Przełom w neurobiologii. Innowacyjny biomateriał skutecznie połączył przerwany rdzeń kręgowy
Dla ssaków uszkodzenie kręgosłupa jest najczęściej ostatecznym wyrokiem. Przerwanie delikatnych szlaków komunikacyjnych prowadzi do trwałego paraliżu, utraty czucia i braku kontroli nad fizjologią. Kiedy jednak naukowcy uważnie przyjrzeli się najprostszym organizmom na Ziemi, okazało się, że brutalnie przerwane nerwy można po prostu... „zespawać” z powrotem.
Gdy aksony (długie wypustki komórek nerwowych działające jak biologiczne kable) zostają rozerwane w wyniku wypadku, nasz organizm błyskawicznie reaguje stanem zapalnym. Zamiast się zregenerować, uszkodzona tkanka tworzy zbitą bliznę zwaną glejem, która jak mur fizycznie blokuje przesyłanie sygnałów. Tymczasem w świecie mikroskopijnych bezkręgowców biologia radzi sobie z tym problemem bez najmniejszego problemu – rozerwane końce nerwów potrafią same się odnaleźć i błyskawicznie połączyć. Zespół naukowców pod kierownictwem Michaela Lebensteina-Gumovskiego postanowił skopiować ten naturalny mechanizm i zastosować go u dużych ssaków. Aby zainicjować proces regeneracji, badacze potrzebowali idealnego biokompatybilnego mostu – materiału, który wypełniłby lukę po urazie i utrzymał nerwy w bezpośrednim kontakcie. Ich eksperymenty były jednak wątpliwe etycznie. Glikol i chitozan łączą przerwany obwód Jak czytamy w publikacji w „PLOS One”, badacze z powodzeniem przetestowali innowacyjny żel fuzogenny. Jego zadaniem jest stopienie i zespawanie uszkodzonych błon nerwowych. Receptura tego wynalazku opiera się na dwóch składnikach – powszechnie stosowanym glikolu polietylenowym (PEG) oraz chitozanie, czyli biologicznym polimerze występującym naturalnie m.in. w pancerzach morskich skorupiaków. Eksperyment, choć z etycznego punktu widzenia wątpliwy, przyniósł oszałamiające rezultaty. Przeprowadzono go na pięciu samicach świń węgierskiej rasy mangalica. Zwierzętom znajdującym się pod głęboką narkozą całkowicie przecięto rdzenie kręgowe. Trzem z nich zaaplikowano w miejsce urazu eksperymentalny żel, po czym ustabilizowano ich kręgosłupy tytanowymi śrubami i prętami. Dwie pozostałe świnie stanowiły grupę kontrolną – przeszły jedynie mechaniczną stabilizację bez użycia substancji łączącej. Wszystkie zwierzęta poddano następnie identycznemu programowi rygorystycznej rehabilitacji, obejmującej codzienne masaże nóg i elektryczną stymulację mięśni. Grupa badawcza przez pierwszy tydzień otrzymywała dodatkowo kroplówki z glikolem. W 60 dni do pełnego kroku Różnice kliniczne między obiema grupami okazały się kolosalne. U świń leczonych żelem odnotowano błyskawiczną poprawę. Już zaledwie dwa dni po całkowitym zerwaniu rdzenia zwierzęta odzyskały czucie i reagowały na ukłucia. Po pięciu dniach całkowicie powróciła u nich naturalna kontrola nad oddawaniem moczu. Finał eksperymentu przeszedł najśmielsze oczekiwania – po 60 dniach cała trójka leczonych zwierząt potrafiła samodzielnie wstać i chodzić na czterech kończynach. Zwierzęta z grupy kontrolnej nie wykazały żadnej poprawy, pozostając trwale sparaliżowane. Kiedy naukowcy zbadali ich tkanki pod mikroskopem, zauważyli potężne blizny, cysty z płynem i całkowicie obumarłe zakończenia obciętych nerwów. Tymczasem u świń potraktowanych żelem zaobserwowano wyraźne włókna nerwowe płynnie przekraczające linię urazu. Kiedy metodę będzie można zastosować u ludzi? Autorzy badań podkreślają, że tak błyskawiczny powrót funkcji motorycznych wyklucza tradycyjne, niezmiernie powolne odrastanie aksonów z uszkodzonych komórek. Sukces opiera się na natychmiastowej fuzji aksonalnej – substancja fizycznie stopiła ze sobą rozerwane styki, przywracając przepływ informacji między mózgiem a resztą ciała. Zanim ta rewolucyjna technologia trafi do badań klinicznych z udziałem sparaliżowanych ludzi, miną jeszcze lata testów, ale jest to dotychczas jeden z najjaśniejszych punktów w historii leczenia przerwanych rdzeni kręgowych. Źródło: PLoS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Przełomowa samotna podróż wieloryba. Wyniósł się z miejsca, którego nigdy nie opuszczał
Naukowcy przebadali wyjątkową gromadę humbaków zamieszkującą wody Morza Arabskiego. Spośród zwierząt, które na co dzień poruszają się wzdłuż wybrzeży Omanu, badacze zaobserwowali jeden okaz wyłamujący się z reguły. Samica Luban udała się w samotną podróż do – oddalonych o około 7 tysięcy kilometrów – Indii.
Wybrzeża Omanu stanowią jeden z najciekawszych fragmentów Morza Arabskiego. W wodach przy kraju ze stolicą w Muskacie żyje bowiem wyjątkowa gromada humbaków, licząca zaledwie nieco ponad 80 osobników. Wyjątkowość tych zwierząt objawia się w ich niechętnym stosunku do migracji. W odróżnieniu od innych przedstawicieli tego gatunku, długopłetwce z Morza Arabskiego nie podejmują transoceanicznych wędrówek. Aby lepiej zrozumieć wzorce przemieszczania się tej leniwej grupy, badacze śledzili ich kierunki poruszania przez kilka lat. Wyniki tych badań zostały opublikowane w czasopiśmie „Frontiers in Marine Science”. Humbak z GPS-em - jak prowadzone były badania? Naukowcy, aby prześledzić wędrówki humbaków, wykorzystali 14 nadajników satelitarnych, które zostały umieszczone na zwierzętach w dwóch lokalizacjach: w wodach obok wysp Masirah oraz Al Hallaniyah. W ten sposób badacze chcieli udokumentować codzienne życie zwierząt, które dopłynęły do wód Morza Arabskiego 70 000 lat temu. Obserwowane długopłetwce przesyłały łącznie nieco ponad 1800 lokalizacji dla wszystkich śledzonych osobników. Całoroczny żer Przeprowadzone badania ukazały miejsca, w których obecność humbaków była najsilniej skoncentrowana. Aż 57% wszystkich lokalizacji zostało nadanych z okolic wyspy Masirah, podczas gdy na drugim miejscu uplasowały się tereny Al Hallaniyah z wynikiem 18%. Oba punkty oddalone są od siebie o nie więcej niż 400 kilometrów, co w porównaniu z długimi, kilkutysięcznymi odległościami pokonywanymi przez inne humbaki daje wynik wręcz spacerowy. Migracje wielorybów z Morza Arabskiego są ledwie przebieżką w porównaniu do innych, żyjących na Ziemi humbaków. Skąd to rozleniwienie? Naukowcy podkreślają znaczenie monsunów, dzięki którym zachodzą zjawiska upwellingu. Proces ten polega na wynoszeniu się zimnych wód głębinowych ku powierzchni zbiornika. Cieplejsze wody powierzchniowe, które zostały wywiane przez wiatr, zostają zastąpione zimnymi, niezwykle bogatymi w sole mineralne i składniki odżywcze. W rezultacie humbaki otrzymują łatwo dostępny pokarm przez cały rok, co nie zmusza ich do dalekich wypraw. Samotna podróż Lubany Wśród leniwych humbaków, które nie wysuwały paszcz poza wody Morza Arabskiego, znalazł się jeden osobnik chcący zaznać kąpieli w innych zbiornikach. Samica Luban (nazwana tak ze względu na swoje umaszczenie, przypominające arabski olejek eteryczny, pozyskiwany z żywicy kadzidłowych drzew) wyłamała się z tego wybitnie lokalnego schematu podróży. Dzielny długopłetwiec podjął się wyprawy na wschód przez Morze Arabskie. Podróżniczka została później wykryta u wybrzeży zachodnioindyjskiego stanu Goa, oddalonego o około 7000 kilometrów od miejsca życia jej gromady. Zarejestrowana podróż Luban dostarcza pierwszego bezpośredniego dowodu na to, że humbaki z Morza Arabskiego faktycznie fizycznie przekraczają granice tego zbiornika. W trakcie miesięcznego „urlopu” u południowych wybrzeży Indii Luban nie mogła narzekać na posiłki. Region ten jest znany z wysokiej produktywności biologicznej, co mogło skusić humbaka. Badacze przypuszczają, że do tak dalekiej podróży pchnęły ją dwa główne powody: poszukiwanie nowych żerowisk oraz chęć znalezienia partnera. To właśnie te dwa czynniki najsilniej motywują humbaki do dalekomorskich wędrówek. Po wczasach na południu Indii, Luban została ponownie zauważona w wodach u wybrzeży Omanu. Przyszłość humbaków z Morza Arabskiego Zespół badawczy żywi głęboką nadzieję, że zebrane dane pozwolą skuteczniej chronić tę unikatową, odizolowaną populację przed niszczycielskimi skutkami zmian klimatycznych oraz presją ze strony nowoczesnego rybołówstwa. Choć nadmorskie społeczności w Omanie od pokoleń darzyły te stworzenia ogromnym szacunkiem, publikacja przełomowych analiz ma kluczowe znaczenie dla zwiększenia widoczności morskich zwierząt w modernizującym się społeczeństwie. Naukowcy podkreślają jednak, że same odczyty z nadajników nie rozwiążą wszystkich zagadek. Czyni to kolejne morskie wyprawy badawcze absolutnie niezbędnymi do pełnego zrozumienia mechanizmów funkcjonowania tych ssaków. Źródła: Phys.org, Frontiers Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Bongo leśne należy do najrzadszych antylop. Jego przyszłość jest niepewna
Bongo leśne jest jednym z najbardziej enigmatycznych zwierząt. Gatunek znany ze swojego spektakularnego umaszczenia i nieuchwytności należy do największych i najcięższych afrykańskich antylop. Jak wygląda bongo leśne? Jakie obszary zamieszkuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Trochę kozioł, a trochę jeleń Okazały mistrz kamuflażu Zasięg występowania i siedlisko Jadłospis leśnego kolosa Na krawędzi wymarcia Nie ulega wątpliwości, że bongo leśne (Tragelaphus eurycerus) jest jedną z najpiękniejszych antylop. Najpiękniejszych, ale i najrzadszych. Gatunek ten jest krytycznie zagrożony wyginięciem, a jego przetrwanie zależy od precyzyjnego zarządzania pulą genetyczną, międzynarodowej dyplomacji konserwatorskiej i, co najważniejsze, od ochrony ostatnich fragmentów nienaruszonego lasu tropikalnego. Trochę kozioł, a trochę jeleń Pierwszy człon naukowej nazwy tego zwierzęcia jest zlepkiem dwóch greckich słów – tragos i elaphos. Pierwsze oznacza „koza”, natomiast drugie – „jeleń”. Z kolei epitet gatunkowy eurycerus pochodzi od fuzji słów eurus (szeroki, rozłożysty) oraz keras (róg), co bezpośrednio odnosi się do imponującego oręża zdobiącego głowy obu płci. Sama nazwa „bongo” najprawdopodobniej ma swoje korzenie w języku Kele używanym w Gabonie, a jej pierwsze odnotowane użycie w języku angielskim datuje się na 1861 rok. W systematyce bongo zajmuje miejsce w rodzinie wołowatych (Bovidae) i plemieniu Strepsicerotini (antylopy o spiralnych rogach), co czyni je bliskim krewnym kudu, niali, sitatungi oraz elanda. Co ciekawe, mimo swojego „antylopiego” wyglądu, badania genetyczne wskazują, że przedstawiciele tego gatunku i ich krewniacy są bliżej spokrewnieni z bydłem domowym i bawołami niż z właściwymi antylopami z podrodziny Antilopinae. Okazały mistrz kamuflażu Spektakularny wygląd tego zwierzęcia nie jest dziełem przypadku. Bongo doskonale kamufluje się w gęstym lesie, gdzie specyficzne umaszczenie czyni go niemal niewidocznym. Sierść bonga ma kasztanowo-brązowy lub rdzawy kolor, który u samców ciemnieje wraz z wiekiem, osiągając u starych byków odcień ciemnego mahoniu, a u populacji górskich w Kenii nawet niemal czarny. Najcharakterystyczniejszym elementem są pionowe pasy – białe lub żółtawe. Ich liczba waha się od 10 do 15 na każdym boku. Ten charakterystyczny wzór ma za zadanie „rozbijać” zarys sylwetki zwierzęcia w leśnym gąszczu, gdzie filtrowane przez warstwy liści światło tworzy mozaikę jasnych plam i głębokich cieni. Inne charakterystyczne cechy ubarwienia to: biały wzór w kształcie litery V pod oczami, białe plamy na policzkach, biały półksiężyc na klatce piersiowej, ciemne nogi z białymi pasami lub plamami i białymi „obrączkami” nad racicami. Morfologia Sylwetka zwierzęcia jest masywna. Zad jest nieco wyższy od części grzbietowej. Ta cecha ułatwia mu poruszanie się w gęstym podszycie. Ich nogi są stosunkowo krótkie, ale mocne, co pozwala na generowanie dużej siły przy gwałtownych zrywach. Samce są wyraźnie większe i cięższe. Mają też masywniejsze, szerzej rozstawione rogi. U obu płci układają się one w kształt liry, wykonując jeden pełny obrót. Dojrzały osobnik osiąga od 1,1 do 1,3 m w kłębie i od 1,7 do 2,5 m długości. Samice ważą do 235 kg, natomiast byki – do 405 kg. Zasięg występowania i siedlisko Bongo jest gatunkiem typowo leśnym. Należy jednak podkreślić, że jego wymagania siedliskowe są złożone. Lepiej niż w pierwotnym lesie o gęstym baldachimie zwierzęta te czują się na terenach przejściowych i mozaikowych. Dwa podgatunki bonga zajmują odizolowane od siebie regiony Afryki: bongo nizinne – zamieszkuje pas lasów równikowych od Afryki Zachodniej (Sierra Leone, Liberia, Wybrzeże Kości Słoniowej), przez Afrykę Środkową (Kamerun, Gabon, Republika Środkowoafrykańska, Kongo), aż po Sudan Południowy i zachodnią Kenię; bongo górskie – występuje wyłącznie w kilku izolowanych masywach górskich w centralnej Kenii, takich jak Aberdares, Mount Kenya, kompleks leśny Mau i lasy Eburu. Siedlisko Bongo najlepiej czuje się na obszarach tzw. zaburzeń leśnych. Miejsca, gdzie upadły stare drzewa, przeszły pożary lub działalność słoni przerzedziła korony drzew, pozwalają promieniom słońca dotrzeć do ziemi. Stymuluje to wzrost soczystego podszytu, młodych pędów i ziół, które stanowią podstawę diety bonga. Populacje górskie spędzają sezon suchy w lasach bambusowych i wrzosowiskach na wysokościach 2000–3000 m n.p.m., schodząc niżej do lasów mglistych w porze deszczowej. Jadłospis leśnego kolosa Bongo jest oportunistycznym roślinożercą, który w swoim ekosystemie pełni rolę regulatora rozrostu roślinności i uczestniczy w obiegu materii. Zwierzęta te są klasyfikowane jako przeżuwacze, żerujące zarówno na pędach drzew, jak i okazjonalnie na trawach. Dieta bonga jest niezwykle bogata. Do głównych komponentów należą: liście i pędy krzewów i niskich drzew, pnącza, liany i rośliny zielone, pędy bambusa (szczególnie istotne dla podgatunku górskiego), owoce leśne, kwiaty i niektóre korzenie, które zwierzę wykopuje rogami, rośliny strączkowe, które preferują ze względu na wysoką podaż białka. Istotnym zachowaniem tego zwierzęcia jest zjadanie spalonego drewna po burzach z piorunami. Węgiel drzewny i popiół dostarczają mu niezbędnych minerałów, a przy okazji pomagają w neutralizacji toksyn zawartych w niektórych liściach. Na krawędzi wymarcia Bongo leśne stoi w obliczu największego kryzysu w swojej historii ewolucyjnej. O ile populacje nizinne są wciąż relatywnie liczne (choć należy zaznaczyć, że w wielu miejscach zwierzęta te są mocno przetrzebione), o tyle bongo górskie balansuje na skraju całkowitego wymarcia. W Czerwonej księdze IUCN gatunek ten ma status bliski zagrożenia z trendem spadkowym, przy czym podgatunek górski figuruje jako krytycznie zagrożony. Wpływa na to kilka czynników: kłusownictwo i polowania, utrata i fragmentacja siedlisk, drapieżnictwo i konkurencja, choroby (zwłaszcza wywołane patogenami przenoszonymi przez bydło domowe, nielegalnie wypasane w rezerwatach). Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Suseł moręgowany wraca do Polski. Ginący gryzoń odzyskuje dawne siedliska
Suseł moręgowany jest jednym z najcharakterystyczniejszych, a przy tym – także jednym z najbardziej zagrożonych elementów środkowoeuropejskiej fauny. Jeszcze w połowie XX wieku ten średniej wielkości gryzoń był stałym elementem polskiego krajobrazu rolniczego. Zmiany w sposobie użytkowania gruntów doprowadziły jednak do jego całkowitego wyginięcia. Obecnie, dzięki wysiłkom organizacji przyrodniczych i ogrodów zoologicznych, gatunek ten przechodzi proces reintrodukcji. Jak wygląda suseł moręgowany? Jakie tereny zamieszkuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Przystosowany do życia na stepach Niegdyś powszechny, dziś ekstremalnie rzadki Towarzyski gryzoń Przywracanie susła polskiej przyrodzie Suseł moręgowany pozostaje jednym z najbardziej wymagających obiektów ochrony czynnej. Jego sukces w Polsce pokazuje, że przy odpowiednim zaangażowaniu naukowym i finansowym możliwe jest odwrócenie procesu wymierania. Jednak stabilność odzyskanych populacji wciąż wymaga ciągłego nadzoru przyrodniczego. Przystosowany do życia na stepach Suseł moręgowany (Spermophilus citellus) jest przedstawicielem rodzaju suseł (Spermophilus) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Wygląd tego gryzonia, będącego reliktem plejstocenu, wyraźnie wskazuje na jego ewolucyjne przystosowanie do funkcjonowania w środowiskach otwartych i prowadzenia półpodziemnego trybu życia. Rozmiary i masa Ciało zwierzęcia, osiągające od 17 do 23 cm długości, jest smukłe i wydłużone. To ułatwia mu przemieszczanie się w ciasnych korytarzach nor. Masa wykazuje dużą zmienność sezonową i osobniczą, wahając się od 200 do 350 gramów. Największe wartości, dochodzące do 500 gramów, osiąga tuż przed zapadnięciem w sen zimowy, kiedy to organizm gromadzi zapasy tłuszczu niezbędne do przetrwania wielomiesięcznej hibernacji. Ubarwienie Ubarwienie susła pełni funkcję ochronną. Krótkie, gładkie futro na grzbiecie i bokach jest żółtawoszarawe lub szarobrązowe, pokryte nieregularnym wzorem ciemniejszych plamek lub cętek. Strona brzuszna, podgardle i wyraźne obwódki wokół oczu są jaśniejsze, zazwyczaj żółtokremowe. Ogon jest stosunkowo krótki – mierzy od 31 do 90 mm. Jest on jednak puszysty, a sierść na nim jest wyraźnie dłuższa niż na reszcie ciała. Głowa Głowa susła charakteryzuje się dużymi, ciemnymi oczami o migdałowym kształcie, osadzonymi wysoko na czaszce. Takie umiejscowienie narządu wzroku pozwala zwierzęciu obserwować otoczenie przy minimalnym wychyleniu z nory lub podczas stania „słupkiem”, co jest kluczowe dla wczesnego wykrywania drapieżników. Uszy o zaokrąglonych końcach są zredukowane, częściowo ukryte w futrze, co minimalizuje opór i ryzyko urazów podczas kopania. Istotną cechą anatomiczną są silnie rozwinięte worki policzkowe, służące do gromadzenia i transportowania pokarmu do podziemnych schronień. Kończyny są krótkie, ale silne, zakończone płaskimi, długimi i mocnymi pazurami. Stanowią one wyspecjalizowane narzędzia do drążenia nor w zbitej glebie. Niegdyś powszechny, dziś ekstremalnie rzadki Pierwotnie areał susła moręgowanego rozciągał się na rozległym obszarze Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Charakterystycznego gryzonia można było spotkać między innymi w niemieckiej Saksonii, południowej i południowo-zachodniej Polsce, Czechach, północno-wschodniej Austrii, na Węgrzech i południowej Słowacji, a także we wschodniej i południowej Rumunii, w Mołdawii, Bułgarii, na Ukrainie i europejskiej części Turcji. Rozproszone populacje występowały też na terenie Grecji. Na wielu z wymienionych terenów gatunek ten uznaje się obecnie za wymarły. Naturalnie występujących populacji próżno szukać choćby w Niemczech i Polsce, a na Słowacji i Ukrainie zwierzęta te zanikły na większej części pierwotnego zasięgu. Suseł moręgowany w Polsce W Polsce suseł moręgowany zasiedlał głównie tereny Śląska. Pierwsze oficjalne doniesienia pochodzą z 1815 roku, z rejonu Głubczyc. W kolejnych dekadach odnotowywano jego obecność pod Legnicą (1877), Przemkowem (lata 80. XIX w.) oraz Głogowem (1893). Na początku XX wieku susły zawędrowały nawet pod Zieloną Górę i Żagań, co stanowiło najdalej na północ wysunięte stanowisko gatunku. Największa znana historyczna kolonia zamieszkiwała poligon wojskowy w Łambinowicach koło Niemodlina. Na tym obszarze zwierzęta te występowały tak licznie, że były tępione jako szkodniki. Preferencje siedliskowe Suseł moręgowany, którego przodkowie w plejstocenie zamieszkiwali rozległe stepy, jest specjalistą od terenów otwartych, nisko porośniętych i suchych. Jego wymagania siedliskowe są specyficzne, a to czyni go podatnym na zmiany w strukturze krajobrazu. Kluczowym elementem siedliska jest obecność lekkiej, dobrze zdrenowanej gleby, która umożliwia budowę głębokich i trwałych systemów nor. Gatunek ten preferuje środowiska takie jak: suche, nasłonecznione łąki i pastwiska, gdzie roślinność jest utrzymywana w stanie niskim poprzez wypas zwierząt lub regularne koszenie, nieużytki, ugory oraz piaszczyste tereny poeksploatacyjne, stworzone przez człowieka sztuczne siedliska, które imitują warunki stepowe, między innymi lotniska trawiaste, pola golfowe, boiska sportowe, miedze śródpolne, skarpy oraz pagórki o wystawie południowej, zapewniające szybkie nagrzewanie się gruntu po zimie. Towarzyski gryzoń Zwierzęta te żyją w składających się z wielu rodzin koloniach. Należy jednak podkreślić, że dorosłe osobniki zazwyczaj utrzymują własny system nor. Prowadzą dzienny tryb życia, charakteryzujący się dwoma szczytami aktywności: intensywnym żerowaniem w godzinach przedpołudniowych i ponownym wyjściem na powierzchnię późnym popołudniem. Ważnym elementem życia społecznego jest komunikacja wokalna. Susły emitują różnorodne piski i gwizdy, które pełnią funkcję alarmową. Wyróżnia się różne typy zawołań, w zależności od rodzaju i bliskości zagrożenia. Inny sygnał ostrzega przed nadlatującym drapieżnikiem, a inny przed skradającym się. Po usłyszeniu ostrzeżenia, wszystkie pozostające w zasięgu osobniki natychmiast przerywają żerowanie i prostują się, aby ocenić sytuację. W przypadku potwierdzenia niebezpieczeństwa, błyskawicznie uciekają do najbliższych nor. Przywracanie susła polskiej przyrodzie Zniknięcie susła moręgowanego z dużych obszarów Europy było wynikiem splotu kilku czynników, z których większość miała charakter antropogeniczny. Wśród kluczowych należy wymienić: zmianę sposobu użytkowania gruntów, intensyfikację rolnictwa, zalesianie nieużytków, fragmentację krajobrazu. Po całkowitym wyginięciu susła moręgowanego w Polsce na przełomie lat 70. i 80. XX wieku, podjęto ambitne działania na rzecz jego przywrócenia. Kluczową rolę odegrało Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody „Salamandra”, które we współpracy z Ogrodem Zoologicznym w Poznaniu, Stowarzyszeniem BIOS oraz uniwersytetami w Poznaniu i Opolu zainicjowało program „SUSEŁ”. W Polsce funkcjonuje obecnie kilka kluczowych stanowisk reintrodukcji: Kamień Śląski, Jakubów Lubiński, Głębowice i Rościsławice, Mimo starań przyrodników, sytuacja biologiczna tego gatunku wciąż jest krytyczna. Znajduje to odzwierciedlenie w najwyższym stopniu ochrony prawnej na poziomie krajowym i europejskim. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Skryty drapieżnik Ameryki, który przetrwał tylko dzięki człowiekowi
Wilk rudy należy do najbardziej intrygujących drapieżników Ameryki Północnej. Jego historia łączy w sobie wątki biologii, ochrony przyrody i sporów naukowych, które do dziś nie zostały jednoznacznie rozstrzygnięte. To gatunek, który niemal zniknął z powierzchni Ziemi, a jego przetrwanie zależy w dużej mierze od działań człowieka. Jednocześnie stanowi przykład tego, jak skomplikowane mogą być relacje między naturą a cywilizacją.
Spis treści: Endemiczny gatunek z Ameryki Północnej Styl życia i pożywienie Zachowanie i struktura społeczna Czy wilk rudy wyginął? Wilk rudy (Canis rufus), znany także jako wilk czerwony, to gatunek, który występował wyłącznie na terenie południowo-wschodnich Stanów Zjednoczonych. Jego historyczny zasięg obejmował rozległe obszary – od Teksasu i Missouri aż po Pensylwanię, wybrzeże Atlantyku i Zatokę Meksykańską. Endemiczny gatunek z Ameryki Północnej Pod względem budowy ciała wilk czerwony zajmuje pozycję pośrednią między kojotem a wilkiem szarym. Dorosłe osobniki osiągają zwykle 20–39 kg masy ciała i mierzą od około 1,3 do około 1,6 metra długości. Charakterystyczne są długie kończyny, smukła sylwetka oraz stosunkowo duże uszy. Ubarwienie, od którego pochodzi nazwa gatunku, nie jest jednolicie czerwone – to raczej mieszanka odcieni rudobrązowych, szarości i czerni, często z wyraźnymi rudawymi akcentami na uszach i kończynach. Co istotne, wilk rudy od dawna stanowi przedmiot sporów naukowych. Część badaczy uznaje go za odrębny gatunek, który wyewoluował w Ameryce Północnej niezależnie od wilka szarego. Inni wskazują na jego złożone pochodzenie i udział genów kojota. Współczesne analizy genetyczne sugerują, że mamy do czynienia z dawną linią ewolucyjną, która jest blisko spokrewniona z kojotami. Styl życia i pożywienie Wilk rudy wyróżnia się dużą elastycznością ekologiczną. W przeszłości funkcjonował w bardzo różnych środowiskach, a współcześnie potrafi przystosować się także do krajobrazów silnie przekształconych przez działalność człowieka. Nie oznacza to jednak, że obecność ludzi jest dla niego obojętna – raczej świadczy o jego zdolności do przetrwania w trudnych warunkach. Jego dieta jest zróżnicowana i zależy od dostępności pokarmu w danym środowisku. Ważną rolę odgrywają średniej wielkości ssaki, takie jak jelenie wirginijskie, ale także drobniejsze zwierzęta, w tym gryzonie czy króliki, a nawet padlina. W rejonach podmokłych znaczenie mają również gatunki związane z wodą. Ta różnorodność pokarmowa sprawia, że rudy wilk potrafi funkcjonować w zmiennych warunkach i dostosowywać strategię łowiecką do sytuacji. W przeciwieństwie do wilków szarych, które często tworzą większe watahy, wilki rude działają zazwyczaj w mniejszych grupach. Najczęściej jest to para rodzicielska wraz z młodymi. Polowanie bywa prowadzone wspólnie, ale zdarza się również, że zwierzęta zdobywają pokarm indywidualnie. Istotną cechą jest także duża mobilność – osobniki mogą przemieszczać się na znaczne odległości, co zwiększa ich szanse na znalezienie pożywienia. Zachowanie i struktura społeczna Struktura społeczna wilków rudych jest stosunkowo prosta, ale dobrze dopasowana do ich trybu życia. Podstawową jednostką jest para rozrodcza, która wspólnie wychowuje potomstwo. Takie rozwiązanie sprzyja stabilności grupy i zwiększa szanse młodych na przetrwanie. Komunikacja między osobnikami opiera się na kilku uzupełniających się kanałach. Istotną rolę odgrywają dźwięki, zwłaszcza charakterystyczne wycie, ale równie ważne są sygnały zapachowe oraz mowa ciała. Dzięki nim możliwe jest zarówno utrzymywanie więzi w grupie, jak i wyznaczanie terytorium. Czy wilk rudy wyginął? Pytanie o to, czy wilk rudy wyginął, pojawia się bardzo często – i nie bez powodu. W 1980 roku gatunek został uznany za wymarły na wolności. Był to rezultat wieloletniej presji ze strony człowieka, obejmującej zarówno intensywne tępienie drapieżników, jak i systematyczne niszczenie ich siedlisk. Dodatkowym problemem okazało się krzyżowanie z kojotami, do którego dochodziło, gdy wilki rude nie mogły znaleźć partnera ze swojego gatunku. W efekcie pierwotna populacja uległa niemal całkowitemu rozproszeniu. Przełomowym momentem okazała się decyzja o odłowieniu ostatnich dzikich osobników i rozpoczęciu programu hodowli zachowawczej. Dzięki temu wilk czerwony nie zniknął całkowicie. W kolejnych latach podejmowano próby jego ponownego wprowadzenia do środowiska naturalnego, jednak ich efekty okazały się niestabilne. Początkowy wzrost liczebności został zahamowany, a populacja ponownie zaczęła się kurczyć. Aktualny status gatunku Obecnie wilk rudy znajduje się w grupie gatunków krytycznie zagrożonych. Jego obecność w naturze ogranicza się głównie do obszaru w północno-wschodniej Karolinie Północnej, gdzie żyje zaledwie kilkanaście lub kilkadziesiąt osobników. Równolegle funkcjonuje populacja hodowlana, utrzymywana w specjalistycznych ośrodkach i ogrodach zoologicznych. Największym wyzwaniem pozostaje pogodzenie ochrony gatunku z interesami człowieka. Wilki, nawet jeśli rzadko powodują realne straty, bywają postrzegane jako zagrożenie dla ludzi. Do tego dochodzą problemy związane z fragmentacją siedlisk i presją infrastrukturalną. W takich warunkach nawet niewielkie straty populacyjne mają duże znaczenie. Istotnym problemem jest także utrzymanie odpowiedniej różnorodności genetycznej. Niewielka liczba osobników oznacza ryzyko chowu wsobnego, co może prowadzić do osłabienia populacji. Z tego względu programy ochrony skupiają się nie tylko na liczebności, ale również na jakości genetycznej zwierząt. Próby odtworzenia i kontrowersje wokół „de-extinction” W ostatnich latach wilk rudy pojawia się również w kontekście nowoczesnych technologii biologicznych. Niektóre inicjatywy zakładają wykorzystanie materiału genetycznego zwierząt, które zachowały fragmenty jego DNA. Choć kierunek ten wydaje się obiecujący, budzi także uzasadnione wątpliwości. Pojawia się pytanie, czy ingerencja w genom rzeczywiście pomaga w ochronie przyrody, czy raczej tworzy nowe, trudne do przewidzenia problemy. W środowisku naukowym dominuje ostrożne podejście. Podkreśla się, że kluczowe znaczenie nadal ma ochrona siedlisk i ograniczenie presji ze strony człowieka. Przyszłość wilka rudego Przyszłość wilka rudego pozostaje otwarta. Z jednej strony mamy do czynienia z gatunkiem o skrajnie niskiej liczebności, narażonym na wiele zagrożeń. Z drugiej – istnieją narzędzia i wiedza, które pozwalają realnie wspierać jego przetrwanie. Kluczową rolę odgrywają tu programy prowadzone przez amerykańskie instytucje, które obejmują m.in. hodowlę zachowawczą, zarządzanie pulą genetyczną oraz kontrolowane reintrodukcje w Karolinie Północnej. Równolegle funkcjonuje skoordynowana sieć ogrodów zoologicznych i ośrodków badawczych, które wspólnie prowadzą program ochrony ex situ, stanowiący zaplecze dla ewentualnej odbudowy dzikiej populacji. Najważniejszym czynnikiem okazuje się jednak nie technologia, lecz decyzje społeczne. To od nich zależy przetrwanie tych drapieżników. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Wydra europejska jest mistrzem życia w wodzie. Jej populacja w Polsce rośnie
Wydra europejska – zwinny drapieżnik i sprawny pływak – latami była bezlitośnie tępiona jako szkodnik. Dodając do tego degradację naturalnych siedlisk tego ssaka, na wielu obszarach zepchnęliśmy go na krawędź wyginięcia. Obecnie, dzięki regulacjom prawnym i zmniejszeniu presji antropogenicznej, polska populacja wydry utrzymuje się na stabilnym poziomie, a gatunek ten stanowi dowód na to, że przyroda potrafi się regenerować, jeżeli człowiek nie staje jej na przeszkodzie.
Spis treści: Sprawna na lądzie i w wodzie Zasięg występowania i siedlisko Dieta wydry europejskiej Status ochronny Sympatyczny pyszczek, „wężowe” ruchy i wrodzona skłonność do zabawy sprawia, że wydra europejska (Lutra lutra) wydaje się być niezwykle przyjaznym zwierzęciem. To jednak tylko pozory. W rzeczywistości mówimy tu o niezwykle sprawnym drapieżniku, który w trakcie łowów wykazuje się sprytem i nieprzeciętną inteligencją, zarówno w wodzie, jak i na lądzie. Sprawna na lądzie i w wodzie Wydra europejska należy do podrodziny Lutrinae w obrębie rodziny łasicowatych (Mustelidae). To jedyny przedstawiciel rodzaju Lutra, który występuje naturalnie w Polsce. Morfologia Każdy element jej morfologii jest zoptymalizowany pod kątem redukcji oporu wody, termoizolacji i efektywności łowieckiej w warunkach ograniczonej widoczności. Wydłużone i giętkie ciało wydry osiąga długość od 75 do 95 cm (bez ogona). Jest osadzone na krótkich, pięciopalczastych łapach wyposażonych w błonę pławną. To właśnie one, w połączeniu z ruchem falistym całego kręgosłupa, pozwalają zwierzęciu poruszać się w sposób przypominający węża. Kluczowym elementem napędowym i sterującym jest jednak ogon – mierzący od 35 do 60 cm, masywny, owalny, gruby u nasady i zwężający się ku końcowi. Futro Unikatowa struktura okrywy włosowej wydry sprawiła, że zwierzę to z sukcesem zasiedliło chłodne wody. Przedstawiciele tego gatunku charakteryzują się jednym z najgęstszych futer wśród ssaków, z liczbą włosów przekraczającą 50 tys. na centymetr kwadratowy skóry. Dla porównania, gęstość włosów na ludzkiej głowie jest kilkusetkrotnie niższa. Futro składa się z dwóch warstw, którymi są: włosy puchowe – gęste, kręcone, wiążące warstwę powietrza, która nie dopuszcza wody bezpośrednio do skóry; włosy ościste – dłuższe, natłuszczone wydzieliną gruczołów łojowych, które tworzą wodoszczelną powłokę zewnętrzną. Ubarwienie jest doskonałym przykładem skutecznego kamuflażu. Grzbiet ma kolor od jasnobrunatnego do ciemnobrązowego, co maskuje zwierzę przed drapieżnikami patrzącymi z góry, natomiast strona brzuszna i podgardle są srebrzyste lub białe, co utrudnia dostrzeżenie wydry ofiarom patrzącym z głębi wody pod słońce. Zmysły i adaptacje nurkowe Głowa wydry jest spłaszczona, z małymi uszami i oczami umieszczonymi w górnej części czaszki. Podczas nurkowania nozdrza i otwory słuchowe są zamykane przez fałdy skórne. Oko wydry wykazuje zdolność do silnej akomodacji, co pozwala na ostre widzenie, zarówno na lądzie, jak i pod wodą. Ważnym narządem są wibrysy – długie, sztywne wąsy czuciowe. Są one tak czułe, że potrafią wykrywać wywołane ruchem ryby turbulencje wody nawet w całkowitej ciemności lub mętnej wodzie. System ten jest niemal pięć razy wrażliwszy niż u lądowych krewniaków, takich jak tchórze. Dzięki temu nawet osobniki niewidome są w stanie skutecznie polować. Zasięg występowania i siedlisko Wydra europejska zamieszkuje większość obszaru Palearktyki. Jej zasięg rozciąga się od brzegów Irlandii i Portugalii na zachodzie, przez całą Europę i Azję, aż po Japonię (gdzie niestety prawdopodobnie wyginęła) i południowe krańce Azji Południowo-Wschodniej. Zamieszkuje również Afrykę Północną. Mimo tak szerokiego zasięgu status populacji w poszczególnych krajach drastycznie się różni. W Europie Zachodniej, po okresie silnego regresu w XX wieku, obserwuje się odrodzenie gatunku. Wydra jest obecnie pospolita w Irlandii, Szkocji, Hiszpanii i krajach bałtyckich. W Polsce zwierzęta te występują na terenie całego kraju. Należy jednak podkreślić, że na całym obszarze są rzadko spotykane, co ma związek z koniecznością życia w pobliżu środowisk wodnych. Na jej ślady można natrafić zarówno nad Bałtykiem, na Pojezierzu Mazurskim i w Karpatach, jak i w dolinie Wisły w samej Warszawie. Preferencje siedliskowe Wydra jest nierozerwalnie związana z wodą, jednak jej wymagania co do konkretnego typu zbiornika są elastyczne. Zasiedla czyste, nieuregulowane rzeki o zarośniętych brzegach, jeziora o naturalnej linii brzegowej, stawy hodowlane, a nawet ujścia rzek do morza i porty. Kluczowe są dla niej dwa czynniki – dostępność pokarmu i obecność bezpiecznych kryjówek. Nory buduje zazwyczaj w brzegach, z wejściem umieszczonym na poziomie około 1 metra pod powierzchnią wody, co chroni je przed drapieżnikami lądowymi. Wewnątrz schronienia znajduje się komora mieszkalna wyścielona suchą trawą i liśćmi, a także system kanałów wentylacyjnych wychodzących na powierzchnię pod korzeniami drzew. Dieta wydry europejskiej Wydra jest pokarmowym oportunistą – zjada to, co w danym momencie jest najłatwiejsze do zdobycia. Jej menu obejmuje: ryby – większość gatunków, od płoci i okoni, po szczupaki i pstrągi, płazy – szczególnie ważne zimą, gdy żaby hibernują w mule, skorupiaki – raki stanowią istotny dodatek w czystych rzekach, małe ssaki i ptaki – gryzonie, ptaki wodne i ich jaja, bezkręgowce – mięczaki, owady wodne, a nawet dżdżownice. Gatunek ten cechuje się ogromnym zapotrzebowaniem energetycznym. Żeby utrzymać właściwą temperaturę ciała w zimnej wodzie, dorosły osobnik zjada dziennie ok. 1 kg ryb, co odpowiada 10% jego masy ciała. Wydra poluje zazwyczaj nocą, wykorzystując swoje czułe wibrysy do lokalizacji ofiar w ciemności. Po schwytaniu ryby, drapieżnik zazwyczaj wypływa na brzeg lub na wystający kamień, gdzie przechodzi do konsumpcji. Status ochronny Jeszcze w XIX i na początku XX wieku wydra była powszechna. Uznawano ją jednak za szkodnika i tępiono wszelkimi sposobami. Prawdziwą katastrofę przyniosły jednak zanieczyszczenia. Przez pestycydy chloroorganiczne i polichlorowane bifenyle, które kumulowały się w łańcuchu pokarmowym, w XX stuleciu populacja tych zwierząt w Europie Zachodniej niemal zniknęła. Sytuacja zaczęła się zmieniać dzięki wprowadzeniu rygorystycznych norm czystości wód i objęciu gatunku ścisłą ochroną prawną. W Polsce wydra przeszła drogę od zwierzęcia łownego do gatunku objętego ochroną częściową, z tendencją populacyjną określaną jako właściwa. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Jest żywą legendą Afryki. Odporny na jad węży i skorpionów, potrafi przegonić lwy i stado szakali
Używa narzędzi, bez trudu rozwiązuje łamigłówki, niestraszny mu ul pełen zdenerwowanych pszczół a nawet czarna mamba. Ratel miodożerny jest jednym z najmądrzejszych zwierząt na świecie i największym twardzielem Afryki i Bliskiego Wschodu.
Spis treści: Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Silny, inteligentny i bezczelny Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Niezwykłe legendy o ratelu Ratel miodożerny to zwierzę owiane legendami i czasem uważane za nieśmiertelne. Chociaż biologia mówi co innego, nietrudno zrozumieć skąd te opowieści się wzięły. Gruba skóra, inteligencja i niezwykła odwaga sprawiają że ratel potrafi wyjść niemal z każdej opresji i upolować niemal każdą ofiarę. Ratel miodożerny – występowanie i biologia Ratel miodożerny (Mellivora capensis), znany również jako miodożer, a dawniej pszczoło-jamnik, to jedno z najbardziej fascynujących zwierząt zamieszkujących naszą planetę. Należy do rodziny łasicowatych (Mustelidae), co czyni go krewnym m.in. łasic, gronostajów, soboli, wydr i norek. Nie przypomina jednak małej i delikatnej łasicy – fizycznie jest raczej podobny do rosomaka, z krótkimi szeroko rozstawionymi łapami i chwiejnym chodem, nadającym mu łobuzerski charakter. Jego angielska nazwa „honey badger” (borsuk miodowy) nawiązuje do słabości do miodu i pewnego podobieństwa do borsuków, szczególnie do borsucznika amerykańskiego. Ratel zamieszkuje rozległe tereny Afryki, Bliskiego Wschodu i południowej Azji, aż po Półwysep Indyjski. Preferuje obszary suche, takie jak sawanny, półpustynie i stepy, ale można go spotkać również w lasach i na terenach górskich. Ratela wyróżnia jego krępa budowa ciała, czarna sierść na spodzie ciała oraz biała lub szarawa pręga biegnąca od głowy do ogona. Dorosły osobnik osiąga długość od 60 do 80 cm, a jego waga waha się od 9 do 16 kg. Ratele doskonale kopią w podłożu. Umiejętność tę wykorzystują zarówno do tworzenia głębokich, bezpiecznych nor, jak i tymczasowych legowisk w których mogą m.in. nieco się ochłodzić. Oraz oczywiście także do poszukiwania jedzenia, zarówno małych zwierząt jak i różnych części roślin. Potrafią także świetnie się wspinać i np. plądrować pszczele gniazda czy poszukiwać larw owadów pod korą drzew. Prowadzą przeważnie nocny i samotniczy tryb życia. Ratel jest odporny na ukłucia kolców, użądlenia pszczół i jad skorpionów Charakterystyczną cechą ratela jest jego gruba, luźna skóra, pod którą znajduje się wydatna podściółka tłuszczowa, która zapewnia mu ochronę przed ugryzieniami i ukłuciami. Zanim odczuje np. użądlenia pszczół, ma wystarczająco dużo czasu by splądrować ul i najeść się miodu. Nie robią na nim wrażenia także długie kolce jeżozwierzy. Jak przystało na zwierzę o wysokiej inteligencji, jego dieta jest bardzo zróżnicowana – od owadów, płazów, gadów, ptaków i drobnych ssaków, po miód i jaja. Nie pogardzi także bulwami, korzonkami i owocami. Stwierdzono, że ratele polują też na skorpiony i mogą przetrwać ich ukłucia. To nie wszystko – polują także na jedne z najbardziej jadowitych węży świata – czarne mamby. Prawdopodobnie jady jego ofiar tylko w małych ilościach przenikają do krwiobiegu przez grubą skórę i tłuszcz. Czasem ofiarą ratela bywają żółwie – dostanie się do ich skorup zwierzak traktuje jak kolejną łamigłówkę do rozwiązania. Bywa, że poluje na zwierzęta gospodarskie np. drób, owce lub kozy. Swoje ofiary ratel miodożerny zjada w całości – ze skórą, futrem, piórami i kośćmi. Silny, inteligentny i bezczelny Odwaga i determinacja ratela są legendarne, co także wielokrotnie udokumentowano. Kiedy ucieczka jest niemożliwa, potrafi stawić czoła dużo większym przeciwnikom, broniąc swojego terytorium, młodych lub pożywienia. Bez trudu można znaleźć filmy, na których ratele przeganiają dwa lwy, stado szakali, czy wydostają się bez uszczerbku z uścisku szczęk lamparta. W sytuacji bez wyjścia ratel podnosi wysoko ogon, by wydawać się większy, syczy i warczy oraz aktywnie, twarzą w twarz, odgania przeciwnika. Nie waha się, nawet kiedy zwierzęta tak duże jak bydło lub bawoły pojawią się w pobliżu jego nory, szczególnie kiedy znajdują się w niej młode. Stoffel – najsłynniejszy ratel miodożerny Ratel miodożerny jest także internetową gwiazdą. Film o ratelu o imieniu Stoffel, żyjącym w centrum rehabilitacji dzikich zwierząt Moholoholo w RPA ma już ponad 34 miliony wyświetleń na YouTube. Sława Stoffela ciągle rośnie i nic w tym dziwnego. Na filmie, fragmencie programu BBC o ssakach łasicowatych sprzed 10 lat, Stoffel pokonuje wszystkie możliwe przeszkody by wydostać się ze swojego wybiegu. Otwiera zabezpieczone skoblem i drutem drzwi, używa gałęzi jako drabiny, a gdy te się kończą – wykopuje z ziemi kamienie, układa je w stos i po nich wydostaje się za ogrodzenie. Kiedy opiekunowie postanawiają dać Stoffelowi towarzystwo drugiego ratela – zwierzaki natychmiast zaczynają współdziałać i uciekać razem. To, co wyczynia Stoffel w produkcji BBC to jednak tylko ułamek możliwości, jakie ratel miodożerny pokazuje w naturze. View oEmbed on the source website Sława Stoffela skłoniła opiekunów z Moholoholo do sprawdzenia jak zwierzak poradzi sobie z rozwiązywaniem trudniejszych zadań. W przezroczystym pojemniku wiszącym wysoko na drzewie umieszczono jedzenie. Po chwili namysłu Stoffel wykorzystał leżącą w pobliżu oponę i bez trudu dostał się do smakołyków. Równie szybko domyślił się jak odblokować długi i wąski pojemnik, w którym jedzenie było umieszczone za przeszkodą. Stoffel wciąż żyje w rezerwacie Moholoholo – skończył 26 lat, dorobił się syna imieniem Stompy i podobno złagodniał na starość. Niezwykłe legendy o ratelu Ze względu na jego niezwykły charakter, o ratelu miodożernym nie brakuje mniej lub bardziej zmyślonych opowieści, które należy jednak traktować z dużą rezerwą. Podobno potrafi on przetrwać ukąszenie jadowitego węża zapadając w letarg na kilka godzin. Inna opowieść mówi że ratel odgryza dużo większym od siebie ofiarom genitalia, a potem czeka aż się wykrwawią. Obalony już popularny mit mówił także o tym, że ratele współpracują z miodowodami – niewielkimi afrykańskimi ptakami, żywiącymi się m.in. pszczołami i woskiem pszczelim. Nie brakuje też legend makabrycznych – w Indiach a także podczas wojny w Zatoce Perskiej pojawiały się plotki że ratele wykopują ludzkie zwłoki. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tragedia w Zlinie. Dlaczego słoń afrykański zabił swoją partnerkę w czeskim zoo?
Wstrząsające wydarzenia w czeskim ogrodzie zoologicznym Zlín-Lešná otworzyły na nowo dyskusję o psychice i behawioryzmie wielkich ssaków w niewoli. W piątkowy poranek, 22 maja 2026 roku, na oczach pierwszych zwiedzających potężny samiec słonia afrykańskiego śmiertelnie zaatakował swoją partnerkę z wybiegu. Choć wypadki te należą do rzadkości, eksperci przypominają – słonie afrykańskie w zoo wciąż pozostają dzikimi, nieprzewidywalnymi zwierzętami o złożonej strukturze społecznej.
Spis treści: Sprowadzenie Jacka, czyli trudna misja przedłużenia gatunku Musth, czyli hormonalny amok poza kontrolą Czego ta tragedia uczy współczesną zoologię? Do tragicznego incydentu doszło w godzinach porannych na terenie nowoczesnego kompleksu Karibuni, który został zaprojektowany tak, aby jak najwierniej odtwarzać warunki afrykańskiej sawanny. To właśnie tam 30-letnia samica słonia afrykańskiego o imieniu Ulu została niespodziewanie zaatakowana przez samca Jacka. Świadkami tego brutalnego zachowania byli pierwsi goście ogrodu, którzy natychmiast zaalarmowali personel. Reakcja służb weterynaryjnych i opiekunów była natychmiastowa. Podjęto decyzję o ewakuacji zwiedzających z zagrożonej strefy, a cały pawilon słoni został zamknięty na weekend. Niestety, obrażenia wewnętrzne, jakich doznała Ulu, okazały się śmiertelne. Samica, która zaledwie kilka dni wcześniej obchodziła swoje trzydzieste urodziny i była najmłodszą dorosłą reprezentantką stada, zginęła na miejscu. Sprowadzenie Jacka, czyli trudna misja przedłużenia gatunku Napastnikiem okazał się samiec Jack, który trafił do Czech we wrześniu 2023 roku z węgierskiego ogrodu zoologicznego Sóstó. Jego obecność w Zoo Zlín była kluczowym elementem europejskiego programu hodowlanego. Ponieważ słonie afrykańskie w zoo rozmnażają się niezwykle trudno, a ich populacja w niewoli starzeje się, sprowadzenie młodego, silnego samca miało zagwarantować przetrwanie tej linii genetycznej w Europie Środkowej. Aż do minionego piątku integracja Jacka z czeskim stadem przebiegała bez większych problemów. Słonie przechodziły standardowy, wielomiesięczny proces socjalizacji pod okiem najlepszych europejskich koordynatorów. Co więc zawiodło w systemie, który miał chronić te inteligentne ssaki? Słonie afrykańskie w ogrodach zoologicznych Hodowla słoni afrykańskich (Loxodonta africana) w warunkach kontrolowanych to jedno z największych wyzwań współczesnej zoologii. Zwierzęta te wymagają nie tylko gigantycznych przestrzeni, ale przede wszystkim stymulacji intelektualnej i precyzyjnie zbilansowanej struktury stada, która w naturze opiera się na ścisłym matriarchacie. Musth, czyli hormonalny amok poza kontrolą Zoolodzy i weterynarze ze Zlína analizują obecnie zabezpieczone nagrania z monitoringu, próbując znaleźć bezpośredni bodziec, który wywołał tak bezwzględną agresję. Głównym podejrzanym w takich przypadkach jest biologiczny stan zwany musthem – okresem wzmożonej aktywności seksualnej samców. Podczas musthu poziom testosteronu u samców słoni potrafi wzrosnąć nawet sześćdziesięciokrotnie. W naturalnym środowisku stan ten zmusza samce do poszukiwania partnerek i toczenia brutalnych walk z rywalami. Zwierzę staje się wówczas skrajnie agresywne, drażliwe i nieprzewidywalne. W warunkach ograniczonego wybiegu, jakim dysponują nawet najnowocześniejsze ogrody zoologiczne, frustracja hormonalna samca może obrócić się przeciwko samicom, które w naturze po prostu odeszłyby od agresora na bezpieczną odległość. Czego ta tragedia uczy współczesną zoologię? Rzeczniczka Zoo Zlín, Romana Mikešová, potwierdziła, że samiec Jack został całkowicie odizolowany i przebywa w osobnym, bezpiecznym boksie. Bezpieczeństwo ludzi w żadnym momencie nie było zagrożone, jednak psychika pozostałych samic oraz młodego słoniątka w stadzie mocno ucierpiała na skutek przeżytego stresu. Tragedia w Czechach pokazuje, jak trudna i niebezpieczna bywa praca nad restytucją zagrożonych gatunków. Choć nowoczesne wybiegi, takie jak Karibuni, dają zwierzętom swobodę ruchu, nie eliminują w stu procentach pierwotnych, dzikich instynktów. Dla ogrodów zoologicznych na całym świecie to bolesne przypomnienie, że zarządzanie tak potężnymi i emocjonalnymi istotami jak słonie wymaga ciągłej rewizji procedur bezpieczeństwa oraz jeszcze dokładniejszego monitorowania ich stanów hormonalnych. Źródła: TVS; Zoozlin.eu Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Koniec mitu o wyjątkowości człowieka. Zwierzęta też walczą o życie przy porodzie
Przez lata wierzono, że ludzie są jedynymi ssakami, dla których poród bywa wręcz walką o życie. Nowe badania rzucają wyzwanie temu przekonaniu. Okazuje się, że natura nie oszczędza pod tym względem także zwierząt – od saren po foki. Co jest tego przyczyną?
Poród u ludzi jest powszechnie uważany za wyjątkowo trudny i niebezpieczny. Powodem takiego stanu rzeczy ma być połączenie dwunożności i dużego mózgu, co sprawia, że dziecko ledwo mieści się w kanale rodnym. Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Wiedeńskim wykazały jednak, że wiele innych ssaków zmaga się z podobnymi problemami i śmiertelnością podczas porodu. U niektórych gatunków powikłania te występują nawet tak samo często, jak w niektórych populacjach ludzkich, na przykład u łowców i zbieraczy pozbawionych nowoczesnej opieki medycznej. Wyniki analiz zaprezentowanych na łamach „Biological Reviews” sugerują, że ciężki poród nie jest cechą unikalną dla człowieka. Szerokie spojrzenie. Badanie, które zmieniło perspektywę Naukowcy przeprowadzili obszerny przegląd literatury naukowej, analizując dane dotyczące komplikacji porodowych u szerokiej gamy ssaków łożyskowych. Badanie objęło nie tylko zwierzęta hodowlane, takie jak krowy czy owce, ale także gatunki dziko żyjące: jelenie, foki, a nawet walenie. Celem było sprawdzenie, czy wskaźniki śmiertelności i częstotliwość występowania porodów patologicznych u ludzi rzeczywiście odbiegają od normy w świecie zwierząt. Wyniki okazały się zaskakujące: trudny poród nie jest cechą wyłącznie ludzką, lecz zjawiskiem powszechnym w całej gromadzie ssaków. Zwierzęta w tarapatach. Od antylop po delfiny Badania wykazały, że komplikacje porodowe występują u co najmniej 16 z 19 rzędów ssaków łożyskowych. W przypadku niektórych gatunków, takich jak jelenie czy antylopy, wskaźniki śmiertelności matek i trudności porodowych są zbliżone do tych obserwowanych w populacjach ludzkich żyjących bez nowoczesnej opieki medycznej (np. u łowców-zbieraczy). Kiepsko wygląda też kwestia porodu u hieny plamistej. Szacuje się, że blisko jedna na dziesięć samic ginie podczas swojego pierwszego porodu. Co ciekawe, problem dotyczy nawet zwierząt morskich, jak delfiny i wieloryby, które mimo braku kostnej miednicy, mogą doświadczyć utknięcia płodu w drogach rodnych. U fok trudny poród jest drugą najczęstszą przyczyną śmierci dorosłych samic w sezonie rozrodczym. W przypadku ludzi za główną przyczynę trudności porodu uznaje się duży mózg noworodka. Jednak badanie wykazało, że obturacja (zablokowanie) porodu występuje u ssaków o bardzo różnej wielkości mózgu. Ewolucyjny rachunek zysków i strat Dlaczego ewolucja nie wyeliminowała tak groźnych komplikacji? Odpowiedzią jest tzw. model selekcji krawędziowej. Większe noworodki mają statystycznie lepsze szanse na przetrwanie po urodzeniu – są silniejsze, lepiej trzymają ciepło i szybciej uciekają przed drapieżnikami. To promuje geny odpowiedzialne za większy rozmiar płodu Jednak po przekroczeniu pewnego progu, wielkość płodu staje się niemożliwa do przepchnięcia przez kanał rodny, co prowadzi do śmierci matki. Natura balansuje więc na cienkiej granicy. Promuje jak największe potomstwo, ale jednocześnie akceptuje stały odsetek tragicznych porodów. Wspólne ryzyko. Co łączy krowę, psa i kobietę? Okazuje się, że czynniki ryzyka utrudniające poród są niemal identyczne u różnych gatunków. Największe zagrożenie występuje podczas pierwszego porodu, gdy kanał rodny nie jest jeszcze w pełni dojrzały lub elastyczny Kolejnym czynnikiem jest nieodpowiednia dieta – u ludzi, naczelnych i gryzoni dieta bogata w cukry i węglowodany prowadzi do przerostu płodu (makrosomii), co drastycznie zwiększa ryzyko utknięcia dziecka w drogach rodnych. Także mały rozmiar matki w połączeniu z dużym płodem jest uniwersalną receptą na kłopoty, niezależnie od tego, czy mówimy o kobiecie, czy o małej rasie psa. Potęga położnictwa – To, co wyróżnia ludzi, to nie sama obecność czy nawet częstotliwość występowania dystocji (utrudnionego porodu), ale reakcje kulturowe, jakie ona wywołała. Jesteśmy jedynym znanym gatunkiem, który wypracował systematyczną pomoc przy porodzie – w tym położnictwo oraz interwencje medyczne, takie jak cesarskie cięcia – aby radzić sobie z powikłaniami podczas porodu – podsumowuje dr Nicole D. S. Grunstra z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W jej ocenie tę biokulturową adaptację należy uwzględniać w badaniach porównawczych nad narodzinami. Dlaczego? Bo pokazuje ona, w jak wyjątkowym stopniu człowiek potrafił się przystosować i znaleźć rozwiązanie dotyczące trudnego porodu. Źródło: Biological Reviews Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Najstarszy mrówkojad świata mieszka w Warszawie. Wyjątkowe osiągnięcie stołecznego ZOO
To rekord świata i ogromny sukces opiekunów z warszawskiego ZOO. Yuri, samica mrówkojada wielkiego, kończy 30 lat. Jest najstarszym żyjącym mrówkojadem na świecie.
Warszawski Ogród Zoologiczny przygotowuje się do świętowania niezwykłego jubileuszu. 20 maja swoje 30. urodziny obchodzi Yuri – samica mrówkojada wielkiego. ZOO przygotowało specjalne atrakcje. Światowa rekordzistka z Warszawy Z okazji urodzin Yuri stołeczne ZOO zaplanowało huczne obchody. Przed domkiem mrówkojadów odbędzie się pokazowe przygotowanie posiłku, wręczenie urodzinowego tortu oraz spotkanie z opiekunką Beatą, która opowie o życiu mrówkojada. To wyjątkowe osiągnięcie – w naturze mrówkojady dożywają zazwyczaj 10–15 lat, w niewoli średnio 16–20 lat. Długowieczność Yuri to doskonały przykład, na jak wysokim poziomie stoi współczesna opieka nad zwierzętami w ogrodach zoologicznych. Choć Yuri ma jeszcze rok, by pobić historyczny rekord najdłuższego życia wśród mrówkojadów, jest w tej chwili najstarszą żyjącą przedstawicielką swojego gatunku. Inne wiekowe mrówkojady Ogrody zoologiczne na świecie odnotowały jeszcze kilka przypadków niezwykłej długowieczności mrówkojadów. Absolutną rekordzistką pozostaje samica o imieniu Grandma, która w ZOO w Santa Barbara dożyła sędziwego wieku 31 lat. Wśród samców za rekordzistę uchodzi Ebenezer z ogrodu w Phoenix, który dożył 28 lat, będąc przez długi czas najstarszym samcem w USA. W Europie samica Sandra z Dortmundu dożyła 27 lat. Takie przypadki są niezwykle cenne dla nauki. Pozwalają lepiej zrozumieć procesy starzenia u gatunków o niskim tempie metabolizmu i specyficznych wymaganiach dietetycznych. Mrówkojad wielki: mistrz węchu z najdłuższym językiem świata Mrówkojad wielki (Myrmecophaga tridactyla) to duży ssak Ameryki Środkowej i Południowej, osiągający masę do 45 kg i długość ciała (wraz z ogonem) ponad 2 metry. Jego najbardziej uderzającą cechą jest ekstremalnie wydłużony pysk, całkowicie pozbawiony zębów. Ma za to wyjątkowy, lepki język o długości dochodzącej do 60 cm, największej wśród wszystkich ssaków. Organ ten, przytwierdzony do mostka, potrafi wysuwać się i chować z prędkością do 150 razy na minutę, co pozwala zwierzęciu błyskawicznie połykać tysiące mrówek. Węch mrówkojadów jest ponad 40 razy silniejszy od ludzkiego, co czyni z nich niezrównanych poszukiwaczy owadów. Ich potężne pazury na przednich łapach służą nie tylko do rozbijania mrowisk – są też również skuteczną bronią przed jaguarami. Niestety, ze względu na degradację siedlisk i polowania, gatunek ten jest obecnie uznawany za narażony na wyginięcie (VU). Tym ważniejsze są osiągnięcia takie, jak w warszawskim ZOO. Źródło: Warszawskie ZOO Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Najstarszy prawieloryb z terenu Polski ma 38 mln lat. Pływał w morzu pokrywającym dzisiejszą Lubelszczyznę
Dziś Lubelszczyzna kojarzy się z malowniczymi polami, ale przed milionami lat teren ten pokrywały głębiny morskie. Naukowcy ogłosili właśnie niezwykłe odkrycie, dokonane na terenie kopalni bursztynu niedaleko Lubartowa. Są to najstarsze znane z terenu Polski szczątki walenia.
Można śmiało napisać, że odkryto najstarszego na naszych terenach prawieloryba. Chociaż nie był zbyt duży, bo nie przypominał dzisiejszych przedstawicieli tego gatunku. Miał smukłe, wydłużone ciało, nie posiadał jeszcze grubej warstwy tłuszczu i miał widoczne tylne płetwy. – Gdybyśmy cofnęli się w czasie i zobaczyli to zwierzę, mogłoby nam się skojarzyć raczej z morskim gadem niż z dzisiejszym wielorybem – wyjaśnia paleontolog z Wydziału Geologii Uniwersytetu Warszawskiego dr Daniel Tyborowski, który kierował analizami skamieniałości. Skarb ukryty w osadach bursztynu Przez lata Polska pozostawała „białą plamą” na mapie znalezisk eoceńskich waleni, które znano jedynie z terenów Niemiec i Ukrainy. Sytuacja zmieniła się dzięki odkryciu dr. Lucjana Gazdy w kopalni bursztynu pod Lubartowem. W formacji Siemień, datowanej na około 38 milionów lat (późny eocen), odnaleziono fragment lewej żuchwy. Szczątki spoczywały w piaskach glaukonitowych, które miliony lat temu osadzały się w płytkim morzu pokrywającym dzisiejszą Lubelszczyznę. Mały rybożerca pod lupą naukowców Analiza fragmentu szczęki wykazała charakterystyczny układ zębodołów dla zębów dwukorzeniowych oraz zagęszczoną strukturę kości, co typowe jest dla ssaków wtórnie przystosowanych do życia w wodzie. Okazało się, że „polski” pra-waleń był niewielki – osiągał od 1,7 do 2,1 metra długości, co czyni go porównywalnym do dzisiejszych delfinów. Znalezisko opisano właśnie na łamach czasopisma „The Anatomical Record”. Życie w eoceńskim morzu Odkryty waleń zamieszkiwał specyficzne środowisko – płytki korytarz morski łączący basen Morza Północnego z wodami wschodniej Europy. Nie była to jednak bezpieczna przystań. Współwystępujące w tych samych osadach liczne zęby rekinów, takich jak Otodus czy Striatolamia, sugerują, że mały ssak musiał umykać przed potężnymi drapieżnikami osiągającymi nawet 9 metrów długości. Sam prawdopodobnie polował na ławice drobnych ryb w strefach przybrzeżnych, gdzie rzeki uchodziły do morza. Polska jako brakujące ogniwo Znalezisko z Lubelszczyzny ma ogromne znaczenie dla paleogeografii. Potwierdza ono, że przez teren dzisiejszej Polski przebiegał ważny szlak migracyjny, którym walenie przemieszczały się między wschodem a zachodem kontynentu. Odkrycie to wypełnia lukę w wiedzy o rozprzestrzenianiu się grupy Pelagiceti – do której należy właśnie opisany waleń – w Europie. Pokazuje również, że już 38 milionów lat temu walenie zajmowały bardzo zróżnicowane nisze ekologiczne – obok gigantycznych drapieżników istniały małe, wyspecjalizowane formy. Nowy kierunek badań Mimo że odkryty fragment jest zbyt mały, by nadać zwierzęciu nową nazwę gatunkową, otwiera on drogę do systematycznych poszukiwań kolejnych szczątków. Badacze liczą, że odkryją je nawet na terenie tej samej kopalni, gdzie szczątki tego typu zachowują się całkiem nieźle. Na ten moment paleontolodzy ustalili, że polski prawieloryb swoją budową najbardziej przypominał żuchwę Dorudon atrox – eoceńskiego walenia, który kilkadziesiąt milionów lat temu pływał po Egipcie. Badacze planują zacieśnić współpracę z ekspertami z Kijowa, którzy dysponują bogatymi materiałami z Ukrainy. Zestawienie znalezisk z Polski i Ukrainy być może pozwoli lepiej zrozumieć ewolucję morskich ssaków w dawnych morzach pokrywających tę część Europy. Źródła: The Anatomical Record, Serwis Naukowy UW Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Nosorożec jawajski jest najrzadszym dużym ssakiem świata. Walka o jego los toczy się tylko w jednym miejscu
Nosorożec jawajski to zwierzę, które wzbudza nie tylko podziw i fascynację, ale także głęboki niepokój. Ten majestatyczny ssak – żywy relikt epoki megafauny – w XXI wieku stał się symbolem zmagań o zachowanie bioróżnorodności. Niegdyś jego ciężkie kroki rozbrzmiewały w gęstych lasach od Indii po Wietnam, jednak obecnie cały gatunek został zepchnięty do jednego izolowanego skrawka lądu na zachodnim krańcu Jawy.
Spis treści: Nosorożec z Sundy Opancerzony olbrzym Zachowania nosorożca jawajskiego Inżynier bioróżnorodności Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Nosorożec jawajski jest uznawany za najrzadszego dużego ssaka lądowego na świecie. Jego status w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych IUCN jako „krytycznie zagrożony” nie oddaje w pełni krytycznej sytuacji, w której każda pojedyncza śmierć, każde kłusownicze sidło czy każda infekcja u bydła domowego w pobliżu parku narodowego może oznaczać nieodwracalną stratę dla globalnego dziedzictwa biologicznego. Nosorożec z Sundy Nosorożec jawajski (Rhinoceros sondaicus), jeden z pięciu żyjących przedstawicieli swojej podrodziny, należy do tego samego rodzaju, co nosorożec indyjski – Rhinoceros. Choć oba zwierzęta różnią się znacząco pod względem wielkości i preferencji siedliskowych, dzielą jedną charakterystyczną cechę – posiadanie tylko jednego rogu. Naukowa nazwa Rhinoceros sondaicus stanowi coś w rodzaju etymologicznego zapisu tożsamości zwierzęcia. Greckie słowa rhis (nos) i keras (róg) łączą się z łacińskim sondaicus, które odnosi się do regionu Sundy – biogeograficznego obszaru, obejmującego Jawę, Sumatrę, Borneo i okoliczne wyspy, które w okresach zlodowaceń tworzyły jeden spójny ląd. Historycznie gatunek ten dzielił się na trzy podgatunki, z których dwa bezpowrotnie zniknęły z mapy świata: nosorożec jawajski (nominatywny, s. sondaicus) – krytycznie zagrożony z powodu kłusownictwa i utraty siedlisk; nosorożec wietnamski ( s. annamiticus) – wymarły. Ostatni osobnik został zabity w 2010 roku, w Parku Narodowym Cat Tien (w sektorze Cat Loc). Przyczyną zaniku było kłusownictwo dla rogu; nosorożec bengalski ( s. inermis) – wymarły. Niegdyś występował od Bengalu po Mjanmę. Wśród przyczyn zaniku należy wskazać na ekspansję rolnictwa i polowania trofealne. Utrata podgatunku wietnamskiego w 2010 roku oznaczała koniec obecności tego gatunku na kontynentalnej części Azji. Od tamtego momentu cała odpowiedzialność za przetrwanie linii ewolucyjnej spoczęła na Indonezji i Parku Narodowym Ujung Kulon. Opancerzony olbrzym Mimo że nazywany jest „mniejszym nosorożcem jednorożnym”, gatunek jawajski jest drugim co do wielkości zwierzęciem Indonezji, ustępując jedynie słoniowi indyjskiemu. Majestatyczny kolos doskonale przystosował się do poruszania się w gęstym, wilgotnym podszycie tropikalnej dżungli. W przeciwieństwie do ogromnych, otwartych przestrzeni afrykańskich sawann, lasy Jawy wymagają od dużego ssaka zwrotności i wytrzymałości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/najrzadsze-zwierzeta-swiata-gdzie-wystepuja-i-jak-wygladaja-fot-scott-nelson-wikimedia-commons-cc-by-3-0-b691cf5.jpeg" width="1248" height="1024" alt="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" title="Najrzadsze zwierzęta świata - gdzie występują i jak wyglądają? (fot. Scott Nelson, Wikimedia Commons, CC-BY-3.0)" /> Fizjonomia nosorożca jawajskiego charakteryzuje się przede wszystkim unikatową strukturą skóry. Jest ona szara lub szarobrązowa, a gdy jest mokra, staje się niemal czarna. Układa się wówczas w głębokie fałdy wokół szyi, łopatek i zadu. W połączeniu z mozaikowatym wzorem przypominającym pęknięcia w błocie, sprawiają one, że zwierzę wygląda jakby przyodziało płytową zbroję. Ta struktura pełni praktyczną funkcję ochronną – zabezpiecza nosorożca przed kolcami i ostrymi krawędziami roślinności podczas przedzierania się przez gęsty las. Wielkość i masa Choć mniejszy od swojego indyjskiego kuzyna (wielkością zbliża się do nosorożca czarnego), nosorożec jawajski jest potężnym zwierzęciem. Dorosły osobnik osiąga masę od 900 do 2300 kg, długość ciała – od 200 do 400 cm, i wysokość w kłębie – od 140 do 170 cm. Róg Pojedynczy, szary lub brązowawy, róg samca mierzy do 27 cm. U samicy ta struktura przybiera formę małego guzka lub nie występuje, w przeciwieństwie do innych nosorożców. Warto wspomnieć, że u przedstawicieli tego gatunku róg nie jest główną bronią. Do obrony i ustalania hierarchii służą przede wszystkim dolne siekacze – potężne i sztyletowe. Podczas ataku zęby skutecznie tną skórę przeciwnika. Sam róg częściej jest wykorzystywany przez te zwierzęta do usuwania błota z lizawek, torowania drogi w gęstwinie i przyciągania gałęzi w trakcie żerowania. Zachowania nosorożca jawajskiego Ze względu na skrajnie rzadkie występowanie i naturalną nieśmiałość, biologia tego gatunku jest trudna do zbadania. Zwierzęta te prowadzą głównie samotniczy tryb życia, unikając kontaktu z ludźmi i innymi dużymi ssakami. Ich jedyne stałe interakcje społeczne to więź między matką a cielęciem oraz krótkie okresy godowe. Cykl życiowy nosorożca jawajskiego charakteryzuje się powolnym tempem, co jest typowe dla dużych roślinożerców, ale stanowi ogromne wyzwanie dla programów odbudowy populacji. Samica rodzi jedno młode co 3–5 lat. Ciąża trwa od 15 do 16 miesięcy, a noworodek waży od 40 do 64 kg. Młode osobniki pozostają przy matkach przez pierwsze półtora roku do dwóch lat, ucząc się trudnej sztuki przetrwania w tropikalnym lesie. Komunikacja Podobnie jak ich krewniacy, nosorożce jawajskie polegają przede wszystkim na dwóch zmysłach – węchu i słuchu. Ich wzrok jest bardzo słaby, co sprawia, że reagują ucieczką na każdy niepokojący dźwięk lub zapach, nawet dochodzący z dużej odległości. W sferze komunikacji kluczową rolę odgrywają sygnały chemiczne. Samce zajmują terytoria o powierzchni od 12 do 20 kilometrów kwadratowych, które znakują charakterystycznym pomarańczowo-czerwonym moczem oraz kopcami odchodów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do nosorożców sumatrzańskich, jawajskie nie rozkopują swoich odchodów nogami, co sugeruje inną ewolucyjną strategię znakowania przestrzeni. Inżynier bioróżnorodności Jadłospis tych zwierząt składa się przede wszystkim z miękkich części roślin – liści, młodych pędów, owoców i gałązek. Jako duży roślinożerca, odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia ekosystemu leśnego, pełniąc funkcję „inżyniera siedlisk”. Naukowcy zidentyfikowali ponad 300 gatunków roślin, które goszczą w menu tego olbrzyma, przy czym należy podkreślić, że ok. 40% objętości pokarmu pochodzi z zaledwie kilku ulubionych. Do preferowanych przysmaków należą rośliny z rodzaju Ficus i Kleinhovia variegata. Potężna budowa ciała pozwala im na forsowanie przeszkód, których mniejsi roślinożercy nie są w stanie pokonać. Nosorożce potrafią przyginać młode drzewa do ziemi, a nawet kłaść się na nich, by dostać się do soczystych liści w koronie. Nosorożec jawajski spożywa ok. 50 kg biomasy dziennie. Ten proces konsumpcji, połączony z wydalaniem nasion w bogatym w składniki odżywcze nawozie, zapewnia mu kluczową rolę w procesie regeneracji lasu tropikalnego. Ostatni bastion nosorożca jawajskiego Obecnie nosorożce jawajskie można spotkać wyłącznie w Parku Narodowym Ujung Kulon, zlokalizowanym na najbardziej wysuniętym na zachód półwyspie Jawy. To miejsce o unikatowym charakterze, gdzie wilgotne lasy nizinne spotykają się z namorzynami i bagnami. Mimo że historycznie przedstawiciele tego gatunku zamieszkiwali również tereny górzyste (do 3000 m n.p.m.), obecnie zwierzęta te są związane z terenami nizinnymi, zazwyczaj poniżej 600 m n.p.m. Siedlisko Kluczowym elementem siedliska jest dostęp do wody i błota. Nosorożce spędzają znaczną część dnia na kąpielach błotnych, które są niezbędne dla ich zdrowia fizycznego. Błoto chroni ich skórę przed poparzeniami słonecznymi, a także przed uciążliwymi owadami i pasożytami. Zagrożenia dla nosorożca jawajskiego Ujung Kulon ma status parku narodowego, jednak nie jest miejscem całkowicie bezpiecznym. Gatunek Rhinoceros sondaicus znajduje się w głębokim kryzysie egzystencjalnym, wywołanym przez czynniki ludzkie i naturalne. Plaga kłusownictwa Przez ponad dwie dekady wierzono, że kłusownictwo w Ujung Kulon zostało wyeliminowane dzięki intensywnym patrolom. Niestety, rok 2023 przyniósł druzgocące odkrycia. Śledztwa prowadzone przez indonezyjskie władze i różne organizacje ujawniły, że od 2019 do 2023 roku zorganizowane grupy kłusownicze zabiły aż 26 nosorożców. Kłusownicy dysponowali szczegółowymi mapami rozmieszczenia fotopułapek i danymi o ruchu zwierząt, które prawdopodobnie pozyskali od skorumpowanych pracowników parku. To zniweczyło starania o wzrost populacji. Zagrożenia środowiskowe Zagrożeniem dla nosorożców są nie tylko kłusownicy, ale także arenga pierzasta. Ta szybko rosnąca palma tworzy w ich siedliskach gęsty „baldachim”, który blokuje dostęp światła słonecznego. To sprawia, że gatunki, którymi żywią się nosorożce, nie są w stanie wyrosnąć, co drastycznie ogranicza pojemność środowiskową parku i spycha zwierzęta na coraz mniejsze obszary. Ryzyko genetyczne i choroby Mała liczebność niesie ze sobą ryzyko chowu wsobnego, co prowadzi do osłabienia układu odpornościowego i wad wrodzonych. Sytuację pogarsza bliskość osad ludzkich i wypasanych tam bydła. Choroby odzwierzęce mogą łatwo przenieść się na nosorożce, co w przeszłości prawdopodobnie było przyczyną kilku nagłych zgonów tych zwierząt. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Lwy morskie przystosowały się do życia w dwóch środowiskach. O ich sukcesie zadecydowały adaptacje
Lwy morskie, choć pozornie wydają się niezgrabne i ociężałe, w mistrzowski sposób łączą wyjątkową sprawność w toni wodnej z zaskakującą mobilnością na lądzie. Dzięki temu z sukcesem opanowały pogranicze dwóch światów, zajmując wysokie miejsce w łańcuchu pokarmowym swoich ekosystemów. Jak wyglądają te zwierzęta? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Przekrój gatunkowy Adaptacje do życia w dwóch światach Struktura społeczna lwów morskich Dieta i strategie łowieckie Lwy morskie często są mylone z fokami właściwymi. Rzeczywiście, zwierzęta te wykazują wiele podobieństw morfologicznych, jednak należy podkreślić, że przeszły zupełnie inną ścieżkę adaptacyjną. Badania genetyczne i paleontologiczne sugerują, że rodziny fokowatych i uchatkowatych wywodzą się od wspólnego przodka w obrębie drapieżnych, blisko spokrewnionego z dzisiejszymi niedźwiedziowatymi i łasicowatymi. Jednak po wejściu do wody ich ścieżki ewolucyjne rozdzieliły się. Przekrój gatunkowy Lwy morskie reprezentują rodzinę uchatkowatych (Otariidae), w obrębie podrzędu płetwonogich (Pinnipedia). Współcześnie wyróżnia się sześć żyjących gatunków tych zwierząt, z których każdy zajmuje specyficzną niszę ekologiczną. Siódmy gatunek, uszanka japońska (Zalophus japonicus), została uznana za wymarłą w latach 50. XX wieku, w wyniku nadmiernych polowań i degradacji siedlisk. Uszanka kalifornijska (Zalophus californianus) Uszanka kalifornijska to najbardziej znany gatunek, zamieszkujący zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej, od Alaski po Meksyk. Samce są w tym przypadku znacznie większe od samic, osiągając masę do 400 kg. Charakteryzują się jasnobrązowym lub ciemnobrązowym umaszczeniem, które po zamoczeniu wydaje się niemal czarne. Są to zwierzęta wybitnie socjalne, często zasiedlające struktury stworzone przez człowieka – mola czy boje nawigacyjne. Uchatek grzywiasty (lew morski Stellera, Eumetopias jubatus) To największy przedstawiciel rodziny Otariidae. Dorosłe samce mogą ważyć ponad tonę (do 1100 kg) i mierzyć ponad 3 metry. Ich nazwa pochodzi od nazwiska Georga Wilhelma Stellera, naturalisty, który opisał je w 1742 roku. Występują w chłodnych wodach północnego Pacyfiku, od Japonii po Kalifornię. Są znane ze swojej agresywnej natury i potężnych ryków. Gatunek ten jest podzielony na dwa segmenty populacyjne, z których zachodni jest uznany za zagrożony wyginięciem. Uchatka patagońska (Otaria flavescens) Znana również jako lew morski południowy. Zamieszkuje wybrzeża Ameryki Południowej, od Peru i Brazylii po Falklandy. Samce dysponują najbardziej imponującą „grzywą” spośród wszystkich uchatkowatych, co nadaje im iście lwi wygląd. Ich populacja jest stosunkowo stabilna i szacowana na około 265 tys. osobników. Maoryszanka uszata (Lew morski nowozelandzki, Phocarctos hookeri) To jeden z najrzadszych gatunków, endemiczny dla Nowej Zelandii. Ich zachowanie lądowe jest unikatowe – samice często przenoszą swoje młode w głąb lądu, nawet do 2 km od brzegu, ukrywając je w gęstych trawach i lasach przed drapieżnikami i niekorzystną pogodą. Gatunek ten jest uznany za krytycznie zagrożony na poziomie krajowym. Otarka australijska (Neophoca cinerea) Kolejny endemit, żyjący wyłącznie u wybrzeży Australii Południowej i Zachodniej. Samce ważą do 300 kg i mierzą do 250 cm. Ich populacja liczy zaledwie około 10 tys. osobników. Są to zwierzęta osiadłe, które rzadko oddalają się od swoich kolonii lęgowych. Uszanka galapagoska (Zalophus wollebaeki) Endemiczna dla archipelagu Galapagos. Jest najmniejszym ze współczesnych lwów morskich – dorosły samiec osiąga masę do 250 kg i mierzy do 200 cm. Są one niezwykle ufne wobec ludzi, co czyni je ikoną turystyki ekologicznej, ale jednocześnie naraża na liczne zagrożenia ze strony cywilizacji. Adaptacje do życia w dwóch światach Biologia tych niezwykłych zwierząt stanowi kompromis między potrzebą przetrwania w chłodnych wodach oceanu a koniecznością wychodzenia na ląd w celu prokreacji i odpoczynku. Ich ciała charakteryzują się kształtem torpedowatym, co minimalizuje opór hydrodynamiczny podczas dynamicznego pościgu za ofiarą. Rola wibrysów Charakterystycznym elementem anatomii lwów morskich są ich długie włosy czuciowe. Zazwyczaj mają kilkadziesiąt wibrysów po każdej stronie pyska, z których każdy może osiągać do 20 cm długości. Są one niezwykle czułe. Każdy pojedynczy „wąs” jest połączony z dedykowanym obszarem w korze somatosensorycznej, dzięki czemu przetwarzanie informacji dotykowych odbywa się z precyzją, która u ludzi jest zarezerwowana dla opuszek palców. Ta adaptacja pozwala zwierzęciu wykrywać nawet najsubtelniejsze zmiany w wodzie, wywołane przez rybę przepływającą nawet w znacznej odległości. Mechanika ruchu W wodzie lwy morskie wykorzystują swoje długie, muskularne płetwy przednie jako potężne wiosła. Choć zwierzęta te wydają się ociężałe, podczas krótkich zrywów mogą osiągnąć prędkość do 30 km/godz. Z kolei na lądzie ich zdolność do rotacji miednicy i podwijania tylnych płetw pod ciało pozwala im na sprawny chód, a nawet galop, co odróżnia je od „pełzających” fok. Niektóre gatunki, jak otarka australijska czy maoryszanka uszata, wykazują zdumiewające zdolności wspinaczkowe, zasiedlając strome klify lub wchodząc w głąb lasów przybrzeżnych. Termoregulacja Termoregulacja u uchatkowatych opiera się na warstwie tłuszczu podskórnego i na unikatowych zachowaniach behawioralnych. Lwy morskie często stosują technikę polegającą na wystawianiu płetw ponad powierzchnię wody. Są one gęsto unaczynione i pozbawione izolacji, więc przy ekspozycji na słońce absorbują ciepło, natomiast zanurzenie w chłodniejszej wodzie przy jednoczesnym przepływie powietrza pomaga w schładzaniu organizmu po intensywnym wysiłku. Struktura społeczna lwów morskich Uchatkowate są zwierzętami o niezwykle złożonej strukturze społecznej. W przeciwieństwie do wielu innych ssaków morskich, zwierzęta te są wybitnie terytorialne i hierarchiczne. Haremy Większość gatunków praktykuje poligynię. Samce przybywają na plaże lęgowe kilka tygodni przed samicami, aby wywalczyć terytorium. Dominujący osobnik może kontrolować obszar, na którym gromadzi się od 14 do 30 samic. Obrona terytorium jest skrajnie wyczerpująca. Zwierzęta muszą nieustannie odpierać ataki rywali, nie tylko poprzez potężne ryczenie. Często dochodzi między nimi do fizycznej konfrontacji. Zdarza się, że w tym czasie całkowicie zaprzestają żerowania, poszcząc przez okres od jednego do dwóch miesięcy. U uszanek patagońskich zaobserwowano unikatową strategię „nalotów grupowych”, przeprowadzanych przez młode samce, które nie zdołały zabezpieczyć własnego terytorium. Atakują one haremy w grupach, próbując wywołać chaos. Ta taktyka czasami pozwala im na „uprowadzenie” samicy. Macierzyństwo Po trwającej blisko rok ciąży samica rodzi zazwyczaj jedno młode. Mleko lwów morskich zawiera około 35% tłuszczu, dzięki czemu jest niezwykle bogate w energię. To sprawia, że szczenięta rosną błyskawicznie i szybko budują warstwę izolacyjną. Kluczowym aspektem przetrwania jest mechanizm rozpoznawania matki i szczenięcia. Po kilku dniach od porodu samica musi wrócić do morza na żer, pozostawiając młode na lądzie. Po powrocie do kolonii, w której mogą znajdować się setki identycznie wyglądających szczeniąt, samica emituje unikatowe zawołanie, na które odpowiada wyłącznie jej potomek. Cały proces jest potwierdzany przez węch – matka wącha młode, aby upewnić się, że to rzeczywiście jej dziecko, zanim pozwoli mu ssać mleko. Komunikacja i dźwięki Lwy morskie są uważane za jedne z najbardziej wokalnych ssaków. Ich repertuar obejmuje szczekanie, chrząknięcia, warczenie, a nawet trąbienie. Szczekanie jest podstawowym sposobem komunikacji samców, używanym do zaznaczania obecności i odstraszania intruzów. Samice stają się szczególnie głośne i agresywne tuż przed i po porodzie, przechodząc od szczekania do pisków w celu odstraszenia innych samic od swojego młodego. Dieta i strategie łowieckie Lwy morskie są drapieżnikami oportunistycznymi. Podstawę pożywienia stanowią ryby i głowonogi. Do ulubionych ofiar należą śledzie, sardynki, anchois, morszczuki, makrele, a także kałamarnice i ośmiornice. Niektóre populacje wykazują bardziej wyspecjalizowane preferencje – uszanki kalifornijskie w Waszyngtonie potrafią masowo żerować na łososiach i pstrągach, wykorzystując wąskie gardła rzek i tamy do łatwego połowu. Podczas polowania te sprawne drapieżniki polegają przede wszystkim na swoich wibrysach. Są one w stanie wykryć prędkość i kierunek ruchu ofiary, co pozwala na precyzyjny atak nawet w całkowitej ciemności. Polują zazwyczaj samotnie, ale w miejscach o dużym zagęszczeniu zdobyczy mogą wspólnie żerować na ławicach ryb. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Żbik w Polsce – skryty drapieżnik i jego walka o przetrwanie w zmieniającym się środowisku
Żbik w Polsce należy do najmniej poznanych dzikich drapieżników. To gatunek skrajnie skryty, rzadko obserwowany, a jednocześnie uznawany przez naukowców za ważny wskaźnik stanu środowiska naturalnego. Jego obecność świadczy o zachowaniu ciągłości siedlisk i stosunkowo niewielkiej presji człowieka. Choć formalnie objęty jest ochroną, wciąż pozostaje jednym z zagrożonych dzikich kotów w Europie Środkowej. Jego historia w Polsce to opowieść o stopniowym zaniku, ale też o próbach odbudowy populacji w zmieniającym się krajobrazie.
Spis treści: Tryb życia i środowisko Żbik w Polsce – obszar występowania Populacja żbika w Polsce Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w kontekście europejskim Możliwości odbudowy populacji Żbik europejski (Felis silvestris) jest, obok rysia, jednym z dwóch dzikich kotów żyjących w Polsce. Żbik w porównaniu z kotem domowym jest wyraźnie większy, masywniejszy i ma bardziej krępe ciało. Dorosłe osobniki mają ciało o długości do 65 cm, a gruby, krótki i zakończony tępo ogon mierzy nawet 30 cm. Sierść jest gęsta, szarobrązowa z charakterystycznymi ciemnymi pręgami, a grzbiet często ozdabia czarny pas. Tryb życia i środowisko Żbik prowadzi samotniczy tryb życia i jest aktywny głównie nocą, co sprawia, że jego obserwacja w naturze jest wyjątkowo trudna. W praktyce oznacza to, że obecność tego przedstawiciela kotowatych częściej potwierdzają badania terenowe niż bezpośrednie obserwacje. Poluje głównie na gryzonie, ale w razie potrzeby może sięgnąć po ptaki czy młode zające. W ekosystemie pełni funkcję drapieżnika regulującego populacje drobnych zwierząt. Ten dziki kot preferuje środowiska leśne, ale niekoniecznie najgęstsze lasy. Najczęściej występuje na obrzeżach kompleksów leśnych, w krajobrazach mozaikowych z polanami, łąkami i zadrzewieniami śródpolnymi. Dla żbika ważne jest poczucie bezpieczeństwa. Dlatego unika terenów intensywnie przekształconych przez człowieka, takich jak miasta czy drogi o dużym natężeniu ruchu. Jego areały osobnicze są stosunkowo duże i mogą obejmować od kilkudziesięciu do nawet kilku tysięcy hektarów. Żbik w Polsce – obszar występowania Współcześnie występowanie żbika w Polsce jest ograniczone głównie do południowo-wschodniej części kraju. Najważniejsze populacje znajdują się w Karpatach – zwłaszcza w Bieszczadach i na Pogórzu Przemyskim. Sporadyczne obserwacje odnotowuje się w Małopolsce i województwie lubelskim. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zbik-europejski-na-zdjeciu-zwierze-w-parco-natura-viva-we-wloszech-7000-lat-temu-zamieszkiwal-te-same-tereny-co-zbik-z-bliskiego-wschodu-w-rejonie-dzisiejszej-polski-fot-photograph-by-joel-satore-national-geographic-photo-ark-5211b12.jpeg" width="1236" height="745" alt="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" title="Żbik europejski (na zdjęciu, zwierzę w Parco Natura Viva we Włoszech) 7000 lat temu zamieszkiwał te same tereny, co żbik z Bliskiego Wschodu w rejonie dzisiejszej Polski (fot. Photograph by Joel Satore, National Geographic Photo Ark)" /> W przeszłości zasięg gatunku był znacznie szerszy. Jeszcze na początku XX wieku żbik występował niemal w całej Polsce. Spadek liczebności był procesem stopniowym i wynikał z przekształceń środowiska – przede wszystkim wycinki lasów oraz rozwoju infrastruktury, które prowadziły do rozdrobnienia siedlisk. Populacja żbika w Polsce Szacuje się, że populacja żbika w Polsce liczy od 100 do 400 osobników. To niewiele, szczególnie biorąc pod uwagę ich rozproszenie. Dodatkowym wyzwaniem jest sposób monitorowania – obecność gatunku ustala się głównie na podstawie fotopułapek i analiz genetycznych, ponieważ tropy mogą być mylone z kotami domowymi. Obecna sytuacja kontrastuje z przeszłością. Dane historyczne wskazują, że żbik zamieszkiwał niemal cały obszar dzisiejszej Polski od czasów prehistorycznych aż po średniowiecze. Jeszcze w XIX wieku był szeroko rozpowszechniony, a jego wyraźny zanik nastąpił dopiero w pierwszej połowie XX wieku, mimo wprowadzania kolejnych form ochrony. Niewielka liczebność i rozproszenie populacji przekładają się na jej wrażliwość na zmiany środowiskowe. Izolacja poszczególnych grup utrudnia wymianę genetyczną, co może prowadzić do osłabienia kondycji gatunku. Z tego względu kluczowe znaczenie ma utrzymanie łączności między siedliskami oraz ograniczenie barier utrudniających migrację. Dlaczego żbik w Polsce jest zagrożony? Największym zagrożeniem dla żbika w Polsce pozostaje fragmentacja siedlisk. Rozbudowa infrastruktury drogowej przecina naturalne korytarze migracyjne, co utrudnia przemieszczanie się zwierząt. Zmiany w strukturze lasów również wpływają na populację – monokultury leśne nie zapewniają odpowiedniej bazy pokarmowej ani schronienia. Istotnym problemem jest także hybrydyzacja, czyli krzyżowanie się żbików z kotami domowymi, prowadzące do zacierania cech gatunkowych. Dodatkowo odnotowuje się przypadki śmiertelności w wyniku kolizji drogowych oraz sporadyczne odstrzały. Czy żbik jest pod ochroną? Żbik w Polsce objęty jest ścisłą ochroną gatunkową od 1952 roku. Oznacza to całkowity zakaz polowań, niszczenia siedlisk i płoszenia zwierząt. Gatunek znajduje się także w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz podlega ochronie na poziomie międzynarodowym, m.in. w ramach konwencji berneńskiej i dyrektywy siedliskowej UE. Same regulacje prawne nie gwarantują jednak odbudowy populacji. Kluczowe są działania praktyczne: monitoring, badania genetyczne oraz ochrona i odtwarzanie siedlisk. Żbik w kontekście europejskim Gatunek ten występuje w wielu krajach Europy, jednak jego populacje są rozproszone. W Niemczech podejmowane są działania mające na celu odbudowę liczebności osobników i łączenie fragmentów siedlisk. W Szkocji głównym problemem pozostaje hybrydyzacja i bardzo niska liczebność. Porównanie sytuacji w różnych krajach pokazuje, że skuteczna ochrona wymaga podejścia ponadlokalnego – obejmującego całe krajobrazy, a nie tylko pojedyncze obszary chronione. Możliwości odbudowy populacji Perspektywy dla żbika w Polsce są ściśle związane z jakością i spójnością jego siedlisk. Odbudowa populacji wymaga zachowania różnorodnych, dobrze połączonych lasów oraz tworzenia korytarzy ekologicznych. Równolegle konieczne jest prowadzenie systematycznego monitoringu i badań genetycznych, które pozwalają kontrolować stan populacji i ograniczać zjawisko hybrydyzacji. Istotnym elementem pozostaje także edukacja społeczeństwa i ograniczanie presji człowieka. Dzięki konsekwentnym działaniom populacja żbików w Polsce ma szansę stopniowo się stabilizować. Jednak jest to proces długotrwały i wymagający skoordynowanej ochrony. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Dziobak jest jeszcze dziwniejszy, niż sądziliśmy. Oprócz dzioba ma też inne cechy ptaków
Dziobak od zawsze był biologiczną zagadką. Kiedy w 1799 roku pierwszy wypchany okaz dotarł do Europy, przyrodnicy byli przekonani, że to oszustwo – zszyta z różnych zwierząt hybryda. Dziś, ponad dwieście lat później, to niewielkie zwierzę z rzek wschodniej Australii wciąż potrafi zszokować świat nauki. Najnowsze badania opublikowane w czasopiśmie „Biology Letters” ujawniają, że dziobak posiada cechę, której nie ma żaden inny znany ssak na Ziemi.
Do znanej listy dziwactw dziobaka – dzioba kaczki, ogona bobra, gadziego składania jaj (dziobaki to obok kolczatek jedyne żyjące stekowce – ssaki składające jaja) oraz jadowitych ostróg u samców jak u węża – naukowcy dopisali właśnie kolejny punkt. Okazuje się, że dziobak jest jedynym ssakiem posiadającym puste struktury melaniny, co dotychczas uznawano wyłącznie za domenę ptaków. Zagadka ukryta w sierści U kręgowców pigment zwany melaniną odpowiada nie tylko za kolor skóry, futra czy piór, ale również chroni przed promieniowaniem UV i pomaga regulować temperaturę ciała. Melanina jest zamknięta w mikroskopijnych strukturach wewnątrz komórek, zwanych melanosomami. Ich kształt zazwyczaj zdradza barwę. Eulomelanina odpowiada za odcienie czerni i ciemnego brązu i znajduje się zwykle melanosomach podłużnych. Za kolory czerwone, żółte i pomarańczowe odpowiada feomelanina, która występuje w melanosomach sferycznych. U wszystkich badanych dotąd ssaków – od gryzoni po naczelne – struktury te są zawsze lite (pełne). Tymczasem u ptaków melanosomy bywają puste lub płaskie, co pozwala im tworzyć olśniewające, opalizujące kolory, jak w przypadku pawich piór. Na pewno nie zaskoczy was, że dziobaki mają zupełnie inaczej niż pozostałe ssaki. Zaskakujące i ekscytujące dziobaki Zespół pod kierownictwem Jessiki Leigh Dobson z Uniwersytetu w Gandawie dokonał odkrycia podczas tworzenia bazy danych melanosomów ssaków. Badacze zauważyli dwie anomalie: Melanosomy dziobaka są głównie sferyczne, co teoretycznie powinno dawać rudawe futro, tymczasem zwierzę jest ciemnobrązowe. Część tych struktur jest całkowicie pusta w środku, dokładnie tak jak u ptaków. – Według naszej najlepszej wiedzy to jedyny przykład pustych melanosomów u ssaków – przyznała Dobson. W przeciwieństwie do ptaków, u dziobaka są one jednak rozmieszczone losowo w korze włosa, co oznacza, że nie tworzą efektu opalizacji (zmiennych barw w zależności od kąta padania światła). Dlaczego dziobaki mają melanosomy jak ptaki? To pytanie pozostaje na razie bez jednoznacznej odpowiedzi. Naukowcy spekulują, że puste melanosomy mogły pomóc przodkom dziobaków (które były zwierzętami wodnymi i grzebiącymi) w lepszej izolacji termicznej podczas życia w wodzie. Teoria ta rodzi jednak kolejne wątpliwości: jeśli puste struktury melaninowe faktycznie pomagają w termoregulacji w wodzie, to dlaczego nie wyewoluowały u innych ssaków wodnych, takich jak wydry czy foki? Współczesny dziobak to żywy dowód na to, jak elastyczna potrafi być ewolucja. Jako jeden z nielicznych jadowitych ssaków (samce mają na tylnych łapach ostrogi uwalniające jad), teraz zyskał dowód na to, jak bardzo różni się od reszty swojej gromady. Naukowcy zapowiadają dalsze badania, aby zrozumieć, jaką funkcję pełni ta „ptasia” cecha w australijskich rzekach. Co jeszcze kryją dziobaki? Źródło: Biology Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Bóbr „chilluje” z kaczkami w Morskim Oku. Niezwykłe nagranie podbija internet
Taki widok należy do rzadkości. W Morskim Oku w Tatrach turystka wypatrzyła wypoczywającego bobra. Wygrzewał się w pełnym słońcu w otoczeniu kaczek. Poznaj historię najbardziej wytrwałego lokatora Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Pojawienie się bobrów w Tatrzańskim Parku Narodowym jest zjawiskiem stosunkowo nowym. Pierwsza w historii kolonia tych zwierząt została odnotowana w 2014 roku w rejonie Łysej Polany, na początku szlaku do Morskiego Oka. Było to pierwsze potwierdzone stanowisko bobra w TPN i prawdopodobnie w całych Tatrach. Ślady działalności były intensywne: bobry ścinały olchy o średnicy kilkunastu centymetrów, wykorzystując je do budowy tamy, która w krótkim czasie spiętrzyła wodę do głębokości półtora metra, tworząc rozlewisko o szerokości około 10 metrów. Pierwszy bóbr w Tatrach Bobry zasiedlają dziś całą Polskę, od gór po niziny. Potrafią przystosować się do zmiennych warunków, o czym świadczy to, że pojawiają się nawet w tak dużych aglomeracjach jak Warszawa, Kraków, Poznań czy Rzeszów. Skąd bobry przybyły w najwyższe polskie góry? Badacze przypuszczają, że pierwsze osobniki trafiły do nas ze Słowacji, konkretnie z rejonu Podspadów, gdzie wcześniej obserwowano je na rzece Białka. Nad Morskim Okiem pierwszy bóbr pojawił się w sierpniu 2021 roku. Eksperci byli dość zaskoczeni, bo jest to lokalizacja ekstremalna dla gatunku, który zazwyczaj preferuje wolno płynące rzeki nizinne i jeziora o bogatej roślinności nabrzeżnej. Bóbr, który sprostał zimie Początkowo eksperci powątpiewali w szanse przeżycia zwierzęcia w tak surowych warunkach. Spodziewali się, że nie sprosta srogiej tatrzańskiej zimie. Bóbr jednak zaskoczył przyrodników i dał sobie radę. Zbudował żeremie w nietypowych lokalizacjach, takich jak okolice Czarnostawiańskiej Siklawy i później rejon Dwoistej Siklawy pod Mnichem. A potem dołączyły do niego kolejni przedstawiciele jego gatunku. Incydent na Szpiglasowej Przełęczy Jednym z najbardziej niezwykłych wydarzeń w historii obserwacji tego gatunku w górach była śmierć bobra znalezionego w maju 2022 roku pod Szpiglasową Przełęczą. Martwe zwierzę zostało odnalezione przez turystę na dużej wysokości, która wydawała się całkowicie nieosiągalna dla tak ciężkiego gryzonia. Być może był to pierwszy bóbr, który pojawił się w rejonie Morskiego Oka. Dlaczego wspinał się na górę? Być może salwował się ucieczką przed jakimś drapieżnikiem. Do dziś jest to zagadką. Chillujący bóbr Tym razem TPN podzielił się pozytywną informacją o innym przedstawicielu tego gatunki. „Bóbr z Morskiego Oka przyłapany na chillowaniu z krzyżówkami! W ciągu dnia najczęściej pozostaje on w swojej kryjówce. W spokojne, wiosenne dni może żerować na powierzchni, szczególnie tuż po zimie, jednak obserwacje takie jak ta należą do wyjątkowych” – napisano na profilu facebookowym parku narodowego. W poście dodano wideo za granicznej turystki, na którym widać zrelaksowanego bobra obserwującego kaczki. Bobry w TPN. Co dalej? Mimo optymistycznych sygnałów, takich jak skuteczne zimowanie bobra w Morskim Oku w 2026 roku, tatrzańska populacja jest ciągle niewielka. Eksperci zwracają uwagę na to, że mała liczba osobników oznacza ryzyko chowu wsobnego, choć naturalna migracja ze Słowacji powinna zapewniać dopływ „świeżych” genów. Wyzwaniem pozostaje również koegzystencja z drapieżnikami – wzrost populacji niedźwiedzi (szacowanej na 45 osobników w całych Tatrach) oraz stabilna obecność wilków i rysi stanowią naturalną barierę dla nadmiernego wzrostu liczebności bobrów. Sytuacja bobrów w Polsce Obecnie populacja bobra europejskiego w Polsce szacowana jest na blisko 150 tysięcy osobników. Jest to imponujący wzrost, biorąc pod uwagę, że po II wojnie światowej ich liczba wynosiła zaledwie ok. 130 sztuk, a jeszcze w 2000 roku było to ok. 18 tysięcy. Przypadek bobrów w Polsce jest obecnie uznawany za wielki sukces ochrony przyrody, a ich populacja stała się stabilna i liczna w skali całego kraju. Bóbr jest w Polsce gatunkiem objętym ochroną częściową. Bobry są uznawane za „inżynierów ekosystemów”, ponieważ ich tamy zatrzymują w rozlewiskach ponad 200 milionów m³ wody, co skutecznie pomaga w walce z suszą i pożarami. Dodatkowo na obszarach objętych ich działalnością żyje o ok. 19% więcej gatunków zwierząt. Źródła: TPN, Edukacja Ekologiczna Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kryzys klimatyczny pcha wieloryby pod statki. Tragiczne dane z Zatoki San Francisco
Potężne pływacze szare od wieków przemierzają oceany w poszukiwaniu pokarmu i bezpieczeństwa. Jednak ostatnio ich trasa prowadzi w głąb pewnej zdradliwej zatoki, która dla wielu osobników staje się ich grobem. Nowe badania ujawniają przerażającą skalę śmiertelności w tym zamkniętym akwenie.
Mowa o Zatoce San Francisco. Okazuje się, że blisko 20% pływaczy szarych, czyli wielorybów, które wpływają do niej – ginie tam. Naukowcy postanowili sprawdzić, dlaczego tak się dzieje. Migrujące pływacze szare Pływacze szare migrują z bogatych w pokarm wód Arktyki do lagun Dolnej Kalifornii w Meksyku. Niestety, w miarę postępującego kryzysu klimatycznego, zaczęto je widywać żerujące w nieoczekiwanych miejscach. Ostatnio niektóre zaczęły zapuszczać się na niebezpiecznie wody Zatoki San Francisco. Naukowcy z Marine Mammal Center oraz Kalifornijskiej Akademii Nauk zbadali temat i opublikowali wnioski na łamach czasopisma „Frontiers in Marine Science”. Fotograficzne śledztwo na wodzie Przez siedem lat badacze prowadzili szczegółowe obserwacje w Zatoce San Francisco. Identyfikowali wieloryby na podstawie unikatowych wzorów i blizn na ich skórze. Stworzyli katalog obejmujący 114 różnych osobników. Następnie porównali te dane ze zdjęciami martwych wielorybów wyrzuconych na brzeg. Było to pierwsze tak skuteczne połączenie obserwacji żywych zwierząt z sekcjami zwłok. Szokująca statystyka śmierci Wyniki analizy danych są przerażające dla ekologów. Aż 18% zidentyfikowanych w zatoce wielorybów później tam zginęło. Z grupy 114 osobników aż 21 znaleziono martwych w okolicy. Bardzo niewiele zwierząt powraca do zatoki w kolejnych sezonach. Zaledwie cztery osobniki widziano tam więcej niż raz w ciągu ośmiu lat. Sugeruje to, że dla wielu wielorybów wpłynięcie do Zatoki San Francisco jest po prostu śmiertelną pułapką. Przyczyny śmierci wielorybów Wiele zgonów było spowodowanych kolizjami z jednostkami pływającymi, podczas gdy inne wynikały z zagłodzenia. – Pływacze szare podczas wynurzania mają niski profil nad wodą, co sprawia, że są trudne do zauważenia w warunkach takich jak mgła, która jest powszechna w Zatoce San Francisco – wyjaśniła Josephine Slaathaug z Sonoma State University, główna autorka artykułu. – Dodatkowo Zatoka San Francisco jest szlakiem wodnym o dużym natężeniu ruchu, a cieśnina Golden Gate jest wąskim gardłem, przez które muszą przepłynąć wszystkie statki i wieloryby – precyzuje. Ponad 40% badanych martwych wielorybów miało ślady po uderzeniach śrub lub kadłubów. Co wieloryby robią w niebezpiecznym akwenie? Eksperci stwierdzili, że Zatoka San Francisco nie była do ostatnich lat częścią regularnej trasy migracyjnej pływaczy szarych. Ich obecność w tym miejscu jest uznawana za zjawisko nietypowe. A winny jest kryzys klimatyczny, który zmienia dostęp pływaczy szarych do pożywienia. Zmusza je też do modyfikacji tras migracji. Według Narodowej Agencji Oceanów i Atmosfery (NOAA) ogólna populacja pływaczy szarych spadła o ponad 50% od 2016 roku do jednego z najniższych poziomów w historii pomiarów. Odnotowuje się również bardzo mało młodych osobników. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Gra o tron” w świecie gryzoni. Naukowcy zaobserwowali pierwszą w historii demokratyczną sukcesję u golców
Mało jest stworzeń tak fascynujących, charakterystycznych i bezwzględnych jak golce piaskowe. Nagie, pomarszczone kretoszczury żyją w podziemnych tunelach Afryki Subsaharyjskich w strukturach przypominających ule, a biolodzy do tej pory byli przekonani, że władza w tych koloniach opiera się wyłącznie na terrorze długich, pożółkłych zębów i pazurów. Do tej pory, bo golce demokratycznie wybrały nową królową.
Zazwyczaj w koloniach golców piaskowych (Heterocephalus glaber) panuje żelazna dyscyplina. Królowa jest jedyną samicą w kolonii, która ma prawo do rozrodu, a dopóki monarchini żyje, pozostałe samice są brutalnie tłamszone. Gdy jednak królowa umiera, w kolonii wybucha chaos. Dawniej uległe samice stają do krwawej walki o tron, zabijając młode rywalki i tocząc pojedynki na śmierć i życie, dopóki jedna z nich nie wyłoni się jako absolutna dominatorka. Amerykanie przeprowadzili eksperyment na demokracji Zespół naukowców z Salk Insitute w Kalifornii pod kierownictwem dr Janelle Ayres postanowił sprawdzić, czy w sztywnej hierarchii golców jest miejsce na elastyczność. Badacze obserwowali małą, stabilną rodzinę golców: królową o imieniu Teré, jednego reprodukcyjnego samca (ciekawe, czy był to Łukasz, czy Paweł?) oraz ich potomstwo. Naukowcy nie chcieli uśmiercać urzędującej królowej, więc zaczęli manipulować środowiskiem kolonii, by sprawdzić, jak wpłynie to na jej autorytet. Kluczowym momentem okazała się przeprowadzka do nowego wiwarium. Zmiana otoczenia sprawiła, że królowa Teré przestała rozmnażać się na blisko rok. Przekazanie władzy odbyło się pokojowo W tym czasie wydarzyło się coś, czego nauka nigdy wcześniej nie zarejestrowała. Dwie córki Teré zaczęły sekwencyjnie wykazywać zdolności rozrodcze, a pod koniec 2025 roku jedna z nich – Arwen – przejęła rolę jedynej królowej. Cały proces odbył się bez jednej kropli krwi i bez walki o dominację. Czy to możliwe, że golcevwybrały nową przywódczynię? Eusocjalność i cena przemocy Golce piaskowe to jedne z nielicznych eusocjalnych ssaków. Oznacza to, że dzielą się na kasty: reproduktorów oraz personel pomocniczy, który dba o tunele i szuka pożywienia. Ta strategia sprawdza się w stabilnym środowisku, ale ma swoje wady. Często obserwuje się ją u owadów, np. pszczół. Przemoc, którą królowa stosuje, by utrzymać dominację, jest kosztowna energetycznie i prowadzi do kontuzji wewnątrz grupy. Co więcej, poleganie na genach tylko jednej samicy ogranicza różnorodność genetyczną, co może być zgubne w przypadku choroby lub katastrofy ekologicznej. Pokojowa sukcesja sugeruje, że te zwierzęta mają znacznie większą elastyczność reprodukcyjną, niż wcześniej sądzono. Dlaczego golce są tak wyjątkowe? To odkrycie to tylko wierzchołek góry lodowej tajemnic tych „najbrzydszych” gryzoni. Chociaż uroda (według ludzkich kryteriów) niezaprzeczalnie nie jest ich atutem, to golce piaskowe stanowią prawdziwy ewenement biologiczny. Podczas gdy inne gryzonie tej wielkości (np. myszy) żyją zwykle 2–3 lata, golce dożywają nawet ponad 30 lat. To nie wszystko. Ich organizmy mają „wbudowaną” odporność na raka – wyjątkowe mechanizmy zapobiegające niekontrolowanemu namnażaniu się komórek nowotworowych. Ich organizmy wykształciły unikatową zależność od dwutlenku węgla, która stabilizuje ich układ nerwowy. Dzięki specyficznej mutacji białka KCC2, mózgi golców wymagają wysokiego stężenia CO2, aby utrzymać właściwy poziom chlorków w neuronach i umożliwić poprawne działanie neuroprzekaźnika GABA. To sprawia, że świeże powietrze jest dla nich fizjologicznie niebezpieczne, ale ta sama cecha chroni je przed napadami padaczki w dusznych tunelach. A w ich wnętrzach niektóre osobniki mają też specjalne zadania – pełnią rolę profesjonalnych czyścicieli toalet, dbając o higienę wspólnych przestrzeni. Chociaż golce wyglądają na kruche – przez swoją bezwłosą skórę – to jest ona bardzo odporna. Cechuje ją niemalże całkowita niewrażliwość na ból wywołany kwasami czy kapsaicyną (substancją zawartą w papryczkach chilli). Co pokojowa sukcesja golców znaczy dla nauki? Badanie opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” dowodzi, że nawet najbardziej sztywne systemy społeczne w naturze mogą ewoluować w stronę pokojowych rozwiązań, jeśli sprzyjają temu warunki zewnętrzne. Odkrycie Arwen i Teré pokazuje, że w świecie zwierząt zdominowanym przez instynkt przetrwania pokojowe przekazanie pałeczki jest możliwe nawet u najbardziej wojowniczych gatunków. Źródło: Scientific American Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pieśń finwali zanika. Hałas generowany przez ludzi drastycznie wpływa na życie w oceanach
W oceanach jest coraz głośniej. A sprawcą jest człowiek. Nowoczesne metody poszukiwania zasobów naturalnych generują dźwięk, który ucisza wieloryby. A to może mieć poważne konsekwencje. Naukowcy zaprezentowali twarde dowody.
Ludzie coraz częściej sięgają po odnawialne zasoby, ale jednak w wielu miejscach ciągle polega się na surowcach energetycznych ukrytych pod ziemią i dnem oceanów. Aby odnaleźć złoża ropy i gazu, firmy wykorzystują zaawansowane badania sejsmiczne. Metoda ta opiera się na użyciu działek pneumatycznych, które wystrzeliwują sprężone powietrze w potężnych i powtarzalnych seriach. To nic innego jak potężne fale dźwiękowe. Szkodliwy hałas Owe fale przenikają przez wodę i dno, a następnie odbijają się od struktur geologicznych. Dzięki temu badacze mogą stworzyć dokładny obraz tego, co znajduje się głęboko pod ziemią. Niestety, dźwięk generowany przez te urządzenia jest jednym z najgłośniejszych hałasów wytwarzanych przez człowieka w środowisku morskim. Taki impuls potrafi rozchodzić się w wodzie na odległość przekraczającą trzy tysiące kilometrów od statku badawczego. Dla zwierząt morskich, które ewoluowały w znacznie cichszym świecie, jest to ogromne wyzwanie adaptacyjne. Naukowcy na tropie milknących pieśni Badacze z Uniwersytetu w Southampton postanowili sprawdzić, jak te dźwięki wpływają na finwale (płetwale zwyczajne), czyli drugie co do wielkości zwierzęta na Ziemi. Zespół badawczy, prowadzony przez Amy Feakes i Elodie Edwards skupił się na kluczowym korytarzu migracyjnym tych zwierząt u wybrzeży północno-zachodniej Hiszpanii. Przez 63 dni naukowcy prowadzili podwodne nagrania w trzech różnych lokalizacjach. Analiza danych była precyzyjna, ponieważ porównywano okresy aktywnych wystrzałów z okresami ciszy, gdy statek badawczy przebywał w porcie. Do identyfikacji i rejestracji tysięcy dźwięków wydawanych przez wieloryby wykorzystano nowoczesne algorytmy uczenia maszynowego. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Płetwale zwyczajne to wieloryby, dla których dźwięk jest kluczowym narzędziem przetrwania. – Finwale wydają szereg odgłosów, które naszym zdaniem są związane z ważnymi zachowaniami godowymi i społecznymi – mówi Feakes. Bez możliwości porozumiewania się ich szanse na znalezienie partnera lub pożywienia drastycznie spadają. Szokujące wyniki analizy dźwiękowej Wyniki badania okazały się niezwykle niepokojące dla ekologów i biologów morskich. W okresach, gdy statki prowadziły „ostrzał” sejsmiczny, liczba zarejestrowanych zawołań wielorybów spadła średnio o 70 procent. Był to spadek odnotowany we wszystkich trzech badanych miejscach. Naukowcy musieli jednak wykluczyć efekt tak zwanego maskowania, gdzie hałas statku po prostu zagłusza zwierzęta w nagraniu. Po uwzględnieniu tego czynnika statystyki nadal były alarmujące. Realny spadek aktywności wokalnej finwali wyniósł 52 procent. Oznacza to, że ponad połowa dźwięków, które normalnie wypełniłyby ocean, po prostu zniknęła. Na ten moment eksperci nie potrafią jednoznacznie stwierdzić, co dokładnie dzieje się ze zwierzętami. – Nie wiemy, czy wieloryby ograniczyły swoje wokalizacje, oddaliły się od obszaru badań, czy też mamy do czynienia z kombinacją obu tych rzeczy – mówi prof. Tim Minshull z Uniwersytetu w Southampton. Możliwe jest, że wieloryby celowo przestają się odzywać w obliczu huku. Inna hipoteza zakłada, że ssaki po prostu uciekają z obszaru objętego hałaśliwymi badaniami. Prawdopodobna jest również kombinacja obu tych reakcji. Walka o ciszę w oceanie Odkrycia te rzucają nowe światło na to, jak bardzo ingerujemy w życie morskich gigantów. Profesor Tim Minshull podkreśla, że tak duży spadek aktywności wpływa na wydatki energetyczne zwierząt oraz sposób, w jaki korzystają one ze swoich siedlisk. Hałas sejsmiczny może dezorientować finwale i zmuszać je do opuszczania terenów bogatych w pożywienie. Autorzy badania apelują o natychmiastowe kroki w celu ochrony tych wrażliwych gatunków. Rozwiązaniem mogą być specjalne strefy wyłączone z aktywności przemysłowej oraz ograniczenia sezonowe. Naukowcy sugerują również, że przemysł powinien szybciej wdrażać cichsze technologie eksploracji dna morskiego. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wielka zagadka paleontologii rozwiązana: przodek człowieka jednak znosił jaja
„Wielkie Wymieranie” – najpotężniejszy kataklizm, który zmiótł z powierzchni Ziemi 90 procent wszystkich gatunków – pozostawił po sobie niepozorną, ssakokształtną istotę. W tym postapokaliptycznym krajobrazie pełnym morderczych upałów i susz ta nie tylko przeżyła, ale stała się absolutnym władcą kontynentów. Dzięki małej grudce skalnej wiemy wreszcie, jak to się udało: nasi przodkowie… wykluwali się z jaj.
Lystrozaur – krępy, wyposażony w charakterystyczne ciosy przodek ssaków – zdominował ekosystemy około 252 miliony lat temu. Podczas gdy inne gatunki znikały, ten terapsyd (czyli gad ssakokształtny) radził sobie w skrajnie niestabilnym środowisku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „PLOS ONE” ujawniają odkrycie, które kończy wieloletni spór naukowy. Zespół pod kierownictwem prof. Juliena Benoita i prof. Jennifer Both zidentyfikował pierwsze w historii jajo przodka ssaków, które dodatkowo zawiera doskonale zachowany embrion sprzed 250 milionów lat. To tłumaczy, czemu np. dziobaki znoszą jaja. Praca rodem z detektywistycznego serialu Historia tego odkrycia zaczęła się w 2008 roku, kiedy to preparator John Nyaphuli znalazł w RPA małą grudkę skalną z drobnymi odłamkami kości. Już wtedy podejrzewano, że to młody osobnik przodka ssaków, który zginął przed wykluciem, ale ówczesna technika nie pozwalała na zajrzenie do wnętrza skamieniałości. Dopiero zastosowanie akceleratora cząstek (synchrotronu X-ray CT) w Europejskim Centrum Promieniowania Synchrotronowego (ESRF) we Francji pozwoliło prześwietlić okaz z niespotykaną precyzją. Kluczowym dowodem okazało się spojenie żuchwy embrionu. Skany wykazały, że dwie połowy dolnej szczęki nie były jeszcze zrośnięte. Oznacza to, że zwierzę nie byłoby w stanie samodzielnie pobierać pokarmu – co jest jednoznacznym dowodem na to, że osobnik wciąż znajdował się na etapie rozwoju embrionalnego przed wykluciem. „Żyj szybko, umieraj młodo” Analiza znaleziska sugeruje, że lystrozaur stosował strategię reprodukcyjną, która była fundamentem jego sukcesu w świecie po wielkim wymieraniu. Gatunek ten składał prawdopodobnie miękkie, skórzaste jaja, które ze względu na brak mineralizacji rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. To tłumaczy, dlaczego przez 150 lat badań nie natrafiono na podobny ślad. Jaja te były stosunkowo duże w stosunku do wielkości ciała matki, co zapewniało embrionom ogromne zapasy żółtka. Dzięki temu młode miały dostęp do wszystkich niezbędnych składników odżywczych wewnątrz skorupki i mogły rozwijać się niezależnie, bez konieczności dokarmiania przez rodziców tuż po wykluciu. To odkrycie prowadzi do wniosku, że Lystrosaurus nie produkował mleka, co odróżnia go od dzisiejszych ssaków, ale jednocześnie duże jaja zapewniały mu lepszą ochronę przed wysychaniem w skrajnie suchym środowisku. Wykluwające się młode były tzw. zagniazdownikami – przychodziły na świat na bardzo zaawansowanym etapie rozwoju, co pozwalało im niemal natychmiast samodzielnie żerować, unikać drapieżników i błyskawicznie osiągać dojrzałość płciową. W świecie na krawędzi zagłady ta strategia „szybkiego życia” i wczesnej reprodukcji okazała się kluczem do przetrwania. Dlaczego to dla nas ważne, że przodek ssaków znosił jaja? Odnalezienie jaja terapsyda to kamień milowy dla paleontologii RPA (to pierwsze takie odkrycie po 150 latach badań), ale ma ono przede wszystkim znaczenie współczesne. – Odkrycie pokazuje, jak strategie rozrodcze kształtują przetrwanie w ekstremalnych warunkach – wyjaśnia prof. Julien Benoit. W obliczu dzisiejszych zmian klimatycznych i kryzysu bioróżnorodności, lekcja od lystrozaura – mistrza przetrwania – staje się bardziej aktualna niż kiedykolwiek Ciekawostka: w pewnym momencie po wymieraniu permskim Lystrosaurus stanowił aż 95% wszystkich kręgowców lądowych na planecie. To jedyny taki przypadek w historii, by jeden rodzaj tak całkowicie zdominował życie na Ziemi. Dziś jedynymi ssakami, które wciąż kultywują tę dawną tradycję składania jaj, są stekowce, takie jak dziobak czy kolczatka. Odkryty embrion jest więc namacalnym dowodem na to, że droga do współczesnego macierzyństwa była długa, kręta i zaczęła się wewnątrz skórzastej skorupki na spalonych słońcem pustyniach triasu. Źródło: PLOS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wygląda jak z bajki, a spotkasz go w polskim zoo. Czym jest takin złoty?
Takin złoty to wyjątkowy ssak górski, który fascynuje zarówno naukowców, jak i miłośników przyrody. Jego charakterystyczna budowa ciała, złożone zachowania społeczne, specjalistyczna dieta i zdolność do migracji w górskich warunkach to doskonałe przykłady przystosowania do życia w surowym środowisku Himalajów i Gór Qin.
Spis treści: Wygląd i charakterystyka takinów złotych Co jedzą takiny? Okres rozrodczy i poród Zagrożenia dla gatunku Takin złoty (Budorcas taxicolor) jest jednym z najbardziej charakterystycznych i unikatowych zwierząt żyjących w Azji. Porusza się na wysokościach od 1000 do 4250 m n.p.m., będąc wyjątkowo przystosowanym do życia w górskich, często niedostępnych terenach, gdzie temperatury gwałtownie spadają, a warunki pogodowe zmieniają się z godziny na godzinę. Zimą takiny schodzą w doliny w poszukiwaniu pożywienia, tworząc mniejsze grupy, natomiast wiosną i wczesnym latem gromadzą się w dużych stadach, czasami liczących nawet 300 osobników. W zależności od pory roku, struktura stad ulega zmianie. Starsze samce zwykle żyją samotnie i dołączają do grup tylko w okresie rui, aby konkurować o samice. Stada składają się głównie z dorosłych samic, młodych samców oraz młodocianych osobników. Wygląd i charakterystyka takinów złotych Takin złoty osiąga długość ciała około 2 metrów, wysokość do 1,3 m i wagę do 350 kg. Jego gruba sierść chroni przed zimnem, a obecność oleistych substancji na całym ciele dodatkowo zapobiega utracie ciepła. Kolor sierści waha się od żółto-złotego, beżowego i ciemnoczerwonego po prawie czarny, a samce wyróżniają się intensywniejszym odcieniem na szyi i klatce piersiowej. Krótkie, grube i czarne rogi występują u obu płci. Wyrastają one około szóstego miesiąca życia. Kończyny, nozdrza i kopyta są ciemne, trójkątny ogon jest krótki i bezwłosy od spodu, a uszy spiczaste i wąskie. Zachowanie takinów jest silnie związane z porami dnia i roku. Zwierzęta są najbardziej aktywne o zmierzchu i w nocy, w ciągu dnia często odpoczywają w zacienionych miejscach. Komunikacja między osobnikami obejmuje m.in. feromony zawarte w moczu – samce zaznaczają teren i sygnalizują status seksualny, a samice używają moczu do informowania o gotowości do krycia. Co jedzą takiny? Takiny złote to zwierzęta roślinożerne. Żywią się trawami, liśćmi, pędami bambusów i rododendronów, a także ziołami dostępnymi w górskich lasach. Ich układ pokarmowy jest przystosowany do trawienia włóknistej roślinności, a przemiana materii wspomagana jest przez mikrobiotę kałową, której skład zmienia się sezonowo. W środowisku naturalnym dostępność pokarmu wpływa na zachowania społeczne i migracyjne tego gatunku. Takiny złociste każdej wiosny przemieszczają się w górę, korzystając z wydeptanych szlaków przez gęste zarośla bambusów, w poszukiwaniu lizawek solnych i świeżej roślinności. Zimą natomiast, gdy pożywienia jest mniej, stada schodzą zalesionych dolin i dzielą się na mniejsze grupy, dzięki czemu mogą lepiej wykorzystać dostępne zasoby. Okres rozrodczy i poród Okres rui u takinów przypada na lipiec i sierpień. Samce w tym czasie stają się agresywne, ryczą głośno i konkurują o samice, wykorzystując zarówno sygnały zapachowe, jak i bezpośredni kontakt fizyczny. Cielęta przychodzą na świat wczesną wiosną. Ciąże trwające od 200 do 220 dni są najczęściej pojedyncze, rzadko zdarzają się bliźniacze. Porody odbywają się zazwyczaj w gęstych zaroślach. Młode są ciemniejsze od dorosłych, co pomaga im kamuflować się wśród skał i roślinności. Cielęta przestają ssać mleko po upływie około dwóch miesięcy od porodu. Wówczas pobierają już wyłącznie stały, roślinny pokarm, choć często pozostają w pobliżu matki do czasu narodzin kolejnego potomka. Zagrożenia dla gatunku Takin złoty jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Największe niebezpieczeństwa dla jego populacji wynikają z utraty siedlisk spowodowanej wylesianiem i działalnością rolniczą człowieka. Poważnym problemem jest także celowe niszczenie siedlisk oraz kłusownictwo. Takiny złote są dla lokalnej ludności źródłem mięsa oraz cennego futra i rogów. Naturalni wrogowie takinów to m.in. niedźwiedzie, wilki, lamparty i cyjony. W obliczu ataku takiny stosują skuteczne strategie obronne – ostrzegają członków stada charakterystycznym dźwiękiem i błyskawicznie uciekają, skacząc po skałach lub chowając się w gęstych zaroślach, gdzie mogą ukryć się przed drapieżnikiem. Takie zachowania zwiększają ich szanse na przeżycie w trudnym górskim środowisku. Ochrona takina złotego Ochrona tych górskich zwierząt obejmuje monitorowanie populacji w naturze metodami nieinwazyjnymi. Nie bez znaczenia są także działania mające na celu edukację lokalnych społeczności oraz tworzenie rezerwatów przyrody w rejonach występowania takinów złocistych. Dzięki tym inicjatywom możliwe jest nie tylko zachowanie populacji, ale też zwiększenie wiedzy naukowej o tym unikatowym ssaku. W ogrodach zoologicznych takiny pełnią podwójną funkcję – edukacyjną i badawczą. Pozwalają odwiedzającym obserwować życie dzikich mieszkańców gór, ich zwyczaje, dietę i cykl rozrodczy. Hodowla w kontrolowanych warunkach umożliwia prowadzenie badań nad zdrowiem, rozrodem i zachowaniami społecznymi zwierząt, a jednocześnie zwiększa szanse przetrwania gatunku. W Polsce takiny złote można zobaczyć w kilku ogrodach zoologicznych: w Krakowie, Wrocławiu oraz Gdańsku. Wrocławskie Zoo prowadzi hodowlę od 2017 roku, a w ostatnich latach rodziło się tam średnio po dwa młode rocznie. Sukcesy hodowlane w Polsce i na świecie (w około 80 ogrodach zoologicznych znajduje się ponad 450 takinów) świadczą o znaczeniu takich programów ochronnych dla przyszłości gatunku. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Czym zaskakują myszy? Ciekawostki na temat tych gryzoni udowadniają, że są niezwykłymi zwierzętami
Mimo że ważą zaledwie kilkanaście gramów, myszy od tysiącleci odgrywają rolę nieproporcjonalnie dużą do swoich rozmiarów. Mówimy tu o jednym z najskuteczniejszych kolonizatorów na Ziemi. Ten niewielki gryzoń stał się fundamentem nowoczesnej biomedycyny, niepokojącym modelem socjologicznym i stałym elementem folkloru. Jakie tajemnice skrywają myszy? Ciekawostki na temat tych niezwykłych zwierząt wymieniamy poniżej.
Spis treści: Podgatunki i różnice morfologiczne myszowatych w Polsce Niezwykłe cechy myszy domowej Mysia utopia jako przestroga dla ludzkości Myszy w folklorze i mitologii Myszowate to niezwykle liczna rodzina gryzoni, obejmująca około 700 gatunków występujących na niemal wszystkich kontynentach. Charakteryzują się wysoką płodnością, wszystkożernością oraz zdumiewającą zdolnością do adaptacji w skrajnie różnych środowiskach – od ludzkich domostw po kopalnie i wyspy subantarktyczne. Niektóre z nich to zwierzęta synantropijne, a te towarzyszą człowiekowi wszędzie tam, gdzie znajdą dostęp do pożywienia i schronienia, szczególnie w okresie zimowym. Ich biologia, oparta na szybkim tempie metabolizmu i braku snu zimowego, czyni z nich jedne z najbardziej aktywnych i ekspansywnych ssaków na świecie. Podgatunki i różnice morfologiczne myszowatych w Polsce W naszym kraju myszowate tworzą grupę składającą się z ośmiu gatunków, obejmującą zwierzęta należące zarówno do rodzaju Mus, jak i Apodemus (myszarki). Potocznie wszystkie nazywane są myszami, jednak różnice między nimi są znaczące, od preferencji siedliskowych, aż po anatomię i biologię. Najbardziej rozpowszechniona jest mysz domowa, czyli Mus musculus. To gatunek synantropijny, który wyewoluował na stepach Azji Środkowej, by stać się nieodłącznym towarzyszem człowieka. Charakteryzuje się smukłym ciałem o długości do 11 cm i niemal nieowłosionym ogonem o podobnej długości. Najczęściej jest szaro-żółta na grzbiecie i kremowa na brzuchu. W kontrze do niej stoją myszarki. Te zwierzęta preferują się naturalniejsze środowiska. Myszarka leśna (Apodemus flavicollis), znana również jako mysz wielkooka, jest największym przedstawicielem swojej grupy w Polsce. Wyróżnia się jaskrawożółtą plamą na piersi i wyjątkowo długimi tylnymi stopami (powyżej 22 mm). Z kolei myszarka zaroślowa (Apodemus sylvaticus) jest morfologicznie zbliżona do leśnej, ale mniejsza, a granica między ubarwieniem grzbietu i brzucha jest u niej mniej kontrastowa. Myszarka polna (Apodemus agrarius) jest najłatwiejsza do rozpoznania dzięki charakterystycznej ciemnej prędze, biegnącej wzdłuż kręgosłupa. Wszystkie te gatunki wykazują ogromny potencjał rozrodczy, co pozwala im na błyskawiczną kolonizację nowych terenów. Niezwykłe cechy myszy domowej Dla myszy domowej charakterystyczne są unikatowe cechy adaptacyjne, jak choćby schodkowate wcięcia na wewnętrznej stronie górnych siekaczy, które umożliwiają precyzyjne operowanie twardym pokarmem. Ich życie społeczne jest oparte na zhierarchizowanych grupach rodzinnych, które aktywnie bronią swojego terytorium. Należy podkreślić, że populacje myszy domowej, w przeciwieństwie do wielu innych gryzoni, nie gromadzą zapasów na zimę. Ich strategia opiera się na korzystaniu z zasobów zgromadzonych przez człowieka. Mechanizmy przetrwania Najbardziej fascynującym, a jednocześnie – najdrastyczniejszym mechanizmem przetrwania u myszy jest oskalpowanie ogona. Mowa o oderwaniu skóry z tej części ciała w sytuacji zagrożenia. Ta strategia ma na celu zmylenie drapieżnika i umożliwienie ucieczki. U afrykańskiej kolcomyszy z rodzaju Acokys skóra jest około 20 razy słabsza mechanicznie niż u myszy domowej, a to umożliwia zrywanie jej przy znikomym naprężeniu. Po odrzuceniu następuje regeneracja. Zwierzęta te potrafią odtworzyć nie tylko skórę właściwą i naskórek, ale także mieszki włosowe i gruczoły potowe. Pod tym względem stanowią prawdziwy ewenement. Wiele gryzoni korzysta z tego mechanizmu obronnego, jednak u wszystkich poza kolcomyszami przybiera on dość drastyczną formę. Po urazie odsłonięty fragment kostny ulega martwicy, usycha i z czasem odpada, a rana goi się poprzez zarastanie. Skomplikowana maszyna biologiczna Mysz dysponuje niezwykle wydajnym układem krążenia. Serce tego gryzonia uderza do 700 razy na minutę, czyli niemal dziewięciokrotnie szybciej niż serce człowieka w spoczynku. Ich oddech przekracza 220 cykli na minutę. Taka intensywność przemiany materii oznacza, że mysz musi jeść niemal bez przerwy i nie może zapadać w sen zimowy – brak pożywienia przez zaledwie kilkanaście godzin może być dla niej śmiertelny. System komunikacji i „śpiew” myszy Z wyjątkiem sporadycznych pisków, myszy są milczącymi zwierzętami, przynajmniej dla ludzkiego ucha. Nie można jednak nie wspomnieć, że te niewielkie gryzonie są niezwykle „wygadane”, choć tego nie słyszymy. Dzięki narzędziu DeepSqueak, wykorzystującemu sztuczną inteligencję, badaczom udało się zidentyfikować 20 rodzajów dźwięków o wysokiej częstotliwości, za wysokiej dla ludzkiego ucha. Szczególnie fascynujący jest mechanizm wokalizacji u samców podczas zalotów. Gdy osobnik męski wyczuje obecność samicy (nawet poprzez sam zapach), zaczyna wydawać złożone, melodyjne dźwięki, które naukowcy określają mianem „śpiewu” lub „serenad”. Struktura tych pisków jest skomplikowana i zmienia się w zależności od interakcji: gdy samica jest nieobecna, ale wyczuwalna, śpiew jest bardziej rozbudowany, natomiast po jej pojawieniu się staje się prostszy. W mózgach myszy odkryto nawet specjalny węzeł neuronalny, który odpowiada za modulowanie tych dźwięków w sytuacjach społecznych. Wokalizacje te pełnią szereg funkcji: przyciąganie partnera – samice preferują samców, którzy potrafią "zaśpiewać" bardziej złożone i intensywne pieśni; sygnalizowanie emocji – myszy wydają inne dźwięki, gdy są szczęśliwe (np. kiedy spodziewają się nagrody), a inne w sytuacjach stresowych lub bólowych; kontakt matka-potomstwo: oseski wydają specyficzne sygnały ultradźwiękowe, gdy zostaną oddzielone od gniazda, co pozwala matce na ich szybką lokalizację. Empatia, hierarchia i test lustra Myszy, jako zwierzęta o wysokim stopniu zorganizowania społecznego, żyją w grupach, w których wspólnie bronią terytorium i opiekują się potomstwem. Ich struktura społeczna jest mocno zhierarchizowana, a pozycja osobnika w grupie determinuje dostęp do najlepszych źródeł pokarmu i partnerów rozrodczych. Badania przeprowadzone w Instytucie Nenckiego przy użyciu systemu Eco-HAB wykazały, że myszy uczą się od siebie nawzajem poprzez obserwację. Osobniki o wyższym statusie społecznym pełnią rolę liderów – to ich zachowanie jest najchętniej naśladowane przez resztę grupy. Jednym z najciekawszych obszarów badań nad myszami jest ich zdolność do odczuwania empatii. Naukowcy zaobserwowali, że myszy potrafią „zarażać się” emocjami innych osobników. Zjawisko to, nazywane empatią pierwotną, pozwala grupie na szybszą reakcję na zagrożenie. Gryzonie te wykazują również preferencje społeczne, oparte na doświadczeniach innych – chętniej podążają za myszą, która miała pozytywne doświadczenia niż za tą, która jest przestraszona. Intrygująco prezentują się także wyniki badań na temat samoświadomości tych zwierząt, choć należy podkreślić, że te wymagają ostrożnej interpretacji. W tzw. teście lustra myszy potrafiły rozpoznać zmianę w swoim wyglądzie (np. naniesioną plamkę farby), co sugeruje pewien poziom detekcji własnego ciała. Jednak badacze spierają się, czy oznacza to pełną samoświadomość w ludzkim rozumieniu. Mysia utopia jako przestroga dla ludzkości W historii badań nad myszami szczególne miejsce zajmuje eksperyment Johna Calhouna z lat 60. XX wieku, znany jako „Wszechświat 25”. Badacz stworzył dla myszy środowisko idealne, w którym wyeliminowano drapieżniki, choroby oraz zapewniono nielimitowany dostęp do wody i pożywienia. Jedynym ograniczonym zasobem była przestrzeń. Calhoun chciał sprawdzić, jak przeludnienie wpłynie na strukturę społeczną gryzoni. Wyniki były przerażające i doprowadziły do ukucia terminu „zapaść behawioralna”. Eksperyment przeszedł przez kilka faz: faza wzrostu – populacja pojawiała się co 55 dni, a myszy żyły w harmonii; faza stagnacji – gdy utopijna kolonia osiągnęła liczebność 600 osobników, tempo rozrodu faza spadło, a w grupie zaczęły pojawiać się patologiczne zachowania; faza rozpadu – w końcu tradycyjne role społeczne uległy zatarciu. Samce przestały bronić faza terytoriów, a samice atakowały własne potomstwo; faza „pięknych” – pojawiła się grupa myszy, które całkowicie wycofały się ze społecznych interakcji. Nie walczyły, nie rozmnażały się, a ich jedyną aktywnością było jedzenie, spanie i obsesyjne czyszczenie futra. Calhoun opisał to zjawisko jako „pierwszą śmierć” – duchową i społeczną – która nieuchronnie prowadzi do „drugiej śmierci” – fizycznego wymarcia populacji. Pomimo idealnych warunków materialnych, populacja „Wszechświata 25” przestała się rozmnażać i całkowicie wyginęła. Obecnie eksperyment ten często podlega krytyce. Niektórzy badacze uważają, że wyniki nie mają przełożenia na społeczeństwo ludzkie. Nie zmienia to jednak faktu, że do dziś służy jako mroczna metafora skutków braku celu, izolacji społecznej i przeludnienia w nowoczesnych miastach. Myszy w folklorze i mitologii Te niezwykłe zwierzęta od zawsze towarzyszą człowiekowi, nie tylko w spichlerzu, ale także w sferze wierzeń. W mitologii słowiańskiej myszy były postrzegane jako istoty związane ze światem podziemnym i duszami zmarłych. Wierzono, że powstały z burzy, a ich zęby są błyskawicami. Niegdyś wierzono, że z wypadniętych mysich zębów powstaje dusza ludzka. Z kolei biała mysz była utożsamiana ze zmorą, która w nocy zaciska palce na szyi i odbiera oddech. Interesujący jest też ludowy kult mysich zębów. W niektórych regionach Polski jeszcze w XIX wieku istniał zwyczaj wrzucania wypadniętych mleczaków do mysiej dziury. Miało to zapewnić zdrowe i mocne zęby stałe. W chrześcijańskiej demonologii myszy często przedstawiano w negatywnym świetle, jako symbole grzechu, nieczystości lub wysłanników diabła niszczących plony. Jednak w bajkach ludowych, takich jak rosyjska opowieść o rzepce, mysz pojawia się jako ta najmniejsza, ale kluczowa siła, bez której nie udałoby się osiągnąć celu, co podkreśla jej rolę jako niezbędnego elementu ekosystemu. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Antylopa gnu – wędrówki, zwyczaje i tajemnice życia w afrykańskiej sawannie
Antylopa gnu to jedno z najbardziej charakterystycznych zwierząt afrykańskich sawann, znana z imponujących migracji i niezwykłej wytrzymałości fizycznej. Gnu fascynuje biologów i miłośników przyrody nie tylko ze względu na swoją masywną sylwetkę i pręgowane ubarwienie, ale także z powodu złożonej struktury społecznej i roli, jaką odgrywa w ekosystemach Afryki.
Spis treści: Wygląd i wymiary Zasięg występowania Czym żywi się gnu? Zagrożenia i ochrona Antylopa gnu (gnu pręgowane) należy do rodziny wołowatych i rodzaju Connochaetes, w którym znajduje się także gnu brunatne. Pierwszy opis gnu pręgowanego pojawił się w 1823 roku i został sporządzony przez brytyjskiego przyrodnika Williama Johna Burchella. Obecnie wyróżnia się pięć głównych podgatunków gnu pręgowanego. Różnią się one ubarwieniem, długością rogów i obszarem występowania, co świadczy o ich zdolności do adaptacji w różnych środowiskach – od wilgotnych sawann po suche równiny Kalahari. Interesującym zjawiskiem jest krzyżowanie się gnu pręgowanego z gnu brunatnym, czego efektem są hybrydy – najczęściej płodne, choć czasami z drobnymi nieprawidłowościami morfologicznymi. Analizy genetyczne antylop gnu wskazują, że gnu pręgowane oddzieliły się od gnu brunatnego około miliona lat temu. Ich ewolucja szła w parze z rozwojem afrykańskich sawann, dzięki czemu te zwierzęta wykształciły liczne cechy umożliwiające przetrwanie w wymagających warunkach – zarówno morfologiczne, jak i behawioralne. Gnu pręgowane to więc nie tylko ikona afrykańskiej przyrody, ale także przykład niezwykłej siły adaptacyjnej i różnorodności biologicznej. Wygląd i wymiary Gnu pręgowane to masywna antylopa o charakterystycznej sylwetce, wyróżniającej się muskularnym tułowiem i mocnym pyskiem. Dorosłe samce osiągają długość ciała od 1,76 do 2,03 m, samice nieco mniejsze – 1,72–1,78 m. Choć do ważących tonę największych antylop wciąż im daleko, to masa ciała gnu pręgowanego jest imponująca. W przypadku samców waha się od 171 do 271 kg, a samic od 141 do 242 kg. Ogon osiąga długość od 55 do 73 cm, a wysokość w kłębie samców wynosi średnio 1,41–1,56 m, u samic 1,29–1,44 m. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/serengeti-co-roku-przyciaga-miliony-turystow-wszyscy-chca-zobaczyc-wielka-migracje-zwierzat-fot-shutterstock-541673e.jpg" width="1000" height="561" alt="Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt (fot. Shutterstock)" title="Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt (fot. Shutterstock)" /> Ubarwienie gnu pręgowanego jest charakterystyczne – szara sierść z pionowymi brunatnymi pręgami, które biegną od szyi do tylnej części tułowia. Obie płci posiadają parę zakrzywionych rogów, które mają kształt łuków, rozciągających się na boki, następnie wyginających się ku górze i do wewnątrz, co nadaje im charakterystyczny wygląd. Grzywa, ogon i twarz są zazwyczaj ciemne, niemal czarne, u wszystkich podgatunków. Cechą adaptacyjną jest silnie rozwinięta muskulatura kończyn, umożliwiająca szybkie biegi – gnu potrafi osiągać prędkość do 80 km/godz., co jest niezbędne do unikania drapieżników. Zasięg występowania Antylopy gnu występują głównie w południowej i wschodniej Afryce. Podgatunek nominatywny (typowy) zamieszkuje południową Angolę, południowo-zachodnią Zambię, Namibię, Botswanę, Zimbabwe, południowy Mozambik, północną i wschodnią Południową Afrykę oraz Eswatini. Podgatunki wschodnie i zachodnie występują w Kenii, Tanzanii i północnej części Mozambiku. Zwierzęta te preferują otwarte równiny porośnięte krótką trawą, graniczące z krzewiastymi sawannami. Mogą również przystosować się do suchych regionów, takich jak pustynia Kalahari, pod warunkiem dostępu do wody pitnej. Gnu pręgowane uczestniczą w dalekodystansowych migracjach w poszukiwaniu pożywienia i wody, przemierzając nawet setki kilometrów. Migracje te są zsynchronizowane z rocznym cyklem opadów, a ich zachowanie odgrywa istotną rolę w utrzymaniu równowagi ekologicznej sawanny, sprzyjając rozprzestrzenianiu się nasion i kontrolowaniu wzrostu roślinności. Czym żywi się gnu? Antylopy gnu to roślinożercy, których dieta opiera się głównie na krótkich trawach. Ich szeroki pysk pozwala efektywnie zbierać dużą ilość trawy w krótkim czasie. Gnu pręgowane są w stanie przystosować się do zmian sezonowych w dostępności pożywienia, korzystając w porze suchej również z liści krzewów i drzew. Współżyją z innymi gatunkami, takimi jak zebry stepowe, które zjadają górną warstwę traw, odsłaniając młodsze i bardziej odżywcze części, preferowane przez gnu. Antylopy piją regularnie – codziennie lub co drugi dzień pobierają około 10 litrów wody. Co ciekawe, potrafią przetrwać kilka dni bez wody, czerpiąc ją z bulw, korzeni i owoców bogatych w płyny. Podczas sezonowych migracji gnu pręgowane przemieszczają się w kierunku terenów bogatszych w trawę, co jest szczególnie istotne w okresie laktacji samic i wzrostu cieląt. Ich dieta obejmuje zarówno gatunki traw typowe dla sawanny, jak i rośliny zielne, które stanowią suplement odżywczy. To przystosowanie pozwala populacjom gnu utrzymać stabilność w zmiennych warunkach klimatycznych. Zagrożenia i ochrona Populacje antylop gnu są zagrożone przede wszystkim przez działalność człowieka. Wylesianie, nadmierny wypas bydła, wysychanie źródeł wody i fragmentacja siedlisk prowadzą do ograniczenia dostępnych terenów i zakłócenia migracji. W niektórych regionach Afryki na gnu pręgowane intensywnie polowano, co w połączeniu z utratą siedlisk skutkowało lokalnym spadkiem liczebności. Mimo tych zagrożeń, gnu pręgowane jest obecnie klasyfikowane przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek najmniejszej troski, a populacje są w większości stabilne. Ochrona gnu pręgowanego obejmuje tworzenie parków narodowych i rezerwatów przyrody, a także reintrodukcje w regionach, gdzie gatunek wyginął, np. w Namibii. W parkach narodowych, takich jak Serengeti, populacje gnu są monitorowane, co pozwala na obserwację migracji i analizę wpływu czynników środowiskowych na ich zachowanie. Edukacja lokalnych społeczności i działania ochronne, takie jak zabezpieczenie źródeł wody i ochrona przed kłusownictwem, mają kluczowe znaczenie dla utrzymania populacji w długim okresie. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Choć pochodzi z rodziny psowatych, bliżej mu do wydry. Ma błony między palcami i świetnie nurkuje
Pakożer leśny to jeden z najbardziej niezwykłych drapieżników wśród psowatych. Choć niewielki, bez trudu poluje na większą od siebie zdobycz. Wyróżnia go jednak coś innego – jako jeden z nielicznych gatunków w tej grupie doskonale radzi sobie w wodzie.
Spis treści: Czym jest pakożer? Jak wygląda pakożer? Gdzie występuje pakożer? Tryb życia pakożera Czym żywi się pakożer? Fauna Ameryki Południowej dosłownie obfituje w niezwykłe gatunki. Majestatyczny kondor, dziwny i niespokrewniony z żadnym innym psowatym pampasowiec grzywiasty czy niepozorna bullet ant, która żądli boleśniej niż jakikolwiek inny owad. Lista osobliwości południowoamerykańskiej przyrody jest znacznie dłuższa. Z całą pewnością nie może zabraknąć na niej pakożera, zwanego leśnym psem. Czym jest pakożer? Pakożer, czyli Speothos, to rodzaj ssaków z rodziny psowatych. Należy do niego jeden występujący współcześnie gatunek – pakożer leśny (Speothos venaticus). Przodek tego zwierzęcia pojawił się w Ameryce Południowej około 2,5 mln lat temu. W 1839 roku Peter Wilhelm Lud prowadził badania w brazylijskich jaskiniach. Na podstawie odkrytych skamieniałości i rysunków naskalnych, duński paleontolog opisał gatunek niedużego drapieżnika, który jego zdaniem mógł być przodkiem współczesnych psów. Naukowiec uznał, że ma do czynienia ze zwierzęciem wymarłym w plejstocenie. Nie miał jednak racji. Współczesny gatunek powstał wskutek specjacji filetycznej ze swojego praprzodka. Badania mitochondrialnego DNA dowiodły, że linia ewolucyjna pakożera leśnego rozeszła się wcześniej niż pozostałych gatunków. Przez długi czas badacze mieli problem z jego klasyfikacją. Wcześniej był zaliczany do podrodziny Simocyoninae, ale niektórzy naukowcy wskazywali na jego pokrewieństwo z majkongiem krabożernym i wilczkiem krótkouchym. Współcześnie zalicza się go do plemienia Canini z zaznaczeniem wyraźnej odrębności genetycznej od pozostałych gatunków. Jak wygląda pakożer? Pakożer leśny nie przypomina pozostałych psowatych. Pod względem pokroju bliżej mu do wydry lub łasicy. Dojrzały osobnik mierzy 30 cm w kłębie i 55–75 cm długości. Długość ogona to 12–15 cm. Masa ciała zamyka się w przedziale od 5 do 7 kg. Tułów pakożera jest krępy i wydłużony, a kończyny – krótkie. Głowa zwierzęcia jest niewielka, pysk – krótki i szeroki, a uszy – niewielkie i zaokrąglone. Ma 40 zębów. Ciekawostką są zmodyfikowane siekacze, których korona jest dłuższa i ostrzejsza niż u pozostałych psowatych. Silne szczęki są dobrze przystosowane do uśmiercania ofiar i oddzielania mięsa. Okrywa zwierzęcia jest szorstka, niemal szczeciniasta. Przeważa ubarwienie brązowe, ale spotykane są też osobniki ciemnokasztanowe i żółtawobure. Sierść na głowie, szyi i karku jest jaśniejsza, natomiast na ogonie i kończynach – ciemniejsza. Gdzie występuje pakożer? Pakożery leśne żyją w Ameryce Środkowej i Południowej, od Panamy na północy, po południową Brazylię, Paragwaj i północną część Argentyny. Populacje ekwadorskie i kolumbijskie występują na zachód od Andów. Mimo że zasięg występowania pakożera jest duży, nie można zaliczyć tego zwierzęcia do pospolitych przedstawicieli fauny tropikalnej. Na liście IUCN gatunek ten ma kategorię NT, co oznacza, że jest bliski zagrożenia. Środowisko pakożera Jak wskazuje na to drugi człon nazwy, pakożery doskonale odnajdują się w lasach. Ich siedliska znajdują się zarówno na obszarach gęsto porośniętych drzewami, jak i na półleśnych terenach trawiastych. Zamieszkują bagienne i podmokłe części lasów deszczowych, przede wszystkim lasy zalewowe, galeriowe i selvas. Żyją także w wilgotnych lasach podrównikowych. Nieco rzadziej spotyka się je na półleśnych, porośniętych drzewami i krzewami sawannach. Tryb życia pakożera Psy leśne zawsze osiedlają się w pobliżu zbiorników wodnych. Nic dziwnego. Te niezwykłe zwierzęta są doskonale przystosowane do wodnolądowego trybu życia. Natura wyposażyła je w błonę między palcami, dzięki której niezwykle sprawnie poruszają się w środowisku wodnym. Doskonale nurkują i często polują w wodzie. Niektóre rasy psów domowych ochoczo wskakują do wody, ale wśród dzikich psowatych takie zachowanie jest niespotykane. Są zwierzętami towarzyskimi. Żyją w stadach liczących od 10 do 12 osobników. Czas aktywności pakożerów przypada na porę dzienną. Noce spędzają w norach, skalnych szczelinach lub w spróchniałych pniach. Pakożery leśne prawdopodobnie tworzą monogamiczne pary. Ruja trwa 4 dni. W tym czasie samiec alfa wielokrotnie pokrywa samicę alfa. Po 63–67 dniach rodzi się od 2 do 6 szczeniąt. Młode ważą 130–190 g. Opiekę nad nimi sprawują nie tylko rodzice, ale także reszta stada. Czym żywi się pakożer? Podstawą diety pakożerów leśnych są duże gryzonie: kapibary, akuczi, aguti i paki, jak wskazuje na to pierwszy człon nazwy. W jadłospisie tych zwierząt pojawiają się także jaszczurki, płazy i ryby. Na gryzonie i inną niezbyt dużą zdobycz poszczególni członkowie stada najczęściej polują samodzielnie. Jeżeli namierzą większą ofiarę, zmieniają strategię i zaczynają działać w grupie. Pakożery potrafią powalić i uśmiercić nawet młodego tapira. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Uznano go za wymarłego, ale powrócił. Poznaj kanguroszczura – niezwykłego „ogrodnika” Australii
Kanguroszczur to jedno z mniej znanych, a jednocześnie najbardziej intrygujących zwierząt Australii. Przez dekady wiele jego populacji zniknęło z mapy kontynentu, a jeden z gatunków uznano nawet za wymarły, zanim ponownie odkryto go pod koniec XX wieku. Dziś kanguroszczury są symbolem kruchości australijskich ekosystemów i przykładem tego, jak szybko zmiany środowiskowe mogą wpłynąć na los całej grupy ssaków.
Spis treści: Występowanie i tryb życia Gatunki należące do rodzaju kanguroszczurów Zagrożenia i status ochrony Kanguroszczur to potoczna nazwa przedstawicieli rodzaju Potorous, należącego do rodziny Potoroidae w obrębie torbaczy. Został on opisany naukowo w 1804 roku, a jego nazewnictwo było przedmiotem sporów taksonomicznych w XIX wieku. Rodzaj ten obejmuje cztery gatunki, z których trzy żyją współcześnie, a jeden uznawany jest za wymarły. Są to niewielkie torbacze o zwartej sylwetce, stosunkowo długich tylnych kończynach i ogonie pełniącym funkcję stabilizującą podczas poruszania się skokami. Ich masa ciała zależy od gatunku i waha się od 0,66 kg w przypadku kanguroszczurów myszatych do nawet 2,2 kg w przypadku kanguroszczurów długonogich. Charakterystyczną cechą kanguroszczurów jest budowa czaszki i uzębienia. Współczesne gatunki mają wydłużoną i wąską czaszkę, natomiast forma wymarła wyróżniała się szerszym, spłaszczonym profilem. Silnie rozwinięte kły oraz wyspecjalizowane przedtrzonowce pozwalają im skutecznie przetwarzać pokarm roślinny i grzybowy. Występowanie i tryb życia Kanguroszczur występuje wyłącznie w Australii. Współczesne populacje są rozproszone i zajmują ograniczone obszary południowo-wschodniej oraz południowo-zachodniej części kontynentu, a także Tasmanii. Dawniej zasięg rodzaju był znacznie szerszy, jednak presja środowiskowa i działalność człowieka doprowadziły do jego drastycznego zmniejszenia. Środowiskiem życia kanguroszczurów są przede wszystkim lasy i zarośla. Najchętniej bytują w leśnym poszyciu. Zwierzęta te prowadzą głównie nocny tryb życia. W ciągu dnia ukrywają się, a po zmroku wyruszają na poszukiwanie pokarmu. Ich dieta opiera się w dużej mierze na grzybach, korzonkach, trawach i larwach. Kanguroszczury wykorzystują silnie rozwinięty węch. Po zlokalizowaniu potencjalnego źródła pożywienia kopią w celu wydobycia pokarmu. W ten sposób przyczyniają się do rozprzestrzeniania zarodników grzybów i odgrywają istotną rolę w funkcjonowaniu leśnych ekosystemów. W przeszłości wcześni europejscy osadnicy uznawali je za szkodniki upraw, gdyż potrafiły żerować na roślinach użytkowych. Dziś jednak postrzegane są przede wszystkim jako cenny element rodzimej fauny Australii. Gatunki należące do rodzaju kanguroszczurów Do rodzaju Potorous zalicza się cztery gatunki: trzy współcześnie żyjące oraz jeden wymarły. Różnią się one zasięgiem występowania, budową czaszki oraz stopniem zagrożenia. Kanguroszczur właściwy (myszaty) Kanguroszczur właściwy (Potorous tridactylus), nazywany również kanguroszczurem myszatym, to gatunek typowy zwierząt tego rodzaju. Występuje on w południowo-wschodniej Australii oraz na Tasmanii. Preferuje lasy i obszary z gęstym podszyciem, gdzie znajduje odpowiednie warunki do żerowania. Kanguroszczur myszaty charakteryzuje się smukłą, wydłużoną czaszką. Jego sierść jest popielata lub brunatnoszara z białym spodem, a ciało bez ogona mierzy 25,9–41 cm. Częściowo chwytny ogon ma około 20 cm długości. Kanguroszczur właściwy dożywa do 7 lat. Prowadzi skryty, nocny tryb życia i rzadko bywa obserwowany w naturze. Jego populacje w wielu miejscach uległy zmniejszeniu, jednak gatunek nie znajduje się w tak dramatycznej sytuacji jak inne kanguroszczury. Kanguroszczur reliktowy Kanguroszczur reliktowy (Potorous gilbertii) uchodzi za jednego z najrzadszych ssaków Australii. Został opisany w 1841 roku, a w 1870 roku uznano go za wymarłego. Dopiero w 1994 roku niewielką populację odkryto ponownie w rezerwacie Two Peoples Bay w Australii Zachodniej, a do jego przetrwania nieświadomie przyczynił się książę Filip. Początkowo liczebność dzikiej populacji była bardzo niewielka. Dzięki intensywnym działaniom ochronnym udało się ją zwiększyć, jednak gatunek nadal pozostaje krytycznie zagrożony wyginięciem. Kanguroszczur reliktowy ma szarobrązowe futro o krótkim włosiu. Ma wąską, wydłużoną czaszkę. Ciało bez ogona może mierzyć nawet do 37,1 cm, a sam ogon od 20 do 23,6 cm. Bardzo ograniczony zasięg występowania kanguroszczura reliktowego czyni go wyjątkowo podatnym na zagrożenia, choroby oraz drapieżnictwo. Kanguroszczur szerokolicy Kanguroszczur szerokolicy (Potorous platyops) jest gatunkiem wymarłym. Został opisany w XIX wieku, a wkrótce po tym zniknął z obszarów swojego występowania. Wyróżniał się odmienną budową czaszki – jego pyszczek był szerszy i bardziej spłaszczony niż u pozostałych gatunków. Kanguroszczur szerokolicy był podobny do szczura. Mierzył do 34 cm (bez ogona), a jego futro miało szarą barwę na grzbiecie, a białą na podbrzuszu. Przyczyny jego wyginięcia wiąże się z działaniem drapieżników, a także z przekształceniami środowiska naturalnego. Kanguroszczur długonogi Kanguroszczur długonogi (Potorous longipes) został opisany naukowo dopiero w 1980 roku. Występuje w ograniczonych rejonach południowo-wschodniej Australii i jest obecnie ograniczony do dwóch subpopulacji. Jak wskazuje nazwa, wyróżnia się stosunkowo długimi tylnymi kończynami. Ciało kanguroszczura długonogiego mierzy 38–41,5 cm, a ogon nawet do 32,5 cm. Gatunek ten jest zagrożony wyginięciem, głównie ze względu na utratę siedlisk i presję drapieżników. Podobnie jak inne kanguroszczury, prowadzi nocny tryb życia i specjalizuje się w wyszukiwaniu korzonków, grzybów, bulw i drobnych bezkręgowców. Zagrożenia i status ochrony Wszystkie współczesne gatunki rodzaju Potorous zostały silnie dotknięte zmianami środowiskowymi od czasu europejskiej kolonizacji Australii. Najważniejsze zagrożenia to: drapieżnictwo ze strony introdukowanych gatunków, zwłaszcza lisów, utrata i fragmentacja siedlisk, zmiany reżimu pożarowego, presja ze strony działalności rolniczej. Kanguroszczur reliktowy znajduje się w kategorii krytycznie zagrożonych, natomiast kanguroszczur długonogi jest uznawany za zagrożony. Kanguroszczur właściwy ma stosunkowo stabilniejszą sytuację, choć również wymaga monitoringu i jest uznawany za gatunek bliski zagrożenia. Kanguroszczur szerokolicy uznawany jest za gatunek wymarły. Ochrona kanguroszczurów obejmuje tworzenie rezerwatów, kontrolę populacji drapieżników oraz programy hodowli i translokacji. Przypadek ponownego odkrycia kanguroszczura reliktowego pokazuje, że nawet niewielkie populacje mogą przetrwać w sprzyjających warunkach, jednak ich przyszłość zależy od konsekwentnych działań ochronnych. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.