie dlatego, żeby „nagadać” się na cały rok. Zimą muszą radzić sobie z wieloma wyzwaniami: niskimi temperaturami, brakiem pożywienia czy większym zagrożeniem ze strony drapieżników. Dlatego w tym okresie zmieniają swoje strategie przetrwania, często polegając na wspólnocie. Badania Uniwersytetu w Nottingham potwierdzają, że czynią to nawet osobniki prowadzące samotny tryb życia. I dla nich naszykowane jest dodatkowe nakrycie. Norniki Brandta spędzają Wigilię przy minus 30°C Sympatyczne małe ssaki żyjące na stepach Mongolii muszą radzić sobie z ekstremalnymi temperaturami: zimą temperatura spada tam nawet poniżej minus 30°C. Wtedy norniki zmieniają swoje letnie, samotnicze zwyczaje i skupiają się w małych grupach liczących około czterech osobników, które wspólnie zamieszkują podziemne nory. Taka strategia grupowania się zimą pozwala im na dzielenie się ciepłem i ograniczenie utraty energii. Dzięki hibernacyjnemu przytulaniu, ich spoczynkowa przemiana materii może spaść nawet o 37%, co znacząco zwiększa ich szanse na przetrwanie w ekstremalnych warunkach. Zające polarne wiedzą, że w kupie siła W północnej Kanadzie, w jednym z najbardziej surowych środowisk na Ziemi, kończy się także samotność zajęcy polarnych. Zimą, gdy okres chłodu trwa nawet dziewięć miesięcy i temperatury sięgają minus 40°C, zbierają się w grupy liczące do stu osobników. Choć nie zbliżają się do siebie fizycznie, zyskują dzięki temu większe bezpieczeństwo – większa liczba oczu oznacza skuteczniejsze wypatrywanie drapieżników, takich jak lisy czy wilki. Grupowanie się obniża ryzyko schwytania przez nieprzyjaciela i zwiększa czas dostępny na poszukiwanie jedzenia, którego w zimie drastycznie brakuje. Gawrony organizują sobie ferie w Norfolk W Wielkiej Brytanii, w Buckenham Carrs w hrabstwie Norfolk, co roku odbywa się spektakularne zjawisko przyrodnicze. To tam zbiera się największa w kraju kolonia gawronów, której liczebność szacuje się na około 50 tys. ptaków. Zimą mniejsze stada łączą się w gigantyczne grupy, a ptaki nocują wspólnie na drzewach, a w ciągu dnia wyruszając na poszukiwanie pożywienia. Takie zimowe zachowania zwierząt pełnią wiele funkcji: ograniczają utratę ciepła, zwiększają szanse na znalezienie pokarmu oraz umożliwiają wymianę informacji między członkami kolonii. Ptaki obserwują siebie nawzajem i na podstawie wyglądu czy kierunku lotu innych podejmują decyzje, dokąd się udać. Wężowa orgia zimową porą Na kanadyjskich preriach Manitoby, czerwono-prążkowane węże zbożowe gromadzą się masowo w podziemnych norach, by przetrwać zimę. Korzystają z opuszczonych jam wiewiórek, nieczynnych studni czy rozpadlin w wapiennych skałach. Tysiące osobników podążają za chemicznymi śladami feromonów pozostawianymi przez inne węże, co prowadzi je do wspólnych zimowisk. Ta strategia nie tylko zwiększa ich szanse na przeżycie mroźnych miesięcy, ale też daje im przewagę reprodukcyjną. Na wiosnę, gdy węże wychodzą z nor, natychmiast rozpoczynają zaloty. Samce oplatają samice w tzw. kule godowe, co zapewnia szybkie zapłodnienie jeszcze przed rozproszeniem się osobników. Zimowe zwyczaje zwierząt nie są tak bardzo różne od ludzi Strategie zbiorowego przetrwania zwierząt są efektem tysięcy lat ewolucji i dostosowania do zmiennych warunków klimatycznych. To doskonały przykład, jak świat przyrody radzi sobie w okresie, który dla ludzi stał się czasem rodzinnych spotkań i świątecznego ciepła. Obserwowanie tych zachowań u zwierząt powinno być inspiracją do dbania o własne relacje społeczne oraz lepszego zrozumienia procesów zachodzących w naturze. Źródła: Journal of Arid Environments, The Conversation, International Journal of Avian Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te niezwykłe małpy umieją się dzielić – tak jak ludzie. Ich zachowanie przypomina naszych przodków
Świadome dzielenie się zasobami to podstawa funkcjonowania każdego społeczeństwa: zdawało się jednak, że to umiejętność zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Pawiany gwinejskie zaskoczyły naukowców – okazało się, że dystrybuują między sobą mięso według wzorców charakterystycznych dla ludzkich grup łowców-zbieraczy. Jak to działa?
Pawiany gwinejskie to jedne z najbardziej fascynujących naczelnych – szczególnie dla tych, którzy interesują się światem zwierząt i ewolucją społeczeństw. Do takich należą naukowcy z Niemieckiego Centrum Naczelnych, których badania udowodniły, że małpy te tworzą struktury o zasadach znanych z ludzkich społeczności. Badacze zauważyli to dzięki… mięsu. Pawiany gwinejskie dzielą się mięsem. Czemu nas to szokuje? Skomplikowane relacje społeczne i wielopoziomowe grupy do niedawna uznawano wyłącznie za domenę ludzi i niektórych najbardziej rozwiniętych naczelnych. Tymczasem niemieckie badania przeprowadzone w Senegalu wykazały, że pawiany gwinejskie (Papi papi) dzielą się mięsem na podstawie jasno określonego wzoru stosowanego także u ludzi. Zależy on od bliskości więzi. Badacze pod kierownictwem doktoranta Williama J. O’Hearna przeanalizowali 109 przypadków spożywania mięsa i połączył te zapisy z danymi behawioralnymi z prawie dekady badań terenowych. Na tapet wzięto niemal 320 transferów tego cennego zasobu z jednych małpich rąk do drugich. Okazało się, ze im bliższa relacja łączyła dwa osobniki, tym częściej i spokojniej przebiegało przekazanie mięsa. Często dobrowolnie, bez walki. Kto otrzymuje mięso najczęściej? Podczas badań okazało się, że mięso najczęściej trafiało z rąk jednych pawianów do członków własnej jednostki, czyli do najbliższej „rodziny” – samca, samicy i ich młodych. Na poziomie partii, czyli grupy kilku spokrewnionych ze sobą samców, współpraca zdarzała się nieco rzadziej, a na poziomie gangu – grupy kilku partii – niemal nie występowała. Relacje pomiędzy osobnikami są najsilniejsze na najniższym poziomie, a więc w obrębie jednostki. To właśnie na tych poziomach najczęściej dochodziło do dzielenia się mięsem i innymi zasobami. Udowodniono dzięki temu, że więzi społeczne są kluczem do sukcesu. Osobniki z silnymi relacjami z innymi, a nie najlepiej zbudowane samce, mają wśród pawianów szansę na większy dostęp do jedzenia. Warto dodać, że liderami stad w tym gatunku są zarówno samce, jak i samice. To nieoczywiste w świecie zwierząt. Małpie zasady dzielenia się jedzeniem, czyli kto, kiedy i ile? U większości zwierząt do transferu jedzenia dochodzi za pośrednictwem walki czy dominacji. Jak udowodnili naukowcy u pawianów gwinejskich jest zupełnie inaczej, ponieważ odbywa się tzw. pasywne dzielenie się. Co ono oznacza? Małpy te nie oferują sobie aktywnie mięsa – nie ma tu gestów rozdawania czy celowego dzielenia się. Jeden osobnik je i zostawia resztki, by inni członkowie jego społeczności także mogli z nich skorzystać. Jednak w miarę wzrostu odległości społecznej – czyli zluzowania więzi – szansa na uzyskanie mięsa w ten sposób drastycznie spada, a każda próba kończy się znaną w świecie zwierząt agresją. Pawiany zachowują się podobnie jak wcześni ludzie – Ta hierarchia dystrybucji do złudzenia przypomina zasady znane z ludzkich społeczeństw łowiecko-zbierackich. Najpierw mięso trafia do najbliższej rodziny, potem do dalszych członków wspólnoty, a dopiero na końcu do innych osobników – wyjaśnia William J. O’Hearn. Jest to wyraźny dowód na ewolucyjnie ukształtowane mechanizmów, które promują bliskie więzi i współpracę. Być może zachowania pawianów mogą przypominać nam, co tak naprawdę jest podstawą każdego społeczeństwa. Niekiedy zdajemy się o tym zapominać. Źródła: iScience, Primate Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te zagadkowe zwierzęta umknęły Karolowi Darwinowi. Wieki później pojawiły się ponownie
Tajemnicze kędzierzawe konie z Ameryki Południowej umknęły słynnemu przyrodnikowi, Karolowi Darwinowi. Ale teraz pewna para tworzy ich własne stado i próbuje ocalić zapomniany gatunek.
Spis treści: Oko w oko z zagadkowym zwierzęciem Od zauroczenia do własnego stada Jak kędzierzawe dzikie konie po raz pierwszy przybyły do Patagonii Darwin szuka wyjątkowego konia Wyjątkowe konie z unikatową mutacją Skąd się wzięło kręcone umaszczenie? Nadzieja na zachowanie kędzierzawych koni z Ameryki Południowej W odludnym zakątku płaskowyżu Somuncurá w argentyńskiej prowincji Río Negro, gdzie wydaje się, że powstało słowo „niegościnny”, weterynarz Gerardo Rodríguez zauważył konia spokojnie pasącego się wśród surowego krajobrazu. Widok jakiegokolwiek konia w tak odizolowanym, suchym regionie był już niezwykły, ale ten był niepodobny do niczego, co kiedykolwiek spotkał: jego sierść była kręcona. Oko w oko z zagadkowym zwierzęciem Początkowo Rodríguez myślał, że kędzierzawa sierść konia wskazuje na to, że jest chory lub spocony. Jednak gaucho, czyli jeździec, powiedział mu coś zaskakującego. Te kędzierzawe konie były kiedyś bardziej powszechne, zanim susze, erupcje wulkanów i inne przeciwności losu zdziesiątkowały ich populację. Miejscowy zaoferował Rodríguezowi sprzedaż konia. Zauroczony stworzeniem, natychmiast się zgodził. Jego żona, Andrea Sede, poczuła tę samą natychmiastową więź ze zwierzęciem. „Nigdy nie zapomnę spotkania z nim” – wspomina. „Podszedł do nas tak, jakby zawsze był nasz”. Od zauroczenia do własnego stada Ta chwila zapoczątkowała marzenie pary o założeniu własnego stada. Prawie 20 lat później Rodríguez i Sede mają obecnie 40 tych kędzierzawych koni – jedynych w swoim rodzaju w całej Ameryce Południowej. Tym samym zachowano fascynujący i nieoczekiwany rozdział historii naturalnej Patagonii. Umknął on nawet słynnemu przyrodnikowi Karolowi Darwinowi, który skrupulatnie udokumentował florę i faunę regionu podczas swojej południowoamerykańskiej podróży na statku Beagle. Naukowiec słyszał pogłoski o tych koniach, ale nigdy nie udało mu się ich znaleźć. Jak kędzierzawe dzikie konie po raz pierwszy przybyły do Patagonii Aby zrozumieć historię argentyńskich kędzierzawych koni, musimy cofnąć się o kilka wieków do sprowadzenia przez Hiszpanów pierwszych koni do obu Ameryk. W 1535 roku konkwistador Don Pedro de Mendoza otrzymał zadanie założenia kolonii w regionie Río de la Plata, części dzisiejszej Argentyny. Przepłynął Atlantyk z osadnikami, żołnierzami i około 100 końmi, w tym końmi roboczymi i wspaniałymi końmi bojowymi ze stajni w Kadyksie, mieście w Hiszpanii. Zaledwie sześć lat później, w 1541 roku, kolonia Buenos Aires w tym regionie została zniszczona i spalona przez rdzenne plemiona opierające się nadużyciom kolonialnym. Hiszpanie uciekli, porzucając swój dobytek i od 12 do 45 koni. Konie te przetrwały i swobodnie wędrowały po rozległych argentyńskich pampach. „Konie, które uciekły, przystosowały się i rozmnażały się w zdumiewający sposób. Ich potomkowie utworzyli stada liczące setki tysięcy dzikich koni znanych jako baguales” – wyjaśnia dr Mitch Wilkinson, wiceprzewodniczący Międzynarodowej Organizacji Konia Kędzierzawego (ICHO). Kiedy Hiszpanie wrócili 40 lat później, znaleźli kwitnącą populację, szacowaną przez Wilkinsona na 36 000 sztuk. Przyczyniły się do tego łatwo dostępne pożywienie i otwarte równiny. Hiszpanie dostrzegli też ich nieoczekiwaną cechę: niektóre konie miały kędzierzawą sierść, cechę niespotykaną w Hiszpanii. Doszło do tego, że nowe konie importowane z Hiszpanii skrzyżowały się z dzikimi stadami, dając początek koniom Criollo – hiszpańskiego pochodzenia, ale urodzonym w obu Amerykach. Konie te rozwijały się zarówno na wolności, jak i w warunkach domowych, rozprzestrzeniając się w Argentynie, Urugwaju i południowej Brazylii. Darwin szuka legendarnego konia W 1739 r. hiszpańscy odkrywcy Cabrera i Solanet udokumentowali występowanie koni kędzierzawych wśród dzikich stad w Argentynie i Brazylii. Kilkadziesiąt lat później hiszpański przyrodnik Félix de Azara również opisał te konie w swojej książce „Quadrupeds of Paraguay”, opublikowanej w Paryżu w 1801 roku. Nawet Karol Darwin zwrócił uwagę na konie w swojej pracy „Zmienność zwierząt i roślin w stanie udomowienia” z 1868 roku, przytaczając je jako przykład doboru naturalnego. Darwin spekulował, że przypadkowa mutacja pozwoliła tym koniom przystosować się do nowego środowiska w Ameryce Południowej. Jednak podczas podróży na ten kontynent Darwin nigdy nie zaobserwował koni o kędzierzawej sierści na wolności, co skłoniło go do zastanowienia się, czy nie zniknęły. Inni jednak przypisują ich obecność znacznie bardziej legendarnemu źródłu. Według lokalnego mitu, templariusze – francuski katolicki zakon wojskowy, który rzekomo przywiózł Świętego Graala na odległy płaskowyż Somuncurá – jeździli na tych kędzierzawych koniach, sprowadzając je do regionu na długo przed przybyciem konkwistadorów. Chociaż nie ma żadnych dowodów historycznych potwierdzających tę teorię, opowieść ta wciąż istnieje, dodając powiew mistycyzmu do i tak już enigmatycznej przeszłości tej rasy. Wyjątkowe konie z unikatową mutacją Przez lata Rodríguez i Sede pisali do międzynarodowych stowarzyszeń w nadziei na zidentyfikowanie rodowodu swoich koni. Zawsze otrzymywali tę samą odpowiedź: w Ameryce Południowej nie było koni o kędzierzawym umaszczeniu. Wszystko zmieniło się, gdy skontaktowali się z ICHO, a Wilkinson postanowił ich odwiedzić. Jego pierwsze wrażenie na temat koni? „Pomyślałem, że są wyjątkowe i piękne” – mówi. Próbki DNA pobrane do Texas A&M University's Equine Genetics Laboratory potwierdziły odrębność tych koni od każdej innej znanej rasy. W przeciwieństwie do innych koni o kręconym umaszczeniu, ich mutacja genetyczna nie została wcześniej zidentyfikowana. Konie te zostały sklasyfikowane jako typ argentyńskiego Criollo – linii przodków wywodzącej się bezpośrednio od hiszpańskich koni wprowadzonych przed wiekami. „Posiadanie kręconej sierści samo w sobie nie tworzy rasy” – zaznacza Wilkinson. Kędzierzawa sierść jest „cechą” spowodowaną mutacją. Podczas gdy podobne cechy występują u koni z Ameryki Północnej i Syberii, większość mutacji powstaje naturalnie w rdzennych populacjach odizolowanych geograficznie. Kędzierzawe konie patagońskie, nietknięte przez współczesne rasy europejskie, zachowują genetyczne powiązania przodków z północnymi kucykami iberyjskimi, takimi jak Gallego i Garrano, choć są nieco większe. Skąd się wzięło kręcone umaszczenie? Zalety adaptacyjne kręconej sierści pozostają w sferze spekulacji. Prof. Ernest Gus Cothran z Texas A&M University zauważa, że choć od czasów Darwina stawiano hipotezy, iż cecha ta może zapewniać przetrwanie w zimie, to tak naprawdę „nie ma na to dowodów”. Surowy klimat Patagonii może sprzyjać tej adaptacji, ale potrzeba więcej danych, aby potwierdzić tę teorię. Ponadto ograniczone fundusze rodziny Rodríguez-Sede uniemożliwiły im wysłanie ostatnich próbek z ich stada niezbędnych do dalszych badań genetycznych DNA. Naukowcy nadal muszą określić konkretną mutację genetyczną odpowiedzialną za kręconą sierść koni i potwierdzić wzór dziedziczenia. Nadzieja na zachowanie kędzierzawych koni z Ameryki Południowej Marzenie Rodrígueza i Sede o stadzie, które później przerodziło się w pragnienie jego zachowania, również nie obyło się bez wyzwań. „Jeśli mamy szczęście, mamy jednego lub dwóch potomków rocznie” – mówi Sede. „Czasami umierają zaraz po urodzeniu, ponieważ matka nie ma mleka, gdyż nie miała wystarczającej ilości pokarmu, aby przybrać podczas zimy. A my nie mamy pieniędzy, aby je lepiej karmić”. Przetrwanie w tym trudnym środowisku nie jest łatwym zadaniem. Przekraczając rzekę z żyznego Alto Valle, z sadami gruszkowymi i jabłkowymi, kontrast tej części Patagonii jest uderzający. Nie ma tu drzew ani gór „tylko kamień, kamień i jeszcze więcej kamienia” – precyzuje Sede. Latem temperatury przekraczają 30 st. C w bezlitosnym słońcu, podczas gdy zimą spadają do minus 20 st. C, z kilkudziesięcioma centymetrami śniegu. Woda, rzadka i cenna, znajduje się tylko w małych lagunach utworzonych przez topniejący lód. Największe życzenie Sede jest proste: „Żeby padał deszcz i rosła trawa”. Problem z zachowaniem tych koni jest zasadniczo natury ekonomicznej. Cothran uważa, że po znalezieniu mutacji i określeniu genotypu kędzierzawych koni z Patagonii, informacje te można wykorzystać do wyboru najlepszej pary do krycia. „Jeśli mutacja powoduje problemy, gdy konie są homozygotyczne (mają dwie identyczne kopie zmutowanego genu), kojarzenia mogą być tak dobrane, aby homozygoty nie występowały” – wyjaśnia. Jeśli kędzierzawa sierść jest pożądana przez hodowców, test może pomóc zwiększyć częstotliwość występowania tej cechy. Wilkinson dostrzega szerszy problem. „Inni hodowcy w Argentynie muszą się tym zainteresować” – mówi. „Tylko kilka osób wie o istnieniu tych koni”. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Przyjaźń wśród goryli podobna do ludzkiej. „W większości to luźne relacje”
Goryle żyjące w większych grupach mogą nawiązywać relacje społeczne z większą liczbą osobników, niż dotychczas sądziliśmy. Jednak podobnie jak ludzie, z czasem liczba „przyjaciół” osiąga maksimum – bardzo zbliżone do ludzkiej tzw. liczby Dunbara.
Liczba Dunbara to sugerowane poznawcze ograniczenie liczby osób, z którymi możemy utrzymywać stabilne relacje społeczne. Stabilne, czyli takie, w których dobrze wiemy kim jest każda z osób oraz jaka jest jej zażyłość z innymi. Brytyjski psycholog ewolucyjny Robin Dunbar oszacował, że nasze zdolności poznawcze pozwalają na utrzymywanie takich relacji z blisko 150 osobami. W badaniach, które doprowadziły do powstania tych szacunków, uznano za istotny związek między rozmiarem mózgu a rozmiarem grupy „bliskich kontaktów”. Kierując się tymi samymi kryteriami – wielkością mózgu oraz czasem poświęcanym na rozwijanie kontaktów w grupie – uznano, że naczelne inne niż ludzie utrzymują około 50 stabilnych przyjaźni. Jednak nowe badanie, przeprowadzone wśród goryli w Rwandzie, wykazało że jeśli liczba kontaktów wychodzi poza typową grupę liczącą od 12 do 20 osobników, życie społeczne goryli nie staje się bardziej złożone. Chociaż naukowcy nie są pewni, dlaczego wśród naczelnych obecny jest taki wzorzec zachowań społecznych, sądzą, że może to mieć związek z czasem i wysiłkiem, jakiego wymaga utrzymanie silnego kręgu społecznego. – Nasze badanie sugeruje, że różnorodność społeczna jest mniejsza w bardzo dużych grupach, w których goryle muszą utrzymywać większą liczbę związków – przy czym większość relacji należy do najsłabszej kategorii – mówi antropolog Robin Morrison z Uniwersytetu Exeter w Wielkiej Brytanii, i działacz Fossey Fund. View oEmbed on the source website Nasze maksimum Często zakłada się, że im większa populacja, tym bardziej zróżnicowane i złożone będzie życie społeczne należących do niej zwierząt. Tak też wynika z hipotezy mózgu społecznego Dunbara, która głosi, że właśnie dlatego mózgi naczelnych są tak duże, bo potrzebowaliśmy większej „mocy umysłowej”, aby rozwijać i utrzymywać rosnące i bardziej skomplikowane kręgi społeczne. Jednak nowe badania pokazują, że związek między wielkością grupy a jej złożonością może nie być tak prosty. Opierając się na danych z kilkunastu lat obserwacji ponad 150 goryli (w 13 grupach) naukowcy sprawdzili, ile czasu poszczególne osobniki spędzały na wspólnym przemieszczaniu się, karmieniu i gniazdowaniu. – U wielu naczelnych interakcje społeczne można mierzyć ilością czasu, jaki ludzie spędzają na pielęgnowaniu siebie nawzajem. Jednak goryle spędzają mniej czasu na pielęgnacji niż większość innych naczelnych. Zamiast tego w wielu społecznościach goryli chodzi o to, obok kogo osobniki siadają, a od kogo się oddalają – wyjaśnia Morrison. Nazywa się to „danymi o bliskości”. Zbierając je przez kilka lat autorzy stwierdzili, że wielkość grupy słabo odzwierciedla różnorodność relacji. „Złożoność społeczna mierzona na poziomie grupy może nie odzwierciedlać złożoności społecznej doświadczanej przez jednostki w tych grupach” – wyjaśniają. Sugeruje to, że podobnie jak u ludzi goryle mają ograniczoną liczbę bliskich przyjaciół, z którymi mogą utrzymywać długotrwałe relacje, podczas gdy z pozostałymi członkami grupy łączą ich zaledwie luźne więzi. Co więcej, podobnie jak nasz gatunek, niektóre goryle są bardziej towarzyskie niż inne. – To pokazuje, że niezależnie od tego, czy jesteś człowiekiem, gorylem czy innym typem zwierzęcia społecznego, nie każdy doświadcza swojej społeczności w ten sam sposób – mówi biolog Lauren Brent, która bada ewolucję społeczność na Uniwersytecie w Exeter. View oEmbed on the source website Samice bardziej społeczne Na przykład dorastające goryle płci męskiej i żeńskiej utrzymywały podobne zróżnicowane relacje, ale wraz z wiekiem zachowania obu płci zaczęły się różnić. Stwierdzono, że samice goryli utrzymywały stosunkowo stałą różnorodność relacji przez całe życie, podczas gdy mężczyźni mieli tendencję do zrywania więzi z większą liczbą rówieśników w okresie dojrzewania. Potencjalnie w celu zdystansowania się przed okresem samodzielności. Po czym samce znów wracały do bardziej społecznej postawy w późniejszych latach. Jeśli naprawdę chcemy zrozumieć złożony zakres relacji społecznych, musimy zacząć stosować bardziej kompleksowe podejście. Samo porównanie wielkości mózgu i wielkości grupy nie wystarczy – podkreślają autorzy badania. – Długoterminowe monitorowanie i ochrona zagrożonych goryli górskich ma kluczowe znaczenie, nie tylko ze względu na ich ochronę, ale także ze względu na to, czego możemy się nauczyć od tego inteligentnego i wysoce społecznego gatunku – mówi Tara Stoinski, prezeska i dyrektorka generalna Dian Fossey Gorilla Fund.
O tym, kto stoi na czele stada, wcale nie decyduje siła
Niektóre ptaki są z natury szybsze, dlatego konsekwentnie lecą z przodu, gdzie siłą rzeczy zajmują pozycje przywódczą. Mechanizm przewodzenia w stadzie ptaków przedstawili naukowcy w "Current Biology".
Wiele ptaków przemieszcza się w stadach, pokonując w ten sposób nawet tysiące kilometrów. Naukowcy zastanawiali się, jak właściwie ptaki decydują, który z nich będzie leciał na czele i prowadził pozostałe? Kwestię tą wyjaśnili częściowo autorzy publikacji w "Current Biology". Ich zdaniem przywództwo to kwestia prędkości lotu, przynajmniej u gołębi. Bo choć wiele ptaków lata stadnie, to chyba właśnie gołębiom poświęcono najwięcej badań w tym zakresie. Fakt, że można je hodować sprawia, że łatwiej jest też wpływać na skład stad oraz miejsce, z którego wyruszą do domu – zwraca uwagę główny autor badania, Benjamin Pettit z Oxford University. Naukowcy dość dobrze rozumieją też procesy związane z orientacją gołębi w przestrzeni (zwłaszcza nauką drogi powrotnej). Naukowcy przypominają, że stado ptaków ma wyraźną strukturę hierarchiczną, wynikającą z dominacji jednych osobników nad drugimi. Nie ma ona jednak nic wspólnego z tym, kto przewodzi w locie. I nawet specjalny, "lotniczy" trening osobników nie sprawia, że zbliżają się do pozycji przywódczej. Rozwój technologii czujników pozwolił zbadać z niespotykaną dotychczas precyzją koordynację stad gołębi w locie. Mininadajniki GPS, meldujące pozycję ptaków, pozwalają śledzić nie tylko trasy gołębi, ale i minimalne opóźnienia w czasie, które pojawiają się, gdy członkowie lecącego stada muszą na siebie wzajemnie reagować. W najnowszym badaniu naukowcy porównali zachowanie gołębi lecących w stadzie i samodzielnie. Wykazali, że dobrym wskaźnikiem przywódczych zdolności gołębi jest jego prędkość w czasie lotów. – Niektóre ptaki są w naturalny sposób szybsze i konsekwentnie lecą z przodu, gdzie siłą rzeczy muszą się zajmować nawigacją, co z perspektywy przyszłych lotów oznacza, że będą lepiej znały drogę – mówi Dora Biro z University of Oxford. – Można to porównać do efektu "pasażer-kierowca": kierowcy auta muszą zwracać uwagę na drogę, podczas gdy pasażerowie zwykle nie potrafią jej sobie przypomnieć, zwłaszcza jeśli w czasie szukania trasy pozostawali bierni". Przywództwo może się pojawić jako nieunikniona konsekwencja różnic pomiędzy osobnikami populacji – wskazują autorzy badania. Bardzo prosty, samoorganizujący się mechanizm, jak np. ten oparty na różnicach prędkości – wystarcza, by wyłoniło się przywództwo. Źródło: PAP
Zawsze myślałem, że mrówki wiedzą, co robią. Gdy patrzyłem, jak maszerują po moim blacie kuchennym, sądziłem, że są pewne siebie, muszą mieć plan, że wiedzą, dokąd idą i po co. No bo jak inaczej wytyczałyby szlaki transportowe, budowały skomplikowane mrowiska, organizowały najazdy i robiły to wszystko, co zwykle robią mrówki?
Okazuje się jednak, że się myliłem. Mrówki nie są małymi inteligentnymi konstruktorami, architektami, nawet wojownikami – przynajmniej nie w pojedynkę. Gdy przychodzi chwila, że trzeba podjąć decyzję, większość mrówek nie ma pojęcia, co robić dalej. – Gdy się obserwuje pojedynczą mrówkę, jest się pod wrażeniem jej bezgranicznej nieudolności – mówi Deborah M. Gordon, biolog z Uniwersytetu Stanforda. Jak w takim razie wyjaśnić sukces w kolonizacji naszej planety odniesiony przez blisko 12 tys. gatunków mrówek? W ciągu 140 mln lat musiały się czegoś nauczyć. – Mrówki nie są inteligentne. To kolonia mrówek jest inteligentna – zapewnia badaczka. Mrowisko jest w stanie rozwiązywać problemy będące absolutnie poza zasięgiem indywidualnego osobnika, takie jak znalezienie najkrótszej drogi do źródła pokarmu, rozdzielenie różnych zadań między robotnice czy obrona terytorium przed sąsiadami. Jako pojedyncze osobniki mrówki to małe tępaki, jako kolonia – reagują szybko i skutecznie na wyzwania, jakie stawia im środowisko. Dokonują tego dzięki czemuś, co można by nazwać „inteligencją stadną”. Skąd się ona bierze? W jaki sposób proste działania osobników składają się na skomplikowane zachowanie grupy? Jak setki pszczół podejmują zasadnicze decyzje dotyczące wyboru miejsca na barć, skoro wiele z nich proponuje inne opcje? Jak to się dzieje, że śledzie płynące ławicą tak precyzyjnie koordynują ruchy, iż zmie-nia ona kierunek w mgnieniu oka niczym poje-dynczy, mieniący się srebrem organizm? Kolek- tywne umiejętności zwierząt – z których żadne nie ogarnia sytuacji, ale każde wnosi wkład w sukces grupy – wydają się nadprzyrodzone nawet biologom. Niemniej jednak w ostatnich dziesięcioleciach dokonali oni intrygujących odkryć. I tak na przykład okazało się, że jedną z zasadniczych cech kolonii mrówek jest to, że nikt nimi nie rządzi. Żołnierze nie mają generała. Robotnice nie mają brygadzisty. Jedyna rola królowej polega na składaniu jaj. Mrowisko funkcjonuje sprawnie bez żadnego kierownictwa, nawet jeśli liczy pół miliona robotnic. Opiera się na niezliczonych interakcjach między poszczególnymi mrówkami, z których każda funkcjonuje według bardzo prostych reguł. Takie układy naukowcy nazywają samoorganizującymi się. Zastanówmy się nad zagadnieniem rozdziału zadań. Deborah Gordon prowadzi na pustyni w Arizonie badania nad mrówkami żniwiarkami (Pogonomyrmex barbatus). Kolonia tych mró-wek codziennie rano wie, ile robotnic wysłać w teren po prowiant. Ta liczba jest zmienna, zależna od warunków. Zaopatrzeniowcy odkryli ostatnio zagłębie smacznych nasion? Trzeba będzie więcej robotnic, by przetransportować tę obfitość do mrowiska. Nocna burza uszkodziła mrowisko? Trzeba będzie zatrzymać więcej ro-botnic, by zajęły się usuwaniem powstałych szkód. Robotnica może być jednego dnia pracownikiem remontowym, a drugiego śmieciarzem. W jaki sposób kolonia to reguluje, skoro nikt nią nie rządzi? Deborah Gordon ma hipotezę.Mrówki porozumiewają się za pomocą dotyku i sygnałów zapachowych. Gdy jedna mrówka spotyka drugą, obwąchuje ją czułkami, chcąc się dowiedzieć, czy należą do tej samej kolonii i gdzie spotkana mrówka ostatnio pracowała (mrówki, które wychodzą poza mrowisko, wydzielają inną woń niż te, które pracują wewnątrz). Robotnice-zaopatrzeniowcy codziennie rano, zanim wyruszą z mrowiska, czekają, aż wrócą z porannego patrolu robotnice-zwiadowczynie. Gdy zwiadowczynie wchodzą do mrowiska, stykają się przelotnie czułkami z zaopatrzeniowcami. – Dla zaopatrzeniowca kontakt ze zwiadowczynią jest bodźcem do wyjścia z mrowiska. Ale tych zetknięć musi się nazbierać kilkanaście w odstępach mniejszych niż 10 sekund, dopiero potem zaopatrzeniowiec wyrusza – tłumaczy Gordon. Chcąc sprawdzić, jak to działa, Gordon ze swoim współpracownikiem, Michaelem Greene’em z Uniwersytetu Kolorado w Denver, przechwytywali robotnice-zwiadowczynie po wyjściu z mrowiska. Po odczekaniu pół godziny udawali powrót zwiadowców przez podrzucanie przy wejściu do mrowiska szklanych paciorków. Paciorki były pokryte bądź zapachem zwiadowczyń, bądź zapachem robotnic z brygady remontowej mrowiska lub też były bez zapachu. Tylko koraliki z zapachem zwiadowczyń skłaniały robotnice-zaopatrzeniowców do wyruszenia z mrowiska. Wniosek: zaopatrzeniowcy na podstawie częstości zetknięć ze zwiadowczyniami ustalają, czy można bezpiecznie wyjść. Jeśli napotykają zwiadowczynie z dużą częstotliwością, to znaczy, że pora wyruszyć po prowiant. Jeśli nie, lepiej poczekać. Może jest duży wiatr? A może nieopodal zaczaiła się jaszczurka? Zaopatrzeniowiec nie wraca, póki czegoś nie znajdzie. Im mniej jest pokarmu na zewnątrz, tym dłużej go trzeba szukać i tym później robotnica wraca. Im więcej jest dostępnego pokarmu, tym szybciej docierają zaopatrzeniowcy. Nikt więc nie decyduje, czy to dobry dzień na znoszenie pokarmu. To znaczy decyduje kolektyw, a nie żadna konkretna mrówka – wyjaśnia Gordon. Na tym polega inteligencja stadna: proste istoty przestrzegają prostych zasad, a każda działa, opierając się na informacjach z najbliższego otoczenia. Żadna z nich nie ogarnia sytuacji ogólnej. Żadna mrówka niczego innej nie każe. Niektóre gatunki są bardziej wyrafinowane. Na przykład Temnothorax albipennis potrafią ocenić jakość miejsca na założenie mrowiska za pomocą kilku kryteriów. Tak czy owak, nie potrzeba żadnego przywództwa, co podkreśla Iain Couzin, związany z uniwersytetami w Princeton i Oksfordzie: – Nawet skomplikowane zachowania mogą być koordynowane za pomocą prostych zależności.