Żbik w Polsce – skryty drapieżnik i jego walka o przetrwanie w zmieniającym się środowisku
Żbik w Polsce należy do najmniej poznanych dzikich drapieżników. To gatunek skrajnie skryty, rzadko obserwowany, a jednocześnie uznawany przez naukowców za ważny wskaźnik stanu środowiska naturalnego. Jego obecność świadczy o zachowaniu ciągłości siedlisk i stosunkowo niewielkiej presji człowieka. Choć formalnie objęty jest ochroną, wciąż pozostaje jednym z zagrożonych dzikich kotów w Europie Środkowej. Jego historia w Polsce to opowieść o stopniowym zaniku, ale też o próbach odbudowy populacji w zmieniającym się krajobrazie.
Spis treści: Tryb życia i środowisko Żbik w Polsce – obszar występowania Populacja żbika w Polsce Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w kontekście europejskim Możliwości odbudowy populacji Żbik europejski (Felis silvestris) jest, obok rysia, jednym z dwóch dzikich kotów żyjących w Polsce. Żbik w porównaniu z kotem domowym jest wyraźnie większy, masywniejszy i ma bardziej krępe ciało. Dorosłe osobniki mają ciało o długości do 65 cm, a gruby, krótki i zakończony tępo ogon mierzy nawet 30 cm. Sierść jest gęsta, szarobrązowa z charakterystycznymi ciemnymi pręgami, a grzbiet często ozdabia czarny pas. Tryb życia i środowisko Żbik prowadzi samotniczy tryb życia i jest aktywny głównie nocą, co sprawia, że jego obserwacja w naturze jest wyjątkowo trudna. W praktyce oznacza to, że obecność tego przedstawiciela kotowatych częściej potwierdzają badania terenowe niż bezpośrednie obserwacje. Poluje głównie na gryzonie, ale w razie potrzeby może sięgnąć po ptaki czy młode zające. W ekosystemie pełni funkcję drapieżnika regulującego populacje drobnych zwierząt. Ten dziki kot preferuje środowiska leśne, ale niekoniecznie najgęstsze lasy. Najczęściej występuje na obrzeżach kompleksów leśnych, w krajobrazach mozaikowych z polanami, łąkami i zadrzewieniami śródpolnymi. Dla żbika ważne jest poczucie bezpieczeństwa. Dlatego unika terenów intensywnie przekształconych przez człowieka, takich jak miasta czy drogi o dużym natężeniu ruchu. Jego areały osobnicze są stosunkowo duże i mogą obejmować od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy hektarów. Żbik w Polsce – obszar występowania Współcześnie występowanie żbika w Polsce jest ograniczone głównie do południowo-wschodniej części kraju. Najważniejsze populacje znajdują się w Karpatach – zwłaszcza w Bieszczadach i na Pogórzu Przemyskim. Sporadyczne obserwacje odnotowuje się w Małopolsce i województwie lubelskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zbik-europejski-na-zdjeciu-zwierze-w-parco-natura-viva-we-wloszech-7000-lat-temu-zamieszkiwal-te-same-tereny-co-zbik-z-bliskiego-wschodu-w-rejonie-dzisiejszej-polski-fot-photograph-by-joel-satore-national-geographic-photo-ark-5211b12.jpeg" width="1236" height="745" alt="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" title="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" /> W przeszłości zasięg gatunku był znacznie szerszy. Jeszcze na początku XX wieku żbik występował niemal w całej Polsce. Spadek liczebności był procesem stopniowym i wynikał z przekształceń środowiska – przede wszystkim wycinki lasów oraz rozwoju infrastruktury, które prowadziły do rozdrobnienia siedlisk. Populacja żbika w Polsce Szacuje się, że populacja żbika w Polsce liczy od 100 do 400 osobników. To niewiele, szczególnie biorąc pod uwagę ich rozproszenie. Dodatkowym wyzwaniem jest sposób monitorowania – obecność gatunku ustala się głównie na podstawie fotopułapek i analiz genetycznych, ponieważ tropy mogą być mylone z kotami domowymi. Obecna sytuacja kontrastuje z przeszłością. Dane historyczne wskazują, że żbik zamieszkiwał niemal cały obszar dzisiejszej Polski od czasów prehistorycznych aż po średniowiecze. Jeszcze w XIX wieku był szeroko rozpowszechniony, a jego wyraźny zanik nastąpił dopiero w pierwszej połowie XX wieku, mimo wprowadzania kolejnych form ochrony. Niewielka liczebność i rozproszenie populacji przekładają się na jej wrażliwość na zmiany środowiskowe. Izolacja poszczególnych grup utrudnia wymianę genetyczną, co może prowadzić do osłabienia kondycji gatunku. Z tego względu kluczowe znaczenie ma utrzymanie łączności między siedliskami oraz ograniczenie barier utrudniających migrację. Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Największym zagrożeniem dla żbika w Polsce pozostaje fragmentacja siedlisk. Rozbudowa infrastruktury drogowej przecina naturalne korytarze migracyjne, co utrudnia przemieszczanie się zwierząt. Zmiany w strukturze lasów również wpływają na populację – monokultury leśne nie zapewniają odpowiedniej bazy pokarmowej ani schronienia. Istotnym problemem jest także hybrydyzacja, czyli krzyżowanie się żbików z kotami domowymi, prowadzące do zacierania cech gatunkowych. Dodatkowo odnotowuje się przypadki śmiertelności w wyniku kolizji drogowych oraz sporadyczne odstrzały. Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową od 1952 roku. Oznacza to całkowity zakaz polowań, niszczenia siedlisk i płoszenia zwierząt. Gatunek znajduje się także w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz podlega ochronie na poziomie międzynarodowym, m.in. w ramach konwencji berneńskiej i dyrektywy siedliskowej UE. Same regulacje prawne nie gwarantują jednak odbudowy populacji. Kluczowe są działania praktyczne: monitoring, badania genetyczne oraz ochrona i odtwarzanie siedlisk. Żbik w kontekście europejskim Gatunek ten występuje w wielu krajach Europy, jednak jego populacje są rozproszone. W Niemczech podejmowane są działania mające na celu odbudowę liczebności osobników i łączenie fragmentów siedlisk. W Szkocji głównym problemem pozostaje hybrydyzacja i bardzo niska liczebność. Porównanie sytuacji w różnych krajach pokazuje, że skuteczna ochrona wymaga podejścia ponadlokalnego – obejmującego całe krajobrazy, a nie tylko pojedyncze obszary chronione. Możliwości odbudowy populacji Perspektywy dla żbika w Polsce są ściśle związane z jakością i spójnością jego siedlisk. Odbudowa populacji wymaga zachowania różnorodnych, dobrze połączonych lasów oraz tworzenia korytarzy ekologicznych. Równolegle konieczne jest prowadzenie systematycznego monitoringu i badań genetycznych, które pozwalają kontrolować stan populacji i ograniczać zjawisko hybrydyzacji. Istotnym elementem pozostaje także edukacja społeczeństwa i ograniczanie presji człowieka. Dzięki konsekwentnym działaniom populacja żbików w Polsce ma szansę stopniowo się stabilizować. Jednak jest to proces długotrwały i wymagający skoordynowanej ochrony. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Dziobak jest jeszcze dziwniejszy, niż sądziliśmy. Oprócz dzioba ma też inne cechy ptaków
Dziobak od zawsze był biologiczną zagadką. Kiedy w 1799 roku pierwszy wypchany okaz dotarł do Europy, przyrodnicy byli przekonani, że to oszustwo – zszyta z różnych zwierząt hybryda. Dziś, ponad dwieście lat później, to niewielkie zwierzę z rzek wschodniej Australii wciąż potrafi zszokować świat nauki. Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Biology Letters” ujawniają, że dziobak posiada cechę, której nie ma żaden inny znany ssak na Ziemi.
Do znanej listy dziwactw dziobaka – dzioba kaczki, ogona bobra, gadziego składania jaj (dziobaki to obok kolczatek jedyne żyjące stekowce – ssaki składające jaja) oraz jadowitych ostróg u samców jak u węża – naukowcy dopisali właśnie kolejny punkt. Okazuje się, że dziobak jest jedynym ssakiem posiadającym puste struktury melaniny, co dotychczas uznawano wyłącznie za domenę ptaków. Zagadka ukryta w sierści U kręgowców pigment zwany melaniną odpowiada nie tylko za kolor skóry, futra czy piór, ale również chroni przed promieniowaniem UV i pomaga regulować temperaturę ciała. Melanina jest zamknięta w mikroskopijnych strukturach wewnątrz komórek, zwanych melanosomami. Ich kształt zazwyczaj zdradza barwę. Eulomelanina odpowiada za odcienie czerni i ciemnego brązu i znajduje się zwykle melanosomach podłużnych. Za kolory czerwone, żółte i pomarańczowe odpowiada feomelanina, która występuje w melanosomach sferycznych. U wszystkich badanych dotąd ssaków – od gryzoni po naczelne – struktury te są zawsze lite (pełne). Tymczasem u ptaków melanosomy bywają puste lub płaskie, co pozwala im tworzyć olśniewające, opalizujące kolory, jak w przypadku pawich piór. Na pewno nie zaskoczy was, że dziobaki mają zupełnie inaczej niż pozostałe ssaki. Zaskakujące i ekscytujące dziobaki Zespół pod kierownictwem Jessiki Leigh Dobson z Uniwersytetu w Gandawie dokonał odkrycia podczas tworzenia bazy danych melanosomów ssaków. Badacze zauważyli dwie anomalie: Melanosomy dziobaka są głównie sferyczne, co teoretycznie powinno dawać rudawe futro, tymczasem zwierzę jest ciemnobrązowe. Część tych struktur jest całkowicie pusta w środku, dokładnie tak jak u ptaków. – Według naszej najlepszej wiedzy to jedyny przykład pustych melanosomów u ssaków – przyznała Dobson. W przeciwieństwie do ptaków, u dziobaka są one jednak rozmieszczone losowo w korze włosa, co oznacza, że nie tworzą efektu opalizacji (zmiennych barw w zależności od kąta padania światła). Dlaczego dziobaki mają melanosomy jak ptaki? To pytanie pozostaje na razie bez jednoznacznej odpowiedzi. Naukowcy spekulują, że puste melanosomy mogły pomóc przodkom dziobaków (które były zwierzętami wodnymi i grzebiącymi) w lepszej izolacji termicznej podczas życia w wodzie. Teoria ta rodzi jednak kolejne wątpliwości: jeśli puste struktury melaninowe faktycznie pomagają w termoregulacji w wodzie, to dlaczego nie wyewoluowały u innych ssaków wodnych, takich jak wydry czy foki? Współczesny dziobak to żywy dowód na to, jak elastyczna potrafi być ewolucja. Jako jeden z nielicznych jadowitych ssaków (samce mają na tylnych łapach ostrogi uwalniające jad), teraz zyskał dowód na to, jak bardzo różni się od reszty swojej gromady. Naukowcy zapowiadają dalsze badania, aby zrozumieć, jaką funkcję pełni ta „ptasia” cecha w australijskich rzekach. Co jeszcze kryją dziobaki? Źródło: Biology Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bóbr „chilluje” z kaczkami w Morskim Oku. Niezwykłe nagranie podbija internet
Taki widok należy do rzadkości. W Morskim Oku w Tatrach turystka wypatrzyła wypoczywającego bobra. Wygrzewał się w pełnym słońcu w otoczeniu kaczek. Poznaj historię najbardziej wytrwałego lokatora Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Pojawienie się bobrów w Tatrzańskim Parku Narodowym jest zjawiskiem stosunkowo nowym. Pierwsza w historii kolonia tych zwierząt została odnotowana w 2014 roku w rejonie Łysej Polany, na początku szlaku do Morskiego Oka. Było to pierwsze potwierdzone stanowisko bobra w TPN i prawdopodobnie w całych Tatrach. Ślady działalności były intensywne: bobry ścinały olchy o średnicy kilkunastu centymetrów, wykorzystując je do budowy tamy, która w krótkim czasie spiętrzyła wodę do głębokości półtora metra, tworząc rozlewisko o szerokości około 10 metrów. Pierwszy bóbr w Tatrach Bobry zasiedlają dziś całą Polskę, od gór po niziny. Potrafią przystosować się do zmiennych warunków, o czym świadczy to, że pojawiają się nawet w tak dużych aglomeracjach jak Warszawa, Kraków, Poznań czy Rzeszów. Skąd bobry przybyły w najwyższe polskie góry? Badacze przypuszczają, że pierwsze osobniki trafiły do nas ze Słowacji, konkretnie z rejonu Podspadów, gdzie wcześniej obserwowano je na rzece Białka. Nad Morskim Okiem pierwszy bóbr pojawił się w sierpniu 2021 roku. Eksperci byli dość zaskoczeni, bo jest to lokalizacja ekstremalna dla gatunku, który zazwyczaj preferuje wolno płynące rzeki nizinne i jeziora o bogatej roślinności nabrzeżnej. Bóbr, który sprostał zimie Początkowo eksperci powątpiewali w szanse przeżycia zwierzęcia w tak surowych warunkach. Spodziewali się, że nie sprosta srogiej tatrzańskiej zimie. Bóbr jednak zaskoczył przyrodników i dał sobie radę. Zbudował żeremie w nietypowych lokalizacjach, takich jak okolice Czarnostawiańskiej Siklawy i później rejon Dwoistej Siklawy pod Mnichem. A potem dołączyły do niego kolejni przedstawiciele jego gatunku. Incydent na Szpiglasowej Przełęczy Jednym z najbardziej niezwykłych wydarzeń w historii obserwacji tego gatunku w górach była śmierć bobra znalezionego w maju 2022 roku pod Szpiglasową Przełęczą. Martwe zwierzę zostało odnalezione przez turystę na dużej wysokości, która wydawała się całkowicie nieosiągalna dla tak ciężkiego gryzonia. Być może był to pierwszy bóbr, który pojawił się w rejonie Morskiego Oka. Dlaczego wspinał się na górę? Być może salwował się ucieczką przed jakimś drapieżnikiem. Do dziś jest to zagadką. Chillujący bóbr Tym razem TPN podzielił się pozytywną informacją o innym przedstawicielu tego gatunki. „Bóbr z Morskiego Oka przyłapany na chillowaniu z krzyżówkami! W ciągu dnia najczęściej pozostaje on w swojej kryjówce. W spokojne, wiosenne dni może żerować na powierzchni, szczególnie tuż po zimie, jednak obserwacje takie jak ta należą do wyjątkowych” – napisano na profilu facebookowym parku narodowego. W poście dodano wideo za granicznej turystki, na którym widać zrelaksowanego bobra obserwującego kaczki. Bobry w TPN. Co dalej? Mimo optymistycznych sygnałów, takich jak skuteczne zimowanie bobra w Morskim Oku w 2026 roku, tatrzańska populacja jest ciągle niewielka. Eksperci zwracają uwagę na to, że mała liczba osobników oznacza ryzyko chowu wsobnego, choć naturalna migracja ze Słowacji powinna zapewniać dopływ „świeżych” genów. Wyzwaniem pozostaje również koegzystencja z drapieżnikami – wzrost populacji niedźwiedzi (szacowanej na 45 osobników w całych Tatrach) oraz stabilna obecność wilków i rysi stanowią naturalną barierę dla nadmiernego wzrostu liczebności bobrów. Sytuacja bobrów w Polsce Obecnie populacja bobra europejskiego w Polsce szacowana jest na blisko 150 tysięcy osobników. Jest to imponujący wzrost, biorąc pod uwagę, że po II wojnie światowej ich liczba wynosiła zaledwie ok. 130 sztuk, a jeszcze w 2000 roku było to ok. 18 tysięcy. Przypadek bobrów w Polsce jest obecnie uznawany za wielki sukces ochrony przyrody, a ich populacja stała się stabilna i liczna w skali całego kraju. Bóbr jest w Polsce gatunkiem objętym ochroną częściową. Bobry są uznawane za „inżynierów ekosystemów”, ponieważ ich tamy zatrzymują w rozlewiskach ponad 200 milionów m³ wody, co skutecznie pomaga w walce z suszą i pożarami. Dodatkowo na obszarach objętych ich działalnością żyje o ok. 19% więcej gatunków zwierząt. Źródła: TPN, Edukacja Ekologiczna Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kryzys klimatyczny pcha wieloryby pod statki. Tragiczne dane z Zatoki San Francisco
Potężne pływacze szare od wieków przemierzają oceany w poszukiwaniu pokarmu i bezpieczeństwa. Jednak ostatnio ich trasa prowadzi w głąb pewnej zdradliwej zatoki, która dla wielu osobników staje się ich grobem. Nowe badania ujawniają przerażającą skalę śmiertelności w tym zamkniętym akwenie.
Mowa o Zatoce San Francisco. Okazuje się, że blisko 20% pływaczy szarych, czyli wielorybów, które wpływają do niej – ginie tam. Naukowcy postanowili sprawdzić, dlaczego tak się dzieje. Migrujące pływacze szare Pływacze szare migrują z bogatych w pokarm wód Arktyki do lagun Dolnej Kalifornii w Meksyku. Niestety, w miarę postępującego kryzysu klimatycznego, zaczęto je widywać żerujące w nieoczekiwanych miejscach. Ostatnio niektóre zaczęły zapuszczać się na niebezpiecznie wody Zatoki San Francisco. Naukowcy z Marine Mammal Center oraz Kalifornijskiej Akademii Nauk zbadali temat i opublikowali wnioski na łamach czasopisma „Frontiers in Marine Science”. Fotograficzne śledztwo na wodzie Przez siedem lat badacze prowadzili szczegółowe obserwacje w Zatoce San Francisco. Identyfikowali wieloryby na podstawie unikatowych wzorów i blizn na ich skórze. Stworzyli katalog obejmujący 114 różnych osobników. Następnie porównali te dane ze zdjęciami martwych wielorybów wyrzuconych na brzeg. Było to pierwsze tak skuteczne połączenie obserwacji żywych zwierząt z sekcjami zwłok. Szokująca statystyka śmierci Wyniki analizy danych są przerażające dla ekologów. Aż 18% zidentyfikowanych w zatoce wielorybów później tam zginęło. Z grupy 114 osobników aż 21 znaleziono martwych w okolicy. Bardzo niewiele zwierząt powraca do zatoki w kolejnych sezonach. Zaledwie cztery osobniki widziano tam więcej niż raz w ciągu ośmiu lat. Sugeruje to, że dla wielu wielorybów wpłynięcie do Zatoki San Francisco jest po prostu śmiertelną pułapką. Przyczyny śmierci wielorybów Wiele zgonów było spowodowanych kolizjami z jednostkami pływającymi, podczas gdy inne wynikały z zagłodzenia. – Pływacze szare podczas wynurzania mają niski profil nad wodą, co sprawia, że są trudne do zauważenia w warunkach takich jak mgła, która jest powszechna w Zatoce San Francisco – wyjaśniła Josephine Slaathaug z Sonoma State University, główna autorka artykułu. – Dodatkowo Zatoka San Francisco jest szlakiem wodnym o dużym natężeniu ruchu, a cieśnina Golden Gate jest wąskim gardłem, przez które muszą przepłynąć wszystkie statki i wieloryby – precyzuje. Ponad 40% badanych martwych wielorybów miało ślady po uderzeniach śrub lub kadłubów. Co wieloryby robią w niebezpiecznym akwenie? Eksperci stwierdzili, że Zatoka San Francisco nie była do ostatnich lat częścią regularnej trasy migracyjnej pływaczy szarych. Ich obecność w tym miejscu jest uznawana za zjawisko nietypowe. A winny jest kryzys klimatyczny, który zmienia dostęp pływaczy szarych do pożywienia. Zmusza je też do modyfikacji tras migracji. Według Narodowej Agencji Oceanów i Atmosfery (NOAA) ogólna populacja pływaczy szarych spadła o ponad 50% od 2016 roku do jednego z najniższych poziomów w historii pomiarów. Odnotowuje się również bardzo mało młodych osobników. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
Mało jest stworzeń tak fascynujących, charakterystycznych i bezwzględnych jak golce piaskowe. Nagie, pomarszczone kretoszczury żyją w podziemnych tunelach Afryki Subsaharyjskich w strukturach przypominających ule, a biolodzy do tej pory byli przekonani, że władza w tych koloniach opiera się wyłącznie na terrorze długich, pożółkłych zębów i pazurów. Do tej pory, bo golce demokratycznie wybrały nową królową.
Zazwyczaj w koloniach golców piaskowych (Heterocephalus glaber) panuje żelazna dyscyplina. Królowa jest jedyną samicą w kolonii, która ma prawo do rozrodu, a dopóki monarchini żyje, pozostałe samice są brutalnie tłamszone. Gdy jednak królowa umiera, w kolonii wybucha chaos. Dawniej uległe samice stają do krwawej walki o tron, zabijając młode rywalki i tocząc pojedynki na śmierć i życie, dopóki jedna z nich nie wyłoni się jako absolutna dominatorka. Amerykanie przeprowadzili eksperyment na demokracji Zespół naukowców z Salk Insitute w Kalifornii pod kierownictwem dr Janelle Ayres postanowił sprawdzić, czy w sztywnej hierarchii golców jest miejsce na elastyczność. Badacze obserwowali małą, stabilną rodzinę golców: królową o imieniu Teré, jednego reprodukcyjnego samca (ciekawe, czy był to Łukasz, czy Paweł?) oraz ich potomstwo. Naukowcy nie chcieli uśmiercać urzędującej królowej, więc zaczęli manipulować środowiskiem kolonii, by sprawdzić, jak wpłynie to na jej autorytet. Kluczowym momentem okazała się przeprowadzka do nowego wiwarium. Zmiana otoczenia sprawiła, że królowa Teré przestała rozmnażać się na blisko rok. Przekazanie władzy odbyło się pokojowo W tym czasie wydarzyło się coś, czego nauka nigdy wcześniej nie zarejestrowała. Dwie córki Teré zaczęły sekwencyjnie wykazywać zdolności rozrodcze, a pod koniec 2025 roku jedna z nich – Arwen – przejęła rolę jedynej królowej. Cały proces odbył się bez jednej kropli krwi i bez walki o dominację. Czy to możliwe, że golcevwybrały nową przywódczynię? Eusocjalność i cena przemocy Golce piaskowe to jedne z nielicznych eusocjalnych ssaków. Oznacza to, że dzielą się na kasty: reproduktorów oraz personel pomocniczy, który dba o tunele i szuka pożywienia. Ta strategia sprawdza się w stabilnym środowisku, ale ma swoje wady. Często obserwuje się ją u owadów, np. pszczół. Przemoc, którą królowa stosuje, by utrzymać dominację, jest kosztowna energetycznie i prowadzi do kontuzji wewnątrz grupy. Co więcej, poleganie na genach tylko jednej samicy ogranicza różnorodność genetyczną, co może być zgubne w przypadku choroby lub katastrofy ekologicznej. Pokojowa sukcesja sugeruje, że te zwierzęta mają znacznie większą elastyczność reprodukcyjną, niż wcześniej sądzono. Dlaczego golce są tak wyjątkowe? To odkrycie to tylko wierzchołek góry lodowej tajemnic tych „najbrzydszych” gryzoni. Chociaż uroda (według ludzkich kryteriów) niezaprzeczalnie nie jest ich atutem, to golce piaskowe stanowią prawdziwy ewenement biologiczny. Podczas gdy inne gryzonie tej wielkości (np. myszy) żyją zwykle 2–3 lata, golce dożywają nawet ponad 30 lat. To nie wszystko. Ich organizmy mają „wbudowaną” odporność na raka – wyjątkowe mechanizmy zapobiegające niekontrolowanemu namnażaniu się komórek nowotworowych. Ich organizmy wykształciły unikatową zależność od dwutlenku węgla, która stabilizuje ich układ nerwowy. Dzięki specyficznej mutacji białka KCC2, mózgi golców wymagają wysokiego stężenia CO2, aby utrzymać właściwy poziom chlorków w neuronach i umożliwić poprawne działanie neuroprzekaźnika GABA. To sprawia, że świeże powietrze jest dla nich fizjologicznie niebezpieczne, ale ta sama cecha chroni je przed napadami padaczki w dusznych tunelach. A w ich wnętrzach niektóre osobniki mają też specjalne zadania – pełnią rolę profesjonalnych czyścicieli toalet, dbając o higienę wspólnych przestrzeni. Chociaż golce wyglądają na kruche – przez swoją bezwłosą skórę – to jest ona bardzo odporna. Cechuje ją niemalże całkowita niewrażliwość na ból wywołany kwasami czy kapsaicyną (substancją zawartą w papryczkach chilli). Co pokojowa sukcesja golców znaczy dla nauki? Badanie opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” dowodzi, że nawet najbardziej sztywne systemy społeczne w naturze mogą ewoluować w stronę pokojowych rozwiązań, jeśli sprzyjają temu warunki zewnętrzne. Odkrycie Arwen i Teré pokazuje, że w świecie zwierząt zdominowanym przez instynkt przetrwania pokojowe przekazanie pałeczki jest możliwe nawet u najbardziej wojowniczych gatunków. Źródło: Scientific American Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pieśń finwali zanika. Hałas generowany przez ludzi drastycznie wpływa na życie w oceanach
W oceanach jest coraz głośniej. A sprawcą jest człowiek. Nowoczesne metody poszukiwania zasobów naturalnych generują dźwięk, który ucisza wieloryby. A to może mieć poważne konsekwencje. Naukowcy zaprezentowali twarde dowody.
Ludzie coraz częściej sięgają po odnawialne zasoby, ale jednak w wielu miejscach ciągle polega się na surowcach energetycznych ukrytych pod ziemią i dnem oceanów. Aby odnaleźć złoża ropy i gazu, firmy wykorzystują zaawansowane badania sejsmiczne. Metoda ta opiera się na użyciu działek pneumatycznych, które wystrzeliwują sprężone powietrze w potężnych i powtarzalnych seriach. To nic innego jak potężne fale dźwiękowe. Szkodliwy hałas Owe fale przenikają przez wodę i dno, a następnie odbijają się od struktur geologicznych. Dzięki temu badacze mogą stworzyć dokładny obraz tego, co znajduje się głęboko pod ziemią. Niestety, dźwięk generowany przez te urządzenia jest jednym z najgłośniejszych hałasów wytwarzanych przez człowieka w środowisku morskim. Taki impuls potrafi rozchodzić się w wodzie na odległość przekraczającą trzy tysiące kilometrów od statku badawczego. Dla zwierząt morskich, które ewoluowały w znacznie cichszym świecie, jest to ogromne wyzwanie adaptacyjne. Naukowcy na tropie milknących pieśni Badacze z Uniwersytetu w Southampton postanowili sprawdzić, jak te dźwięki wpływają na finwale (płetwale zwyczajne), czyli drugie co do wielkości zwierzęta na Ziemi. Zespół badawczy, prowadzony przez Amy Feakes i Elodie Edwards skupił się na kluczowym korytarzu migracyjnym tych zwierząt u wybrzeży północno-zachodniej Hiszpanii. Przez 63 dni naukowcy prowadzili podwodne nagrania w trzech różnych lokalizacjach. Analiza danych była precyzyjna, ponieważ porównywano okresy aktywnych wystrzałów z okresami ciszy, gdy statek badawczy przebywał w porcie. Do identyfikacji i rejestracji tysięcy dźwięków wydawanych przez wieloryby wykorzystano nowoczesne algorytmy uczenia maszynowego. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Płetwale zwyczajne to wieloryby, dla których dźwięk jest kluczowym narzędziem przetrwania. – Finwale wydają szereg odgłosów, które naszym zdaniem są związane z ważnymi zachowaniami godowymi i społecznymi – mówi Feakes. Bez możliwości porozumiewania się ich szanse na znalezienie partnera lub pożywienia drastycznie spadają. Szokujące wyniki analizy dźwiękowej Wyniki badania okazały się niezwykle niepokojące dla ekologów i biologów morskich. W okresach, gdy statki prowadziły „ostrzał” sejsmiczny, liczba zarejestrowanych zawołań wielorybów spadła średnio o 70 procent. Był to spadek odnotowany we wszystkich trzech badanych miejscach. Naukowcy musieli jednak wykluczyć efekt tak zwanego maskowania, gdzie hałas statku po prostu zagłusza zwierzęta w nagraniu. Po uwzględnieniu tego czynnika statystyki nadal były alarmujące. Realny spadek aktywności wokalnej finwali wyniósł 52 procent. Oznacza to, że ponad połowa dźwięków, które normalnie wypełniłyby ocean, po prostu zniknęła. Na ten moment eksperci nie potrafią jednoznacznie stwierdzić, co dokładnie dzieje się ze zwierzętami. – Nie wiemy, czy wieloryby ograniczyły swoje wokalizacje, oddaliły się od obszaru badań, czy też mamy do czynienia z kombinacją obu tych rzeczy – mówi prof. Tim Minshull z Uniwersytetu w Southampton. Możliwe jest, że wieloryby celowo przestają się odzywać w obliczu huku. Inna hipoteza zakłada, że ssaki po prostu uciekają z obszaru objętego hałaśliwymi badaniami. Prawdopodobna jest również kombinacja obu tych reakcji. Walka o ciszę w oceanie Odkrycia te rzucają nowe światło na to, jak bardzo ingerujemy w życie morskich gigantów. Profesor Tim Minshull podkreśla, że tak duży spadek aktywności wpływa na wydatki energetyczne zwierząt oraz sposób, w jaki korzystają one ze swoich siedlisk. Hałas sejsmiczny może dezorientować finwale i zmuszać je do opuszczania terenów bogatych w pożywienie. Autorzy badania apelują o natychmiastowe kroki w celu ochrony tych wrażliwych gatunków. Rozwiązaniem mogą być specjalne strefy wyłączone z aktywności przemysłowej oraz ograniczenia sezonowe. Naukowcy sugerują również, że przemysł powinien szybciej wdrażać cichsze technologie eksploracji dna morskiego. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wielka zagadka paleontologii rozwiązana: przodek człowieka jednak znosił jaja
„Wielkie Wymieranie” – najpotężniejszy kataklizm, który zmiótł z powierzchni Ziemi 90 procent wszystkich gatunków – pozostawił po sobie niepozorną, ssakokształtną istotę. W tym postapokaliptycznym krajobrazie pełnym morderczych upałów i susz ta nie tylko przeżyła, ale stała się absolutnym władcą kontynentów. Dzięki małej grudce skalnej wiemy wreszcie, jak to się udało: nasi przodkowie… wykluwali się z jaj.
Lystrozaur – krępy, wyposażony w charakterystyczne ciosy przodek ssaków – zdominował ekosystemy około 252 miliony lat temu. Podczas gdy inne gatunki znikały, ten terapsyd (czyli gad ssakokształtny) radził sobie w skrajnie niestabilnym środowisku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „PLOS ONE” ujawniają odkrycie, które kończy wieloletni spór naukowy. Zespół pod kierownictwem prof. Juliena Benoita i prof. Jennifer Both zidentyfikował pierwsze w historii jajo przodka ssaków, które dodatkowo zawiera doskonale zachowany embrion sprzed 250 milionów lat. To tłumaczy, czemu np. dziobaki znoszą jaja. Praca rodem z detektywistycznego serialu Historia tego odkrycia zaczęła się w 2008 roku, kiedy to preparator John Nyaphuli znalazł w RPA małą grudkę skalną z drobnymi odłamkami kości. Już wtedy podejrzewano, że to młody osobnik przodka ssaków, który zginął przed wykluciem, ale ówczesna technika nie pozwalała na zajrzenie do wnętrza skamieniałości. Dopiero zastosowanie akceleratora cząstek (synchrotronu X-ray CT) w Europejskim Centrum Promieniowania Synchrotronowego (ESRF) we Francji pozwoliło prześwietlić okaz z niespotykaną precyzją. Kluczowym dowodem okazało się spojenie żuchwy embrionu. Skany wykazały, że dwie połowy dolnej szczęki nie były jeszcze zrośnięte. Oznacza to, że zwierzę nie byłoby w stanie samodzielnie pobierać pokarmu – co jest jednoznacznym dowodem na to, że osobnik wciąż znajdował się na etapie rozwoju embrionalnego przed wykluciem. „Żyj szybko, umieraj młodo” Analiza znaleziska sugeruje, że lystrozaur stosował strategię reprodukcyjną, która była fundamentem jego sukcesu w świecie po wielkim wymieraniu. Gatunek ten składał prawdopodobnie miękkie, skórzaste jaja, które ze względu na brak mineralizacji rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. To tłumaczy, dlaczego przez 150 lat badań nie natrafiono na podobny ślad. Jaja te były stosunkowo duże w stosunku do wielkości ciała matki, co zapewniało embrionom ogromne zapasy żółtka. Dzięki temu młode miały dostęp do wszystkich niezbędnych składników odżywczych wewnątrz skorupki i mogły rozwijać się niezależnie, bez konieczności dokarmiania przez rodziców tuż po wykluciu. To odkrycie prowadzi do wniosku, że Lystrosaurus nie produkował mleka, co odróżnia go od dzisiejszych ssaków, ale jednocześnie duże jaja zapewniały mu lepszą ochronę przed wysychaniem w skrajnie suchym środowisku. Wykluwające się młode były tzw. zagniazdownikami – przychodziły na świat na bardzo zaawansowanym etapie rozwoju, co pozwalało im niemal natychmiast samodzielnie żerować, unikać drapieżników i błyskawicznie osiągać dojrzałość płciową. W świecie na krawędzi zagłady ta strategia „szybkiego życia” i wczesnej reprodukcji okazała się kluczem do przetrwania. Dlaczego to dla nas ważne, że przodek ssaków znosił jaja? Odnalezienie jaja terapsyda to kamień milowy dla paleontologii RPA (to pierwsze takie odkrycie po 150 latach badań), ale ma ono przede wszystkim znaczenie współczesne. – Odkrycie pokazuje, jak strategie rozrodcze kształtują przetrwanie w ekstremalnych warunkach – wyjaśnia prof. Julien Benoit. W obliczu dzisiejszych zmian klimatycznych i kryzysu bioróżnorodności, lekcja od lystrozaura – mistrza przetrwania – staje się bardziej aktualna niż kiedykolwiek Ciekawostka: w pewnym momencie po wymieraniu permskim Lystrosaurus stanowił aż 95% wszystkich kręgowców lądowych na planecie. To jedyny taki przypadek w historii, by jeden rodzaj tak całkowicie zdominował życie na Ziemi. Dziś jedynymi ssakami, które wciąż kultywują tę dawną tradycję składania jaj, są stekowce, takie jak dziobak czy kolczatka. Odkryty embrion jest więc namacalnym dowodem na to, że droga do współczesnego macierzyństwa była długa, kręta i zaczęła się wewnątrz skórzastej skorupki na spalonych słońcem pustyniach triasu. Źródło: PLOS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wygląda jak z bajki, a spotkasz go w polskim zoo. Czym jest takin złoty?
Takin złoty to wyjątkowy ssak górski, który fascynuje zarówno naukowców, jak i miłośników przyrody. Jego charakterystyczna budowa ciała, złożone zachowania społeczne, specjalistyczna dieta i zdolność do migracji w górskich warunkach to doskonałe przykłady przystosowania do życia w surowym środowisku Himalajów i Gór Qin.
Spis treści: Wygląd i charakterystyka takinów złotych Co jedzą takiny? Okres rozrodczy i poród Zagrożenia dla gatunku Takin złoty (Budorcas taxicolor) jest jednym z najbardziej charakterystycznych i unikatowych zwierząt żyjących w Azji. Porusza się na wysokościach od 1000 do 4250 m n.p.m., będąc wyjątkowo przystosowanym do życia w górskich, często niedostępnych terenach, gdzie temperatury gwałtownie spadają, a warunki pogodowe zmieniają się z godziny na godzinę. Zimą takiny schodzą w doliny w poszukiwaniu pożywienia, tworząc mniejsze grupy, natomiast wiosną i wczesnym latem gromadzą się w dużych stadach, czasami liczących nawet 300 osobników. W zależności od pory roku, struktura stad ulega zmianie. Starsze samce zwykle żyją samotnie i dołączają do grup tylko w okresie rui, aby konkurować o samice. Stada składają się głównie z dorosłych samic, młodych samców oraz młodocianych osobników. Wygląd i charakterystyka takinów złotych Takin złoty osiąga długość ciała około 2 metrów, wysokość do 1,3 m i wagę do 350 kg. Jego gruba sierść chroni przed zimnem, a obecność oleistych substancji na całym ciele dodatkowo zapobiega utracie ciepła. Kolor sierści waha się od żółto-złotego, beżowego i ciemnoczerwonego po prawie czarny, a samce wyróżniają się intensywniejszym odcieniem na szyi i klatce piersiowej. Krótkie, grube i czarne rogi występują u obu płci. Wyrastają one około szóstego miesiąca życia. Kończyny, nozdrza i kopyta są ciemne, trójkątny ogon jest krótki i bezwłosy od spodu, a uszy spiczaste i wąskie. Zachowanie takinów jest silnie związane z porami dnia i roku. Zwierzęta są najbardziej aktywne o zmierzchu i w nocy, w ciągu dnia często odpoczywają w zacienionych miejscach. Komunikacja między osobnikami obejmuje m.in. feromony zawarte w moczu – samce zaznaczają teren i sygnalizują status seksualny, a samice używają moczu do informowania o gotowości do krycia. Co jedzą takiny? Takiny złote to zwierzęta roślinożerne. Żywią się trawami, liśćmi, pędami bambusów i rododendronów, a także ziołami dostępnymi w górskich lasach. Ich układ pokarmowy jest przystosowany do trawienia włóknistej roślinności, a przemiana materii wspomagana jest przez mikrobiotę kałową, której skład zmienia się sezonowo. W środowisku naturalnym dostępność pokarmu wpływa na zachowania społeczne i migracyjne tego gatunku. Takiny złociste każdej wiosny przemieszczają się w górę, korzystając z wydeptanych szlaków przez gęste zarośla bambusów, w poszukiwaniu lizawek solnych i świeżej roślinności. Zimą natomiast, gdy pożywienia jest mniej, stada schodzą zalesionych dolin i dzielą się na mniejsze grupy, dzięki czemu mogą lepiej wykorzystać dostępne zasoby. Okres rozrodczy i poród Okres rui u takinów przypada na lipiec i sierpień. Samce w tym czasie stają się agresywne, ryczą głośno i konkurują o samice, wykorzystując zarówno sygnały zapachowe, jak i bezpośredni kontakt fizyczny. Cielęta przychodzą na świat wczesną wiosną. Ciąże trwające od 200 do 220 dni są najczęściej pojedyncze, rzadko zdarzają się bliźniacze. Porody odbywają się zazwyczaj w gęstych zaroślach. Młode są ciemniejsze od dorosłych, co pomaga im kamuflować się wśród skał i roślinności. Cielęta przestają ssać mleko po upływie około dwóch miesięcy od porodu. Wówczas pobierają już wyłącznie stały, roślinny pokarm, choć często pozostają w pobliżu matki do czasu narodzin kolejnego potomka. Zagrożenia dla gatunku Takin złoty jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Największe niebezpieczeństwa dla jego populacji wynikają z utraty siedlisk spowodowanej wylesianiem i działalnością rolniczą człowieka. Poważnym problemem jest także celowe niszczenie siedlisk oraz kłusownictwo. Takiny złote są dla lokalnej ludności źródłem mięsa oraz cennego futra i rogów. Naturalni wrogowie takinów to m.in. niedźwiedzie, wilki, lamparty i cyjony. W obliczu ataku takiny stosują skuteczne strategie obronne – ostrzegają członków stada charakterystycznym dźwiękiem i błyskawicznie uciekają, skacząc po skałach lub chowając się w gęstych zaroślach, gdzie mogą ukryć się przed drapieżnikiem. Takie zachowania zwiększają ich szanse na przeżycie w trudnym górskim środowisku. Ochrona takina złotego Ochrona tych górskich zwierząt obejmuje monitorowanie populacji w naturze metodami nieinwazyjnymi. Nie bez znaczenia są także działania mające na celu edukację lokalnych społeczności oraz tworzenie rezerwatów przyrody w rejonach występowania takinów złocistych. Dzięki tym inicjatywom możliwe jest nie tylko zachowanie populacji, ale też zwiększenie wiedzy naukowej o tym unikatowym ssaku. W ogrodach zoologicznych takiny pełnią podwójną funkcję – edukacyjną i badawczą. Pozwalają odwiedzającym obserwować życie dzikich mieszkańców gór, ich zwyczaje, dietę i cykl rozrodczy. Hodowla w kontrolowanych warunkach umożliwia prowadzenie badań nad zdrowiem, rozrodem i zachowaniami społecznymi zwierząt, a jednocześnie zwiększa szanse przetrwania gatunku. W Polsce takiny złote można zobaczyć w kilku ogrodach zoologicznych: w Krakowie, Wrocławiu oraz Gdańsku. Wrocławskie Zoo prowadzi hodowlę od 2017 roku, a w ostatnich latach rodziło się tam średnio po dwa młode rocznie. Sukcesy hodowlane w Polsce i na świecie (w około 80 ogrodach zoologicznych znajduje się ponad 450 takinów) świadczą o znaczeniu takich programów ochronnych dla przyszłości gatunku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czym zaskakują myszy? Ciekawostki na temat tych gryzoni udowadniają, że są niezwykłymi zwierzętami
Mimo że ważą zaledwie kilkanaście gramów, myszy od tysiącleci odgrywają rolę nieproporcjonalnie dużą do swoich rozmiarów. Mówimy tu o jednym z najskuteczniejszych kolonizatorów na Ziemi. Ten niewielki gryzoń stał się fundamentem nowoczesnej biomedycyny, niepokojącym modelem socjologicznym i stałym elementem folkloru. Jakie tajemnice skrywają myszy? Ciekawostki na temat tych niezwykłych zwierząt wymieniamy poniżej.
Spis treści: Podgatunki i różnice morfologiczne myszowatych w Polsce Niezwykłe cechy myszy domowej Mysia utopia jako przestroga dla ludzkości Myszy w folklorze i mitologii Myszowate to niezwykle liczna rodzina gryzoni, obejmująca około 700 gatunków występujących na niemal wszystkich kontynentach. Charakteryzują się wysoką płodnością, wszystkożernością oraz zdumiewającą zdolnością do adaptacji w skrajnie różnych środowiskach – od ludzkich domostw po kopalnie i wyspy subantarktyczne. Niektóre z nich to zwierzęta synantropijne, a te towarzyszą człowiekowi wszędzie tam, gdzie znajdą dostęp do pożywienia i schronienia, szczególnie w okresie zimowym. Ich biologia, oparta na szybkim tempie metabolizmu i braku snu zimowego, czyni z nich jedne z najbardziej aktywnych i ekspansywnych ssaków na świecie. Podgatunki i różnice morfologiczne myszowatych w Polsce W naszym kraju myszowate tworzą grupę składającą się z ośmiu gatunków, obejmującą zwierzęta należące zarówno do rodzaju Mus, jak i Apodemus (myszarki). Potocznie wszystkie nazywane są myszami, jednak różnice między nimi są znaczące, od preferencji siedliskowych, aż po anatomię i biologię. Najbardziej rozpowszechniona jest mysz domowa, czyli Mus musculus. To gatunek synantropijny, który wyewoluował na stepach Azji Środkowej, by stać się nieodłącznym towarzyszem człowieka. Charakteryzuje się smukłym ciałem o długości do 11 cm i niemal nieowłosionym ogonem o podobnej długości. Najczęściej jest szaro-żółta na grzbiecie i kremowa na brzuchu. W kontrze do niej stoją myszarki. Te zwierzęta preferują się naturalniejsze środowiska. Myszarka leśna (Apodemus flavicollis), znana również jako mysz wielkooka, jest największym przedstawicielem swojej grupy w Polsce. Wyróżnia się jaskrawożółtą plamą na piersi i wyjątkowo długimi tylnymi stopami (powyżej 22 mm). Z kolei myszarka zaroślowa (Apodemus sylvaticus) jest morfologicznie zbliżona do leśnej, ale mniejsza, a granica między ubarwieniem grzbietu i brzucha jest u niej mniej kontrastowa. Myszarka polna (Apodemus agrarius) jest najłatwiejsza do rozpoznania dzięki charakterystycznej ciemnej prędze, biegnącej wzdłuż kręgosłupa. Wszystkie te gatunki wykazują ogromny potencjał rozrodczy, co pozwala im na błyskawiczną kolonizację nowych terenów. Niezwykłe cechy myszy domowej Dla myszy domowej charakterystyczne są unikatowe cechy adaptacyjne, jak choćby schodkowate wcięcia na wewnętrznej stronie górnych siekaczy, które umożliwiają precyzyjne operowanie twardym pokarmem. Ich życie społeczne jest oparte na zhierarchizowanych grupach rodzinnych, które aktywnie bronią swojego terytorium. Należy podkreślić, że populacje myszy domowej, w przeciwieństwie do wielu innych gryzoni, nie gromadzą zapasów na zimę. Ich strategia opiera się na korzystaniu z zasobów zgromadzonych przez człowieka. Mechanizmy przetrwania Najbardziej fascynującym, a jednocześnie – najdrastyczniejszym mechanizmem przetrwania u myszy jest oskalpowanie ogona. Mowa o oderwaniu skóry z tej części ciała w sytuacji zagrożenia. Ta strategia ma na celu zmylenie drapieżnika i umożliwienie ucieczki. U afrykańskiej kolcomyszy z rodzaju Acokys skóra jest około 20 razy słabsza mechanicznie niż u myszy domowej, a to umożliwia zrywanie jej przy znikomym naprężeniu. Po odrzuceniu następuje regeneracja. Zwierzęta te potrafią odtworzyć nie tylko skórę właściwą i naskórek, ale także mieszki włosowe i gruczoły potowe. Pod tym względem stanowią prawdziwy ewenement. Wiele gryzoni korzysta z tego mechanizmu obronnego, jednak u wszystkich poza kolcomyszami przybiera on dość drastyczną formę. Po urazie odsłonięty fragment kostny ulega martwicy, usycha i z czasem odpada, a rana goi się poprzez zarastanie. Skomplikowana maszyna biologiczna Mysz dysponuje niezwykle wydajnym układem krążenia. Serce tego gryzonia uderza do 700 razy na minutę, czyli niemal dziewięciokrotnie szybciej niż serce człowieka w spoczynku. Ich oddech przekracza 220 cykli na minutę. Taka intensywność przemiany materii oznacza, że mysz musi jeść niemal bez przerwy i nie może zapadać w sen zimowy – brak pożywienia przez zaledwie kilkanaście godzin może być dla niej śmiertelny. System komunikacji i „śpiew” myszy Z wyjątkiem sporadycznych pisków, myszy są milczącymi zwierzętami, przynajmniej dla ludzkiego ucha. Nie można jednak nie wspomnieć, że te niewielkie gryzonie są niezwykle „wygadane”, choć tego nie słyszymy. Dzięki narzędziu DeepSqueak, wykorzystującemu sztuczną inteligencję, badaczom udało się zidentyfikować 20 rodzajów dźwięków o wysokiej częstotliwości, za wysokiej dla ludzkiego ucha. Szczególnie fascynujący jest mechanizm wokalizacji u samców podczas zalotów. Gdy osobnik męski wyczuje obecność samicy (nawet poprzez sam zapach), zaczyna wydawać złożone, melodyjne dźwięki, które naukowcy określają mianem „śpiewu” lub „serenad”. Struktura tych pisków jest skomplikowana i zmienia się w zależności od interakcji: gdy samica jest nieobecna, ale wyczuwalna, śpiew jest bardziej rozbudowany, natomiast po jej pojawieniu się staje się prostszy. W mózgach myszy odkryto nawet specjalny węzeł neuronalny, który odpowiada za modulowanie tych dźwięków w sytuacjach społecznych. Wokalizacje te pełnią szereg funkcji: przyciąganie partnera – samice preferują samców, którzy potrafią "zaśpiewać" bardziej złożone i intensywne pieśni; sygnalizowanie emocji – myszy wydają inne dźwięki, gdy są szczęśliwe (np. kiedy spodziewają się nagrody), a inne w sytuacjach stresowych lub bólowych; kontakt matka-potomstwo: oseski wydają specyficzne sygnały ultradźwiękowe, gdy zostaną oddzielone od gniazda, co pozwala matce na ich szybką lokalizację. Empatia, hierarchia i test lustra Myszy, jako zwierzęta o wysokim stopniu zorganizowania społecznego, żyją w grupach, w których wspólnie bronią terytorium i opiekują się potomstwem. Ich struktura społeczna jest mocno zhierarchizowana, a pozycja osobnika w grupie determinuje dostęp do najlepszych źródeł pokarmu i partnerów rozrodczych. Badania przeprowadzone w Instytucie Nenckiego przy użyciu systemu Eco-HAB wykazały, że myszy uczą się od siebie nawzajem poprzez obserwację. Osobniki o wyższym statusie społecznym pełnią rolę liderów – to ich zachowanie jest najchętniej naśladowane przez resztę grupy. Jednym z najciekawszych obszarów badań nad myszami jest ich zdolność do odczuwania empatii. Naukowcy zaobserwowali, że myszy potrafią „zarażać się” emocjami innych osobników. Zjawisko to, nazywane empatią pierwotną, pozwala grupie na szybszą reakcję na zagrożenie. Gryzonie te wykazują również preferencje społeczne, oparte na doświadczeniach innych – chętniej podążają za myszą, która miała pozytywne doświadczenia niż za tą, która jest przestraszona. Intrygująco prezentują się także wyniki badań na temat samoświadomości tych zwierząt, choć należy podkreślić, że te wymagają ostrożnej interpretacji. W tzw. teście lustra myszy potrafiły rozpoznać zmianę w swoim wyglądzie (np. naniesioną plamkę farby), co sugeruje pewien poziom detekcji własnego ciała. Jednak badacze spierają się, czy oznacza to pełną samoświadomość w ludzkim rozumieniu. Mysia utopia jako przestroga dla ludzkości W historii badań nad myszami szczególne miejsce zajmuje eksperyment Johna Calhouna z lat 60. XX wieku, znany jako „Wszechświat 25”. Badacz stworzył dla myszy środowisko idealne, w którym wyeliminowano drapieżniki, choroby oraz zapewniono nielimitowany dostęp do wody i pożywienia. Jedynym ograniczonym zasobem była przestrzeń. Calhoun chciał sprawdzić, jak przeludnienie wpłynie na strukturę społeczną gryzoni. Wyniki były przerażające i doprowadziły do ukucia terminu „zapaść behawioralna”. Eksperyment przeszedł przez kilka faz: faza wzrostu – populacja pojawiała się co 55 dni, a myszy żyły w harmonii; faza stagnacji – gdy utopijna kolonia osiągnęła liczebność 600 osobników, tempo rozrodu faza spadło, a w grupie zaczęły pojawiać się patologiczne zachowania; faza rozpadu – w końcu tradycyjne role społeczne uległy zatarciu. Samce przestały bronić faza terytoriów, a samice atakowały własne potomstwo; faza „pięknych” – pojawiła się grupa myszy, które całkowicie wycofały się ze społecznych interakcji. Nie walczyły, nie rozmnażały się, a ich jedyną aktywnością było jedzenie, spanie i obsesyjne czyszczenie futra. Calhoun opisał to zjawisko jako „pierwszą śmierć” – duchową i społeczną – która nieuchronnie prowadzi do „drugiej śmierci” – fizycznego wymarcia populacji. Pomimo idealnych warunków materialnych, populacja „Wszechświata 25” przestała się rozmnażać i całkowicie wyginęła. Obecnie eksperyment ten często podlega krytyce. Niektórzy badacze uważają, że wyniki nie mają przełożenia na społeczeństwo ludzkie. Nie zmienia to jednak faktu, że do dziś służy jako mroczna metafora skutków braku celu, izolacji społecznej i przeludnienia w nowoczesnych miastach. Myszy w folklorze i mitologii Te niezwykłe zwierzęta od zawsze towarzyszą człowiekowi, nie tylko w spichlerzu, ale także w sferze wierzeń. W mitologii słowiańskiej myszy były postrzegane jako istoty związane ze światem podziemnym i duszami zmarłych. Wierzono, że powstały z burzy, a ich zęby są błyskawicami. Niegdyś wierzono, że z wypadniętych mysich zębów powstaje dusza ludzka. Z kolei biała mysz była utożsamiana ze zmorą, która w nocy zaciska palce na szyi i odbiera oddech. Interesujący jest też ludowy kult mysich zębów. W niektórych regionach Polski jeszcze w XIX wieku istniał zwyczaj wrzucania wypadniętych mleczaków do mysiej dziury. Miało to zapewnić zdrowe i mocne zęby stałe. W chrześcijańskiej demonologii myszy często przedstawiano w negatywnym świetle, jako symbole grzechu, nieczystości lub wysłanników diabła niszczących plony. Jednak w bajkach ludowych, takich jak rosyjska opowieść o rzepce, mysz pojawia się jako ta najmniejsza, ale kluczowa siła, bez której nie udałoby się osiągnąć celu, co podkreśla jej rolę jako niezbędnego elementu ekosystemu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Antylopa gnu – wędrówki, zwyczaje i tajemnice życia w afrykańskiej sawannie
Antylopa gnu to jedno z najbardziej charakterystycznych zwierząt afrykańskich sawann, znana z imponujących migracji i niezwykłej wytrzymałości fizycznej. Gnu fascynuje biologów i miłośników przyrody nie tylko ze względu na swoją masywną sylwetkę i pręgowane ubarwienie, ale także z powodu złożonej struktury społecznej i roli, jaką odgrywa w ekosystemach Afryki.
Spis treści: Wygląd i wymiary Zasięg występowania Czym żywi się gnu? Zagrożenia i ochrona Antylopa gnu (gnu pręgowane) należy do rodziny wołowatych i rodzaju Connochaetes, w którym znajduje się także gnu brunatne. Pierwszy opis gnu pręgowanego pojawił się w 1823 roku i został sporządzony przez brytyjskiego przyrodnika Williama Johna Burchella. Obecnie wyróżnia się pięć głównych podgatunków gnu pręgowanego. Różnią się one ubarwieniem, długością rogów i obszarem występowania, co świadczy o ich zdolności do adaptacji w różnych środowiskach – od wilgotnych sawann po suche równiny Kalahari. Interesującym zjawiskiem jest krzyżowanie się gnu pręgowanego z gnu brunatnym, czego efektem są hybrydy – najczęściej płodne, choć czasami z drobnymi nieprawidłowościami morfologicznymi. Analizy genetyczne antylop gnu wskazują, że gnu pręgowane oddzieliły się od gnu brunatnego około miliona lat temu. Ich ewolucja szła w parze z rozwojem afrykańskich sawann, dzięki czemu te zwierzęta wykształciły liczne cechy umożliwiające przetrwanie w wymagających warunkach – zarówno morfologiczne, jak i behawioralne. Gnu pręgowane to więc nie tylko ikona afrykańskiej przyrody, ale także przykład niezwykłej siły adaptacyjnej i różnorodności biologicznej. Wygląd i wymiary Gnu pręgowane to masywna antylopa o charakterystycznej sylwetce, wyróżniającej się muskularnym tułowiem i mocnym pyskiem. Dorosłe samce osiągają długość ciała od 1,76 do 2,03 m, samice nieco mniejsze – 1,72–1,78 m. Choć do ważących tonę największych antylop wciąż im daleko, to masa ciała gnu pręgowanego jest imponująca. W przypadku samców waha się od 171 do 271 kg, a samic od 141 do 242 kg. Ogon osiąga długość od 55 do 73 cm, a wysokość w kłębie samców wynosi średnio 1,41–1,56 m, u samic 1,29–1,44 m. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/serengeti-co-roku-przyciaga-miliony-turystow-wszyscy-chca-zobaczyc-wielka-migracje-zwierzat-fot-shutterstock-541673e.jpg" width="1000" height="561" alt="Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt (fot. Shutterstock)" title="Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt (fot. Shutterstock)" /> Ubarwienie gnu pręgowanego jest charakterystyczne – szara sierść z pionowymi brunatnymi pręgami, które biegną od szyi do tylnej części tułowia. Obie płci posiadają parę zakrzywionych rogów, które mają kształt łuków, rozciągających się na boki, następnie wyginających się ku górze i do wewnątrz, co nadaje im charakterystyczny wygląd. Grzywa, ogon i twarz są zazwyczaj ciemne, niemal czarne, u wszystkich podgatunków. Cechą adaptacyjną jest silnie rozwinięta muskulatura kończyn, umożliwiająca szybkie biegi – gnu potrafi osiągać prędkość do 80 km/godz., co jest niezbędne do unikania drapieżników. Zasięg występowania Antylopy gnu występują głównie w południowej i wschodniej Afryce. Podgatunek nominatywny (typowy) zamieszkuje południową Angolę, południowo-zachodnią Zambię, Namibię, Botswanę, Zimbabwe, południowy Mozambik, północną i wschodnią Południową Afrykę oraz Eswatini. Podgatunki wschodnie i zachodnie występują w Kenii, Tanzanii i północnej części Mozambiku. Zwierzęta te preferują otwarte równiny porośnięte krótką trawą, graniczące z krzewiastymi sawannami. Mogą również przystosować się do suchych regionów, takich jak pustynia Kalahari, pod warunkiem dostępu do wody pitnej. Gnu pręgowane uczestniczą w dalekodystansowych migracjach w poszukiwaniu pożywienia i wody, przemierzając nawet setki kilometrów. Migracje te są zsynchronizowane z rocznym cyklem opadów, a ich zachowanie odgrywa istotną rolę w utrzymaniu równowagi ekologicznej sawanny, sprzyjając rozprzestrzenianiu się nasion i kontrolowaniu wzrostu roślinności. Czym żywi się gnu? Antylopy gnu to roślinożercy, których dieta opiera się głównie na krótkich trawach. Ich szeroki pysk pozwala efektywnie zbierać dużą ilość trawy w krótkim czasie. Gnu pręgowane są w stanie przystosować się do zmian sezonowych w dostępności pożywienia, korzystając w porze suchej również z liści krzewów i drzew. Współżyją z innymi gatunkami, takimi jak zebry stepowe, które zjadają górną warstwę traw, odsłaniając młodsze i bardziej odżywcze części, preferowane przez gnu. Antylopy piją regularnie – codziennie lub co drugi dzień pobierają około 10 litrów wody. Co ciekawe, potrafią przetrwać kilka dni bez wody, czerpiąc ją z bulw, korzeni i owoców bogatych w płyny. Podczas sezonowych migracji gnu pręgowane przemieszczają się w kierunku terenów bogatszych w trawę, co jest szczególnie istotne w okresie laktacji samic i wzrostu cieląt. Ich dieta obejmuje zarówno gatunki traw typowe dla sawanny, jak i rośliny zielne, które stanowią suplement odżywczy. To przystosowanie pozwala populacjom gnu utrzymać stabilność w zmiennych warunkach klimatycznych. Zagrożenia i ochrona Populacje antylop gnu są zagrożone przede wszystkim przez działalność człowieka. Wylesianie, nadmierny wypas bydła, wysychanie źródeł wody i fragmentacja siedlisk prowadzą do ograniczenia dostępnych terenów i zakłócenia migracji. W niektórych regionach Afryki na gnu pręgowane intensywnie polowano, co w połączeniu z utratą siedlisk skutkowało lokalnym spadkiem liczebności. Mimo tych zagrożeń, gnu pręgowane jest obecnie klasyfikowane przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski, a populacje są w większości stabilne. Ochrona gnu pręgowanego obejmuje tworzenie parków narodowych i rezerwatów przyrody, a także reintrodukcje w regionach, gdzie gatunek wyginął, np. w Namibii. W parkach narodowych, takich jak Serengeti, populacje gnu są monitorowane, co pozwala na obserwację migracji i analizę wpływu czynników środowiskowych na ich zachowanie. Edukacja lokalnych społeczności i działania ochronne, takie jak zabezpieczenie źródeł wody i ochrona przed kłusownictwem, mają kluczowe znaczenie dla utrzymania populacji w długim okresie. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Choć pochodzi z rodziny psowatych, bliżej mu do wydry. Ma błony między palcami i świetnie nurkuje
Pakożer leśny to jeden z najbardziej niezwykłych drapieżników wśród psowatych. Choć niewielki, bez trudu poluje na większą od siebie zdobycz. Wyróżnia go jednak coś innego – jako jeden z nielicznych gatunków w tej grupie doskonale radzi sobie w wodzie.
Spis treści: Czym jest pakożer? Jak wygląda pakożer? Gdzie występuje pakożer? Tryb życia pakożera Czym żywi się pakożer? Fauna Ameryki Południowej dosłownie obfituje w niezwykłe gatunki. Majestatyczny kondor, dziwny i niespokrewniony z żadnym innym psowatym pampasowiec grzywiasty czy niepozorna bullet ant, która żądli boleśniej niż jakikolwiek inny owad. Lista osobliwości południowoamerykańskiej przyrody jest znacznie dłuższa. Z całą pewnością nie może zabraknąć na niej pakożera, zwanego leśnym psem. Czym jest pakożer? Pakożer, czyli Speothos, to rodzaj ssaków z rodziny psowatych. Należy do niego jeden występujący współcześnie gatunek – pakożer leśny (Speothos venaticus). Przodek tego zwierzęcia pojawił się w Ameryce Południowej około 2,5 mln lat temu. W 1839 roku Peter Wilhelm Lud prowadził badania w brazylijskich jaskiniach. Na podstawie odkrytych skamieniałości i rysunków naskalnych, duński paleontolog opisał gatunek niedużego drapieżnika, który jego zdaniem mógł być przodkiem współczesnych psów. Naukowiec uznał, że ma do czynienia ze zwierzęciem wymarłym w plejstocenie. Nie miał jednak racji. Współczesny gatunek powstał wskutek specjacji filetycznej ze swojego praprzodka. Badania mitochondrialnego DNA dowiodły, że linia ewolucyjna pakożera leśnego rozeszła się wcześniej niż pozostałych gatunków. Przez długi czas badacze mieli problem z jego klasyfikacją. Wcześniej był zaliczany do podrodziny Simocyoninae, ale niektórzy naukowcy wskazywali na jego pokrewieństwo z majkongiem krabożernym i wilczkiem krótkouchym. Współcześnie zalicza się go do plemienia Canini z zaznaczeniem wyraźnej odrębności genetycznej od pozostałych gatunków. Jak wygląda pakożer? Pakożer leśny nie przypomina pozostałych psowatych. Pod względem pokroju bliżej mu do wydry lub łasicy. Dojrzały osobnik mierzy 30 cm w kłębie i 55–75 cm długości. Długość ogona to 12–15 cm. Masa ciała zamyka się w przedziale od 5 do 7 kg. Tułów pakożera jest krępy i wydłużony, a kończyny – krótkie. Głowa zwierzęcia jest niewielka, pysk – krótki i szeroki, a uszy – niewielkie i zaokrąglone. Ma 40 zębów. Ciekawostką są zmodyfikowane siekacze, których korona jest dłuższa i ostrzejsza niż u pozostałych psowatych. Silne szczęki są dobrze przystosowane do uśmiercania ofiar i oddzielania mięsa. Okrywa zwierzęcia jest szorstka, niemal szczeciniasta. Przeważa ubarwienie brązowe, ale spotykane są też osobniki ciemnokasztanowe i żółtawobure. Sierść na głowie, szyi i karku jest jaśniejsza, natomiast na ogonie i kończynach – ciemniejsza. Gdzie występuje pakożer? Pakożery leśne żyją w Ameryce Środkowej i Południowej, od Panamy na północy, po południową Brazylię, Paragwaj i północną część Argentyny. Populacje ekwadorskie i kolumbijskie występują na zachód od Andów. Mimo że zasięg występowania pakożera jest duży, nie można zaliczyć tego zwierzęcia do pospolitych przedstawicieli fauny tropikalnej. Na liście IUCN gatunek ten ma kategorię NT, co oznacza, że jest bliski zagrożenia. Środowisko pakożera Jak wskazuje na to drugi człon nazwy, pakożery doskonale odnajdują się w lasach. Ich siedliska znajdują się zarówno na obszarach gęsto porośniętych drzewami, jak i na półleśnych terenach trawiastych. Zamieszkują bagienne i podmokłe części lasów deszczowych, przede wszystkim lasy zalewowe, galeriowe i selvas. Żyją także w wilgotnych lasach podrównikowych. Nieco rzadziej spotyka się je na półleśnych, porośniętych drzewami i krzewami sawannach. Tryb życia pakożera Psy leśne zawsze osiedlają się w pobliżu zbiorników wodnych. Nic dziwnego. Te niezwykłe zwierzęta są doskonale przystosowane do wodnolądowego trybu życia. Natura wyposażyła je w błonę między palcami, dzięki której niezwykle sprawnie poruszają się w środowisku wodnym. Doskonale nurkują i często polują w wodzie. Niektóre rasy psów domowych ochoczo wskakują do wody, ale wśród dzikich psowatych takie zachowanie jest niespotykane. Są zwierzętami towarzyskimi. Żyją w stadach liczących od 10 do 12 osobników. Czas aktywności pakożerów przypada na porę dzienną. Noce spędzają w norach, skalnych szczelinach lub w spróchniałych pniach. Pakożery leśne prawdopodobnie tworzą monogamiczne pary. Ruja trwa 4 dni. W tym czasie samiec alfa wielokrotnie pokrywa samicę alfa. Po 63–67 dniach rodzi się od 2 do 6 szczeniąt. Młode ważą 130–190 g. Opiekę nad nimi sprawują nie tylko rodzice, ale także reszta stada. Czym żywi się pakożer? Podstawą diety pakożerów leśnych są duże gryzonie: kapibary, akuczi, aguti i paki, jak wskazuje na to pierwszy człon nazwy. W jadłospisie tych zwierząt pojawiają się także jaszczurki, płazy i ryby. Na gryzonie i inną niezbyt dużą zdobycz poszczególni członkowie stada najczęściej polują samodzielnie. Jeżeli namierzą większą ofiarę, zmieniają strategię i zaczynają działać w grupie. Pakożery potrafią powalić i uśmiercić nawet młodego tapira. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Uznano go za wymarłego, ale powrócił. Poznaj kanguroszczura – niezwykłego „ogrodnika” Australii
Kanguroszczur to jedno z mniej znanych, a jednocześnie najbardziej intrygujących zwierząt Australii. Przez dekady wiele jego populacji zniknęło z mapy kontynentu, a jeden z gatunków uznano nawet za wymarły, zanim ponownie odkryto go pod koniec XX wieku. Dziś kanguroszczury są symbolem kruchości australijskich ekosystemów i przykładem tego, jak szybko zmiany środowiskowe mogą wpłynąć na los całej grupy ssaków.
Spis treści: Występowanie i tryb życia Gatunki należące do rodzaju kanguroszczurów Zagrożenia i status ochrony Kanguroszczur to potoczna nazwa przedstawicieli rodzaju Potorous, należącego do rodziny Potoroidae w obrębie torbaczy. Został on opisany naukowo w 1804 roku, a jego nazewnictwo było przedmiotem sporów taksonomicznych w XIX wieku. Rodzaj ten obejmuje cztery gatunki, z których trzy żyją współcześnie, a jeden uznawany jest za wymarły. Są to niewielkie torbacze o zwartej sylwetce, stosunkowo długich tylnych kończynach i ogonie pełniącym funkcję stabilizującą podczas poruszania się skokami. Ich masa ciała zależy od gatunku i waha się od 0,66 kg w przypadku kanguroszczurów myszatych do nawet 2,2 kg w przypadku kanguroszczurów długonogich. Charakterystyczną cechą kanguroszczurów jest budowa czaszki i uzębienia. Współczesne gatunki mają wydłużoną i wąską czaszkę, natomiast forma wymarła wyróżniała się szerszym, spłaszczonym profilem. Silnie rozwinięte kły oraz wyspecjalizowane przedtrzonowce pozwalają im skutecznie przetwarzać pokarm roślinny i grzybowy. Występowanie i tryb życia Kanguroszczur występuje wyłącznie w Australii. Współczesne populacje są rozproszone i zajmują ograniczone obszary południowo-wschodniej oraz południowo-zachodniej części kontynentu, a także Tasmanii. Dawniej zasięg rodzaju był znacznie szerszy, jednak presja środowiskowa i działalność człowieka doprowadziły do jego drastycznego zmniejszenia. Środowiskiem życia kanguroszczurów są przede wszystkim lasy i zarośla. Najchętniej bytują w leśnym poszyciu. Zwierzęta te prowadzą głównie nocny tryb życia. W ciągu dnia ukrywają się, a po zmroku wyruszają na poszukiwanie pokarmu. Ich dieta opiera się w dużej mierze na grzybach, korzonkach, trawach i larwach. Kanguroszczury wykorzystują silnie rozwinięty węch. Po zlokalizowaniu potencjalnego źródła pożywienia kopią w celu wydobycia pokarmu. W ten sposób przyczyniają się do rozprzestrzeniania zarodników grzybów i odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów. W przeszłości wcześni europejscy osadnicy uznawali je za szkodniki upraw, gdyż potrafiły żerować na roślinach użytkowych. Dziś jednak postrzegane są przede wszystkim jako cenny element rodzimej fauny Australii. Gatunki należące do rodzaju kanguroszczurów Do rodzaju Potorous zalicza się cztery gatunki: trzy współcześnie żyjące oraz jeden wymarły. Różnią się one zasięgiem występowania, budową czaszki oraz stopniem zagrożenia. Kanguroszczur właściwy (myszaty) Kanguroszczur właściwy (Potorous tridactylus), nazywany również kanguroszczurem myszatym, to gatunek typowy zwierząt tego rodzaju. Występuje on w południowo-wschodniej Australii oraz na Tasmanii. Preferuje lasy i obszary z gęstym podszyciem, gdzie znajduje odpowiednie warunki do żerowania. Kanguroszczur myszaty charakteryzuje się smukłą, wydłużoną czaszką. Jego sierść jest popielata lub brunatnoszara z białym spodem, a ciało bez ogona mierzy 25,9–41 cm. Częściowo chwytny ogon ma około 20 cm długości. Kanguroszczur właściwy dożywa do 7 lat. Prowadzi skryty, nocny tryb życia i rzadko bywa obserwowany w naturze. Jego populacje w wielu miejscach uległy zmniejszeniu, jednak gatunek nie znajduje się w tak dramatycznej sytuacji jak inne kanguroszczury. Kanguroszczur reliktowy Kanguroszczur reliktowy (Potorous gilbertii) uchodzi za jednego z najrzadszych ssaków Australii. Został opisany w 1841 roku, a w 1870 roku uznano go za wymarłego. Dopiero w 1994 roku niewielką populację odkryto ponownie w rezerwacie Two Peoples Bay w Australii Zachodniej, a do jego przetrwania nieświadomie przyczynił się książę Filip. Początkowo liczebność dzikiej populacji była bardzo niewielka. Dzięki intensywnym działaniom ochronnym udało się ją zwiększyć, jednak gatunek nadal pozostaje krytycznie zagrożony wyginięciem. Kanguroszczur reliktowy ma szarobrązowe futro o krótkim włosiu. Ma wąską, wydłużoną czaszkę. Ciało bez ogona może mierzyć nawet do 37,1 cm, a sam ogon od 20 do 23,6 cm. Bardzo ograniczony zasięg występowania kanguroszczura reliktowego czyni go wyjątkowo podatnym na zagrożenia, choroby oraz drapieżnictwo. Kanguroszczur szerokolicy Kanguroszczur szerokolicy (Potorous platyops) jest gatunkiem wymarłym. Został opisany w XIX wieku, a wkrótce po tym zniknął z obszarów swojego występowania. Wyróżniał się odmienną budową czaszki – jego pyszczek był szerszy i bardziej spłaszczony niż u pozostałych gatunków. Kanguroszczur szerokolicy był podobny do szczura. Mierzył do 34 cm (bez ogona), a jego futro miało szarą barwę na grzbiecie, a białą na podbrzuszu. Przyczyny jego wyginięcia wiąże się z działaniem drapieżników, a także z przekształceniami środowiska naturalnego. Kanguroszczur długonogi Kanguroszczur długonogi (Potorous longipes) został opisany naukowo dopiero w 1980 roku. Występuje w ograniczonych rejonach południowo-wschodniej Australii i jest obecnie ograniczony do dwóch subpopulacji. Jak wskazuje nazwa, wyróżnia się stosunkowo długimi tylnymi kończynami. Ciało kanguroszczura długonogiego mierzy 38–41,5 cm, a ogon nawet do 32,5 cm. Gatunek ten jest zagrożony wyginięciem, głównie ze względu na utratę siedlisk i presję drapieżników. Podobnie jak inne kanguroszczury, prowadzi nocny tryb życia i specjalizuje się w wyszukiwaniu korzonków, grzybów, bulw i drobnych bezkręgowców. Zagrożenia i status ochrony Wszystkie współczesne gatunki rodzaju Potorous zostały silnie dotknięte zmianami środowiskowymi od czasu europejskiej kolonizacji Australii. Najważniejsze zagrożenia to: drapieżnictwo ze strony introdukowanych gatunków, zwłaszcza lisów, utrata i fragmentacja siedlisk, zmiany reżimu pożarowego, presja ze strony działalności rolniczej. Kanguroszczur reliktowy znajduje się w kategorii krytycznie zagrożonych, natomiast kanguroszczur długonogi jest uznawany za zagrożony. Kanguroszczur właściwy ma stosunkowo stabilniejszą sytuację, choć również wymaga monitoringu i jest uznawany za gatunek bliski zagrożenia. Kanguroszczur szerokolicy uznawany jest za gatunek wymarły. Ochrona kanguroszczurów obejmuje tworzenie rezerwatów, kontrolę populacji drapieżników oraz programy hodowli i translokacji. Przypadek ponownego odkrycia kanguroszczura reliktowego pokazuje, że nawet niewielkie populacje mogą przetrwać w sprzyjających warunkach, jednak ich przyszłość zależy od konsekwentnych działań ochronnych. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Przybierają na wadze 2,5 kg dziennie i są tak tłuste, że ledwo się ruszają. W Bałtyku pojawiły się młode foczki szare
Marzec to dla Stacji Morskiej im. prof. Krzysztofa Skóry Uniwersytetu Gdańskiego w Helu pracowity czas. Bałtyk to w tym miesiącu prawdziwe „focze przedszkole”. Niektóre młode foczki szare jednak za szybko tracą matki. O życiu fok i ratowaniu maluchów opowiada biolożka, dr Iwona Pawliczka vel Pawlik.
Narodziny i pierwsze tygodni życia fok szarych w Bałtyku przypadają w marcu. Do Stacji Morskiej im. prof. Krzysztofa Skóry w Helu trafiają focze maluchy, które z różnych przyczyn – od sztormów po działalność człowieka – zbyt wcześnie straciły kontakt z matkami. Dr Iwona Pawliczka opowiedziała PAP o niezwykłej biologii tych zwierząt i ich kluczowej roli jako bioindykatorów stanu Bałtyku. W tym roku pierwszym uratowanym foczątkiem jest samczyk Irek z Ustki. Mali biali rekordziści Życie nowonarodzonej foki szarej u boku mamy trwa zaledwie trzy tygodnie. Przez ten krótki czas maluch żywi się wyłącznie jej mlekiem. Nie jest to jednak zwykły pokarm – zawiera on nawet 50% tłuszczu, co czyni go jedną z najbardziej kalorycznych substancji w świecie przyrody. Dzięki takiej diecie foczki mogą przybierać na wadze nawet 2,5 kg dziennie, zmieniając się z kilkunastokilogramowych maluchów w ważące 60 kg tłuste kulki. W tym czasie ich ciało pokryte jest białym, gęstym futrem zwanym lanugo. Jest bardzo ciepłe, ale pełni też rolę kamuflażu na lodzie. Ma jednak istotną wadę: nie jest wodoodporne. Dopiero po zrzuceniu białej sierści i wykształceniu właściwej, krótkiej okrywy włosowej, młoda foka jest gotowa na wejście do zimnej wody. To równocześnie moment separacji od matki. Pozbawiony jej pokarmu maluch stopniowo zużywa zapasy tłuszczu, co dopinguje go do nauki samodzielnego polowania. Ratowanie młodych fok szarych w Helu – To moment w roku, kiedy do naszego „foczego szpitalika” trafiają pierwsze młode foki szare, które zbyt wcześnie straciły kontakt z matkami. (…) Pierwszym tegorocznym pacjentem jest samiec Irek, przywieziony z Ustki. To maleństwo. Ważył około 17 kg i był odwodniony – opowiada dr Pawliczka. W pierwszych dniach pobytu w Stacji Morskiej foczątka dostają tzw. owsiankę rybną – specjalnie przygotowaną mieszankę ryb, tranu, witamin i mikroelementów. Stopniowo wprowadzana jest dieta oparta na rybach, a foki są uczone samodzielnego pobierania pokarmu. Cała rehabilitacja ma jeden cel – przygotować zwierzę do życia w naturze. Największy wróg foki szarej Foki szare prawie nie mają naturalnych wrogów. Poza bielikami polującymi na szczenięta, największym zagrożeniem pozostaje dla nich działalność człowieka. Rozwój turystyki, rybołówstwo oraz budowa infrastruktury na morzu zabierają im naturalne siedliska. Dr Pawliczka podkreśla, że plaże nie należą wyłącznie do ludzi – są domem dla wielu gatunków, które potrzebują spokoju do rozrodu i odpoczynku. Na plażach foki szare odpoczywają, rodzą młode i przechodzą okres linienia. Najczęstszym błędem turystów jest zbyt bliskie podchodzenie do odpoczywających fok. Zasada jest prosta: należy zachować dystans co najmniej 30 metrów. Spłoszenie foki to dla niej ogromny wydatek energetyczny, a w przypadku szczeniąt może prowadzić do odłączenia od matki. Pamiętajmy, że foka, mimo swojego łagodnego wyglądu, jest dzikim zwierzęciem, które w poczuciu zagrożenia może się bronić. Foka szara strażnikiem ekosystemu Foki szare to wyspecjalizowane drapieżniki, znajdujące się na szczycie łańcucha pokarmowego. Z perspektywy naukowej pełnią rolę tzw. bioindykatorów – gatunków skupiających jak w soczewce zdrowie całego ekosystemu. Badanie ich stanu zdrowia, kondycji oraz liczebności pozwala naukowcom ocenić ogólną kondycję Morza Bałtyckiego. Choć obecnie populacja fok w Bałtyku wynosi około 60 tysięcy osobników – co jest ogromnym sukcesem w porównaniu z kryzysem z lat 80. – badacze wciąż monitorują sytuację. Wykorzystują nowoczesne technologie, takie jak drony, do liczenia zwierząt podczas okresu linienia. – Chciałabym, aby ludzie zrozumieli, że plaże nie należą wyłącznie do nas. Są domem wielu gatunków – fok, ptaków, bezkręgowców – i wszystkie tworzą harmonijnie funkcjonujący ekosystem. Jeśli nauczymy się z nimi współistnieć, Bałtyk będzie zdrowszy także dla nas – podsumowuje dr Pawliczka. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Ultradźwięki pomogą przetrwać jeżom. Naukowcy znaleźli sposób na to, by nie ginęły na ulicy
Nocna ulica w podmiejskiej dzielnicy Warszawy. To tam, ukryty w cieniu i nie niepokojony przez nikogo, wyrusza na żer sympatyczny ssak – jeż europejski, który przez następne godziny do wschodu Słońca będzie wybawiał nas od problemu ogrodowych szkodników czy uciążliwych owadów. Niestety, 1/3 z jego pobratymców nie przeżyje tej nocnej eskapady… i zginie pod kołami samochodów. Naukowcy wpadli jednak na prosty do zastosowania sposób, który pozwoli je uratować.
Przez ostatnią dekadę populacja jeża europejskiego (Erinaceus europaeus) – zamieszkującego od Skandynawii, przez Europę Zachodnią, Polskę, po zachodnią Rosję – skurczyła się aż o 30%. Został on wpisany jako gatunek bliski zagrożenia na czerwoną listę IUCN. Teraz naukowcy chcą chronić jeże ultradźwiękami. Co się dzieje z jeżami? Przez lata próbowano wielu rozwiązań ochrony jeży. Powstawały specjalne mosty dla zwierząt, kampanie edukacyjne, stosowano nawet ograniczenia prędkości. Jeż jednak nie rozumie znaków drogowych, a jego strategia – czyli zawinięcie się w kulkę i przeczekanie niebezpieczeństwa – nie zatrzyma rozpędzonego auta. Przełom nastąpił dopiero w 2024 roku, kiedy naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego odkryli, że jeże słyszą ultradźwięki. Dzięki temu wpadli na nowy sposób chronienia gatunku. Jak ultradźwięki mogą chronić jeże na drogach? Według badaczy wystarczy wyposażyć samochód w niewielkie, niegroźne urządzenie. Kiedy pojazd zbliża się do potencjalnego przejścia dla zwierząt, emituje on niesłyszalne dla człowieka dźwięki – ultradźwięki. Jeż, słysząc sygnał ostrzegawczy, rezygnuje z wejścia na jezdnię. To nie science-fiction, ale wynik najnowszych badań biologów, którzy testowali zdolności słuchowe jeży na 20 osobnikach z duńskich ośrodków rehabilitacji. Co wiemy o słuchu jeży europejskich? Słyszą jak nietoperze Okazało się, że te sympatyczne ssaki słyszą dźwięki nawet do 85 kHz, z największą czułością w okolicach 40 kHz. To znacznie więcej niż ludzie – my słyszymy dźwięki do ok. 20 kHz. Zaawansowana diagnostyka obrazowa (mikro-CT) wykazała również, że uszy jeży zbudowane są podobnie do uszu nietoperzy, które słyną z echolokacji – ich kości wibrują wyjątkowo szybko i sprawnie przekazują drgania o wysokiej częstotliwości. Jeż więc nie tylko rejestruje wysokie dźwięki, ale także szybko na nie reaguje, co można wykorzystać w prewencji wypadków. Urządzenia chroniące jeże już powstają Prototypy urządzeń już powstają – niewielkie repellery mogą być montowane zarówno w samochodach, jak i w maszynach ogrodowych, np. robotach koszących programowanych na nocne koszenie (te także stanowią śmiercionośne zagrożenie dla jeży, a tnące noże łatwo przebijają się przez ich skórę). Emitowane dźwięki są nieszkodliwe dla ludzi i większości zwierząt domowych, ale dla jeża to jasny sygnał: nie zbliżaj się, tu grozi niebezpieczeństwo! Dlaczego śmiertelność jeży na ulicach jest tak wysoka? Jeże, szczególnie młode, często przemieszczają się nocą i nie potrafią uciec przed pojazdem. Ostre światła i hałas ich nie odstrasza: wręcz przeciwnie, zostają na drodze i zwijają się w kolczastą kulkę. Statystyki są bezlitosne – jeże zginęłyby bez pomocy człowieka, a na wielu terenach grozi im całkowite wyginięcie. Co możesz zrobić, by pomóc jeżom w swojej okolicy? Nie trzeba jednak czekać, by nowa technologia została wprowadzona, a kierowcy przestali na nią narzekać. Co możesz zrobić już dzisiaj? Nie programuj koszenia na noc – to śmiertelne zagrożenie dla jeży. Zostaw kupkę liści w ogrodzie (w niej jeże na pewno znajdą coś dla siebie), zabezpiecz ogrodzenie i informuj innych o trudach, które muszą znosić te sympatyczne ssaki. Każdy jeż, który uniknie śmierci na drodze (lub w ogrodzie), to wygrana dla całego ekosystemu. Są nie tylko słodkie, ale także bardzo pożyteczne! Źródła: University of Oxford, Biological Conservation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To zwierzątko 20 lat ukrywało się przed badaczami. Ma pyszczek jak pluszowy miś
Szczekuszka urwiskowa powróciła. Przez dwie dekady pozostawała nieuchwytna, a naukowcy niemal stracili nadzieję na jej odnalezienie. Gdzie się ukrywała?
Spis treści: Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Górski ssak długo uciekał badaczom Co wiadomo o tych maluchach? Świat dzikich zwierząt nieustannie skrywa przed ludźmi wiele tajemnic. Wciąż nie znamy wszystkich gatunków, a sama świadomość istnienia niektórych z nich nie oznacza, że rozumiemy ich zwyczaje. Dotyczy to zarówno zwierząt lądowych, jak i morskich. Wiele z nich do perfekcji opanowało sztukę ukrywania się przed badaczami. Jednym z rekordzistów w tej dziedzinie jest szczekuszka urwiskowa (Ochotona iliensis). To niewielki górski ssak o pyszczku przypominającym pluszowego misia. Przez ponad 20 lat skutecznie wymykał się naukowcom badającym góry Tienszan w północno-zachodnich Chinach. Szczekuszka urwiskowa została odkryta po raz drugi Od czasu jego przypadkowego odkrycia w 1983 roku ludzie widzieli go tylko kilka razy. Oficjalnie zaobserwowano zaledwie 29 żywych przedstawicieli tego gatunku. Przełomowy okazał się rok 2014, kiedy naukowcy ponownie odkryli szczekuszkę urwiskową. Nadal nie wiemy jednak za wiele o zachowaniach tego futrzanego zwierzaka. W 2014 roku Li Weidong, oryginalny odkrywca gatunku i naukowiec z Instytutu Ekologii i Geografii Xinjiang, zebrał grupę wolontariuszy, aby wyruszyć na poszukiwania szczekuszki urwiskowej w górach Tienszan. Pewnego dnia, w południe, gdy zespół instalował fotopułapki, badacze dostrzegli swój cel. Zaciekawiona obecnością ludzi szczekuszka wyłoniła się ze szczeliny w ścianie klifu, a Li szybko uchwycił ten moment na zdjęciach (w tym na fotografii otwierającej artykuł). – Znaleźli ją ukrytą za skałą i od razu zorientowali się, że to szczekuszka urwiskowa. Byli niesamowicie podekscytowani – komentuje Tatsuya Shin, przyrodnik z Chin współpracujący z odkrywcami tego niezwykłego zwierzęcia, cytowany przez National Geographic. Górski ssak długo uciekał badaczom Historia ta sięga jednak 1983 roku. To wtedy chiński rząd wysłał Li do górzystej prowincji Xinjiang. Miał tam badać miejscowe zasoby naturalne i choroby zakaźne. Eksploracja doliny u podnóża góry Jilimalale przyniosła też inne nieoczekiwane owoce. Właśnie tam Li dostrzegł małą, szarą główkę wystającą ze szczeliny skalnej. Gdy podszedł bliżej, mógł przyjrzeć się nieznanemu do tej pory zwierzęciu w całej okazałości. Szczekuszka miała około 20 centymetrów długości, duże uszy i drobne brązowe plamki na gęstym, szarym futrze. Ani Li, ani miejscowi pasterze nie rozpoznali tego gatunku. Naukowiec złapał więc okaz i wysłał go do badaczy z Chińskiej Akademii Nauk. Uczeni potwierdzili, że Li prawdopodobnie odkrył nowy gatunek ssaka. Na jednoznaczne potwierdzenie było jeszcze za wcześnie. Choć podczas drugiej wyprawy w grudniu 1983 roku nie udało się odnaleźć kolejnych osobników, trzecia ekspedycja w 1985 roku zakończyła się sukcesem. Zdobycie dodatkowych okazów pozwoliło naukowcom ostatecznie potwierdzić, że szczekuszka urwiskowa to gatunek dotąd nieznany nauce. Co wiadomo o tych maluchach? Podobnie jak inne gatunki z rodziny szczekuszkowatych występujące w Ameryce Północnej, szczekuszka urwiskowa zamieszkuje wysokogórskie tereny na wysokościach od 2800 do 4100 m n.p.m. Jej dieta składa się głównie z traw, ziół i roślin górskich. Te urocze stworzenia, choć przystosowały się do surowych warunków, są niezwykle wrażliwe na zmiany środowiskowe. Szacunki z lat 90. wskazywały, że populacja szczekuszki urwiskowej liczyła zaledwie około 2000 osobników. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) ich liczebność wciąż maleje. Do spadku populacji tych uroczych ssaków prawdopodobnie przyczynia się presja środowiskowa spowodowana wypasem zwierząt gospodarskich oraz zanieczyszczenie powietrza. IUCN klasyfikuje gatunek jako narażony na wyginięcie, a Chiny uznają za zagrożony. Mimo to dotychczas nie podjęto skoordynowanych działań na rzecz ochrony szczekuszki urwiskowej. Li ma jednak nadzieję, że ponowne odkrycie zwierzęcia stanie się impulsem do utworzenia obszarów chronionych, które pomogą ocalić ten wyjątkowy gatunek. Bo jak można by odwrócić się od tak uroczego pyszczka? Źródło: National Geographic Opracowanie: Mateusz Łysiak
Australopitek – poznaj przodka człowieka i jego niezwykłe zdolności
Australopitek to przodek człowieka, którego ślady przetrwały miliony lat. Choć niewielki i zaskakująco prymitywny w porównaniu z nami, australopitek łączył cechy małp i ludzi. Jego dwunożność i umiejętności manualne były kluczem do przetrwania. Jak wyglądał, co potrafił i dlaczego ostatecznie wyginął? Odkrywamy fascynujący świat australopiteków – ogniwa, które utorowało drogę współczesnemu człowiekowi.
Spis treści: Australopitek wygląd – anatomia i charakterystyka Umiejętności australopiteka – co potrafił i jak żył? Szkielet australopiteka – odkrycia i najważniejsze znaleziska Czy australopitek był człowiekiem? Dlaczego australopiteki wyginęły? Australopitek to rodzaj wymarłych hominidów, które żyły w Afryce między około 4,2 a 1 milionem lat temu. Dzięki licznym odkryciom skamieniałości w regionie Wielkich Rowów Afrykańskich naukowcy mogli odtworzyć, jak wyglądało życie tych wczesnych homininów i w jaki sposób ich budowa anatomiczna przystosowała ich do życia na sawannie. Najbardziej znaną przedstawicielką australopiteków jest Lucy, odkryta w 1974 roku w Etiopii. Z 207 kości szkieletu tego australopiteka zachowało się aż 47, które dostarczyły pierwszych solidnych dowodów na to, że homininy te poruszały się w postawie wyprostowanej, czyli w sposób zbliżony do współczesnego człowieka. Odkrycie Lucy do dziś pozostaje kluczowym punktem odniesienia w badaniach nad ewolucją dwunożności. Australopitek wygląd – anatomia i charakterystyka Wygląd australopiteka łączył cechy małp człekokształtnych i ludzi. Osobniki były stosunkowo niewielkie – zazwyczaj mierzyły od 1,2 do 1,4 metra, przy czym samce mogły być znacznie większe od samic. Czaszka australopiteka była mniejsza niż u współczesnego człowieka, o średniej objętości jamy czaszkowej wynoszącej około 466 cm³, co stanowiło około 35% wielkości mózgu współczesnych ludzi. Jednak mózg australopiteków był wystarczająco rozwinięty, by obsługiwać podstawowe funkcje poznawcze i motoryczne. Szkielet australopiteka wskazuje na pełną dwunożność: położenie otworu potylicznego (foramen magnum), budowa miednicy i kręgosłupa, a także kształt stóp świadczą, że chodzenie wyprostowane było dla australopiteków naturalne. Ostatnie badania opisujące kość śródstopia sprzed trzech milionów lat pokazują, że stopa australopiteka była wysklepiona i pozbawiona funkcji chwytnej typowej dla małp – oznacza to, że poruszali się sprawnie na nogach, co umożliwiało im efektywne przemieszczanie się. Zęby australopiteków wskazują na dietę głównie roślinożerną, choć niektóre gatunki prawdopodobnie okazjonalnie spożywały małe zwierzęta. Zęby trzonowe były płaskie z grubym szkliwem, a kły niewielkie, podobne do współczesnych ludzi. Taka budowa ułatwiała rozdrabnianie twardych owoców, bulw czy nasion. Umiejętności australopiteka – co potrafił i jak żył? Dwunożność była kluczową umiejętnością australopiteków. Pozwalała nie tylko na sprawne przemieszczanie się po otwartej przestrzeni, ale również uwalniała ręce do przenoszenia pożywienia i młodych. Badacze nie są zgodni co do anatomicznych predyspozycji dłoni australopiteka. Wiadomo jednak, że ich zdolności manualne były wystarczające do prostych manipulacji. Australopiteki nie posiadały narzędzi kamiennych, jednak niektóre odkrycia sugerują, że mogły używać naturalnych przedmiotów do zdobywania pożywienia, np. kości lub patyków. Ich umiejętności adaptacyjne pozwalały im przetrwać w zmieniającym się środowisku, w którym lasy stopniowo ustępowały sawannie. Ślady kopalne, takie jak tropy w Laetoli w Tanzanii sprzed 3,6 mln lat, mogą wskazywać na zdolność australopiteków do poruszania się w grupach, co zwiększało szanse przetrwania i ułatwiało wspólne zdobywanie pożywienia. Szkielet australopiteka – odkrycia i najważniejsze znaleziska Najważniejsze odkrycia szkieletów australopiteków to przede wszystkim wspomniana już wcześniej Lucy oraz Mała Stopa, która została odkryta pod koniec lat 90. XX wieku. Jej prawie kompletny szkielet dostarczył danych o strukturze miednicy, stóp i kończyn górnych i potwierdził, że australopiteki były w pełni dwunożne. Dzięki tym odkryciom naukowcy mogli lepiej zrozumieć ewolucyjną drogę prowadzącą do rodzaju Homo. Szkielety australopiteków pokazują połączenie cech adaptacyjnych do życia na drzewach i na otwartej przestrzeni, co czyni je kluczowymi w badaniach nad ewolucją człowieka. Czy australopitek był człowiekiem? Choć australopitek nie był człowiekiem w sensie biologicznym, to jego pozycja w drzewie ewolucyjnym wskazuje, że jest bliskim przodkiem rodzaju Homo. Dwunożność, wysklepione stopy, stosunkowo wysoka sprawność manualna oraz zmiany w strukturze czaszki pokazują, że australopiteki stanowiły etap przejściowy między małpami a ludźmi. Większość naukowców uważa, że australopiteki przyczyniły się do powstania pierwszych gatunków Homo, takich jak Homo habilis czy Homo erectus. Ich zachowanie, zdolność do życia w grupach i adaptacja do zmiennych warunków środowiskowych były fundamentem dla późniejszej ewolucji człowieka. Nadal otwarte pozostaje pytanie, dlaczego obecnie żyje tylko jeden gatunek człowieka. Dlaczego australopiteki wyginęły? Przyczyny wyginięcia australopiteków nie są w pełni znane, ale badacze wskazują na kombinację czynników środowiskowych i biologicznych. Stopniowe utracenie lasów na rzecz otwartej sawanny wymagało od australopiteków zwiększonej mobilności i skutecznej adaptacji do nowych źródeł pożywienia. Konkurencja z innymi gatunkami homininów, w tym wczesnymi przedstawicielami Homo, mogła dodatkowo ograniczać ich możliwości rozrodcze. Także zmiany klimatyczne i ograniczona elastyczność diety miały swój udział w wyginięciu australopiteków około 1–2 milionów lat temu. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Triumfuje w plebiscycie, ale znika z natury. Czy Zwierzę Roku 2026 przetrwa na polskich łąkach i polach?
Chomik europejski zdobył tytuł Zwierzęcia Roku 2026, zgarniając 10621 z 33379 głosów w plebiscycie Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Przez cały rok będzie bohaterem ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej. Czy pomoże ona ocalić ten krytycznie zagrożony w Polsce gatunek?
Wyniki ogólnopolskiego plebiscytu Ministerstwa Klimatu i Środowiska na Zwierzę Roku są tym razem bardzo ciekawe – chomik europejski zdeklasował rywali, zdobywając 10621 z 33379 głosów. To 32% wszystkich oddanych głosów. Wyniki ogłoszono 13 lutego 2026 roku, a bohater plebiscytu zostanie wkrótce główną postacią ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej. Chomik europejski, uważany dotąd za niemal zapomnianego mieszkańca polskich pól, teraz trafia „na świecznik", jako symbol walki o bioróżnorodność i alarm dla polskiej przyrody. Spadek liczebności i dramatyczne prognozy dla chomika europejskiego Chomik europejski, (Cricetus cricetus), jest dziś krytycznie zagrożony wyginięciem. Jeszcze w latach 70. XX wieku jego zasięg obejmował niemal całą centralną i południową Polskę. Weryfikacja z lat 2000-2007 wykazała jednak, że w ciągu 30 lat obszar ten zmniejszył się do zaledwie 25% pierwotnej powierzchni. Aktualnie chomik najliczniej występuje w województwach lubelskim, podkarpackim, świętokrzyskim i małopolskim. Izolowane populacje utrzymały się w kilku miastach – m.in. w Lublinie. Eksperci alarmują, że chomik europejski może wyginąć w ciągu najbliższych 10 lat, mimo objęcia ścisłą ochroną gatunkową i koniecznością prowadzenia czynnej ochrony. Ginący klejnot pól: fakty i liczby, które zasmucają Do dramatycznego zaniku chomika przyczynia się wiele zjawisk. Najważniejsze to: wciąż traktowanie tego barwnego gryzonia jako szkodnika, stosowanie pestycydów i rodentycydów, zalewanie nor, mechanizacja rolnictwa, masowe zalesianie i zanikanie miedz. Monokulturowe uprawy, rozbudowa dróg, fragmentacja siedlisk, presja drapieżników (także domowych psów i kotów) oraz urbanizacja i sztuczne oświetlenie także mają niszczycielski wpływ na populację. Zmiany klimatyczne pogarszają sprawę, skracając okresy hibernacji. Kluczowa rola chomika europejskiego Chomik europejski to nie tylko jedno z najbardziej barwnych zwierząt Europy. Jego obecność decyduje o równowadze w ekosystemie rolniczym – mieszając glebę podczas budowy nor, zwiększa ilość próchnicy i napowietrza ziemię, zjada szkodliwe dla upraw chrząszcze i ślimaki, a także jest cennym pokarmem dla drapieżnych ptaków i ssaków. Brak chomika może uruchomić efekt domina – spadek liczebności drapieżników, zubożenie fauny pól i załamanie bioróżnorodności. Chomik uznany jest za gatunek parasolowy, a jego ochrona oznacza wsparcie dla całego szeregu innych zagrożonych organizmów zamieszkujących te same siedliska. Jak wybierano Zwierzę Roku 2026? Ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska ogłosiła start Plebiscytu na początku grudnia 2025. Głosować można było do końca stycznia 2026, na 12 gatunków zwierzą, wyłonionych spośród propozycji zgłoszonych przez parki narodowe, Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska oraz Departament Edukacji i Komunikacji w MKiŚ. A były to: żółw błotny, żuraw, ryś euroazajtycki, wilk szary, bóbr europejski, chomik europejski, łoś euroazjatycki, zimorodek, niedźwiedź brunatny, nadobnica alpejska, węgorz europejski czy wodniczka – najrzadszy ptak śpiewający Europy Źródło: >Ministerstwo Klimatu i Środowiska Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Niepozorny gryzoń zdominował niemal wszystkie kontynenty. Ten rząd ssaków cechuje zdumiewająca różnorodność
Gryzoń często postrzegany jest w sposób stereotypowy – jako szkodnik lub prosty organizm laboratoryjny, który istnieje tylko po to, by służyć ludzkości. W rzeczywistości mówimy tu o rzędzie zwierząt o niezwykłej złożoności biologicznej i behawioralnej. Co warto wiedzieć na ich temat? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Co zadecydowało o sukcesie gryzoni? Królestwo gryzoni to prawdziwa galeria osobliwości Nie każdy zdaje sobie sprawę z niezwykłej pozycji, jaką gryzonie zajmują w światowym królestwie fauny. Mówimy tu o najliczniej reprezentowanym rzędzie w obrębie ssaków. To właśnie te niepozorne zwierzęta stanowią ok. 40% wszystkich gatunków w tej gromadzie. Gryzonie zasiedliły niemal każdy zakątek naszej planety, od skutych lodem pustkowi tundry, przez tętniące życiem lasy deszczowe, aż po surowe, wysokogórskie stepy Andów i betonowe dżungle nowoczesnych metropolii. Co zadecydowało o sukcesie gryzoni? Gryzonie (Rodentia) pojawiły się na ziemi już w paleocenie, czyli tuż po wielkim wymieraniu kredowym. Pod nieobecność ogromnych gadów, nieliczne i niewielkie dotąd ssaki mogły swobodnie ewoluować, zajmując puste nisze. W kolejnej epoce – eocenie – gromada znacznie się zróżnicowała i rozprzestrzeniła na różne kontynenty. Dziś gryzonie są obecne we wszystkich siedliskach lądowych, w niemal każdym zakątku świata (jedynym wyjątkiem jest Antarktyda). Co stoi za ich spektakularnym sukcesem biologicznym? To zasługa unikatowych cech, które wykształciły w toku ewolucji. Zęby jak dłuta Nazwa rzędu – Rodentia – wywodzi się od łacińskiego słowa „rodere”, oznaczającego „gryźć”. To właśnie aparat gębowy jest cechą definiującą tę grupę i kluczem do ich globalnej dominacji. W przeciwieństwie do większości ssaków, których zęby przestają rosnąć po osiągnięciu dojrzałości, siekacze gryzoni (jedna para w szczęce i jedna w żuchwie) rosną nieprzerwanie przez całe życie zwierzęcia. Ta niezwykła cecha jest ewolucyjnym przystosowaniem do pobierania twardego, włóknistego materiału roślinnego. Pokarm o takiej strukturze powoduje gwałtowne ścieranie się koron zębowych. Gdyby zęby gryzonia przestały rosnąć, zwierzę w krótkim czasie straciłoby zdolność pobierania pokarmu i zginęło z głodu. Mechanizm ten wymaga jednak precyzyjnej kontroli – gryzoń musi nieustannie ścierać zęby, aby nie przerosły one i nie zablokowały możliwości otwierania pyska, co w naturze równałoby się wyrokowi śmierci. Kluczowe znaczenie ma w tym przypadku asymetryczna budowa siekacza. Przednią ścianę pokrywa twarde szkliwo, natomiast tylna zbudowana jest z miększej zębiny. W trakcie gryzienia miękka część ściera się znacznie szybciej niż twarda. Efektem tego jest tworzenie się ostrej krawędzi tnącej w kształcie dłuta, która samoistnie się ostrzy z każdym ruchem szczęk. Mineralne wzmocnienie U niektórych gatunków natura poszła o krok dalej, wzmacniając szkliwo minerałami. Charakterystyczny pomarańczowy lub czerwonawy kolor zębów bobra nie jest wynikiem diety, a efektem wbudowywania w strukturę szkliwa związków żelaza. To „metaliczne” uzębienie zapewnia niespotykaną twardość i odporność na pękanie, umożliwiając bobrom ścinanie potężnych drzew bez uszczerbku na zdrowiu. Funkcjonalna pustka Kolejną wyjątkową cechą anatomii gryzoni jest diastema – szeroka przerwa występująca między siekaczami a zębami przedtrzonowymi i trzonowymi. Należy podkreślić, że u gryzoni diastema nie jest wadą anatomiczną. To przestrzeń o kluczowym znaczeniu funkcjonalnym. Dzięki niej gryzonie mogą wciągnąć fałdy policzkowe do wnętrza jamy ustnej, skutecznie oddzielając przednią część pyska (służącą do odgryzania i dłutowania) od tylnej (służącej do żucia i połykania). To pozwala im na gryzienie materiałów niejadalnych – drewna, ziemi, a w przypadku gatunków synantropijnych także materiałów wytworzonych przez człowieka – bez ryzyka połknięcia szkodliwych wiórów czy pyłu. To właśnie ta adaptacja pozwala bobrom pracować pod wodą z zamkniętym pyskiem (za siekaczami), nie krztusząc się, a szczurom przegryzać się przez przeszkody budowlane. Świetnie rozwinięte zmysły Sukces gryzoni nie opiera się wyłącznie na sprawności szczęk. Ich zmysły są doskonale dostosowane do trybu życia, jaki prowadzą. Wibrysy są u nich niezwykle rozwinięte, pozwalając na precyzyjną nawigację w całkowitych ciemnościach nor i tuneli, gdzie wzrok jest bezużyteczny. Warto wspomnieć, że badania nad koszatniczkami ujawniły jeszcze niezwyklejsze zdolności. Okazuje się, że te andyjskie gryzonie wykazują zdolność widzenia w promieniowaniu ultrafioletowym. Mało tego, świeży mocz koszatniczek silnie odbija światło UV. Sugeruje to istnienie skomplikowanego systemu komunikacji wizualno-zapachowej. Dla koszatniczki ścieżka zapachowa pozostawiona przez innego osobnika jest nie tylko wyczuwalna, ale dosłownie świeci w ich spektrum widzenia. To pozwala na oznaczanie terytorium i identyfikację członków stada w sposób, który pozostaje niewidoczny dla wielu drapieżników. Królestwo gryzoni to prawdziwa galeria osobliwości Od zwierząt mierzących zaledwie kilka centymetrów długości, po kolosy wielkości owcy – rząd gryzoni charakteryzuje się ogromną różnorodnością form i rozmiarów. Przyjrzyjmy się kilku ciekawym gatunkom, które go reprezentują. Kapibara wielka Niekwestionowanym królem rozmiaru wśród gryzoni jest kapibara wielka, czyli Hydrochoerus hydrochaeris. Gryzoń zamieszkujący Amerykę Południową może osiągać do 130 cm długości o do 65 kg masy ciała. Należy jednak podkreślić, że rekordziści znacznie przekraczają tę wartość. Największa znana samica ważyła, uwaga, 91 kg! Są to zwierzęta wybitnie społeczne, żyjące w dużych grupach rodzinnych. Ich anatomia jest doskonale przystosowana do ziemno-wodnego trybu życia. Oczy, uszy i nozdrza umieszczone są w jednej linii na szczycie masywnej głowy, co pozwala im na obserwację otoczenia, słuchanie i oddychanie przy niemal całkowitym zanurzeniu ciała w wodzie. Trąbkołszek beludżystański Na przeciwległym końcu skali znajduje się trąbkołszek beludżystański, czyli Salpingotulus michaelis. Ten malec osiąga długość do 4,4 cm (bez ogona) i masę ciała dochodzącą do zaledwie 3,7 g. To pakistański endemit, występujący wyłącznie w Beludżystanie. Jest aktywny wyłącznie nocą. Dzięki temu unika upału panującego na pustyni w ciągu dnia. Porusza się na tylnych łapach, za pomocą długich skoków. Golec piaskowy To jedna z największych osobliwości w świecie gryzoni. Mieszkający na obszarach Afryki Wschodniej golec piaskowy, czyli Heterocephalus glaber, żyje w podziemnych korytarzach i prawie nigdy nie wychodzi na powierzchnię. Jest ślepy i prawie zupełnie pozbawiony owłosienia. Szczur śniady Wywodzący się z krainy orientalnej szczur śniady (Rattus rattus) zdołał skolonizować wszystkie kontynenty (poza Antarktydą). Podobnie jak mysz domowa, po mistrzowsku dostosował się do życia w środowisku synantropijnym. Przez ludzi został uznany za jednego z największych szkodników. Trudno się temu dziwić. Jako zwierzę wszystkożerne, wraz z podbojem terytoriów ludzkich szczur wyjadał plony i zapasy, a pozostawiając w reszcie żywności swoje odchody, czynił ją niezdatną do spożycia. Nie można też nie wspomnieć, że to właśnie ten gatunek pośrednio przyczynił się do epidemii chorób, które uśmierciły miliony ludzi – tyfusu plamistego i dżumy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wyjątkowy ssak z Grenlandii w gdańskim ZOO. „To jedyne takie zwierzę w kraju”
Gdański Ogród Zoologiczny ma nowego domownika. W trójmieście zamieszkał piżmowół arktyczny, który do Polski przypłynął z Helsinek. Ten wyjątkowy ssak jest pierwszym zwierzęciem tego gatunku, które zamieszkało w Polsce.
Gdański Ogród Zoologiczny pochwalił się zwierzęciem, które stało się nowym mieszkańcem trójmiejskiego ZOO. Piżmowół arktyczny jest pierwszym zwierzęciem tego gatunku, które zamieszka na terenie naszego kraju. W Gdańsku zadomawia się młody samiec o imieniu Quiller, a w najbliższych tygodniach dołączyć ma do niego drugi osobnik, także samiec. Podróż z Helsinek do Trójmiasta Przedstawiciel gatunku objętego międzynarodowym programem hodowlanym przyjechał do Polski ze stolicy mroźnej Finlandii – Helsinek. Aby dotrzeć nad polskie morze, zwierzę musiało pokonać wymagającą drogę w skrzyni transportowej umieszczonej na specjalnie przygotowanym busie. Co więcej, z racji granicy w postaci Morza Bałtyckiego, piżmowół musiał skorzystać z przeprawy promowej. Quiller zamieszkał na wybiegu, który wcześniej był domem dla trójmiejskich jaków. Zwierzęta te opuściły Gdański Ogród Zoologiczny, zwalniając miejsce innym ssakom lubiącym mroźny klimat. Izabela Krause, zastępca dyrektora ds. hodowlanych Gdańskiego Ogrodu Zoologicznego, zapowiada, że celem gdańskiego ZOO jest rozpoczęcie hodowli tych wyjątkowych zwierząt. Arktyczny ssak z Grenlandii Naturalnym środowiskiem życia piżmowołów arktycznych jest tundra znajdująca się na półkuli północnej. Ssaki te można zaobserwować m.in. na Alasce, w Kanadzie czy na Grenlandii. Sierść piżmowołów, często określana jako jedna z najcieplejszych na świecie, pozwala zwierzętom wytrzymywać temperatury sięgające nawet –50°C. Podszerstek (gęsta, miękka i krótka warstwa sierści znajdująca się pod wierzchnim włosem u wielu ssaków) stanowi jedno z najbardziej wartościowych naturalnych włókien na świecie, z którego powstają luksusowe szale, czapki i swetry. Piżmowół arktyczny posiada również interesującą strategię obronną. W momencie pojawienia się drapieżnika ssaki te ustawiają się w okrąg, tworząc naturalną tarczę. W samym środku formacji znajdują się młode, niezdolne do samodzielnej obrony. Jedyne zwierzę w kraju czeka na towarzystwo Póki co piżmowół Quiller spędza czas w Gdańskim Ogrodzie Zoologicznym w pojedynkę. Na brak towarzystwa nie może jednak narzekać, o czym świadczą liczne grupy turystów zainteresowanych nowym mieszkańcem ZOO. W najbliższym czasie do młodego samca ma dołączyć kolejny samiec. W przyszłości władze ZOO biorą pod uwagę sprowadzenie również samicy, co pozwoliłoby rozwinąć hodowlę tego wyjątkowego gatunku. Jak mówi Izabela Krause, na pojawienie się potencjalnej partnerki gdańskie piżmowoły będą musiały jeszcze chwilę zaczekać. Jak zobaczyć piżmowoła? Gdański Ogród Zoologiczny jest otwarty dla zwiedzających codziennie przez cały rok w godzinach 9:00–15:00. Sytuacja zmienia się w sezonie wiosenno-letnim (tj. od maja do września), kiedy ZOO można odwiedzać do godziny 19:00. Należy jednak pamiętać, że kasy biletowe oraz wejście na teren ogrodu są czynne do jednej godziny przed zamknięciem. Źródło: ZOO Gdańsk
Koty to ukryci weganie? Zaskakujące wyniki badań sierści
Naukowcy od lat używają izotopów do badania diety zwierząt. Tym razem metoda zawiodła – przynajmniej na pierwszy rzut oka. Koty, które muszą jeść mięso, w analizach wypadły jak… weganie. Wyjaśnienie tej sprzeczności jest fascynujące.
Naukowcy dysponują metodą, która pozwala sprawdzić, co zwierzę jadło przez całe życie. Kluczem jest azot i jego odmiany, czyli izotopy: lżejszy 14N i cięższy 15N. Stosunek między nimi zapisuje się w tkankach. Rośliny mają niewiele ciężkiego azotu. Zwierzęta, które je zjadają, mają go więcej. Drapieżniki na szczycie łańcucha pokarmowego powinny mieć go zatem najwięcej. Naukowcy używają do tego wskaźnika TDF (ang. trophic discrimination factor). Pokazuje on różnicę między tym, co jest w jedzeniu, a tym, co buduje ciało. Średnio u zwierząt wynosi on od 3 do 5 promili. Im wyżej w hierarchii pokarmowej stoi dane stworzenie, tym wyższe wartości izotopowe powinna wykazywać jego sierść. Koty są „prawdziwymi mięsożercami”. Muszą jeść mięso, by przeżyć, bo ich organizmy nie czerpią składników odżywczych z roślin. Badacze spodziewali się więc u nich rekordowo wysokich wyników. Kot w skórze weganina Naukowcy z Uniwersytetu Wiedeńskiego postanowili sprawdzić tę teorię w praktyce, a swoje wnioski opublikowali na łamach „Frontiers in Ecology and Evolution”. Przebadali sierść i wąsy 35 kotów domowych. Porównali je z próbkami włosów od ponad 650 ludzi odżywiających się w różny sposób: wegan, wegetarian i osób jedzących mięso. Badacze podkreślili, że materiał z kotów zbierano w sposób całkowicie nieinwazyjny i bezbolesny, podczas rutynowej pielęgnacji i czesania zwierząt Azot z kociej sierści Wyniki były zdumiewające. Zamiast znaleźć się na szczycie izotopowej drabiny, koty wylądowały na samym dole. Wartości azotu w kocim futrze wynosiły około 6,5–6,6 promila. Dla porównania, u ludzi jedzących mięso było to aż 8,8 promila. Kocia sierść pod względem chemicznym najbardziej przypominała włosy ludzi na diecie wegańskiej, u których wynik wynosił 7,2 promila. Gdyby naukowiec nie wiedział, czyją próbkę bada, mógłby pomyśleć, że ten „drapieżnik” żywi się wyłącznie sałatą. To pokazuje, że bezrefleksyjne stosowanie metody izotopowej może być bardzo mylące. Sekret tkwi w wydajności Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź kryje się w niezwykłej wydajności kocich organizmów. Otóż koty przetwarzają białko mięsne niemal bez strat. Ich dieta składa się z wysokiej jakości aminokwasów, które idealnie pasują do budowy ich własnych ciał. – Ponieważ koty jedzą wysokiej jakości białko mięsne, które ściśle odpowiada składowi aminokwasów ich własnego organizmu, mogą transportować te aminokwasy bezpośrednio do białka sierści (keratyny) z minimalnymi zmianami izotopowymi – wyjaśniła Maryna Tiutiunnyk, jedna z autorek artykułu. Inne zwierzęta i ludzie przetwarzają białko znacznie mniej efektywnie. Powoduje to u nich większe nagromadzenie ciężkiego azotu w tkankach. Naukowcy mają nauczkę Nowe badanie to dowód na to, że niski poziom izotopów azotu nie zawsze świadczy o diecie roślinnej. Może on po prostu oznaczać świetny metabolizm i doskonałe dopasowanie pokarmu do potrzeb organizmu. Naukowcy muszą teraz szukać nowych sposobów, by lepiej odczytywać dietę z tkanek drapieżników. Warto też wspomnieć, że izotopy azotu służą do badania diety ludzi w pradziejach, dzięki czemu uzyskujemy wgląd w życie dawnych społeczności. Być może więc archeolodzy muszą być ostrożniejsi w interpretacji wyników. Źródło: Frontiers in Ecology and Evolution Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Powiedzenie „spać jak suseł” nie wzięło się znikąd. Ten gryzoń przesypia połowę swojego życia
To urocze zwierzątko znane jest przede wszystkim z popularnego powiedzenia. Choć wiele osób o nim słyszało, w naturze pozostaje niemal nieuchwytne. Suseł perełkowany w Polsce jest prawdziwą rzadkością i niewykluczone, że wkrótce całkiem zniknie z naszego krajobrazu.
Spis treści: Krewny „Baśki” Mieszkaniec Europy Wschodniej Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Zagrożenia dla susła perełkowanego Wraz z nadejściem wiosny, otaczający nas świat zmienia się o 180 stopni. Roślinność rozkwita, „eksplodując” przy tym soczystą zielenią i innymi imponującymi kolorami. Do uszu zaczyna docierać melodyjny śpiew ptaków. Zwierzęta stają się aktywniejsze, a niektóre budzą się ze snu zimowego, by przystąpić do godów i uzupełnić zapasy energii. Suseł perełkowany należy właśnie do tej ostatniej grupy. „Spać jak suseł” – chyba każdy słyszał to powiedzenie. Nie wzięło się znikąd. Ten sympatycznie wyglądający gryzoń przesypia połowę swojego życia. Krewny „Baśki” Patrzysz na susła, myślisz – dziwna wiewiórka? To skojarzenie jest jak najbardziej słuszne. Oba gryzonie należą do tej samej rodziny (wiewiórkowatych). Są podobnej wielkości i zbliżone pod względem pokroju. Nie trzeba być jednak wybitnym znawcą przyrody, by już na pierwszy rzut oka dostrzec różnice, występujące między oboma gatunkami. Wymiary i umaszczenie Suseł perełkowany (Spermophilus suslicus) osiąga od ok. 17 do ok. 25 cm długości ciała i masę od 170 do 490 g. Jest trochę większy od wiewiórki pospolitej, ale na pierwszy rzut oka trudno to dostrzec. Ma od niej znacznie krótszy ogon (2,5–5,6 cm vs 17–20 cm), który nie jest porośnięty puszystym futrem, a sztywną, przypominającą szczecinę sierścią. W porównaniu z powszechną w Polsce „Baśką”, suseł perełkowany różni się umaszczeniem. Okrywa tego gryzonia jest żółtawo-szaro-brązowa w części grzbietowej, żółtawo-szara po bokach, szaro-żółta lub szaro-ruda w części brzusznej. Na grzbiecie i po bokach wyraźnie widoczne jest białe nakrapianie, któremu zwierzę zawdzięcza drugi człon polskiej nazwy gatunkowej. Cechy charakterystyczne Wyróżnikiem susła są jego oczy – czarne i znacznie większe niż u wielu innych gryzoni. Przyglądając się im z bliska, można dostrzec żółtawe zabarwienie źrenicy. Charakterystyczne są także uszy. Na pierwszy rzut oka można odnieść wrażenie, że zwierzę jest ich pozbawione. To tylko pozory. Suseł ma uszy, ale te są niewielkie i niemal całkowicie ukryte w sierści. Przednie łapy, zaopatrzone w cztery palce z długimi, płaskimi pazurami, są chwytne. Tylne – silniej zbudowane od przednich – mają po pięć palców. Mieszkaniec Europy Wschodniej Suseł perełkowany jest wschodnioeuropejskim endemitem. Zasięg występowania tego gatunku ogranicza się przede wszystkim do Rosji, Ukrainy i Mołdawii. W niewielkim zakresie występuje też na Białorusi i w południowo-wschodniej Polsce. Suseł w Polsce W granicach naszego kraju przedstawicieli tego gatunku można spotkać wyłącznie na Lubelszczyźnie. W drugiej połowie XIX stulecia stanowiska tych zwierząt znajdowały się w okolicach miast: Zamość, Chełm, Hrubieszów i Szczebrzeszyn. Współcześnie susły zasiedlają obszar między Zamościem, Hrubieszowem i Tomaszowem Lubelskim. Są też obecne w Świdniku. Tamtejsza populacja jest najliczniejsza w Polsce. Obecnie polska populacja tych zwierząt jest całkowicie izolowana. Nie zawsze tak było. Z danych historycznych wynika, że lubelskie susły nie były całkowicie izolowane od głównego zasięgu występowania gatunku. Istniały kolonie na Wołyniu i Podolu, w okolicach Lwowa, Włodzimierza, Sokala, Bełza i Rawy Ruskiej. Siedlisko susłów perełkowanych Suseł perełkowany najlepiej czuje się na terenach otwartych, porośniętych niską roślinnością. Wybiera stepy, pastwiska, miedze, ugory i suche łąki. Takie środowisko – pozbawione naturalnych przeszkód – umożliwia sprawną komunikację między koloniami i ułatwia obserwację okolicy, w celu wypatrzenia potencjalnego niebezpieczeństwa. Jedynie populacje z Besarabii mają odmienne zwyczaje. Tamtejsze susły upodobały sobie kamieniste zbocza jarów i dolin rzecznych. Duże znaczenie dla susłów ma jakość gleby. Wynika to z faktu, że zwierzęta te żyją w kopanych przez siebie norach. Z tego względu, najczęściej wybierają miejsca, gdzie ryzyko zalania jest niewielkie, a ziemia jest sucha i przewiewna. Towarzyski śpioch, smakosz roślin i nasion, czyli o zwyczajach susła perełkowanego Susły perełkowane są zwierzętami stadnymi. Żyją w rodzinnych grupach, które na obszarze wspólnie zamieszkiwanego siedliska łączą się w kolonie. Co warte podkreślenia, nie zamieszkują we wspólnych norach. Każdy suseł kopie indywidualne schronienie. Aktywność susłów Przedstawiciele tego gatunku przejawiają dzienną aktywność. Nocą, zwierząt tych praktycznie nie spotyka się poza norami. Podobnie zresztą jak w deszczowe dni. Gdy świeci słońce, susły opuszczają schronienie o poranku. Po południu zmniejszają swoją aktywność, by ponownie wyjść ze swoich nor po 16.00. Na otwartej przestrzeni pozostają do zmroku. Zwyczaje żywieniowe Jak susły spędzają dzień? Na żerowaniu. Susły to zasadniczo zwierzęta roślinożerne. Zasadniczo, bo lwią część ich diety stanowią zielone części roślin, kłącza, nasiona i bulwy. Susły zajadają się koniczyną białą i łąkową, babką lancetowatą i zwyczajną, mniszkiem pospolitym, krwawnikiem pospolitym i różnymi roślinami pastewnymi. Jednak gdy ich organizm przedstawia większe zapotrzebowanie na białko, do jadłospisu włączają pokarm zwierzęcy. Zdobyczą tych gryzoni padają przede wszystkim bezkręgowce – owady i dżdżownice. Zjadają także małe jaszczurki, jaja ptaków, a czasami nawet padlinę. Rozród susłów perełkowanych Przedstawiciele tego gatunku są zwierzętami jednorujowymi, co oznacza, że rozmnażają się tylko raz w roku. Ruja rozpoczyna się w kwietniu. Gody trwają do 2 dni, a ciąża – do 26 dni. Samica rodzi od 3 do 8 młodych. Te są karmione przez matkę przez 4–5 tygodni. Mniej więcej w trzeciej dekadzie maja opuszczają norę i zaczynają przyjmować stały pokarm. Samodzielne życie rozpoczynają po ok. 10 dniach od pierwszego wyjścia. Roczny cykl życiowy Należy podkreślić, że jak wszyscy przedstawiciele rodzaju Spermophilus, susły perełkowane zapadają w sen zimowy. To pozwala im przetrwać czas ubogi w zasoby pokarmu. Większość populacji już na początku października przestaje opuszczać legowisko. Sen zimowy rozpoczyna się, gdy temperatura otoczenia spada poniżej 10 stopni Celsjusza i trwa do 7 miesięcy. Okres budzenia nie jest stały. Większość osobników opuszcza norę, gdy temperatura wzrasta powyżej 10 stopni. Przygotowania do hibernacji Przygotowania do hibernacji zaczynają się już na przełomie lipca i sierpnia. Wówczas zwierzęta zaczynają odżywiać się nasionami traw, które zawierają dużo węglowodanów. To pozwala im rozbudować tkankę tłuszczową brunatną, która stanowi rezerwę energetyczną na czas snu. W tym czasie susły przystępują też do budowy zimowych nor i gromadzenia niewielkich zapasów pożywienia w bocznych korytarzach. Sen zimowy susła perełkowanego Susły zimują samotnie, zwijając się w kłębek i chowając głowę i łapy pod tułów. Gdy temperatura otoczenia spada poniżej wartości granicznej, zapadają w stan hibernacji. Dochodzi wówczas do spowolnienia procesów metabolicznych, co skutkuje spadkiem temperatury ciała do 2,8 stopnia Celsjusza. Spadkowi ulega także częstotliwość pracy serca, z 300 do nawet 4 skurczów na minutę. Aktywność płuc zmniejsza się do jednego oddechu na minutę. Stan hibernacji niekiedy jest przerywany krótkimi okresami aktywacji procesów metabolicznych. Należy jednak podkreślić, że w takiej sytuacji, najczęściej nie dochodzi do zwiększenia aktywności ruchowej, a stan ten nie trwa dłużej niż 24 godziny. Wrodzona ostrożność susła perełkowanego O przetrwaniu gatunku decyduje nie tylko dostępność pożywienia. W naturze suseł zajmuje pozycję ofiary. Na te średniej wielkości gryzonie poluje wiele drapieżników. Z natury łagodne zwierzęta są łatwym celem dla ptaków, m.in. dla pustułek, jastrzębi i myszołowów. Także drapieżne ssaki, jak łasica, lis czy gronostaj, ostrzą sobie na nie zęby. Żeby przetrwać, suseł musiał wykształcić szereg mechanizmów obronnych. Wyostrzone zmysły Przed zagrożeniem suseł może ratować się jedynie ucieczką. Ważne jest więc, by odpowiednio wcześnie dostrzegał nadciągające niebezpieczeństwo. Tutaj przydają się wielkie oczy. W pozycji „słupka”, umożliwiającej prowadzenie obserwacji otoczenia, zwierzęta te dostrzegają drapieżnika nawet oddalonego o 150 m. Niewielkie uszy zdają się sugerować kiepski słuch. To pozory. Susły słyszą bardzo dobrze, ale nie reagują gwałtownie na wszystkie dźwięki. Tylko te, które świadczą o obecności naturalnego wroga, są sygnałem do ucieczki. Dźwięki ostrzegawcze Spłoszony, suseł błyskawicznie czmycha do nory. Nie zaniedbuje jednak reszty kolonii. Tak jak świstak tatrzański, suseł perełkowany wydaje alarmujące dźwięki, którymi oznajmia współplemieńcom, że trzeba uciekać, by ratować skórę. W bogatej gamie dźwięków funkcję ostrzegawczą pełni przenikliwy gwizd. Natomiast schwytany suseł wydaje dźwięk przypominający miauczenie. Co ciekawe, osobniki dojrzałe i młode wydają dźwięki o tej samej częstotliwości. U większości gatunków ssaków zachodzi korelacja między masą ciała a częstotliwością i formantem wokalizy, ale nie w tym przypadku. To także mechanizm obronny. W ten sposób zwierzęta maskują obecność młodych w stadzie, które dla drapieżników są znacznie łatwiejszym celem. Zagrożenia dla susła perełkowanego Liczebność susłów w Polsce zaczęła znacząco zmniejszać się już pod koniec XX wieku, ale nie w związku z aktywnością drapieżników. Wymieniając główne przyczyny spadku populacji tych zwierząt, należy wskazać przede wszystkim na utraty siedlisk i zmiany klimatyczne. Tereny obejmujące siedliska susła już od dłuższego czasu są zalesiane lub przeznaczane na cele rolnicze. Z kolei coraz cieplejsze zimy doprowadzają do okresowych wybudzeń tych zwierząt ze snu zimowego. Każdy taki przypadek wiąże się z ogromnym wydatkiem energetycznym, co w wielu przypadkach skutkuje śmiercią z wycieńczenia. W Polsce suseł ma status EN, co oznacza, że jest gatunkiem wysokiego ryzyka. Od 1984 roku podlega ochronie gatunkowej, a jego stanowiska w większości są objęte ochroną rezerwatową. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te malutkie ssaki zmniejszają mózg, by przetrwać zimno. A co, gdybyśmy my też umieli?
Małe ssaki wykorzystują wyjątkowy mechanizm sezonowej redukcji objętości mózgu. Poznaj ewolucyjny fenomen Dehnela, nowoodkryte, genetyczne podstawy tego zjawiska i jego potencjalne znaczenie dla ludzi. To wyjątkowa umiejętność.
Ryjówki i inne małe ssaki potrafią w wyjątkowo mroźne zimy zmniejszyć objętość swojego mózgu – nawet o 30%! Naukowcy właśnie odkryli konkretne geny odpowiedzialne za to niezwykłe zjawisko. Może to zrewolucjonizować badania nad neurodegradacją, także u ludzi. Czym jest fenomen Dehnela i jak działa u małych ssaków? Fenomen Dehnela to rzadkie zjawisko biologiczne, polegające na sezonowym zmniejszaniu i następnie powiększaniu objętości mózgu oraz innych narządów u wybranych gatunków małych ssaków. Najlepiej poznanym przykładem są ryjówki aksamitne (Sorex araneus), które zimą potrafią zredukować masę mózgu nawet o 20–30% w stosunku do lata. Proces ten obejmuje również kurczenie się czaszki oraz innych organów, takich jak serce czy wątroba, co zostało udokumentowane w badaniach MRI i morfometrycznych. Ten mechanizm adaptacyjny umożliwia ssakom znaczącą redukcję zapotrzebowania na energię w okresie, gdy dostępność pokarmu i zasobów jest ograniczona przez trudne warunki zimowe. Redukcja ta jest całkowicie odwracalna — wraz z nadejściem wiosny i poprawą warunków środowiskowych mózg oraz inne narządy wracają do swoich pierwotnych rozmiarów. To dowód wyjątkowej fizjologicznej plastyczności. Które geny „sterują” wielkością mózgu? Analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie pozwoliły „rozgryźć” molekularne mechanizmy stojące za tajemniczym fenomenem Dehnela. Analizy genomów ryjówek i innych ssaków wykazały, że za regulację sezonowej plastyczności odpowiadają geny związane z homeostazą energetyczną, gospodarką wodną oraz metabolizmem wapnia. Wybrane geny są odpowiedzialne za kontrolowanie procesów metabolicznych w tkankach mózgowych, a także regulację integralności bariery krew-mózg. Zmiany w ekspresji tych genów umożliwiają nie tylko dostosowanie rozmiaru mózgu, ale także minimalizowanie skutków potencjalnych uszkodzeń w warunkach stresu środowiskowego. Jak zwierzęta odzyskują pełną sprawność? Wyjątkowość fenomenu Dehnela polega na tym, że sezonowa redukcja objętości mózgu i narządów następuje bez procesu masowej apoptozy (śmierci komórek). Dzięki temu z początkiem wiosny organizm małych ssaków jest w stanie w pełni odbudować strukturę i funkcję mózgu. Udokumentowano, że ryjówki potrafią w ciągu kilku tygodni powrócić do poprzedniego poziomu masy mózgowej, zachowując przy tym pełną sprawność poznawczą i sensoryczną Czy odkrycia naukowców mogą pomóc w leczeniu ludzkich chorób? Chociaż fenomen Dehnela dotyczy głównie zwierząt, jego analiza może przynieść istotne korzyści dla medycyny. Mechanizmy umożliwiające odwracalne zmniejszenie objętości mózgu bez trwałych uszkodzeń komórek mogą posłużyć jako inspiracja do opracowania nowych metod leczenia chorób neurodegeneracyjnych. Geny związane z homeostazą energetyczną i funkcjonowaniem bariery krew-mózg mogą wskazywać potencjalne biomarkery oraz cele terapeutyczne dla przyszłych terapii, choć wymaga to dalszych badań. Które gatunki zmieniają objętość mózgu? Zjawisko to nie dotyczy wyłącznie ryjówek. Badania wykazały, że podobne zdolności wykazują także krety europejskie oraz przedstawiciele rodziny łasicowatych, np. gronostaje. U kretów zaobserwowano sezonowe zmniejszanie masy mózgu i czaszki o około 10-12%. W ostatnich latach opisano także zjawisko sezonowej plastyczności mózgu u pręgowców (Rhabdomys pumilio), które zmniejszają objętość mózgu podczas letnich upałów. To sugeruje, że mechanizm ten może być odpowiedzią nie tylko na zimno, ale również na inne czynniki środowiskowe Wszystkie te zwierzęta charakteryzuje wysoki metabolizm, a adaptacja w postaci sezonowej redukcji narządów zwiększa ich szanse przetrwania w trudnych warunkach klimatycznych. To jedno z najbardziej zdumiewających przystosowań ssaków do niedoboru zasobów. Źródła: Molecular Biology and Evolution, UAB, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jeden z najbardziej inteligentnych naczelnych świata. Jego przyszłość zależy od ludzkich decyzji
Orangutany to jedne z najbardziej niezwykłych naczelnych świata – inteligentne, silne i całkowicie uzależnione od tropikalnych lasów. Choć ich los budzi coraz większy niepokój, wciąż niewiele osób wie, jak różnorodna i skomplikowana jest ich biologia. Poznaj gatunki orangutanów, miejsca ich występowania, długość życia oraz dowiedz się, czy mogą być groźne dla człowieka.
Spis treści: Gdzie żyją orangutany? Jak długo żyją orangutany? Dieta i zachowania orangutanów Czy orangutany są groźne? Zagrożenia i ochrona orangutanów Orangutan to jeden z najbardziej fascynujących gatunków naczelnych. Przez wiele lat uważano, że istnieją dwa gatunki – orangutan borneański (Pongo pygmaeus) i orangutan sumatrzański (Pongo abelii). Dopiero niedawno, bo w 2017 roku, opisano trzeci gatunek: orangutana tapanulijskiego (Pongo tapanuliensis), żyjącego w niewielkiej, izolowanej populacji na Sumatrze. Każdy z tych gatunków różni się nieco wyglądem, zachowaniem i preferencjami środowiskowymi. Orangutan sumatrzański jest zwykle smuklejszy, ma jaśniejsze, puszyste futro i spędza więcej czasu na drzewach. Gatunek sumatrzański ma też na twarzy długie włosy, czego nie zauważa się u orangutana borneańskiego. Orangutan tapanulijski natomiast uchodzi za najbardziej zagrożonego – jego populację szacuje się na zaledwie kilkaset osobników. Mimo tych różnic wszystkie orangutany łączy charakterystyczna sylwetka: długie ramiona, krótkie nogi, imponująca siła mięśni oraz inteligencja, którą badacze porównują z poziomem kilkuletniego dziecka. W świecie przyrody to wyjątkowi specjaliści od życia na drzewach i mistrzowie adaptacji do środowiska tropikalnych lasów. Gdzie żyją orangutany? W naturze orangutany występują wyłącznie w Azji Południowo-Wschodniej, na dwóch wyspach: Borneo i Sumatrze. Oba obszary charakteryzują się gęstymi lasami deszczowymi, które dostarczają zwierzętom pożywienia, schronienia i rozbudowanej sieci drzew umożliwiającej przemieszczanie się bez schodzenia na ziemię. Orangutan borneański zamieszkuje rozległe, choć coraz bardziej pofragmentowane lasy Borneo, podzielone administracyjnie między Indonezję, Malezję i Brunei. Różne podgatunki orangutana borneańskiego zamieszkują różne części wyspy. Orangutan sumatrzański żyje głównie w północnej-zachodniej części Sumatry. Z kolei orangutan tapanulijski ograniczony jest do jednego, niewielkiego pasma lasu na południe od jeziora Toba. Jego występowanie obejmuje mniejszy obszar niż jakikolwiek inny gatunek wielkiej małpy. Tak wąska nisza czyni tę populację niezwykle podatną na zmiany środowiskowe i presję człowieka. Środowisko kluczowe dla przetrwania Lasy, w których żyją orangutany, pełnią funkcję nie tylko źródła pożywienia, lecz także przestrzeni społecznej i opiekuńczej. Drzewa stanowią platformy do odpoczynku oraz bezpiecznej obserwacji otoczenia. Orangutany zdecydowaną większość życia spędzają w koronach drzew. Jak długo żyją orangutany? Długość życia orangutanów zależy od wielu czynników, takich jak dostępność pożywienia, ryzyko drapieżnictwa, poziom stresu czy warunki środowiskowe. Na wolności żyją średnio 35–40 lat. Z kolei w kontrolowanych warunkach, z dostępem do opieki weterynaryjnej i zbilansowanego żywienia, orangutany mogą dożywać nawet 50–60 lat. Zdarzają się przypadki osobników przekraczających 60. rok życia, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących naczelnych poza człowiekiem. Wolne tempo rozwoju Jedną z najciekawszych cech orangutanów jest powolne dojrzewanie. Samice rodzą swoje pierwsze młode zwykle w wieku 15–16 lat (choć w niewoli jest to możliwe już u ośmioletnich samic). Kolejne ciąże pojawiają się zwykle co 6–8 lat – to najdłuższy odstęp między narodzinami młodych u wszystkich ssaków. Młode pozostają z matką wiele lat, ucząc się, co można jeść, jak budować gniazda i jak poruszać się w trudnym środowisku lasu. Ten długi okres zależności przekłada się na wolne tempo przyrostu populacji, co stanowi poważne wyzwanie dla ochrony gatunków. Dieta i zachowania orangutanów Orangutany najchętniej jedzą owoce. Ich dieta obejmuje wiele gatunków roślin, w tym owoce sezonowe, liście, młode pędy, kwiaty, korę. Sięgają też czasem po owady i jaja ptaków. Z uwagi na duży udział owoców w ich diecie, orangutany odgrywają znaczącą rolę w rozsiewaniu nasion, wpływając tym samym na różnorodność gatunkową roślinności leśnej. Ich dzienne aktywności są stosunkowo spokojne – poszukiwanie jedzenia, codzienne budowanie gniazd oraz obserwacja otoczenia. Orangutany nie żyją w dużych grupach. To zwierzęta raczej samotnicze, zachowujące kontakt z innymi głównie w celu prokreacji. Są jednymi z najmniej agresywnych naczelnych, a ich zachowania społeczne często mają łagodny, niemal opiekuńczy charakter. Zaobserwowano, że dzikie orangutany potrafią odwiedzać ośrodki rehabilitacyjne i nawiązywać kontakt z osieroconymi młodymi, jakby instynktownie wspierały je w adaptacji. Ich wysoka inteligencja przejawia się również w umiejętności tworzenia i posługiwania się prostymi narzędziami, korzystania z liści jako ochrony przed deszczem i słońcem oraz w wielu innych zachowaniach, które świadczą o niezwykłej elastyczności tych zwierząt. Czy orangutany są groźne? Pytanie to pojawia się często, zwłaszcza w kontekście spotkań z orangutanami w rezerwatach lub na obszarach turystycznych. Orangutany nie są zwierzętami agresywnymi. Zasadniczo wolą unikać konfliktów – ich tryb życia opiera się na spokoju i minimalizacji energii, nie na konfrontacji. Spotkania samców na wolności często kończą się demonstracją siły, taką jak wydawanie donośnych okrzyków czy potrząsanie gałęziami, ale rzadko przeradzają się w bezpośrednią walkę. Ze względu na swoją siłę fizyczną orangutany mogą być niebezpieczne, jeśli czują zagrożenie lub są prowokowane. Problemy pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy człowiek nie przestrzega zasad bezpieczeństwa i na przykład próbuje dotykać zwierząt, podchodzi zbyt blisko samicy z młodym lub oferuje jedzenie. Zagrożenia i ochrona orangutanów Wszystkie gatunki orangutanów są klasyfikowane jako krytycznie zagrożone. Do spadku ich liczebności przyczyniają się: wycinka lasów pod plantacje palm olejowych, kłusownictwo i nielegalny handel młodymi, fragmentacja siedlisk, zmiany klimatyczne i częstsze pożary lasów torfowych. Programy ochronne obejmują monitoring populacji, tworzenie korytarzy ekologicznych, wzmacnianie prawa ochrony przyrody oraz edukację lokalnych społeczności. Coraz większe znaczenie mają też centra rehabilitacji, gdzie trafiają osierocone młode orangutany. Skala problemu jest ogromna – szacuje się, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat orangutany straciły nawet połowę swojego naturalnego środowiska, a nielegalne wyręby wciąż mają miejsce. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje fakt, że tylko niewielki odsetek przypadków kłusownictwa jest realnie ścigany, co podważa skuteczność przepisów prawnych. W ochronie gatunku coraz większą rolę odgrywają również organizacje międzynarodowe i naukowcy, którzy zwracają uwagę na konieczność niezależnego monitoringu i bardziej transparentnych działań rządów krajów, w których orangutany występują. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Świnia domowa wywodzi się od dzikiego przodka. Psy mogą jej pozazdrościć inteligencji
Świnia domowa jest znacznie bardziej złożonym i fascynującym zwierzęciem, niż głoszą powszechne stereotypy. Odniosła spektakularny sukces biologiczny. Wykazuje ogromną zdolność do adaptacji i ma fundamentalne znaczenie gospodarcze. Wiele ras psów może pozazdrościć jej inteligencji i zdolności poznawczych. A mimo to w kulturowych skojarzeniach świnia wciąż zajmuje niechlubne miejsce, będąc synonimem cech, niosących ze sobą jednoznacznie negatywny ładunek.
Spis treści: Z lasów do chlewni Forma dostosowana do funkcji, czyli budowa świni domowej Natura świń Zwierzę, które w wielu krajach świata stanowi motor napędowy gospodarki, jest „produktem” skomplikowanego, wieloetapowego procesu udomowienia, który trwał kilka tysięcy lat. Domestykacja tego zwierzęcia rozpoczęła się na długo przed nastaniem naszej ery i przyniosła spektakularne rezultaty. Mimo kulturowych uprzedzeń, świnia domowa w pełni zasługuje, by nazwać ją jednym z najdoskonalszych przedstawicieli królestwa zwierząt. Z lasów do chlewni Proces, w wyniku którego świnia stała się zwierzęciem hodowlanym, należy do najbardziej udanych transformacji w historii. Każdą rasę zapoczątkował potężny przodek, wykazujący szereg cech, które później okazały się niezwykle przydatnymi w hodowli. Dziki przodek Wszystkie rasy świń domowych, bez wyjątku, wywodzą się od dzika euroazjatyckiego (Sus scrofa). To potężne zwierzę jest doskonale przystosowane do przetrwania w zróżnicowanych warunkach, od gęstych lasów po tereny podmokłe. Ten specyficzny tryb życia znajduje odzwierciedlenie w morfologii dzika. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/do-konca-lutego-moga-zostac-zabite-prawie-wszystkie-dziki-to-bedzie-zaglada-tego-gatunku-w-polsce-3208542.jpeg" width="4776" height="3280" alt="Do końca lutego mogą zostać zabite prawie wszystkie dziki. To będzie zagłada tego gatunku w Polsce" title="Do końca lutego mogą zostać zabite prawie wszystkie dziki. To będzie zagłada tego gatunku w Polsce" /> W przeciwieństwie do wielu udomowionych potomków, Sus scrofa ma korpus mocno rozbudowany w przedniej części, z opadającym zadem. Ta cecha stanowi adaptację do rycia w ziemi (buchtowania) w poszukiwaniu pożywienia. Jego nogi są dłuższe i silniejsze, a duża, klinowata głowa, osadzona na muskularnej szyi, stanowi potężne narzędzie. To zwierzę wysoce społeczne. Żyje w grupach zwanych watahami, w których panuje ścisła hierarchia. Na czele stada zazwyczaj stoi doświadczona locha, a za nią podążają jej potomstwo z różnych roczników (warchlaki, przelatki) oraz podporządkowane samice. Taka struktura społeczna, oparta na więziach rodzinnych i hierarchii, stanowiła behawioralny fundament, na którym oparła się późniejsza domestykacja i który do dziś można zaobserwować u świń domowych. Gdzie rozpoczęło się udomowienie? Domestykacja świni nie była pojedynczym wydarzeniem, a złożonym procesem, mającym przynajmniej dwa niezależne źródła. Badania archeologiczne i genetyczne wskazują, że pierwsze próby oswojenia dzika miały miejsce już około 13 000–12 700 lat p.n.e., w dorzeczu Eufratu i Tygrysu. Drugie centrum udomowienia powstało w Azji, prawdopodobnie na terenie dzisiejszych Chin, około 7000 lat p.n.e. Pierwsze udomowione świnie wykroczyły poza swoje kolebki. Wraz z migrującymi rolnikami z epoki neolitu, około 6800–4000 lat temu, dotarły na kontynent europejski. Tam doszło do kolejnego kluczowego etapu w ich ewolucji. Przybyłe zwierzęta zaczęły krzyżować się z lokalnymi populacjami dzika europejskiego. Ten napływ nowej puli genetycznej był niezwykle istotny. Kolejne rasy świń nie były potomkami dzików z jednego regionu. Przeplatały się w nich geny bliskowschodnich, azjatyckich i europejskich przodków. To właśnie zróżnicowane dziedzictwo genetyczne stało się fundamentem dla niezwykłej adaptacyjności świni domowej, a hodowcom dało ogromny materiał do selekcji, umożliwiając wykształcenie setek ras o skrajnie różnych cechach. Zmiany w fizjologii Wieloletni proces domestykacji i późniejszej celowej hodowli doprowadził do fundamentalnych zmian, zarówno w wyglądzie, jak i fizjologii świń. Były one tak głębokie, że współczesna świnia domowa tylko w niewielkim stopniu przypomina swojego dzikiego przodka. Kluczowe znaczenie miała zmiana trybu życia z nocnego na dzienny. To w znacznym stopniu ułatwiło człowiekowi kontrolę nad stadem. Ogromną rewolucją okazała się także zmiana w cyklu rozrodczym. Locha dzika ma tylko jeden okres rui w roku. Z kolei u świni domowej wykształciły się regularne, trwające średnio 21 dni cykle płciowe. To, w połączeniu z ciągłym popędem płciowym knurów, umożliwiło produkcję prosiąt przez cały rok. Zmianom uległa również budowa ciała. W wyniku selekcji ukierunkowanej na produkcję mięsa i tłuszczu, sylwetka świni wydłużyła się, a proporcje uległy znaczącej zmianie. Zmniejszyła się czaszka i mózg, co jest typowym zjawiskiem u zwierząt udomowionych. Pojawiła się także ogromna różnorodność umaszczenia – od białego, przez łaciate, rude, aż po czarne. Forma dostosowana do funkcji, czyli budowa świni domowej Typowy przedstawiciel swojego gatunku charakteryzuje się krępym, walcowatym tułowiem, krótką, muskularną szyją i dużą, klinowatą głową. Należy jednak podkreślić, że za ogólnym opisem kryje się ogromna różnorodność, będąca wynikiem specjalizacji hodowlanej. Rasy mateczne, takie jak wielka biała polska, cechują się wydłużoną, niemal prostokątną sylwetką. Ta cecha zapewnia przestrzeń dla rozwoju licznych płodów. Z kolei rasy typowo mięsne mają budowę bardziej zwartą, z silnie rozbudowanymi partiami mięśniowymi. Ciało świni pokryte jest skórą o różnej grubości, porośniętą rzadką szczeciną. U niektórych ras, zwłaszcza prymitywnych, owłosienie może być znacznie gęstsze. Ta cecha stanowi ewolucyjną pozostałość po dzikich przodkach. Nogi, choć w porównaniu do dzika wydają się krótsze i delikatniejsze, są mocne i zakończone parzystymi racicami (świnie to zwierzęta parzystokopytne). Dwa środkowe palce dźwigają główny ciężar ciała, natomiast dwa zewnętrzne, tzw. szpile, zapewniają dodatkowe wsparcie na miękkim podłożu. Ryj i tarcza ryjowa Najbardziej wyspecjalizowanym narządem świni jest jej ryj. To nie tylko potężne narzędzie do buchtowania w ziemi, ale także precyzyjny organ sensoryczny. Jego rdzeniem jest kość przedszczękowa, zakończona twardym, ale elastycznym krążkiem chrzęstnym, zwanym tarczą ryjową. Tarcza nie jest owłosiona, za to gęsto unerwiona i unaczyniona. Przez to wykazuje niezwykłą wrażliwość na dotyk i zapachy. Świnie domowe mają rewelacyjnie rozwinięty zmysł węchu, który pozwala im lokalizować pożywienie ukryte głęboko pod ziemią. Mało tego, tarcza jest połączona z silnymi mięśniami, dzięki czemu mogą ryć i przekopywać glebę z ogromną siłą. Uzębienie wszystkożercy Zęby świni doskonale odzwierciedlają jej naturę. Przedstawiciele tego gatunku mają uzębienie heterodontyczne i difiodontyczne. Dorosłe osobniki dysponują 44 zębami stałymi, co jest rzadko spotykaną liczbą w królestwie ssaków łożyskowych. Z kolei prosięta rodzą się z ośmioma ostrymi zębami mlecznymi. Pełne uzębienie mleczne składa się 28 zębów, które stopniowo, do około drugiego roku życia, są zastępowane zębami stałymi. Każdy rodzaj zębów pełni specyficzną funkcję. Siekacze służą chwytaniu i odcinaniu pokarmu. Kły stanowią groźną broń, zwłaszcza u knurów, u których rosną przez całe życie. Ścierając się o siebie, pozostają niezwykle ostre. Zęby przedtrzonowe i trzonowe mają szerokie, guzkowate powierzchnie koron, idealnie przystosowane do miażdżenia i rozcierania zróżnicowanego pokarmu – od twardych ziaren po miękkie tkanki roślinne i zwierzęce. Natura świń Świnie są z natury zwierzętami wysoce społecznymi, o silnym instynkcie stadnym. W systemach wolnowybiegowych tworzą stabilne grupy, w których nawiązują liczne i trwałe relacje. W obrębie stada szybko ustala się złożona hierarchia dominacji, która reguluje dostęp do zasobów – pokarmu, wody czy najlepszych miejsc do odpoczynku. Struktura ta, choć ustalana poprzez początkowe walki, w dłuższej perspektywie minimalizuje konflikty i agresję w grupie Komunikacja w stadzie ma charakter wielowymiarowy. Naukowcy zidentyfikowali ponad 20 różnych rodzajów dźwięków, od cichego chrząkania wyrażającego zadowolenie, po głośne kwiki alarmowe czy nawoływania. Jednak kluczową rolę odgrywa zmysł węchu. To za jego pomocą prosięta rozpoznają matkę i rodzeństwo, a dorosłe osobniki identyfikują członków swojej grupy. Niezwykła inteligencja Jednym z najniezwyklejszych aspektów natury świń jest ich wyjątkowa inteligencja. Badania naukowe dowodzą, że ich zdolności poznawcze dorównują zdolnościom trzyletniego dziecka i w wielu testach przewyższają psy, powszechnie uważane za inteligentne zwierzęta. Świnie wykazują zdolność do myślenia abstrakcyjnego, rozwiązywania złożonych problemów i posiadają doskonałą pamięć długotrwałą. Zwierzęta te doskonale zapamiętują lokalizację różnych źródeł pożywienia i wracają do tych, które są najbardziej zasobne. Pamiętają konkretne przedmioty przez okres do trzech lat. Badania wykazały, że uczą się reagować na swoje imiona w ciągu 2–3 tygodni, podobnie jak szczenięta. W kwestii rozwiązywania problemów badania wykazały, że w testach, w których smakołyk ukryty był pod pojemnikiem, świnie znacznie szybciej niż psy uczyły się, jak go odwrócić, aby dostać się do nagrody. Jednym z najbardziej zdumiewających dowodów na ich inteligencję jest zdolność do rozumienia odbicia w lustrze. Gdy pokazywano im jedzenie w lustrzanym odbiciu, nie próbowały go dosięgnąć za lustrem, a odwracały się, by zlokalizować je w rzeczywistym pomieszczeniu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Pumy wróciły do Patagonii – i spotkały pingwiny. To, co wydarzyło się tam, zaskoczyło naukowców
Naturalny eksperyment w parku narodowym w Patagonii pokazuje, jak powrót dużego drapieżnika może przekształcić ekosystem.
Spis treści: Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Przez dziesięciolecia pumy atakowały owce z hodowli wzdłuż wybrzeża Argentyny, a ranczerzy intensywnie je tępili. W rezultacie pumy zniknęły z krajobrazu z tego regionu. Następnie, w 2004 roku, przyrodnicy utworzyli w tym regionie Park Narodowy Monte León. Zgodnie z oczekiwaniami, gdy zaprzestano polowań, wielkie koty powróciły. A kiedy wróciły, natrafiły w swojej dawnej okolicy na nowego „przeciwnika”: dużego pingwina magellańskiego (Spheniscus magellanicus). Jak pingwiny zmieniły zachowanie pum w Patagonii? Naukowcy nie przewidzieli jednak, że pumy nie tylko zaczną polować na pingwiny. Sezonowe pojawianie się tych ptaków całkowicie przeorganizowało sposób, w jaki te słynące z samotniczego trybu życia koty poruszają się po terenie, wchodzą ze sobą w interakcje i polują. Nowe badanie, opublikowane na łamach czasopisma „Proceedings of the Royal Society B”, po raz pierwszy dokumentuje tę zmianę w zachowaniu pum i podważa nasze wyobrażenia o tym, co dzieje się, gdy duzi drapieżnicy powracają do ekosystemu. – Gdy zaczynamy przywracać dziką przyrodę, gatunki, które wracają, mogą zastać system nieco inny niż ten, w którym żyły sto lat temu. I muszą się do niego dostosować” – mówi Emiliano Donadio z Towarzystwa National Geographic, dyrektor naukowy Fundación Rewilding Argentina i współautor badania. View Ediplayer on the source website Zaskakujące odkrycie: pumy częściej niż sądzono polują na pingwiny Badacze początkowo nie zamierzali analizować tej wyjątkowej relacji drapieżnik-ofiara. Główny autor badania, ekolog Mitchell Serota, współpracował nad projektem dotyczącym reakcji dzikiej fauny na usunięcie presji człowieka z terenów dawnych rancz. W 2023 roku Mitchell Serota i jego współpracownicy poinformowali, że wielkie koty rzeczywiście żywią się pingwinami. „O tej interakcji wiedziano, ale sądziliśmy, że ma ona marginalne znaczenie” – wyjaśnia. – „Może dotyczy zaledwie kilku osobników”. Zespół zainstalował na terenie parku 32 fotopułapki i w okresie od września 2019 roku do stycznia 2023 roku śledził 14 dorosłych pum (Puma concolor) wyposażonych w obroże GPS. Łącząc te dane z obserwacjami terenowymi, naukowcy szybko zdali sobie sprawę, że pumy polują na pingwiny znacznie częściej, niż się spodziewano. – Regularnie rejestrowaliśmy obecność pum tuż przy kolonii pingwinów – wspomina Mitchell Serota. – Wtedy stało się jasne, że nie jest to marginalny wątek, lecz czynnik, który realnie wpływa na to, jak te zwierzęta wykorzystują przestrzeń. Pingwiny zmieniły zwyczaje łowieckie i społeczne pum Ponieważ pingwiny magellańskie spędzają znaczną część życia na morzu, stanowią nietypową ofiarę dla dużego lądowego drapieżnika, którego dieta opiera się głównie na ssakach żyjących na lądzie, takich jak jelenie, gwanako (krewniacy lam) czy zające. Jednak w okresie lęgowym – trwającym mniej więcej od września do kwietnia – ptaki morskie gromadzą się licznie na lądzie. W Monte León ponad 40 tys. par lęgowych zakłada gniazda na odcinku wybrzeża liczącym około dwóch kilometrów. Dla pumy, której terytorium może obejmować setki kilometrów kwadratowych, tworzy to nietypową sytuację: niezwykle obfite źródło pożywienia, skoncentrowane na bardzo niewielkim obszarze i dostępne jedynie przez część roku. Zespół badawczy stwierdził, że zagęszczenie populacji pum pozostawało podobne – około 13 osobników na 100 kilometrów kwadratowych – niezależnie od tego, czy pingwiny były obecne, czy nie. Pingwiny nie spowodowały więc wzrostu liczby pum, lecz przeorganizowały sposób, w jaki te koty dzielą i wykorzystują przestrzeń. Jak się okazuje, pumy polujące na pingwiny zachowują się zupełnie inaczej niż te, które w Patagonii wybierają inną dietę. Badanie wykazało, że „ptakożerne” wielkie koty znacznie częściej dzieliły ze sobą ten sam obszar niż osobniki niepolujące na ptaki i rzadziej atakowały się nawzajem, niż można by się spodziewać. – Innymi słowy, pumy żywiące się pingwinami wykazywały dużą tolerancję wobec obecności innych osobników – mówi Emiliano Donadio. Dlaczego pumy przestały być samotnikami? Zaskakujące wyjaśnienie naukowców Taka tolerancja była zaskoczeniem, biorąc pod uwagę powszechny stereotyp pum jako samotników. W Patagonii te wielkie koty funkcjonują na otwartej przestrzeni, ponieważ są tam drapieżnikami szczytowymi. – W przeciwieństwie do Afryki nie muszą łączyć sił, by powalić ofiarę dwa czy trzy razy większą od siebie. A w przeciwieństwie do zwierząt Ameryki Północnej czy zwierząt Alaski nie ma tu niedźwiedzi grizzly, niedźwiedzi czarnych ani wilków, więc te koty nie muszą kryć się nocą w drzewach, jak dzieje się to u nas – wyjaśnia Jim Williams, który przez dziesięciolecia pracował jako biolog w Montana Fish, Wildlife and Parks i opisał relacje między ptakami morskimi a wielkimi kotami w swojej książce „Path of the Puma”. Do pewnego stopnia logiczne jest, że pumy skorzystały z nowego źródła pożywienia, ponieważ pingwiny są ofiarą obarczoną niewielkim ryzykiem. – Wielkie koty – lwy, pantery, kuguary, pumy – zawsze polują na najliczniejsze i najbardziej podatne na atak źródła pokarmu, jakie są dostępne – mówi Jim Williams, który nie był związany z omawianym badaniem. – Z ekologicznego punktu widzenia ani w kategoriach naturalnych zachowań nie jest to nic zaskakującego, choć dla osób, które nie wiedzą, że zasięgi pingwinów i pum się pokrywają, może to być zdziwieniem – dodaje. Zaskakujące są natomiast zmiany w zachowaniu. – Mamy tendencję do postrzegania pum jako zwierząt skrajnie agresywnych i nietolerancyjnych – mówi Emiliano Donadio. – Jednak gdy pokarm jest obfity i skoncentrowany, nie ma potrzeby go bronić. Zwierzęta stają się wówczas bardziej tolerancyjne społecznie – dodaje. Jak obecność pingwinów wpływa na cały ekosystem Patagonii? Emiliano Donadio podkreśla, że jak dotąd badania monitoringowe wskazują, iż kolonia pingwinów pozostaje stabilna, a nawet się powiększa od czasu utworzenia parku. Wciąż nie wiadomo jednak, w jaki sposób wywołane przez pingwiny zmiany w zachowaniu pum oddziałują na resztę ekosystemu – zwłaszcza na gwanako, dominującego roślinożercę Patagonii, oraz na główną, tradycyjną ofiarę tych drapieżników. Pomimo udokumentowanych w badaniu zmian behawioralnych wiele istotnych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Naukowcy nadal nie wiedzą, ile pingwinów zabija pojedyncza puma, co utrudnia ocenę długofalowego wpływu drapieżnictwa na kolonię – mimo że liczebność pingwinów w Monte León wydaje się jak dotąd stabilna lub rosnąca. Nie są też w stanie stwierdzić, czy wysoka gęstość populacji pum jest zjawiskiem przejściowym, czy trwałą cechą tego ekosystemu. Badacze muszą również ustalić szersze konsekwencje ekologiczne zmian w zachowaniu pum wywołanych obecnością pingwinów. – Wiemy, że kolonia pingwinów zmieniła to, gdzie, kiedy i w jaki sposób pumy zdobywają pożywienie, ale kolejnym krokiem jest zrozumienie ekologicznych skutków tej zmiany – mówi Mitchell Serota. Na razie ustalenia dotyczące zachowania pum pokazują, że gdy przyroda otrzymuje przestrzeń do działania, nie zawsze wraca do dawnego stanu – potrafi improwizować. – Renaturyzacja nie polega na cofnięciu się do jakiegoś historycznego momentu – podkreśla Mitchell Serota. – Gatunki wracają do ekosystemów, które uległy głębokim przemianom. To może prowadzić do powstawania zupełnie nowych interakcji. Źródło: Fundación Rewilding Argentina, Proceedings of the Royal Society B