Naukowcy potwierdzili tożsamość twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Pomogła analiza DNA i tomograf
Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością to Otton I Wielki – ogłosili badacze z Niemiec. Wyniki archaeogenetyczne łączące szczątki spoczwyające w katedrze w Magdeburgu z dynastią Ludolfingów zamknęły proces identyfikacji. Po tysiącu lat nauka potwierdziła, że fundator katedry spoczywa w swoim pierwotnym miejscu. W jego tumbie znaleziono jednak coś, co zaskoczyło badaczy: skorupki jajek i nasiona. Co tam robiły?
Otton I Wielki, żyjący w latach 912–973, był postacią monumentalną. Stworzył potęgę Świętego Cesarstwa Rzymskiego i ufundował arcybiskupstwo w Magdeburgu. To właśnie w tej katedrze, u boku swojej pierwszej żony Edyty, cesarz znalazł miejsce wiecznego spoczynku. Choć jego grobowiec był otwierany w XIX wieku, dopiero współczesne badania kontrolne z 2024 roku ujawniły krytyczny stan zabytku. Oprócz pilnej renowacji przy okazji wykonano szczegółowe analizy szczątków. Kiedy w 2025 roku naukowcy otworzyli kamienny sarkofag Ottona I Wielkiego, stanęli przed kluczowym pytaniem: czy odnalezione wewnątrz kości rzeczywiście należą do potężnego władcy. Dzięki badaniom genetycznym i analizom antropologicznym, w marcu 2026 roku poznaliśmy odpowiedź. Dziedzictwo zagrożone przez czas Naukowcy zaobserwowali niepokojące uszkodzenia: korodujące żelazne elementy, wilgoć oraz zasolenie niszczące strukturę sarkofagu. Aby ratować ten bezcenny obiekt, w styczniu 2025 roku wokół grobowca wzniesiono specjalną drewnianą konstrukcję, pozwalającą na przeprowadzenie prac w kontrolowanych warunkach. Decyzja o podniesieniu ważącej 300 kilogramów marmurowej płyty była nieunikniona, by móc zbadać i zakonserwować jego zawartość. Skarby ukryte w sośninie Pod płytą z marmuru pochodzącego z dzisiejszej wyspy Marmara (Turcja) odkryto skromną, drewnianą trumnę, która – jak wykazały badania dendrochronologiczne – została wykonana z sosny ściętej zimą 1208 roku. Prawdopodobnie wiązało się to z przeniesieniem szczątków cesarza po wielkim pożarze katedry w 1207 roku. Wewnątrz oczom badaczy ukazały się nie tylko kości, ale też artefakty: fragmenty bizantyjskiego jedwabiu, tkanina przetykana srebrnymi nićmi oraz przedmioty świadczące o dawnych ingerencjach w pochówek, takie jak XIII-wieczna moneta, skorupki jaj czy pestki owoców. Dokumentacja trumny odbywała się przy użyciu najnowocześniejszych technik, w tym skanowania 3D i fotografii wysokiej rozdzielczości. Podczas gdy sarkofag poddawano renowacji, szczątki trafiły w ręce interdyscyplinarnego zespołu ekspertów, w skład którego weszli m.in. biolodzy, radiolodzy i medycy sądowi. Ich zadaniem było ustalenie, kim był człowiek spoczywający w cesarskiej tumbie. Biologiczny portret władcy Analiza antropologiczna naukowców z Landowego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhalt dostarczyła pierwszych mocnych dowodów, że mamy do czynienia z Ottonem I. Szczątki należały do mężczyzny, który w chwili śmierci miał od 55 do 65 lat, co idealnie współgra z przekazami historycznymi o zgonie cesarza w wieku 60 lat. Zmarły mierzył około 180 centymetrów wzrostu, co czyniło go osobą wyjątkowo postawną na tle współczesnych mu ludzi. Charakterystyczne zmiany kostne w okolicach miednicy i ud potwierdziły, że spędził on dużą część życia w siodle. Badania izotopowe w Mannheim rzuciły światło na „cesarskie menu”. Dieta władcy była bogata w białko zwierzęce i ryby słodkowodne, a co istotne, nie zawierała prosa – zboża kojarzonego wówczas z niższymi warstwami społecznymi. Antropolodzy fizyczni dostrzegli też ślady dawnych urazów: zagojone rany na czaszce, parodontozę oraz nietypowe zmiany naczyniowe u podstawy czaszki, które mogą sugerować przyczynę śmierci zgodną z kronikarskimi opisami. Był to zapewne udar. Z kolei badania radiowęglowe szczątków potwierdzają okres, w którym żył Otton I. Wielka szkoda, że w przypadku pierwszych piastowskich władców Polski nie możemy pochwalić się tak dobrze zachowanymi miejscami ich pochówków. Genetyczny stempel autentyczności Ostateczny, „twardy” dowód przyniosły jednak dopiero badania DNA przeprowadzone przez Instytut Maxa Plancka w Lipsku. Kluczem do sukcesu było porównanie materiału genetycznego z kośćmi Henryka II, ostatniego z rodu Ludolfingów, spoczywającego w Bambergu. Dzięki zgodzie władz kościelnych pobrano próbki z relikwiarza św. Henryka, co pozwoliło na zestawienie obu profili genetycznych. Wyniki nie pozostawiły złudzeń: obaj zmarli są ze sobą spokrewnieni w trzecim stopniu w linii męskiej. Fakt ten idealnie pasuje do genealogii, według której Henryk II był prawnukiem brata Ottona Wielkiego, Henryka Bawarskiego. – Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością mamy przed sobą szczątki Ottona Wielkiego” – ogłosił prof. Harald Meller dyrektor Landowego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhalt. 1 września 2026 roku cesarz spocznie ponownie w katedrze, tym razem w nowej trumnie. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniane imperium. Chazaria była jedną z największych potęg Europy
Od VII do IX wieku Chazaria stanowiła jeden z głównych filarów ówczesnego porządku geopolitycznego. Państwo rozciągające się od brzegów Morza Kaspijskiego po stepy dzisiejszej Ukrainy było bowiem czymś więcej niż tylko efemerycznym związkiem koczowników. Mówimy tu o kluczowym buforze, chroniącym Europę przed ekspansją islamu od strony Kaukazu i jednocześnie – o „inkubatorze”, w którym kształtowały się zręby przyszłej Rusi Kijowskiej i państwowości węgierskiej. Dziś nazwa stepowego imperium jest już niemal nieobecna w potocznej świadomości historycznej.
Spis treści: Tureckie korzenie Wielkie imperium, czyli zasięg terytorialny Chazarii Sacrum i profanum, czyli dwuwładza w Chazarii Tarcza Europy Judaizm na stepie Upadek imperium Bez chazarskich wzorców administracyjnych i militarnych, wczesna Ruś Kijowska najprawdopodobniej wyglądałaby zupełnie inaczej. Również Węgrzy, którzy przez wieki żyli w symbiozie z Chazarami, przenieśli wiele elementów ich kultury politycznej i rzemiosła do Europy Środkowej. Jak na ironię, Rusowie zadecydowali o upadku potężnego i bogatego imperium, od którego tarczy przez ponad sto lat odbijały się siły arabskie, dążące do islamskiego podboju Europy Wschodniej. Tureckie korzenie Początki Chazarii – a właściwie Kaganatu Chazarskiego – są związane z wielkimi procesami migracyjnymi, które wstrząsnęły Eurazją po upadku potęgi Hunów. Źródła wspominają o tym ludzie dopiero w VI wieku, jednak należy wspomnieć, że istnieje hipoteza, według której pojawili się oni w dorzeczu dolnej Wołgi znacznie wcześniej, jako jeden z odłamów ludów tureckich. We wczesnych kronikach ich kolebka jest nazywana „Bersilią”. Mowa o regionie zlokalizowanym na terenie dzisiejszego Dagestanu, gdzie Chazarowie funkcjonowali pierwotnie w ramach potężnego związku plemiennego Sabirów. Kluczowy moment dla krystalizacji chazarskiej państwowości nastał w połowie VII stulecia, wraz z rozpadem kaganatu zachodniotureckiego. W 650 roku, w obliczu chaosu po upadku Turkuci, Chazarowie pod wodzą klanu, który niektórzy historycy utożsamiają z królewskim rodem Ashina, ogłosili niezależność. Nie była to jednak zwykła rebelia, a narodziny nowej potęgi, która szybko zdominowała sąsiednie ludy: Bułgarów, Alanów i wczesne plemiona słowiańskie. Chazarowie od samego początku nie tworzyli jednolitej etnicznie grupy. Był to raczej konglomerat plemion posługujących się językami tureckimi, głównie z grupy oghurskiej, ale obejmujący także ludy irańskie, ugrofińskie i słowiańskie. Różnorodność stała się podstawą potęgi nowego państwa, ale także wyzwaniem dla jego spójności. Wielkie imperium, czyli zasięg terytorialny Chazarii Między VIII a IX wiekiem, czyli w szczytowym momencie rozkwitu, Chazaria kontrolowała obszary, które dziś stanowią południową Rosję, Ukrainę, zachodnie krańce Kazachstanu, południowe obrzeża Gruzji i północną część Azerbejdżanu. Granice państwa były płynne, a determinowała je nie tylko siła militarna, ale także sezonowe cykle koczownicze. Dolna Wołga i Dagestan Rdzeń państwa był zlokalizowany na żyznych terenach wzdłuż dolnego biegu Wołgi i w północnym Dagestanie. To właśnie tam wznosiły się najstarsze stolice – Semender i Belendżer, które później ustąpiły miejsca Itil – wielkiej metropolii, zlokalizowanej w delcie Wołgi. Kontrola nad tym regionem zapewniła Chazarom monopol na handel kaspijski i stanowiła klucz do komunikacji z Bliskim Wschodem. Ekspansja na zachód i północ Na zachodzie chazarskie wpływy sięgały Dniepru, włączając w system trybutarny wczesne ośrodki słowiańskie, w tym Kijów. Na Krymie Chazaria dzieliła wpływy z Bizancjum, kontrolując stepową część półwyspu i strategiczne porty. To czyniło Chazarów bezpośrednim sąsiadem i partnerem cesarstwa. Sacrum i profanum, czyli dwuwładza w Chazarii W Chazarii panował system rządów, oparty na dualizmie władzy – diarchii. Taki ustrój był charakterystyczny dla wielu ludów tureckich, jednak w Kaganacie Chazarskim osiągnął najskrajniejszą i najbardziej sformalizowaną formę. Żywe bóstwo Na szczycie państwowej hierarchii stał wielki kagan. Nie uczestniczył on czynnie w życiu politycznym. Był raczej postacią sakralną – ucieleśnieniem pomyślności państwa. Wielki kagan był niemal całkowicie odizolowany od poddanych. Rzadko opuszczał pałac, a kiedy już to robił, lud musiał padać przed nim na twarz, nie tylko by oddać mu cześć, ale także by nie spojrzeć w jego oblicze. Rytuał intronizacji był wyjątkowo brutalny. Nowemu kaganowi zaciskano na szyi jedwabny sznur, a w momencie, gdy zaczynał tracić przytomność, pytano go, ile lat chce panować. Liczba, którą wymówił w zamroczeniu, stawała się jego terminem urzędowania. Ponadto istniał twardy limit 40 lat panowania. Po tym czasie kagan był zabijany, gdyż uważano, że jego siły duchowe uległy wyczerpaniu. Rzeczywista siła Podczas gdy wielki kagan pozostawał w sferze sacrum, realną władzę dzierżył kagan-bek. To on dowodził armią, nakładał podatki, zarządzał administracją i przyjmował obce poselstwa. Relacja między oboma urzędami była jednak pełna rytualnej podległości. Bek codziennie odwiedzał kagana, wchodząc do pałacu boso i niosąc kawałek drewna, który zapalał na znak szacunku, zanim zasiadł po jego prawej stronie. Tarcza Europy Chazaria odegrała kluczową rolę w powstrzymaniu arabskiej ekspansji na północ. W VII i VIII wieku, gdy armie islamu podbijały Persję i zagrażały Konstantynopolowi, Chazarowie stali się „murem”, o który rozbijały się kolejne inwazje Umajjadów. Konflikt z Arabami trwał z przerwami ponad sto lat. Chazarowie nie tylko bronili swoich granic. Przeprowadzali też śmiałe kontrataki, zapuszczając się głęboko do Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. W 730 roku, pod Ardabilem, Chazarowie odnieśli spektakularne zwycięstwo, niszcząc armię kalifatu. Choć późniejsza wielka wyprawa Marwana II w 737 roku zmusiła chazarskiego kagana do ucieczki na północ i chwilowego przyjęcia islamu, Arabowie nie byli w stanie utrzymać tak odległych terenów. Co zwycięstwa Kaganatu oznaczały dla Starego Kontynentu? W następstwie wojen arabsko-chazarskich doszło do trwałego ustalenia granicy na linii Kaukazu, co uchroniło Europę Wschodnią przed wczesnym podbojem islamskim i pozwoliło na rozwój chrześcijaństwa na Rusi i Bałkanach. Judaizm na stepie Elementem historii Chazarów, o którym nie można nie wspomnieć, jest przyjęcie przez nich judaizmu. W świecie zdominowanym przez misje chrześcijańskie i muzułmańskie, wybór religii mojżeszowej był dość kontrowersyjnym, a jednocześnie – genialnym posunięciem geopolitycznym. Dzięki niemu Kaganat zachował neutralność wobec potężnych sąsiadów. Według tradycji zapisanej w korespondencji chazarskiej i „Kuzari”, dziele Judy Halewiego, król Bulan doznał objawienia i zaprosił przedstawicieli trzech religii na debatę. Zauważył, że zarówno chrześcijanie, jak i muzułmanie wywodzą swoje fundamenty od judaizmu, co skłoniło go do wyboru „wiary ojców”. Bulan i tysiące jego możnych zaczęło przestrzegać praw Tory. Współczesna nauka datuje ten proces na drugą połowę VIII lub początek IX wieku. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze kwestionują historię masowej konwersji, wskazując na brak archeologicznych śladów w rdzennym sercu kaganatu nad Wołgą. Z drugiej strony, liczne źródła arabskie, bizantyńskie i żydowskie z epoki zgodnie potwierdzają, że władca i jego dwór wyznawali judaizm. Upadek imperium Koniec Chazarii nie był procesem powolnym, a gwałtowną katastrofą, wywołaną przez pojawienie się nowej, agresywnej siły na północy – Rusi Kijowskiej. Wspierana była przez bizantyjskiego sojusznika (który wcześniej był sprzymierzeńcem Kaganatu). W połowie X wieku Chazaria była już osłabiona wewnętrznymi tarciami religijnymi i naporem Pieczyngów. Ten moment doskonale wykorzystał książę kijowski Światosław I Igorowicz. W 965 roku jego wojska zdobyły Sarkel w błyskawicznej kampanii, a następnie – Itil i Semender. Ruś nie zamierzała jednak okupować tych ziem. Po zniszczeniu infrastruktury handlowej najeźdźcy odeszli z łupami, co doprowadziło do załamania się gospodarczej podstawy państwa. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kiedy powstała najstarsza broń palna? Badacze odnaleźli w Niemczech bardzo stary prymitywny pistolet
Podczas wykopalisk w niemieckiej Brandenburgii archeolodzy odnaleźli broń krótką datowaną na końcówkę XIV wieku. Naukowcy uważają, że jest 9 lat starsza od słynnej broni z Tannenbergu.
Historia broni palnej ma swój początek w Chinach. W Kraju Środka w IX wieku wynaleziono proch czarny. Początkowo był on używany głównie w celach rozrywkowych oraz do prostych broni zapalających. Z czasem Chińczycy zaczęli wykorzystywać proch w działaniach militarnych. Jedną z pierwszych takich konstrukcji była lanca ognista, którą uważa się za pierwszą na świecie broń prochową i poprzednik broni palnej. Kiedy powstała broń prochowa? Była to włócznia z przymocowaną rurą, z której po zapaleniu prochu wydobywał się płomień oraz drobne odłamki. Lance ogniste wykorzystywano m.in. w wojnach dynastii Song przeciw północnym państwom Liao i Jin, a później także przez Jin przeciwko Mongołom Czyngis-chana. W Europie lance pojawiły się dopiero w XIV w. Z chińskiej technologii stopniowo rozwijały się kolejne rodzaje broni, również krótkiej. W krajach europejskich zaczęły pojawiać się się pierwsze ręczne działa. Były to proste metalowe lufy zamocowane na drewnianym trzonku, które ładowano od przodu prochem i kulą. Strzał następował po przyłożeniu zapalonego lontu do otworu zapłonowego. Dotychczas jednym z najstarszych zachowanych egzemplarzy takiej broni było działko z Tannenbergu z 1399 roku. Najstarsza broń palna na świecie Okazuje się jednak, że istnieje starsza broń. Naukowcy prowadzący wykopaliska na terenie Brandenburgii znaleźli broń palną datowaną na 1390 r. W sumie ma ok. 6 cm długości. – Nie mamy żadnych pisemnych ani archeologicznych dowodów na używanie broni palnej z tego okresu w Brandenburgii. Do tej pory mogliśmy to jedynie zakładać w sposób ogólny – powiedział Christof Krauskopf, dyrektor Brandenburskiego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Państwowego Muzeum Archeologicznego. Broń została odnaleziona w 2023 roku przez Matthiasa Dasse, wolontariusza i konserwatora zabytków. Odkrył fragmenty tego prymitywnego pistoletu podczas badań terenowych w pobliżu zamku Kletzke. Odkrywca przekazał artefakt Gordonowi Thalmannowi, kierownikowi Urzędu Ochrony Zabytków w Prignitz, który zidentyfikował przedmiot jako lufę średniowiecznej broni palnej. Skąd pochodziło odkryte ręczne działo? Naukowcy nazwali tę broń „działem ręcznym Kletzke”, od miejsca odkrycia i wydarzeniem, z którym mogła być związana. Badacze sugerują, że pistolet mógł być elementem ekwipunku wojownika, który brał udział w oblężeniu zamku w 1390 roku. Była to część większego regionalnego konfliktu. W oświadczeniu niemieccy uczeni przypomnieli zachowaną relację franciszkanina Detmara z Lubeki. Według niej dwóch brandenburskich książąt – Henryk I i ErykaIV – miało poprowadzić ponad 1100 żołnierzy w marszu na zamek Kletzke, który był wówczas w posiadaniu potężnej rodziny von Quitzow. Obrońcom udało się zabezpieczyć twierdzę i odeprzeć napastników. Zamek uległ jednak zniszczeniom był odbudowywany w kolejnych latach. – Jeśli związek między oblężeniem a ręcznym działem Kletzke zostanie potwierdzony, przedmiot ten będzie stanowił rzadki dowód wczesnej broni palnej, która zaczęła pojawiać się w późnośredniowiecznych działaniach wojennych – pokreślił Krauskopf. Zaznaczył jednak, że pistolet prawdopodobnie nie został wykonany w Niemczech, co może świadczyć o tym, że należał do najemnika z innej części Europy, który był wynajęty na czas kampanii przeciwko von Quitzom. Źródło: Landkreis Prignitz
Powstaje najdroższy film w historii Polski. Będzie opowiadał o Słowianach
To nie będzie kolejna „cepelia”. Wojciech Smarzowski chce zbudować prawdziwe grody i zrekonstruować starosłowiańską mowę, by opowiedzieć o czasach Mieszka I. „Swadźba” i „Chrzest” mają być najdroższymi i najbardziej autentycznymi filmami w historii naszej kinematografii. Kiedy premiera?
Wojciech Smarzowski tworzy filmy, które nikogo nie pozostawiają obojętnym. Jego produkcje, tak jak „Wołyń”, „Kler” oraz „Dom dobry” dotykają bolesnych traum społecznych. Reżyser przedstawia te zjawiska w sposób bezkompromisowy. Czy tak samo będzie w przypadku przygotowywanej właśnie produkcji? Tym razem Smarzowski wziął się za temat związany z początkami państwa polskiego. Akcja filmu rozgrywać się będzie w drugiej połowie X wieku i dotyczyć będzie Słowian. Trzy warstwy słowiańskiej duszy Co do tej pory zdradzili na temat filmu jego twórcy? Scenariusz, współtworzony przez Wojciecha Rzehaka (autora m.in. „Kleru”), opiera się na kilku przeplatających się płaszczyznach. „Film składa się z trzech warstw. Pierwsza, która teraz przyciąga naszą uwagę najsilniej, to Mieszko i to, co działo się w wielkiej polityce, czyli budowanie państwowości. Drugi wątek jest przygodowy, można powiedzieć awanturniczy. (…) Trzecia płaszczyzna będzie związana z wierzeniami oraz obyczajami” – mówi w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” Wojciech Rzehak. Akcja filmu rozpocznie się w latach 963–964, kiedy Mieszko I ścierał się z Wieletami i Wolinianami. Oś czasu produkcji uwzględnia rok 966, bezpośrednio związany z chrztem władcy, oraz rok 967, w którym Mieszko odniósł zwycięstwo nad Wichmanem dzięki sojuszowi z Czechami. Wierzenia i obrzędy Słowian Warstwa dotycząca wierzeń i rytuałów Słowian będzie stanowić ważną cześć produkcji. Twórcom zależy na dowartościowaniu słowiańskiej mitologii, którą postrzegają jako „scancelowaną”. Wojciech Rzehak stwierdził, że chce „dowartościować słowiańską mitologię, którą nam zabrano”. Z tego powodu filmowcy chcą zaprezentować na ekranie kilka ważnych ceremonii i świąt: Swadźba (Swaćba) – staropolski ceremoniał zaślubin, będący istotnym rytuałem przejścia, Tryzna – słowiański obrzęd żałobny i pogrzebowy, Noc Kupały oraz Szczodre Gody – celebrowanie przesileń letniego i zimowego. Życie społeczności zostanie pokazane jako nierozerwalnie zrośnięte z naturą i cyklem pór roku, co scenarzysta Wojciech Rzehak porównuje do konstrukcji „Chłopów” Reymonta. Fachowcy ramię w ramię z filmowcami Reżyser kategorycznie odrzuca estetykę „cepelii”, stawiając na maksymalny realizm w przedstawianiu sposobów oddawania czci bogom, dbałość o detale ubiorów oraz wykorzystanie zrekonstruowanego języka dawnych Słowian. „Nie idziemy w kierunku technologii 3D, spora część dekoracji powstawanie od zera” – podkreślił Rzehak. Od samego początku prac, czyli od 2016 roku, konsultantem historycznym projektu jest Igor Górewicz, autor monografii o uzbrojeniu Słowian. Każdy element scenariusza, uzbrojenia i ubiorów jest weryfikowany pod kątem zgodności z badaniami archeologicznymi i opiniami fachowców. Takie podejście powoduje spore koszty i w konsekwencji może być to najdroższa polska produkcja filmowa w historii. Na jakim etapie są prace nad filmem i kiedy wielka premiera? Jak zdradził „Gazecie Wyborczej” Rzehak, film ma być zaprezentowany w kinach w 2028 roku. Wcześniej całe przedsięwzięcie było ogłaszane pod zbiorczym roboczym tytułem „Słowianie Swaćba”. W trakcie trwających blisko dekadę prac nad koncepcją rozważano również stworzenie trylogii, w skład której miały wejść filmy o tytułach: „Swadźba”, „Postrzyżyny” oraz „Chrzest”. Z najnowszych informacji wynika, że produkcja będzie podzielona na dwie części o tytułach: „Swadźba” oraz „Chrzest”, które będzie można obejrzeć za jednym razem z przerwą. Obsada filmu nie jest jeszcze znana. Twórcy stawiają na młodych aktorów, bo jak argumentują – Mieszko I u szczytu potęgi był zaledwie 30-letnim mężczyzną. Źródła: Gazeta Wyborcza, Telemagazyn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To się nazywa szczęście. Mężczyzna podczas nurkowania znalazł swój drugi miecz krzyżowców
Izraelski student podczas nurkowania u wybrzeży Morza Śródziemnego między Hajfą a Tel Awiwem natrafił na pokryty grubą warstwą piachu i muszli średniowieczny miecz należący do krzyżowców. Podobnego odkrycia dokonał już 5 lat wcześniej.
W 2021 roku u wybrzeży północnego Izraela podwodny archeolog Shlomi Katzin natrafił na niezwykłe znalezisko – żelazny miecz z epoki krucjat. Artefakt przez stulecia lat spoczywał na dnie morza, niemal całkowicie pokryty grubą warstwą muszli, piasku i innych morskich organizmów. Dwa miecze krzyżowców odnalezione w ciągu 6 lat Powstała w ten sposób skorupa działała jak naturalna osłona, która zabezpieczyła broń przed całkowitą korozją. Po usunięciu osadów z ostrza badania wykazały, że miecz ma ok. 800 lat i najpewniej powstał w czasach krucjat. Analiza ujawniła coś jeszcze. Było to niewielkie wygięcie ostrza, które zdaniem badaczy mogło powstać w trakcie walki z innym rycerzem. Sześć lat później wydarzyła się sytuacja niemal jak deja vu. Shlomi Katzin ponownie nurkował u wybrzeży Izraela i znów dostrzegł wystającą z dna rękojeść miecza. Tym razem jednak artefakt był niemal całkowicie zasypany piaskiem i pokryty grubą warstwą morskich osadów. W komunikacie prasowym Uniwersytet w Hajfie poinformował, że Izraelczyk początkowo zwrócił uwagę na grupę nurków, którzy przeczesywali dno morza z wykorzystaniem z wykrywaczy metalu. Katzin relacjonował, że obawiał się, iż mogą to być osoby próbujące nielegalnie poszukiwać zabytków. W Izraelu znaleziono tylko kilka podobnych mieczy Izraelczyk postanowił przepędzić innych nurków z potencjalnego stanowiska archeologicznego. Gdy wszyscy odpłynęli, zauważył fragment rękojeści miecza. Katzin poinformował o znalezisku swoją przełożoną, archeolożkę morską Deborah Cvikel. Ta z kolei skontaktowała się z Izraelskim Urzędem Starożytności, który wydał zgodę na wydobycie artefaktu z dna Morza Śródziemnego, aby zapobiec jego dalszemu niszczeniu. – To niezwykle rzadkie znalezisko, które rzuca nowe światło na obecność krzyżowców na wybrzeżach Izraela. W kraju znanych jest zaledwie kilka podobnych mieczy z okresu krzyżowców (1095–1291 n.e.). Dlatego to odkrycie w znacznym stopniu przyczynia się do poznania i zrozumienia znaczenia wykorzystania morskich kotwicowisk i życia uczestników krucjat – powiedziała Cvikel w oświadczeniu. Średniowieczne krucjaty przeciw innowiercom Wyprawy krzyżowe, znane również jako krucjaty (łac. crux – „krzyż”), rozpoczęły się pod koniec XI wieku. Na wezwanie papieży europejscy rycerze podejmowali zbrojne ekspedycje do różnych części świata. Ich przeciwnikami byli nie tylko muzułmanie na Bliskim Wschodzie, lecz także ludy pogańskie zamieszkujące wschodnie obszary Europy. W pamięci historycznej szczególne miejsce zajęły jednak walki prowadzone przeciwko państwom muzułmańskim. Najważniejszym celem pierwszych wypraw w imię wiary chrześcijańskiej było zdobycie kontroli nad Ziemią Świętą. Dla średniowiecznych wyznawców tej religii kluczowe znaczenie miała zwłaszcza Jerozolima, uznawana za miejsce ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Dlatego to właśnie odzyskanie tego miasta stało się jednym z głównych motywów organizowania wypraw krzyżowych. Miecze, takie jak te odkryte przez Shlomiego Katzina ujawniają badaczom, jak wyglądał ekwipunek średniowiecznych obrońców wiary. W tym przypadku naukowcy wykorzystali tomografię komputerową, aby nieinwazyjnie zajrzeć do wnętrza miecza, bez konieczności zdrapywania osadów morskich z ostrza. Okazało się, że był to miecz jednoręczny, a jego kształt wskazywał, że ​​prawdopodobnie należał do krzyżowca, który pochodził z terenów dzisiejszej Francji. Źródło: Uniwersytet w Hajfie Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Valhalla stanowi centrum potęgi Odyna. Zamiast odpoczynku na bohaterów czeka tam wieczny trening i ostateczne poświęcenie
Valhalla, magiczna kraina, gdzie Odyn gromadzi ogromną armię i karmi wojowników dzikiem, jest jednym z najważniejszych składników nordyckiej mitologii – pięknej i fascynującej, ale także mrocznej i przerażającej. Powszechnie jest przedstawiana jako miejsce wiecznego szczęścia wikingów. Jednak rzadko wspomina się, że dla wojownika nagrodą nie był odpoczynek, a wieczna wojna, będąca niczym innym, jak przygotowaniem do ostatecznego poświęcenia.
Spis treści: Złote serce Asgardu Konstrukcja z oręża Mieszkańcy Valhalli Rutyna w krainie bogów i bohaterów Współczesna kultura – od oper Wagnera, po komiksowe uniwersa i gry wideo – zredukowała obraz Valhalli do „wikińskiego raju”, pełnego piwa i romantycznej walki. Należy jednak podkreślić, że rzeczywista, czyli zgodna z pierwotnym mitem, natura tego miejsca jest znacznie bardziej złożona i mroczniejsza, niż mogłoby się wydawać. Bez współczesnych naleciałości dom poległych wojowników jawi się jako gigantyczne koszary, twierdza ostatecznej obrony i polityczne centrum, w którym Odyn gromadzi zasoby na dzień sądu. Złote serce Asgardu Według przekazów zawartych w mitologii nordyckiej, Valhalla nie unosi się w próżni. Źródła precyzyjnie osadzają ją w geografii Asgardu, świata bogów Aesirów. „Grímnismál”, pieśń w której Odyn wyjawia tajniki kosmosu, wskazuje, że Valhalla znajduje się w krainie zwanej Glaðsheimr. Pod tą nazwą kryje się piąta z wymienianych w poemacie niebiańskich siedzib, opisywana jako „rozciągająca się szeroko” i „jaśniejąca złotem”. Snorri Sturluson w „Gylfaginning” dopowiada, że Glaðsheimr to nie tylko parcela pod Valhallę. Kraina ta jest miejscem zgromadzeń rady bogów, zawierającym trzynaście wysokich tronów dla Aesirów – męskich bóstw. Oznacza to, że koszary armii Odyna nie zostały zepchnięte na peryferia Asgardu, a stanowią jego administracyjne i reprezentacyjne centrum. Siedziba Wszechojca sąsiaduje z Vingólf, salą zgromadzeń bogiń. Sugeruje to, że wojna, która w nordyckiej mitologii jest męską domeną, i sacrum są w tym świecie nierozerwalnie splecione. Konstrukcja z oręża Valhalla nie jest kamienną twierdzą czy drewnianą chatą. Bardziej przypomina ogromny pomnik wojny. Zgodnie z opisami zawartymi w „Grímnismál” i powtórzonymi w „Eddzie prozaicznej”, każdy element konstrukcyjny budynku pełni funkcję symboliczną i praktyczną. Dach ze złotych tarcz Budynek nie jest kryty strzechą czy gontem. Jego połać dachowa składa się z tysięcy złotych tarcz, ułożonych jedna na drugiej, niczym rybia łuska. Każda z nich lśni w słońcu Asgardu, a to sprawia, że dach mieni się blaskiem widocznym z daleka. Jest to obraz nawiązujący do formacji tzw. muru tarcz, podstawowej taktyki bojowej wikingów. Dach Valhalli jest więc niebiańską osłoną, chroniącą mieszkańców przed żywiołami, a jednocześnie stanowiącą ogromny magazyn uzbrojenia defensywnego, gotowego do pobrania w dniu Ragnarök. Krokwie z włóczni Belki podtrzymujące ciężką konstrukcję wykonane są z drzewców włóczni. Broń poświęcona Odynowi stanowi szkielet konstrukcji. To sugestywne przypomnienie, że cała struktura „nieba” opiera się na agresji i sile ataku. Bez włóczni, czyli ataku, dach – obrona – zawaliłby się w jednej chwili. Ławy z pancerzy Wewnątrz hali znajdują się długie stoły biesiadne, otoczone ławami. Nie są one jednak wyściełane futrami czy tkaninami, a kolczugami i pancerzami. Wojownicy siedzą na zbrojach, jedzą na zbrojach i prawdopodobnie śpią na zbrojach. To całkowicie zaciera granicę między stanem spoczynku a gotowością bojową. W Valhalli nie ma cywilów – nawet meble są zmilitaryzowane. Złota flora przedproża Zanim wejdzie się do samej hali, należy przejść przez jej przedpole. Tam, tuż przed głównymi drzwiami, rośnie Glasir – gaj lub pojedyncze drzewo, porośnięte złotymi liśćmi. W „Skáldskaparmál” drzewo to jest opisane jako najpiękniejsze wśród bogów i ludzi. W poezji skaldów określenie „liście Glasira” stało się powszechną metaforą złota. Fosa twierdzy Odyna Pierwszą linią obrony jest rzeka Thund. Otacza ona teren Valhalli, oddzielając sacrum od profanum. Dla zastępów poległych, to niezwykle trudna do pokonania bariera. Silny nurt i hałas wody stanowią swoisty sprawdzian determinacji dusz, które chcą przekroczyć próg Valhalli. Mieszkańcy Valhalli Należy podkreślić, że ta mityczna kraina nie jest otwartym niebem dla każdego wikinga. Dostęp do Valhalli jest ściśle kontrolowany. Wstąpić tam mogą wyłącznie ci, którzy na polu bitwy zginęli gwałtowną śmiercią, a ich ciała stały się łupem dla wilków i kruków. Jednym z najniezwyklejszych aspektów koszarów Odyna jest ich ogromna pojemność. „Grímnismál” wymienia 540 drzwi i 800 wojowników, którzy ramię w ramię mogą wyjść przez każde z nich. Proste działanie wskazuje zatem na 432 tys. wojowników. Należy jednak podkreślić, że kryje się tu pewien haczyk. Badacze zwracają uwagę, że równolegle z dziesiętnym, Germanie posługiwali się systemem dwunastkowym. W efekcie funkcjonowały dwa pojęcia: mała setka, czyli nasze współczesne 100, i wielka setka, oznaczająca liczbę 120. W języku staronordyckim słowo „hundrað” domyślnie oznaczało 120. Przyjmując, że liczba 800 w poemacie odnosi się do ośmiu wielkich setek, a 500 w liczbie wielkich drzwi to pięć długich setek, należy założyć, że całkowita liczebność armii Wszechojca to 614 400 wojowników. Einherjerowie Mieszkańcami Valhalli są Einherjerowie, czyli „ci, którzy walczą sami”. Są to dusze ludzi, którzy zginęli w walce. Trzeba jednak wspomnieć, że nie każdy poległy wojownik mógł trafić do armii Odyna. Według „Grímnismál”, Wszechojciec dzieli się poległymi po połowie z boginią Freyją, która ma prawo pierwszego wyboru i zabiera swoją połowę do krainy Fólkvangr, do hali Sessrúmnir. Jako że najwyższy z nordyckich bogów potrzebuje skutecznej armii na Ragnarök, preferuje tych, którzy wykazali się „wirtuozerią” w uśmiercaniu wrogów. Ci, którzy umarli ze starości lub w następstwie choroby, trafiają do mrocznego Helheimu. Wbrew powszechnemu przekonaniu, Einherjerowie nie przebywają w Valhalli w ramach nagrody. Kraina Odyna to obóz szkoleniowy, gdzie nagroda, czyli uczta, jest tylko paliwem do dalszego treningu. Wojownicy mają pracować, w dodatku ciężko. Ich losem jest zginąć ponownie, tym razem ostatecznie, u boku boga, który również zginie. Walkirie „Pozyskiwaniem zasobów ludzkich” dla Odyna zajmują się Walkirie. Są to żeńskie duchy, całkowicie podległe najwyższemu. Ich rola jest dwojaka. Na polu bitwy Walkirie są wykonawczyniami woli Odyna. To właśnie one „tkają” los bitwy decydując, kogo dosięgnie włócznia, a kto przeżyje. W Valhalli, już po przetransportowaniu dusz, rola Walkirii ulega zmianie. Stają się strażniczkami domowego ogniska i posługaczkami. Serwują miód Einherjerom, dbając o to, by rogi nigdy nie były puste. Rutyna w krainie bogów i bohaterów Każdy dzień w Valhalli jest brutalny, a w dodatku – cykliczny. Życie toczy się tam w formie wiecznej pętli, która trwa od momentu śmierci wojownika, aż do Ragnaröku. Trening O świcie wojownicy wychodzą na wielki dziedziniec lub równinę wewnątrz murów. Tam rozpoczyna się walka. Nie są to jednak ćwiczenia z drewnianą bronią. Wikingowie staczają krwawą bitwę na śmierć i życie. Rąbią się toporami, przebijają włóczniami, odcinają kończyny. Trup ściele się gęsto. Jest to konieczne, by utrzymać najwyższą formę bojową i przyzwyczaić psychikę do ciągłego zabijania. Gdy nadchodzi pora posiłku, następuje cud. Rany zasklepiają się, odcięte głowy wracają na karki, a polegli wstają z martwych. Wszyscy, teraz w pełni zdrowi i pogodzeni, wracają do hali jako najlepsi przyjaciele, by wspólnie ucztować. Wieczorna uczta Głód po całym dniu rzezi jest gigantyczny. Zaspokajany jest przez dwa cudowne źródła pożywienia. Podstawowym jest dzik Sæhrímnir – odnawialne zwierzę ofiarne. Każdego dnia, kucharz bogów – Andhrímnir – zabija Sæhrímnira i gotuje go w gigantycznym kotle. Co najważniejsze, po zjedzeniu kości są zbierane, a dzik odradza się nocą, by rano znów być gotowym na rzeź. Drugim pokarmem, a właściwie – napojem, jest miód kozy Heiðrún. Zwierzę to żywi się liśćmi i korą z drzewa Læraðr, a zamiast mleka daje jasny miód pitny. Dieta Odyna Warto wspomnieć, że w przeciwieństwie do Einherjerów, Odyn nie pożywia się dziczyzną. Najwyższy z bogów oddaje swoje porcje mięsa dwóm wilkom leżącym u jego stóp. Sam pije tylko wino. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rzymskie dziedzictwo ukształtowało Bizancjum na ponad tysiąc lat. Losy imperium pełne były spektakularnych triumfów i bolesnych upadków
Bizancjum trwało przez ponad tysiąc lat. Potężne imperium było swoistym paradoksem – w swej dojrzałej fazie mówiło po grecku, modliło się w obrządku chrześcijańskim, a kulturowo chyliło się ku Bliskiemu Wschodowi. Jednak do ostatniego dnia istnienia czerpało legitymizację z rzymskiego prawa, rzymskiej administracji i rzymskiej idei uniwersalnego imperium. Przyjrzyjmy się nieco bliżej dziejom potężnego państwa.
Spis treści: Konstantynopol i trwały podział Złoty wiek Justyniana Kryzys VII wieku i początek systemu temowego Macedońskie odrodzenie Katastrofalny rok 1204 Jak upadł kolos? W powszechnej i historycznej świadomości, termin „Bizancjum” funkcjonuje jako synonim wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, która przetrwała upadek zachodu. Należy jednak podkreślić, że nazwa ta została nadana dopiero przez XIX-wiecznych historyków, nie przez samych twórców tej cywilizacji. Mieszkańcy imperium, od jego zarania w IV wieku aż po tragiczny finał w XV wieku, niezmiennie określali się mianem Rzymian, a swoje państwo dumnie nazywali Cesarstwem Rzymskim. Konstantynopol i trwały podział Bizancjum zostało wzniesione na ryzykownej decyzji cesarza Konstantyna Wielkiego o przeniesieniu stolicy imperium z Rzymu nad Bosfor. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza i zjednoczeniu cesarstwa Konstantyn dostrzegł, że demograficzny, gospodarczy i militarny środek ciężkości imperium przesunął się na wschód. Bizancjum, starożytne greckie miasto zlokalizowane na strategicznym cyplu kontrolującym kluczowe szlaki handlowe, zostało wybrane na „Nowy Rzym”. Oficjalna dedykacja miasta nastąpiła 11 maja 330 roku. Konstantynopol był czymś więcej niż tylko nową rezydencją władcy. Stanowił coś w rodzaju deklaracji politycznej. Miasto zaprojektowano z rozmachem godnym starego Rzymu – z senatem, forami i hipodromem – ale z chrześcijańskim duchem, który miał zdefiniować przyszłość imperium. W 395 roku, po śmierci Teodozjusza I Wielkiego, nastąpił ostateczny i trwały podział na Cesarstwo Zachodniorzymskie i Wschodniorzymskie. Nękany problemami gospodarczymi i presją migracyjną zachód upadł w 476 roku pod ciosami Odoakra. Wschód nie tylko przetrwał i obronił swoje granice, ale także ciągłość administracyjną i prawną, co stało się bazą dla przyszłej ekspansji. Złoty wiek Justyniana Wraz z panowaniem Justyniana I Wielkiego nastał najambitniejszy, a przy tym także najbardziej kontrowersyjny okres w dziejach wczesnego Cesarstwa Bizantyjskiego. Siostrzeniec Justyna I postawił sobie za cel odzyskanie utraconych ziem zachodnich i przywrócenie rzymskiego panowania w całym basenie Morza Śródziemnego. W 533 roku w błyskawicznej kampanii wojska Justyniana zniszczyły Wandalów w Afryce Północnej, przywracając cesarstwu kontrolę nad spichlerzem imperium. Następnie przyszła kolej na Italię. Wojna gocka była jednak wyniszczająca i długa. Choć zakończyła się klęską Ostrogotów i w konsekwencji – odzyskaniem Rzymu, Rawenny i całej Italii – pozostawiła Półwysep Apeniński w ruinie. Wreszcie, wojska Justyniana wylądowały w południowej Hiszpanii, wydzierając Wizygotom pas wybrzeża. W 565 roku, w momencie śmierci Justyniana, granice imperium obejmowały: Bałkany i Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Egipt, Italię i Sycylię, Afrykę Północną, południową Hiszpanię, wyspy Morza Śródziemnego. Cena tego sukcesu była jednak astronomiczna. Skarbiec został opróżniony, armia rozciągnięta do granic możliwości, a ludność zdziesiątkowana przez tzw. dżumę Justyniana, która mogła zabić nawet 40% populacji Konstantynopola. Kryzys VII wieku i początek systemu temowego W VII wieku charakter państwa zmienił się na zawsze. Najpierw Persowie z dynastii Sasanidów zajęli wschodnie prowincje, docierając aż pod Chalcedon. Cesarz Herakliusz w heroicznym wysiłku zdołał ich pokonać, ale triumf był krótkotrwały. Wyczerpane wojną imperia stały się bowiem łatwym łupem dla nowej siły z pustyni – Arabów zjednoczonych pod sztandarem islamu. W 636 roku, w bitwie nad rzeką Jarmuk, armia bizantyńska została rozbita. W ciągu zaledwie kilku dekad imperium utraciło swoje najbogatsze ziemie: Syrię, Palestynę, Egipt i Afrykę Północną. Równocześnie na Bałkanach osiedlali się Słowianie, a Bułgarzy tworzyli własne państwo. Bizancjum skurczyło się do Anatolii, skrawków Bałkanów i południowej Italii. To zagrożenie wymusiło jednak pewną reorganizację, która de facto uratowała państwo. Mowa o systemie temów. Tradycyjny rzymski podział na prowincje cywilne i dowództwa wojskowe został zniesiony. W ich miejsce wprowadzono okręgi wojskowo-administracyjne (temy), zarządzane przez strategów, którzy łączyli władzę cywilną i militarną. Kluczem do sukcesu było oparcie armii nie na drogich najemnikach, a na wolnych chłopach-żołnierzach, którzy otrzymywali ziemię w zamian za dziedziczną służbę wojskową. Dzięki temu Bizancjum w 717 roku odparło oblegających Konstantynopol Arabów. Ten triumf, podobnie jak późniejsza bitwa pod Poitiers, w której zatriumfowały wojska pod wodzą Karola Młota, uratowało Europę przed islamską inwazją. Macedońskie odrodzenie Względna stabilizacja nastała na przełomie IX i X wieku. Pod rządami dynastii macedońskiej, nastąpiła ponowna ekspansja i rozpoczął się czas kulturowego renesansu. Kolejni cesarze, w tym Nicefor II Fokas i Jan I Tzimiskes, przesunęli granice z powrotem na wschód, odzyskując Cylicję, Cypr, a nawet na krótko Syrię z Antiochią. Szczyt potęgi nastał wraz z objęciem tronu przez Bazylego II. W serii brutalnych kampanii zniszczył on pierwsze państwo bułgarskie, przywracając granicę imperium na Dunaju po raz pierwszy od stuleci. W 1025 roku Bizancjum było najsilniejszym mocarstwem regionu, rozciągającym się od południowych Włoch, przez całe Bałkany, aż po góry Armenii i Eufrat. Skarbiec był pełny, a autorytet cesarza – niepodważalny. Punkt zwrotny Po śmierci Bazylego II nastał czas rządów wywodzących się z konstantynopolskiej arystokracji cesarzy cywilnych. Ci, w obawie przed rosnącą potęgą wojska, zaczęli demontować system temowy, co w konsekwencji doprowadziło do katastrofy. W 1071 roku, w bitwie pod Manzikertem, Roman IV Diogenes został pokonany i wzięty do niewoli przez Turków Seldżuckich. Choć sama bitwa nie była wielką klęską militarną, wywołała wojnę domową, która pozwoliła Turkom zalać Anatolię – serce demograficzne i gospodarcze imperium. Sytuację częściowo opanowała dynastia Komnenów. Dzięki zręcznej dyplomacji odzyskali wybrzeża Azji Mniejszej. Był to jednak „łabędzi śpiew”. System obronny opierał się wówczas na nadaniach ziemi w zarząd w zamian za wystawienie oddziału, tzw. pronojach. Doprowadziło to do feudalizacji i osłabienia władzy centralnej. Katastrofalny rok 1204 Największy cios zadali imperium chrześcijanie. Zamiast do Ziemi Świętej, IV krucjata trafiła pod mury Konstantynopola. W 1204 roku krzyżowcy zdobyli i brutalnie złupili miasto, niszcząc bezcenne dzieła sztuki i relikwie gromadzone przez 900 lat. Na gruzach imperium powstało Cesarstwo Łacińskie oraz kilka greckich państw sukcesyjnych: Cesarstwo Nicejskie, Despotat Epiru i Cesarstwo Trapezuntu. Cień dawnej potęgi W 1261 roku, Michał VIII Paleolog, władca Nicei, odzyskał Konstantynopol, ale „odrodzone” imperium nie przypominało już dawnej potęgi. Zniszczone gospodarczo i pozbawione floty, stało się de facto drugorzędnym państwem regionalnym. W XIV wieku Turcy osmańscy przekroczyli Dardanele, zajmując Bałkany i odcinając stolicę od zaplecza. Tuż przed upadkiem, w połowie XV wieku, „imperium” składało się już tylko z samego Konstantynopola, garstki wysp i Despotatu Morei na Peloponezie. Jak upadł kolos? 2 kwietnia 1453 roku armia Mehmeda II przystąpiła do oblężenia Konstantynopola. Siły chrześcijańskie, liczące ok. 7 tysięcy zbrojnych, musiały stawić czoła 80-tysięcznej armii. Po trwającym niemal dwa miesiące oblężeniu, dokładnie 29 maja 1453 roku, miasto upadło. Konstantyn XI Paleolog był ostatni raz widziany, gdy włączył się do walki. Upadek Bizancjum nie był pojedynczym wydarzeniem, a długotrwałym procesem, przerywanym momentami remisji. Wymieniając główne przyczyny, należy wskazać na splot czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które doprowadziły do zagłady. Przyczyny wewnętrzne Bizancjum nie miało jasno określonego prawa sukcesji. Rezultatem tego były nieustanne uzurpacje i wojny domowe. Szczególnie niszczycielskie były walki w XIV wieku (wojny trzech Janów), które skłoniły rywali do zatrudniania Turków jako najemników, co ułatwiło im poznanie słabości imperium i późniejszą inwazję. Od XI wieku klasa wolnych chłopów-żołnierzy zaczęła zanikać na rzecz wielkiej własności ziemskiej. Magnaci wchłaniali małe gospodarstwa, unikając jednocześnie płacenia podatków. Państwo, tracąc dochody i rekruta, przeszło na system pronoi, co jednak feudalizowało armię i czyniło ją mniej lojalną wobec centrum. W rezultacie cesarze musieli polegać na drogich i niepewnych najemnikach. Spór o Filioque i prymat papieża dzielił społeczeństwo. Próby ratowania państwa poprzez unie kościelne z Rzymem spotykały się z gwałtownym oporem ludności i niższego kleru. Słynne słowa wielkiego admirała Łukasza Notarasa: „Lepszy turban sułtana niż tiara papieża”, oddają nastroje części elit, które wolały polityczną podległość Turkom niż duchową podległość łacinnikom. Pozbawione floty Bizancjum utraciło kontrolę nad handlem na rzecz Wenecji i Genui i de facto stało się zależne od włoskich republik. Zamiast czerpać zyski z ceł, stało się ekonomicznym zakładnikiem faktorii, które drenowały zasoby regionu. Przyczyny zewnętrzne Faktyczny początek końca nastąpił w 1071 roku, gdy w bitwie pod Manzikertem Bizancjum utraciło Anatolię na rzecz Turków seldżuckich. Imperium utraciło wówczas wielki „rezerwuar” żywności i ludzi. IV krucjata „złamała kręgosłup” państwa. Krzyżowcy nie tylko ograbili miasto z bogactw gromadzonych przez 900 lat, ale rozczłonkowali terytorium. Mimo odzyskania stolicy w 1261 roku, Bizancjum nigdy nie odzyskało integralności ani potęgi morskiej. Decydujący cios wyprowadzili Turcy osmańscy, którzy, w przeciwieństwie do Seldżuków czy Arabów, stworzyli scentralizowane państwo z nowoczesną armią. Metodycznie odcinali Konstantynopol, zajmując najpierw Azję Mniejszą, a potem przenosząc się do Europy. W połowie XV wieku Konstantynopol był już tylko samotną wyspą w osmańskim morzu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ślady po II wojnie światowej obok średniowiecznego kościoła. Tu archeolodzy mieli pełne ręce roboty
Potężne fundamenty średniowiecznego kościoła oraz schron z okresu II wojny światowej odkryli archeolodzy w centrum miasta Borken w Niemczech. Znalezisk było jednak zdecydowanie więcej. Wśród nich zagadkowy dół sprzed kilkuset lat.
Wiele współczesnych europejskich miast powstało już w czasach średniowiecza. Tak też jest w przypadku Borken w Nadrenii Północnej-Westfalii. Prawdopodobnie zatrzymał się w nim w czasie wojen saskich w 800 roku słynny Karol Wielki. Nazwa Borken wskazuje na to, że już od początku było to ufortyfikowane osiedle. Początkowo było określane jako „Burg” lub „Burk”, co oznacza rodzaj twierdzy, z czasem nazwa zmieniała się na Burken, a potem obecne Borken. Takie miasta skrywają pod współczesną zabudową wiele nawarstwień sprzed wielu stuleci. Dlatego podczas inwestycji budowlanych najpierw do pracy wkraczają archeolodzy. Tak też było i tym razem. Inwestycja wiedzie do odkryć Tym razem archeologów z LWL-Archäologie für Westfalen wezwano w miejsce planowanej budowy ośrodka zdrowia i nowego budynku Caritas w dzielnicy Brinkerhof. Wykopaliska poprzedziły badania geofizyczne, które umożliwiają zajrzenie pod ziemię bez wbijania w nią łopaty. Potężny kościół Pod zwałami ziemi skrywały się relikty po olbrzymiej świątyni. Są to dobrze zachowane fundamenty kościoła dawnego klasztoru Marienbrink, które spoczywały ukryte pod grubymi warstwami gruzu. Na inną część natrafiono już w 2024 roku. Najstarsze fragmenty tej budowli sakralnej pochodzą z XV wieku, co plasuje jej powstanie w okresie późnego średniowiecza. Podczas prac archeologicznych badaczom udało się odsłonić, zmierzyć oraz udokumentować części zachodniej i południowej ściany świątyni. Konstrukcja ta imponuje swoimi wymiarami. – Fundamenty kościoła są wyjątkowo dobrze zachowane w niektórych sekcjach. Udało nam się zidentyfikować mur zewnętrzny o szerokości do 1,25 metra i wysokości fundamentu około 1,60 metra – wyjaśnia kierownik wykopalisk dr Ulrich Holtfester. Do budowy tych masywnych elementów wykorzystano czerwoną cegłę połączoną z zaprawą wapienną. Naukowcy przypuszczają, że wewnątrz oraz wokół dawnego kościoła mogą znajdować się również pochówki. Piwnice i dół na zwłoki Wśród obiektów archeologicznych były też liczne ślady świadczące o intensywnym osadnictwie na przestrzeni ostatnich kilkuset lat. Udało się udokumentować zasypane piwnice starych budynków, dół na zwłoki zwierząt, a także jamy i dołki posłupowe z okresu wczesnonowożytnego. Odnotowano też liczne skorupy ceramiczne. Ślady po II wojnie światowej Archeolodzy natknęli się też na schron przeciwlotniczy, który pochodzi z okresu II wojny światowej. Znajduje się on w południowo-zachodniej części badanego obszaru, w bezpośrednim sąsiedztwie fundamentów dawnego kościoła klasztornego. Na ślad schronu natrafiono już w 2024 roku podczas wstępnych sondaży i pomiarów geofizycznych. Według wstępnych ocen archeologów, obiekt ten zajmuje znaczną część terenu przeznaczonego pod planowaną inwestycję. Jego obecność potwierdza, że centrum Borken było intensywnie przekształcane aż do czasów współczesnych, a zabudowa z okresu wojennego znacząco wpłynęła na dzisiejszy układ miasta. Wojna niszczy wszystko Dzisiejsze ulice Borken wyglądają zupełnie inaczej niż te dawne. Druga wojna światowa niemal całkowicie zatarła stary układ zabudowy. Podczas powojennej odbudowy zmieniono bieg dróg i orientację budynków. Dlatego podczas prowadzonych wykopalisk ratowniczych dochodzi czasem do niespodziewanych odkryć. W miejscu prowadzonych wykopalisk znajdowała się również synagoga powstała w XIX wieku i zniszczona w 1939 roku. Nie udało się jednak odkryć po niej żadnego śladu. Źródło: LWL-Archäologie für Westfalen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu garncarze pracowali obok zmarłych. Zaskakująca historia francuskiego miasta
W samym sercu francuskiego miasta Fosses archeolodzy odsłonili świat, w którym granica między życiem a śmiercią była zatarta. Pod stopami współczesnych mieszkańców odkryto relikty średniowiecznych domostw i ogromnych pieców. A między nimi… rzędy grobów.
Współczesna doktryna konserwatorska zakłada, że wykopaliska archeologiczne należy prowadzić w ostateczności, tak, by nie niszczyć niepotrzebnie nawarstwień. Wykopaliska można wykonać tylko raz. Tego typu badania są jednak niezbędne w przypadku prowadzenia inwestycji budowlanych. Wtedy archeolodzy wkraczają na dany obszar i przeprowadzają tzw. wykopaliska ratownicze. Wówczas rejestrują układ warstw, obiekty i zabierają wszelkie możliwe zabytki. Tak też było w przypadku badań przeprowadzonych w północnej Francji, w mieście Fosses w departamencie Val d’Oise. Średniowiecze pod współczesną zabudową Archeolodzy z francuskiego instytutu archeologicznego INRAP przeprowadzili w miejscu przyszłej inwestycji wykopaliska na powierzchni 1600 metrów kwadratowych. Natrafili na niezwykle gęstą zabudowę z okresu od IX do XIII wieku, a zatem z czasów średniowiecza. Odnaleźli tam ślady domów i warsztatów, które opowiadają historię trwającą kilkaset lat. Życie w cieniu przodków Najbardziej zaskakującym odkryciem dla naukowców była bliskość świata żywych i umarłych. Na badanym terenie odnaleziono nekropolię liczącą około 80 grobów. Najstarsze z nich pochodzą z IX i X wieku, czyli z czasów karolińskich zdominowanych przez dynastię Karola Wielkiego. Zmarli spoczywają w wąskich dołach, ułożeni w rzędach lub małych grupach. Niektóre pochówki mają nawet specjalne, wycięte w ziemi „poduszki” pod głowę. Co ciekawe, w grobach nie znaleziono żadnych kosztowności. Najbardziej dziwi jednak to, że ta strefa sacrum graniczyła bezpośrednio z domami i miejscami pracy. Obok grobów stały spichlerze na zboże i chaty, w których trudniono się tkactwem. Specjalizacja średniowiecznego miasta Z biegiem czasu funkcja tego miejsca ewoluowała, a zapach domowego obiadu ustąpił miejsca dymowi z pieców. Archeolodzy odkryli serię palenisk wykopanych bezpośrednio w ziemi. Najstarsze z nich to małe piece domowe z okresu karolińskiego, służące jednej rodzinie. Jednak w XII wieku sytuacja się zmieniła. Pojawiły się dwa znacznie większe piece, które prawdopodobnie służyły do wypieku chleba dla całej społeczności. Sugeruje to narodziny wspólnotowej organizacji pracy. Prawdziwym hitem wykopalisk jest jednak wielki piec garncarski. Wokół niego znaleziono jamy z zapasami gliny oraz śmietniska pełne potłuczonych naczyń, które nie przetrwały wypału. Magnetyczny kompas czasu W celu określenia wieku pieca do wytwarzania ceramiki zastosowania niezbyt często stosowaną metodę archeomagnetyczną. Niektóre struktury lub materiały gliniane, po odpowiednim podgrzaniu, rejestrują kierunek i natężenie ziemskiego pola magnetycznego i zachowują tę „pamięć”, jeśli nie następuje dalsze nagrzewanie. Właściwość ta wynika z obecności tlenków żelaza w glinie, które po ochłodzeniu ulegają trwałemu namagnesowaniu. Ponieważ kierunek i natężenie pola magnetycznego zmieniają się w czasie, naukowcy mogą porównywać pomiary namagnesowania wykonane na rozgrzanych materiałach z krzywą odniesienia i określać datę ostatniego użycia pieca. Można zatem stwierdzić, że wypalona ceramika „więzi” pole magnetyczne Ziemi sprzed stuleci. Naukowcy porównując ten zapis z historycznymi wykresami zmian pola magnetycznego, ustalają w ten sposób datę bezwzględną. Ale pomocna w tym jest standardowa analiza typologiczna naczyń od której profesjonalna archeologia rozpoczęła się już w XIX wieku. Źródło: INRAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
William Wallace – jak wyglądała prawdziwa historia szkockiego bohatera?
William Wallace to jedna z najsłynniejszych postaci w historii Szkocji, symbol niepodległości i odwagi w walce z Anglikami. Choć jego życie owiane jest legendą, fakty historyczne potwierdzają jego istnienie i bohaterstwo. Poznaj początki życia Wallace’a, jego działania wojenne, tragiczny koniec oraz to, jak stał się ikoną kultury i symbolem wolności Szkocji.
Spis treści: Początki życia i pochodzenie Williama Wallace’a Powstanie przeciw Anglikom i bitwa pod Stirling Strażnik Szkocji i dalsze działania wojenne Losy Wallace’a po 1298 roku Jak zginął William Wallace – tortury i egzekucja William Wallace w legendzie i kulturze popularnej William Wallace to postać, która stała się symbolem walki o wolność i niepodległość Szkocji. Jego imię budzi dziś fascynację i jest nieodłącznie związane z historią szkockiego oporu wobec Anglików. Choć legendy często przerysowują jego dokonania, fakty historyczne potwierdzają, że Wallace rzeczywiście istniał i odegrał kluczową rolę powstaniu przeciwko rządom Anglii. W kronice Lanercost, która opisuje wojny o niepodległość Szkocji, wspominana jest jego działalność wojskowa i polityczna. Wallace był dowódcą, który potrafił mobilizować lokalne siły, koordynować działania wojskowe oraz inspirować Szkotów do walki przeciwko Anglikom. Jego życie stało się legendą, a postać przetrwała w literaturze i filmach. Początki życia i pochodzenie Williama Wallace’a William Wallace urodził się około 1270 roku w hrabstwie Renfrewshire, w rodzinie skromnego właściciela ziemskiego. Jego ojcem był Alan Wallace, a bracia to Malcolm i John. Dokładne miejsce urodzenia pozostaje przedmiotem sporów. Nazwisko Wallace pochodzi prawdopodobnie od staroangielskiego słowa wylisc, oznaczającego „cudzoziemiec” lub „Walijczyk”. Możliwe, że rodzina miała korzenie walijskie lub była powiązana z mieszkańcami dawnego królestwa Strathclyde. Niektóre źródła sugerują, że Wallace mógł być wychowywany w duchu patriotyzmu i niezależności, co później wpływało na jego działania wojenne. O wczesnym życiu Wallace’a wiadomo niewiele. Być może zdobywał doświadczenie wojskowe w młodości, obserwując walki w Walii, która w tym czasie była podbijana przez Edwarda I. Inne źródła wskazują, że mógł pełnić funkcje administracyjne lub wojskowe w lokalnej szlachcie, co pozwoliło mu na późniejsze dowodzenie armią piechoty. Już w młodym wieku Wallace wyróżniał się odwagą, a jego reputacja rosła wśród Szkotów. Powstanie przeciw Anglikom i bitwa pod Stirling Pierwsze działania Wallace’a były motywowane osobistą tragedią. W maju 1297 roku zabił on Williama Heselriga, angielskiego szeryfa Lanark, w odwecie za śmierć swojej żony. Wydarzenie to stanowiło impuls do rozpoczęcia szerszej walki z Anglikami. Wallace szybko zyskał poparcie lokalnej szlachty, z którą przeprowadził atak na angielski garnizon w Scone, co było początkiem kampanii wyzwalania Szkocji z rąk Anglików. Wallace był mistrzem wykorzystania terenu i wiedział, jak mobilizować siły z różnych regionów kraju. Kulminacyjnym punktem jego wczesnej kariery była bitwa pod Stirling Bridge 11 września 1297 roku. Wallace, wspólnie z Andrew de Morayem, pokonał liczniejszą armię Edwarda I. Taktyka polegała m.in. na wykorzystaniu wąskiego mostu – Anglicy musieli przechodzić w kolumnach, co czyniło ich łatwym celem dla Szkotów. Zwycięstwo to umocniło pozycję Wallace’a. Strażnik Szkocji i dalsze działania wojenne W marcu 1298 roku Wallace został pasowany na rycerza i mianowany Strażnikiem Królestwa Szkocji. Jego zadaniem było utrzymanie niepodległości Szkocji w imieniu uwięzionego króla Johna Balliola. Wallace szybko rozpoczął kampanię ofensywną na północnej Anglii, niszcząc garnizony, zdobywając miasta i zdobywając zapasy na zimę. Jego działania wojenne charakteryzowały się taktyką partyzancką – unikanie otwartych starć, ataki na słabo bronione miejsca, wykorzystywanie terenów górzystych i bagien. W tym czasie Wallace zyskał reputację nie tylko odważnego dowódcy, ale i wyrafinowanego stratega. Jeszcze w 1298 roku Edward I powrócił z armią. Wallace próbował wykorzystać przewagę terenową, ale w bitwie pod Falkirk Szkoci ponieśli porażkę. Wallace został ranny, a większość jego armii rozbita. Po tej klęsce utracił funkcję Strażnika, a dowództwo przejęli Robert Bruce i John Comyn. Losy Wallace’a po 1298 roku Po Falkirk Wallace udał się do Europy, szukając wsparcia dla szkockiej sprawy. Przebywał na dworze króla Francji Filipa IV, a także udał się do papieża Bonifacego VIII, aby uzyskać wsparcie dyplomatyczne. Do Szkocji powrócił około 1301–1303 roku, próbując podjąć działania wojenne, jednak większość szlachty była już lojalna wobec Edwarda I. W sierpniu 1305 roku Wallace został pojmany przez lojalnego wobec Edwarda I Szkota Johna de Menteitha. Jego los był przesądzony – Anglicy chcieli uczynić z niego przykład dla wszystkich buntowników. Jak zginął William Wallace – tortury i egzekucja Egzekucja Wallace’a była niezwykle brutalna. 23 sierpnia 1305 roku został powieszony i poćwiartowany. Głowę Wallace’a wystawiono na London Bridge, a inne części ciała rozesłano po Anglii i Szkocji. Tortury, które przeszedł przed śmiercią, miały zastraszyć Szkotów i przeciwników Edwarda I. Jego śmierć stała się symbolem oporu i poświęcenia. Wallace pokazał, że walka o wolność może być cenna nawet w obliczu największych represji. Historie o jego torturach i egzekucji przetrwały w kronikach i legendach, wzmacniając kult jego osoby w Szkocji i poza nią. William Wallace w legendzie i kulturze popularnej Postać Wallace’a przetrwała w literaturze i kulturze popularnej. Poemat epicki „The Wallace” autorstwa wędrownego poety, Ślepego Harry’ego z XV wieku gloryfikuje jego czyny, a późniejsze powieści historyczne utrwaliły legendę o jego waleczności. W XX wieku Wallace stał się ikoną dzięki filmowi „Braveheart” w reżyserii Mela Gibsona. Legendy o Wallace’u mieszają fakty historyczne z literacką fantazją, ale jedno pozostaje pewne – jego imię symbolizuje niezłomny duch wolności i oporu wobec tyranii. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ragnar Lothbrok, czyli Kosmate Portki. Czy legendarny wikiński władca istniał naprawdę?
Miał być postrachem Anglii i Francji, bezpośrednim powodem powołania Wielkiej Armii Pogańskiej i kochankiem mitycznej królowej Aslaug. Legenda Ragnara Lothbroka fascynuje miłośników historii od niemal tysiąca lat. Ten mityczny nordycki dowódca został główną postacią bijącego rekordy popularności serialu „Wikingowie”. Niestety, wciąż nie wiadomo, czy Wiking Ragnar Lothbrok naprawdę istniał.
Spis treści: Wojownik nienarodzony Ragnar, ojciec wojowników Trzy żony Ragnara Zabijał mityczne stworzenia, grabił na niewyobrażalną skalę, śmiał się śmierci w twarz – a czyniąc to wszystko pomógł ukształtować istniejący do dziś archetyp wikińskiego wojownika. Ragnar Lothbrok (Lodbrok) – którego przydomek wbrew temu, jak opisano go w serialu „Wikingowie” nie oznacza „łamiącego prawa”, lecz „kosmate spodnie” – prawdopodobnie nie istniał naprawdę, a na jego historię składają się opowieści o przynajmniej kilku wikińskich wodzach z IX wieku. Co ciekawe, chociaż badacze powątpiewają w istnienie Ragnara, to już jego synowie są postaciami historycznymi, których życie jest dobrze udokumentowane. Jak to możliwe? Wojownik nienarodzony Nic, co wiemy o Ragnarze Kosmatych Portkach (Kosmatoportym?), nie jest pewne. Według legend żył w IX wieku, czyli w środkowym okresie tak zwanej epoki wikingów. Uznaje się, że poniósł śmierć przed 865 rokiem naszej ery. Miał umrzeć w dole pełnym jadowitych węży, do którego wrzucił go anglosaski władca Northumbrii Ella lub Ælle. Dowiedziawszy się o śmierci ojca, synowie Ragnara zwołali tzw. Wielką Armię Pogan i ruszyli na wysypy. Jednym z kandydatów na pierwowzór Ragnara jest wikiński przywódca Danii o imieniu Reginheri, który w 845 roku zaatakował Paryż. Współczesne źródła opisują ten najazd jako wyjątkowo brutalny, wspominając o licznych jeńcach i ponad stu straconych osobach. Wkrótce potem Reginheri wrócił do Danii, gdzie zmarł. Nic więcej o nim nie wiemy. Lothbrok mógł pierwotnie być postacią odrębną od Ragnara, a pochodzenie samego imienia było przedmiotem intensywnych debat. Islandzki uczony Ari Þorgilsson, piszący w latach 1120–1133, jako pierwszy połączył imiona „Ragnar” i „Lothbrok”, twierdząc, że to „Ivar, syn Ragnara Lothbroka” zabił Edmunda z Anglii Wschodniej. Bo tak naprawdę Ragnar Lothbrok pojawił się w historiografii poprzez swoich domniemanych synów. Ragnar, ojciec wojowników Ivar Ragnarsson, zwany też Ivarem Bez Kości, Halfdan i Ubbe Ragnarsson, Björn Żelaznoboki – to wikińscy przywódcy działający we Francji, Irlandii i Anglii w drugiej połowie IX wieku. Wikiński wojownik imieniem Björn – prawdopodobnie pierwowzór Björna Żelaznobokiego – jest znany z najazdów na okolice Sekwany w latach 857–859. Ivar i Ubbe należeli do przywódców tzw. Wielkiej Armii Pogańskiej, która w 865 roku najechała Anglię, podbiła Northumbrię i pokonała jej królów, Osberhta i Ællę, w wielkiej bitwie pod Yorkiem w 867 roku. W 869 roku ruszyli na południe i zabili króla Edmunda z Anglii Wschodniej. Wielu ich wojowników osiedliło się w północnej i wschodniej Anglii, podczas gdy Ivar został władcą wikińskiego królestwa rozciągającego się po obu stronach Morza Irlandzkiego, z ośrodkami w Dublinie i Yorku. Wiadomo, że Ivar zmarł w Dublinie w 873 roku. Ubbe natomiast mógł zginąć w bitwie w Devonie w 878 roku. Działalność tych wojowników jest potwierdzona w współczesnych źródłach z IX wieku. Możemy być pewni, że istnieli. Problem polega jednak na tym, że nie wiemy dokładnie, jak byli ze sobą spokrewnieni, a żadne z wczesnych źródeł nie mówi nam, kim był ich ojciec. Dopiero w drugiej połowie XI wieku – niemal 200 lat po ich śmierci – zaczęto określać ich mianem „synów Ragnara Lothbroka”. Duński król o imieniu Lothbrok został po raz pierwszy wspomniany około 1070 roku przez normańskiego historyka Wilhelma z Jumièges, który nazwał go ojcem Björna Żelaznobokiego. Kilka lat później kronikarz Adam z Bremy określił Ivara, „najokrutniejszego z nordyckich wojowników”, jako kolejnego syna Ragnara Lothbroka. Niezależnie od historycznych początków Ragnara Lothbroka, do XII wieku jego legenda zaczęła szybko wychodzić z cienia jego synów i samodzielnie pojawiać się w sagach, kronikach i poematach północnej Europy. Do tego czasu wokół jego postaci narosła złożona i barwna sieć opowieści – daleka od jakichkolwiek rzeczywistych korzeni historycznych. Najpełniejsze wersje tej historii – na których opiera się większość współczesnych interpretacji – znajdują się w staronordyckiej „Sadze o Ragnarze Lothbroku”, spisanej w XIII-wiecznej Islandii, oraz w dziełach duńskiego historyka Saxo Grammaticusa, piszącego w latach 1188–1208. Obaj autorzy łączyli wcześniejsze źródła pisane z różnorodnymi legendami ustnymi, tworząc rozbudowane, długie i często sprzeczne narracje. Również tam należy szukać opowieści o trzech żonach Ragnara, co może być wynikiem próby połączenia trzech odrębnych legend. Trzy żony Ragnara We wspomnianym już serialu „Wikingowie” Ragnar Lothbrok ma dwie żony: Lagerthę i Aslaug. Lagertha jest waleczną tarczowniczką, a Aslaug księżniczką – córką tarczowniczki Brynhildr. Jednak według przekazów historycznych Ragnar Lothbrok miał jeszcze jedną żonę oraz kilka innych kochanek. Kim więc były te kobiety? Zanim Lagertha została nieustraszoną wojowniczką, była po prostu szlachetnie urodzoną kobietą, która wraz z wieloma innymi dostała się do niewoli i była zmuszona do prostytucji po śmierci króla Sigurda, ojca Ragnara. Jednak nie poddała się takiemu losowi. Przebrana za mężczyznę stanęła zbrojnie u boku Ragnara, który wytoczył bitwę mordercy swego ojca, człowiekowi znanemu z kronik jako Fro. Lagertha urodziła Ragnarowi troje dzieci. Jednak legendarny władca zdecydował się ją porzucić, a swoją uwagę skierował na Thorę, córkę króla Herodda. Thora była rozpieszczana przez ojca i w wyniku tego „wyhodowała potwora” – żmiję wrzosową. Ragnar zaczyna więc rozważać, jak zabić tę bestię, ponieważ król Herodd obiecał rękę Thory temu, kto tego dokona. W trakcie prób wielu mężczyzn ginie, a Ragnar sporo się od nich uczy. Istnieją różne wersje tego, co Ragnar robi, ale w skrócie: zakłada kudłate spodnie, które wysmarował smołą. Spodnie mogły być także obsypane piaskiem albo uzupełnione o szatę, którą Ragnar zmoczył i zamroził dla dodatkowej ochrony. Następnie przystępuje do ataku na węża. Korzystając nie tylko z tych spodni, lecz także z tarczy jako osłony, zabija węża i zdobywa rękę Thory. Gdy ojciec Thory widzi strój Ragnara, nadaje mu przydomek Lothbrok, co mniej więcej tłumaczy się jako „włochate/kędzierzawe spodnie”. Po tym Ragnar i Thora biorą ślub i mają dwóch synów. W zależności od źródła chłopcy nazywają się Radbard i Dunwat albo Eirik i Agnar. Po śmierci Thory Ragnar spotyka Aslung. Sagi mówią, że Aslaug była córką Sigurda Zabójcy Smoka i tarczowniczki Brynhildr. Jednak z powodu konfliktów, które kończą się śmiercią jej rodziców, Aslaug trafiła pod opiekę Heimira. Heimir obawia się o jej bezpieczeństwo, więc ukrywa ją w futerale od harfy i udaje żebraka, by ukryć ich tożsamości. Gdy Ragnar ją znajduje, mieszka ona pod opieką Grimy i Akiego, po tym jak ci zabili Heimira, więc Ragnar zakłada, że Aslaug jest chłopką. Ona nie wyprowadza go z tego błędu. Podobnie jak w serialu, Ragnar i Aslaug pobierają się po tym, jak Aslaug rozwiązuje jego zagadkę i staje przed nim: ani ubrana, ani naga; ani syta, ani głodna; ani sama, ani w towarzystwie. Para ma wielu synów. W życiu Ragnara były też inne kobiety. Wśród nich Swanloga, wymieniona jako jego żona w „Gesta Danorum”. Jednak możliwe, że jest to Aslaug albo Thora występująca pod innym imieniem. Ingibjorg była córką króla Eysteina, przyjaciela Ragnara. Podczas wizyty u Eysteina Ragnar zostaje zaręczony z Ingibjorg, ponieważ otoczenie uważa, że Aslaug jest „poniżej” jego pozycji. Gdy Ragnar wraca do domu, Aslaug konfrontuje go z tymi zaręczynami i ujawnia Ragnarowi swoją prawdziwą tożsamość. Aslaug mówi mu, że jeśli dziecko, które nosi, będzie miało znak węża w oku, będzie to dowód, że naprawdę jest córką Sigurda i Brynhildr. Gdy rodzi się Sigurd, okazuje się to prawdą i Ragnar zrywa zaręczyny z Ingibjorg. Powoduje to rozłam między nim a królem Eysteinem. Natomiast matka Ubbe to bezimienna kobieta, córka mężczyzny imieniem Esbern. Ragnar przebiera się za kobietę, aby dostać się do jej komnaty. Jak widać, życie Ragnara Lothbroka to przede wszystkim piękna i zawiła opowieść o wczesnośredniowiecznej północnej Europie i tym, kim byli i kim chcieli być potężni nordyccy wojownicy, który śmiali się śmierci w twarz. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tym statkiem wikiński władca Norwegii popłynął do Walhalli. Dawne tradycje szkutnicze są tu wciąż żywe
Na północy Norwegii, w krainie fiordów i czystej energii, gdzie powietrze jest tak czyste, że chciałoby się je jeść łyżką, znajduje się miejsce o królewskim rodowodzie. W dawnym centrum wikińskiego świata, do dziś słynącym z tradycyjnego szkutnictwa, stoi muzeum zbudowane dla jednego obiektu. Dla największego odnalezionego wikińskiego statku z IX wieku n.e.
Spis treści: Wojowniczy podróżnicy Statek, który powstał z martwych Las w Bjørkedalen Najlepsze historie zawsze przychodzą do nas przypadkiem. Jakby czekały na chwilę dekoncentracji, by wejść w nasze życie tylnymi drzwiami. W moje życie wikingowie weszli wyrąbując otwartą bramę. Odkąd pierwszy raz przeczytałam o potężnych Waregach strzegących bizantyjskich cesarzy – ludziach, którzy pokonywali cztery tysiące kilometrów morzem, rzekami i lądem, by wstąpić do elitarnej jednostki – wiedziałam, że wikiński świat zalęgnie się w mojej głowie na dobre. Taka brawura działa na wyobraźnię. Wojowniczy podróżnicy Wiele lat później miałam okazję zwiedzić będącą niegdyś sercem i duszą Konstantynopola świątynię Hagia Sophia. Przy dawnych komnatach zarezerwowanych dla basileusa, przed pięknie zdobionymi drzwiami, na marmurowej balustradzie, widniały wyskrobane nożem runy. Napisy, jakie do dziś widuje się na ławkach: ten napis zrobił Halfdan. Inny napis zrobił Ari. Stałam tam, patrzyłam i wyobrażałam sobie hardych, wysokich, blondwłosych, wytatuowanych wikińskich wojów czekających, aż cesarz przebierze się w ceremonialne szaty i zasiądzie na swym miejscu w kapiącej złotem Świątyni Mądrości Bożej. Chociaż przez lata trafiałam na wikińskie historie i artefakty w różnych miejscach świata, to lecąc do Nordfjordeid, niewielkiego miasteczka w zachodniej Norwegii, nie myślałam o wikingach zupełnie. Moje myśli zaprzątało podziemne centrum obliczeniowe i jeden z najpotężniejszych komputerów świata, którego możliwości miałam właśnie poznać. I chyba właśnie ta dekoncentracja sprawiła, że w moje życie wpłynął Myklebust, długi na 30 metrów największy znany statek wikiński, który stał się mogiłą dla wielkiego wodza. Statek, który powstał z martwych Przy samym nabrzeżu Nordfjordeid, w miejscu, do którego wpływają wielkie wycieczkowce, stoi nieduży, nowoczesny budynek z dwuspadowym dachem. Znajduje się w nim Sagastad, oddane w 2019 roku centrum wiedzy o epoce wikingów w zachodniej Norwegii. Główną część centrum zajmuje 30-metrowy Myklebust – wikiński statek, który powstał w martwych. Jego współczesna historia rozpoczęła się w 1874 roku, gdy do Nordfjordeid przybył z Bergen młody archeolog Anders Lorange. Miał zbadać duży kurhan grobowy, który lokalnie nazywano „Rundehågjen” lub „Lisje Skjoratippen”. Kurhan znajduje się na farmie Myklebustgarden, gdzie dawniej było pięć takich mogił. Ten jednak okazał się wyjątkowy. View Gallery on the source website Kurhan mierzył około 30 metrów średnicy, wznosił się w górę na 4 metry, a całość otaczała szeroka fosa. Wewnątrz znaleziono warstwę popiołu sięgającą krawędzi mogiły. Poza tym biżuterię, broń, 44 umba (wypukłe metalowe, środkowe części tarcz), celtyckie naczynie z prochami i siedem tysięcy nitów i gwoździ. Ich liczba i rozkład, w połączeniu z danymi historycznymi pozwoliły precyzyjnie odtworzyć spalony wraz z wodzem statek. Najpierw na papierze, później w rzeczywistości. Las w Bjørkedalen Pomysły odtworzenia statku sięgają wielu dekad wstecz. Faktyczne prace rozpoczęły się jesienią 2016 roku dzięki budowniczym z Bjørkedalen. Wioska ta słynie ze szkutnictwa już od czasów wikingów. Do dziś powstają tu tradycyjne drewniane jednostki. Legenda głosi, że las w Bjørkedalen jest szczególnie dobry do budowy łodzi. Gleba zawiera dużo oliwinu, który sosna bardzo lubi. Jest mało wiatru, dlatego drzewa rosną prosto jak struna. Sosna zwykle odwraca się za słońcem i wiatrem, a ta dolina jest ciemna i osłonięta. Ta żywa tradycja odegrała kluczową rolę w urzeczywistnieniu projektu. Jednka statek nie wyglądałby tak, gdyby nie mistrz snycerski Rolf Taraldset z Hornindal, jeden z najbardziej cenionych znawców tego tradycyjnego rzemiosła. View oEmbed on the source website Statek ukończono i zwodowano wiosną 2019 roku. Jak się okazało, ma znakomite właściwości manewrowe. Grupa rekonstrukcyjna regularnie zamieszcza w mediach społecznościowych zdjęcia i filmy z podróży Myklebust. Na jednym z takich filmów współcześni wikingowie dokonali abordażu na ogromny wycieczkowiec. Natomiast w związku z sytuacją geopolityczną Grenlandii można trafić na filmy, w których Myklebust z uzbrojoną załogą płynie na odsiecz temu lodowemu siedlisku. Przypominając, że z wikingami nie należy zadzierać. Ci, którzy nie mieli tyle szczęścia, by pływać Myklebustem, mogą przynajmniej przespacerować się po pokładzie. Usiąść w miejscu wioślarza, przymierzyć wikiński hełm i osłonić się drewnianą tarczą. Oraz zanurzyć się w myślach o złotej erze wikingów i ich potężnym władcy, być może samym królu Audbjørn, wspominanym w sagach jako ten, który zjednoczył Norwegię. W końcu trzeba było prawdziwego bohatera, by dać mu w zaświaty taki statek. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Średniowieczna Atlantyda w Gnieźnie. Odkryj zaginiony ląd naszych wyobrażeń
Epoka średniowiecza nie jest zamkniętym rozdziałem historii, lecz zjawiskiem nieustannie reinterpretowanym – zarówno kilkaset lat temu, jak i współcześnie. Obrosła mitami i wyobrażeniami tak, jak mityczna Atlantyda. Co wiemy na jej temat na pewno? Dowiecie się w Gnieźnie.
W powszechnej świadomości średniowiecze to czasy mężnych rycerzy, wielkich bitew, zamków i potężnych plag. Ile jest prawdy w tych wyobrażeniach? Z mitami dotyczącymi średniowiecza postanowiło się zmierzyć Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie. Niedawno otwarło wystawę „Re: Średniowiecze. 1000 lat 1000 wersji”, którą można zwiedzać do 4 października 2026 r. Atlantyda w Gnieźnie Jedna z części wystawy nosi dość zaskakujący tytuł: „Średniowieczna Atlantyda”. Skąd się wziął? W XX wieku szukano dla tej epoki „nowego życia” w sferze publicznej. Termin ten służy jako metafora zaginionego, mitycznego świata, który próbowano zrozumieć na potrzeby współczesnej polityki i społeczeństwa. Porównanie wynika z faktu, że nasza wizja tamtych czasów często opiera się na mitach narastających wokół nich już od XVI wieku. Średniowiecze traktowano niczym legendarną krainę – mityczny „świt narodów”, w którym ukryte były korzenie dzisiejszych państw. Podobnie jak w przypadku Atlantydy, badacze i politycy starali się wydobyć tę przeszłość na powierzchnię, by uzasadnić prawa do spornych terytoriów. Przykładem takich działań były wykopaliska osady w Biskupinie, której badacza, prof. Józefa Kostrzewskiego, okrzyknięto nawet „nowym Schliemannem”. Heinrich Schliemann odkrył przecież mityczną Troję, a Biskupin był uważany niemal za kolebkę polskości. Choć z punktu widzenia archeologii był to gród kultury łużyckiej, w ówczesnej narracji nadano mu ogromne znaczenie symboliczne i polityczne oraz dowód na odwieczny autochtonizm Słowian. Oczywiście słynna osada w Biskupinie, badana w okresie międzywojennym, nie była średniowieczna, to wpleciono opowieść o niej ze względu na teorię ciągłości kulturowej, która miała dowodzić, że Słowianie mieszkali na tych ziemiach od zawsze. W tej interpretacji kultura materialna Biskupina została na wystawie celowo połączona z okresem wczesnopiastowskim. Polska tożsamość zaklęta w średniowieczu Wystawa pokazuje, że średniowiecze było źródłem potężnych mitów tożsamościowych. Były to między innymi: Mit bitwy pod Grunwaldem. Uznawany za największy symbol średniowiecznej siły i triumfu nad „odwiecznym wrogiem” (Zakonem Krzyżackim), służący budowaniu jedności narodowej przez dekady. Mit Bolesława Chrobrego jako „pierwszego narodowca”. Postać króla stała się ikoną silnej władzy i twórcy historycznych granic opartych na Odrze i Bugu, co miało legitymizować nowoczesne granice państwa. Legenda o Wandzie i Śpiących Rycerzach. Opowieści te funkcjonowały jako alegorie narodowej ofiarności (Wanda, która „nie chciała Niemca”) oraz nadziei na przebudzenie i odzyskanie niepodległości. Od obrazu po winyle – co zobaczycie na wystawie? Ekspozycja wykracza daleko poza prezentowanie malarstwa czy medali. Prezentuje szeroki wachlarz obiektów, które pokazują, jak średniowiecze przenikało do życia codziennego, nauki i polityki XX wieku. Nie zabraknie też… memów. Pamiątkowy medal Jana Reszki (1918): Medal wybity dla upamiętnienia 900. rocznicy zajęcia Przemyśla przez Bolesława Chrobrego. Przedstawia on symbolikę nawiązującą do wyprawy kijowskiej z 1018 roku. Obiekt ten służył jako narzędzie kampanii propagandowej podczas wojny polsko-ukraińskiej w 1918 roku. Miał udowadniać „odwieczną polskość” spornych terytoriów (Grodów Czerwieńskich) poprzez odwołanie się do sukcesów militarnych pierwszego króla Polski. Drzeworyt Władysława Skoczylasa przedstawiający legendę o Śpiących Rycerzach w Tatrach, cieszącą się w okresie młodopolskim szaloną popularnością. Pod piórami popularnych poetów (np. Jana Kasprowicza), ludowa opowieść stała się alegorią kondycji narodu po powstaniu styczniowym. Nie bez przyczyny drzeworyt powstał w 1914 r. – wybuch „wojny powszechnej ludów”, jak pisał Mickiewicz, dawał nadzieję na przebudzenie Polaków i niepodległość. Anioł już czeka by wręczyć miecz nowemu Chrobremu. Rzeźba „Bitwa pod Grunwaldem” dłuta Wincentego Krajewskiego (1896-1978), rzeźbiarza ludowego spod Sierpca. Już 15 lipca 1945 r. władze komunistyczne zorganizowały na polach grunwaldzkich wielką manifestacje, podkreślającą paralelność chwili bieżącej do tryumfu nad Zakonem w 1410 r. Wielkie obchody zorganizowana w 1960 r., z okazji 550. rocznicy bitwy. To wówczas też, do upamiętnienia wydarzenia ważnego dla antyniemieckiej propagandy Gomułki rzucono wszystkie siły – także twórców ludowych, którzy najlepiej mieli oddawać „narodowego ducha”. Obiekty popkultury: wśród nich jest tarcza używana podczas tras koncertowych zespołu Manowar z autografami muzyków, sceniczne stroje Tomasza Budzyńskiego (Armia) i Anji Orthodox, winylowe okładki płyt inspirowane średniowieczem – w tym „Ostatni Wojownik” zespołu Turbo – oraz kostium Utopca z teledysku „Topielica” Heli Korczyckiej. Pamiętajmy, że wystawa jest eksponowana w muzeum poświęcony początkom Polski, więc nie zabraknie na niej też obiektów z czasów formowania się królestwa Piastów. Wśród nich są oczywiście naczynia ceramiczne i kabłączki skroniowe (a zatem biżuteria) sprzed ponad tysiąca lat. Źródło: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Śmierć w cieniu średniowiecznej katedry. Czy chorzy byli wykluczani ze wspólnoty?
Średniowieczne pochówki od lat rodzą pytania o społeczne wykluczenie. Czy osoby dotknięte trądem lub gruźlicą trafiały poza poświęconą ziemię? Badania pięciu cmentarzy przynoszą konkretne dane. Okazuje się, że decydujący mógł być zupełnie inny czynnik.
Średniowieczna Dania była miejscem, gdzie życie toczyło się w cieniu wielkich epidemii. Trąd i gruźlica były codziennością, podobnie zresztą jak w innych częściach ówczesnej Europy. Dla ówczesnego człowieka stan ciała był ściśle powiązany ze stanem duszy. Choroba mogła być postrzegana jako kara za grzechy, co teoretycznie powinno wpływać na sposób pochówku. Nawet na umiejscowienie grobu poza uświęconą granicą cmentarza. Naukowcy postanowili sprawdzić, czy ta „czarna legenda” o wykluczeniu zmarłych ma potwierdzenie w faktach. Czy osoba z trądem rzeczywiście lądowała pod cmentarnym płotem? Badania w cieniu Monty Pythona – Kiedy zaczynaliśmy pracę, natychmiast przypomniał mi się film „Monty Python i Święty Graal”, a konkretnie scena z wozem w czasie zarazy – powiedział dr Saige Kelmelis z Uniwersytetu Dakoty Południowej, główny autor artykułu w czasopiśmie „Frontiers in Environmental Archaeology”. W tym fragmencie filmu widać, jak nędzarze rzucają zmarłych na wóz. Obraz ten sugeruje, że chorzy byli pariasami, których po śmierci wyrzucano poza nawias społeczności. – Myślę, że ten obraz przedstawia nasze wyobrażenia o tym, jak ludzie w przeszłości – a w niektórych przypadkach i dziś – reagują na wyniszczające choroby – dodaje dr Kelmelis. Archeologia to nie tylko wykopaliska W ramach badania eksperci przeanalizowali blisko 1000 szkieletów oraz ich położenie. Znajdowały się w obrębie pięciu duńskich cmentarzy średniowiecznych. Celem prac było zbadanie, jak choroby, na które cierpieli zmarli, w szczególności trąd lub gruźlica, wpływały na sposób i miejsce pochówku w obrębie cmentarzy przykościelnych. Nie były to typowe badania archeologiczne, bo analizowano dane uzyskane w czasie wcześniejszych wykopalisk. Teraz naukowcy zintegrowali dwie metody: paleoepidemiologię oraz archeologię przestrzenną. W czasie badań skupili się na zmarłych z oznakami trądu (Mycobacterium leprae) oraz gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Są one widoczne w postaci specyficznych zmian na kościach. Trąd pozostawia ślady zmian na twarzy oraz uszkodzeń dłoni i stóp spowodowanych infekcjami wtórnymi, podczas gdy gruźlica atakuje stawy i kości w pobliżu płuc. Pieniądze ułatwiają życie, również pośmiertne Po wnikliwej analizie szkieletów naukowcy doszli do wniosku, że to status społeczny, a nie stan zdrowia, determinował miejsce pochówku. Analiza przestrzenna nie wykazała istnienia osobnych kwater dla chorych, co oznacza, że osoby z widocznymi zmianami kostnymi były chowane zgodnie ze swoją pozycją społeczną, a nie w innym miejscu. Z badań wynika, że gruźlica była powszechną chorobą. Zwłaszcza na cmentarzu miejskim w Drotten prawie połowa pochówków znajdowała się na obszarach o wysokim statusie. Tam 51% zmarłych chorowało na gruźlicę. Inkluzywne średniowiecze? Najnowsze wyniki sugerują, że ludzie w średniowieczu rzadziej wykluczali osoby widocznie chore ze społeczeństwa, niż wskazują na to stereotypy. Naukowcy zastrzegają jednak, że potrzebne są dalsze wykopaliska cmentarzysk, aby uzyskać pełniejszy obraz. – Osoby mogły być nosicielami bakterii, ale zmarły, zanim zdążyły się one ujawnić w szkielecie. Jeśli nie będziemy mogli zastosować metod genomicznych, możemy nie poznać pełnego zakresu wpływu tych chorób na dawne społeczności – kończy dr Saige Kelmelis. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolożka znalazła średniowieczny pierścień o „magicznych” właściwościach. „Pozostaje chyba skończyć karierę”
Norweska archeolożka w samym sercu Tønsbergu odnalazła złoty, średniowieczny pierścień. Na bogato zdobiony skarb z niebieskim kamieniem trafiła przypadkiem i to zaledwie 7 cm pod ziemią. Nie mogła w to uwierzyć – i trudno jej się dziwić.
Praca archeologa nie zawsze jest pełna akcji i zwykle nie przypomina kadrów z filmów o Indianie Jonesie. Mozolny wysiłek i skrupulatność zostaje jednak czasem nagradzana – przekonała się o tym Linda Åsheim. Podczas rutynowej pracy na terenie skandynawskiego miasteczka odnalazła złoty pierścień z kamieniem, który kiedyś mógł mieć „magiczne” właściwości. Złoty pierścień z Tønsberg z pięknym, niebieskim kamieniem Zachwycający, niemal tysiącletni pierścień mieni się owalnym kamieniem o intensywnie niebieskiej barwie osadzonym w filigranowej, złotej oprawie. Na biżuterii widoczne są misterne, spiralne zdobienia wykonane cienkimi drucikami oraz maleńkie kulki złota. Niewielki rozmiar pierścionka wskazuje, że mógł należeć do kobiety. – Nie mogłam uwierzyć, że to złoto. Byłam kompletnie wstrząśnięta i musiałam zapytać ekipy budowlanej, czy sobie ze mnie nie żartują – opowiada archeolożka, Linda Åsheim. – Chyba nadszedł czas, by skończyć karierę. Dotarłam na szczyt – śmieje się. Eksperci podkreślają, że tego typu ozdoby były symbolem statusu i bogactwa w średniowieczu, a wysoka jakość wykonania sugeruje przynależność właścicielki do elity społecznej. O wyjątkowości świadczą rzadko spotykane „nowoczesne” zdobienia. Jak stary jest pierścień? Gałązki świerka znalezione w warstwie ziemi powyżej pierścienia datowane są na lata 1167–1269. Jednak według prof. Marianne Vedeler z norweskiego Muzeum Historii Kultury spiralny wzór na szczycie pierścienia przypomina pierścionki z IX–XI wieku, więc może być on nawet starszy. Połączenie tego rodzaju jubilerskich technik dotarło do Norwegii z terenów Bizancjum za sprawą złotnictwa karolińskiego. Czy to prawdziwy szafir? „Kamień szlachetny” w pierścieniu z Tønsbergu jest prawdopodobnie wykonany ze szkła, a jego kolor przypomina szafir. Prawdopodobnie chodziło o stworzenie iluzji, że użyto prawdziwego, trudno dostępnego kamienia szlachetnego. Jak znaleziono pierścień? Wystarczyło rozkopać ulicę Tønsberg to najstarsze miasto Norwegii, którego początki sięgają IX wieku. Przez setki lat pełniło rolę ważnego ośrodka handlu i władzy, będąc siedzibą królów, arystokracji i duchowieństwa. W średniowieczu miasto otaczały warowne mury, a nad nim górowała twierdza. Życie w historycznym mieście toczy się jednak dalej i nie jest poświęcone wyłącznie temu, co było. Latem 2025 roku prowadzone były w nim prace związane z modernizacją infrastruktury wodno-kanalizacyjnej. Jak zwykle, przy tego typu działaniach, konieczna jest obecność archeologów. Dobrze, że tak się stało, bo pracując zaledwie 7 cm pod skrzyżowaniem ulicy Åsheim odnalazła prawdziwy skarb. To właśnie jest tak fascynujące w pracy archeologów – gdy wstają rano, nigdy nie wiedzą, na co tego dnia trafią. Na kupkę ziemi? A może na złoty pierścień z klejnotem sprzed tysiąca lat? Niestety, szansa, że podobną biżuterię odnajdziemy podczas przedłużającego się remontu skrzyżowania w polskim mieście jest niewielka. Ale warto trzymać kciuki za budowlańców. Magiczne właściwości niebieskiego pierścienia W średniowieczu jubilerstwo odgrywało ważną rolę ekonomiczną i społeczną. Pracownie złotnicze obsługiwały elity świeckie i duchowne, a biżuteria była zarówno elementem stroju i inwestycją, jak i nośnikiem symbolicznych i magicznych wartości. W średniowieczu wierzono, że szafiry – i szkło barwione na niebiesko – posiada specyficzne właściwości ochronne, przynosi szczęście i zdrowie, a także pomaga zachować czystość duszy i ciała. Miały „schładzać” gorący temperament. Uważano także, że niebieskie kamienie mogą łagodzić gorączki i leczyć wrzody, a także odstraszać zło i urok. „Magia” pierścieni i kamieni szlachetnych była szeroko rozpowszechniona w średniowiecznej Europie. Wielki sukces norweskiej archeolożki To nie pierwszy raz, kiedy Linda Åsheim dokonała tak wielkiego odkrycia. Co najmniej cztery razy trafiła już na runy, ale do tej pory złotego pierścienia brakowało w jej „archeologicznym bingo”. Jej znalezisko to pierwszy od 15 lat pierścień znaleziony w Tønsbergu. Według bazy narodowej Unimus, obecnie w Norwegii zarejestrowanych jest 220 złotych pierścieni, z czego jedynie 63 pochodzi ze średniowiecza. Źródło: NIKU, medievalist.net, UJ, Store Norske Leksikon Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Legendarna osada odkryta dzięki rowerowi Huragan. „To mało znana perła polskiej archeologii”
Truso – krótka i enigmatyczna nazwa, odnotowana we wczesnośredniowiecznym dokumencie rozpaliła wyobraźnię kilku pokoleń archeologów. Wiedzeni intuicją badawczą, uwierzyli w możliwość odkrycia legendarnego portu. Wyniki badań przeszły najśmielsze oczekiwania. Co wikingowie robili na terenie dzisiejszej Polski?
Spis treści: Tajemniczy Wulfstan Poszukiwania Truso i narodziny legendy Odkrycie na miarę Troi i Schliemanna Wikingowie z Truso Różdżka i inne artefakty W tej historii jest wszystko, czego oczekujemy od najlepszych powieści przygodowych: tajemniczy dokument, legenda zaginionego miejsca, młody, ambitny archeolog i… wikingowie. Najlepsze jest jednak to, że ta historia wydarzyła się naprawdę. Skandynawską osadę Truso odkryto w okolicach dzisiejszego Elbląga. Truso było typowym emporium okresu wikińskiego, ośrodkiem charakterystycznym dla skandynawskich kupców i rzemieślników, dla których było to miejsce do pracy i życia od końca VIII do schyłku X wieku. Mieszkały tu całe rodziny, tworząc miejsce podobne do szwedzkiej Birki czy duńskiego Hedeby. Tajemniczy Wulfstan Nikt nie wpadłby na pomysł poszukiwań osady Truso, gdyby w końcu IX wieku Alfred Wielki, król Wesseksu, nie zlecił wyprawy badawczej na ziemie Prusów. W podróż z duńskiego Hedeby do położonego gdzieś w delcie Wisły Truso wyruszył niejaki Wulfstan. Rysuje się on jako postać niezwykle zagadkowa, przysparzająca historykom problemów interpretacyjnych. Przykładowo prof. Przemysław Urbańczyk puentował swój wywód na jego temat w uderzająco ogólny sposób: „trzeba uznać, iż faktycznie istniał jakiś Wulfstan”. O ile uczeni zgadzają się więc co do jego historyczności, o tyle nie są już zgodni co do tego, kim właściwie był. Najczęściej przedstawia się go jako anglosaskiego żeglarza, podróżnika, kupca lub misjonarza. Z pewnością musiał być ważną osobistością na dworze króla Alfreda. Relacja z jego wyprawy ukazała się w wydanej przez wspomnianego władcę „Chorografii” Orozjusza. W dokumencie tym Wulfstan nie napisał jednak nic o samym Truso, bowiem celem jego podróży było opisanie społeczności pruskich zamieszkujących okoliczne ziemie. Skąd więc wiedza o Truso? Otóż relacja zawiera dość szczegółowy opis podróży, a fragment mówiący: „Od wschodu spływa tutaj do Zalewu Estyjskiego rzeka Ilfing – z tego jeziora, nad którego brzegiem stoi Truso” (tłum. za: G. Labuda) naprowadził badaczy na poszukiwania tajemniczego portu w okolicach dzisiejszego Elbląga. Poszukiwania Truso i narodziny legendy Początek poszukiwań Truso przypada jeszcze na wiek XIX. Niemieccy uczeni związani z Elblągiem (wówczas niemieckim Elbingiem) wskazywali różne lokalizacje – najczęściej w obrębie miasta lub jego okolic. Choć do końca II wojny światowej nie udało się potwierdzić istnienia Truso, to już w początkach XX wieku stało się ono lokalną legendą. Nazwę tę nosiła jedna z ulic śródmieścia (Trusostrasse), szkoła podstawowa (Trusoschule), a nawet drogeria (Trusodrogerie). W 1945 roku Elbląg został włączony do Polski. Na mocy przeobrażeń politycznych doszło do całkowitej wymiany ludności, ale – co zaskakujące – legenda Truso przetrwała, a poszukiwania portu kontynuowali już polscy archeolodzy. W 1948 roku powstały Zakłady Odzieżowe Truso, później nazwę tę nadano także klubowi sportowemu i kilku innym przedsięwzięciom. Choć poszukiwania kontynuowano w kolejnych dekadach, faktyczna lokalizacja Truso wciąż pozostawała zagadką. Odkrycie na miarę Troi i Schliemanna Jednym z badaczy zaangażowanych w poszukiwania Truso był młody, elbląski archeolog Marek F. Jagodziński. Za namową swojego mistrza, prof. Jerzego Okulicza-Kozaryna, rozpoczął poszukiwania legendarnego portu. Tereny Wysoczyzny Elbląskiej przemierzał na rowerze „Huragan”. Do przełomowego odkrycia doszło w 1981 roku, kiedy podróżując wspomnianym jednośladem, natrafił na polu rolnym w miejscowości Janów Pomorski na bryłki bursztynu, fragmenty kości zwierzęcych i naczyń glinianych. Była to wyraźna wskazówka, że ma do czynienia ze stanowiskiem archeologicznym, choć powiązanie odkrycia ze wzmianką Wulfstana o Truso nie było natychmiastowe. Identyfikacja stała się możliwa dopiero po rozpoczęciu tam interdyscyplinarnych, szerokopłaszczyznowych badań archeologicznych. Łącznie przeprowadzono ponad 20 sezonów wykopaliskowych, a prace gabinetowe trwają nieprzerwanie od 1981 roku. Dziś w środowisku uczonych panuje konsensus co do tego, że historyczne Truso odkryto właśnie w Janowie koło Elbląga. To jedna z rzadkich sytuacji, gdy archeologia pomaga zweryfikować przekazy źródeł pisanych. W tym sensie odkrycie Truso można porównać do legendarnej Troi – w obu przypadkach teksty stały się bodźcem do poszukiwań, a wykopaliska umożliwiły ich terenową identyfikację. Najważniejsze jest jednak to, że to dzięki badaniom archeologicznym udało się ustalić, czym właściwie było Truso i kto tam mieszkał. Wikingowie z Truso Truso jest wyjątkowym stanowiskiem archeologicznym nie tylko ze względu na swoją legendę, czy przełomowe odkrycie. Mowa bowiem o jedynym wikińskim emporium, założonym przez przybyszów z Europy Północnej na ziemiach należących do dzisiejszej Polski. Skandynawski charakter osady potwierdza zarówno budownictwo i organizacja przestrzeni osadniczej, jak i odkryta tam kultura materialna. Z badań archeologicznych wyłania się zgoła inny obraz wikingów niż ten, do którego przywykliśmy, oglądając filmy czy seriale pokazujące losy wczesnośredniowiecznych Skandynawów. Próżno szukać tu śladów bitew. Wyraźnie widać natomiast, że Skandynawowie z Truso dobrze znali się na różnych rzemiosłach i handlu. W obrębie osady funkcjonowały m.in. warsztaty kowalskie, złotnicze, bursztynnicze i rogownicze. Przedmioty wytwarzane w tych pracowniach, a także ich półprodukty oraz sam surowiec były przedmiotem handlu, co stanowiło główne, choć może niekoniecznie spektakularne, zajęcie mieszkańców osady. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/02/Widok-na-osade-Truso-od-strony-portu--rekonstrukcja-Marek-F.-Jagodzinski-akwarela-Andrzej-Szweminski-fot.-Archiwum-MAH-6665248.jpg" width="9502" height="6415" alt="Widok na osadę Truso od strony portu" title="Widok na osadę Truso od strony portu – rekonstrukcja Marek F. Jagodziński, akwarela Andrzej Szwemiński, (fot. Archiwum MAH)" /> Najbardziej wartościowy „towar” nie powstawał jednak w żadnym ze wspomnianych warsztatów. Tym „towarem” byli bowiem… ludzie. Proceder handlu niewolnikami, dobrze poświadczony dla wczesnośredniowiecznej Europy, stanowił jedno z najbardziej dochodowych źródeł zysków tego ośrodka. Jego archeologicznym potwierdzeniem są liczne monety arabskie (przyjmuje się, że stanowiły zapłatę za niewolników), a także żelazne kajdany. Różdżka i inne artefakty Kultura materialna, którą pozostawili po sobie kupcy i rzemieślnicy z Truso, jest charakterystyczna dla epoki wikingów. Podczas badań archeologicznych odkryto ślady typowo skandynawskich długich domów, ale też broń, narzędzia czy ozdoby. Szczególną uwagę warto zwrócić na związane z wierzeniami nordyckimi amulety przedstawiające miniaturowe zawieszki w kształcie młotów Thora, miniaturową różdżkę związaną z magią seiðr, wyobrażenia Walkirii i Odyna. Z drugiej strony było to jedno z pierwszych miejsc na terenach obecnej Polski, do których dotarło chrześcijaństwo, co poświadczają odkrycia naczyń liturgicznych oraz zawieszek z symbolem krzyża. Truso wciąż pozostaje mało znaną perłą polskiej archeologii, mającą potencjał, by stać się rozpoznawalnym symbolem Elbląga i regionu oraz silnym magnesem ściągającym do miasta turystów i miłośników historii. Zabytki odkryte podczas badań Truso można oglądać, odwiedzając wystawę stałą „Truso. Legenda Bałtyku”, prezentowaną w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu. Jakub Jagodziński – doktor nauk humanistycznych w zakresie archeologii, a także etnolog i antropolog kultury, zawodowo związany z Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu. Redaktor portalu Histmag.org, autor tekstów naukowych i popularnonaukowych. Polecamy rozmowę z dr. Jakubem Jagodzińskim w ramach naszego cyklu podcastów Wszystkie Tajemnice Słowian. Gość opowiadał o relacjach wikińsko-słowiańskich.
Archeolodzy odkryli masowy grób z czasów wikińskich. „Nigdy bym się nie spodziewała, że znajdę coś takiego”
Dziesięciu mężczyzn spoczywało w jednym, wspólnym dole, który archeolodzy przebadali w Anglii. Na ich kościach zachowały się wyraźne ślady przemocy, a wśród zmarłych znajdowała się osoba o niemal dwumetrowym wzroście. Uwagę badaczy przykuły również ślady po trepanacji czaszki. Kim byli ci ludzie i dlaczego spotkał ich tak brutalny los?
Do niezwykłego odkrycia doszło w miejscowości Wandlebury, kilka kilometrów od Cambridge. Podczas prac archeologicznych natrafiono tam na dół o wymiarach cztery na jeden metr. W jego wnętrzu panował nieład, który zszokował badaczy. Wśród kości doliczono się szczątków dziesięciu osób. Nie był to jednak zwykły pochówek. Obok czterech kompletnych szkieletów znajdował się stos samych nóg oraz czaszki pozbawione reszty szkieletu. Część zmarłych została wrzucona do dołu twarzą do ziemi. Ułożenie ich rąk sugeruje, że przed śmiercią mogli być związani. Dla archeologów było to ogromne zaskoczenie, zwłaszcza że wcześniej najciekawszym znaleziskiem na tym terenie była… plastikowa przykrywka opakowania od cukierków sprzed sześciu dekad. Średniowieczna masakra na pograniczu królestw Naukowcy przeprowadzili analizy radiowęglowe kości. Wyniki wskazały, że ludzie ci zmarli między 772 a 891 rokiem naszej ery. W IX wieku okolice dzisiejszego Cambridge należały do wyjątkowo niebezpiecznych. Była to strefa graniczna pomiędzy królestwem Mercji a Anglią Wschodnią. W 870 roku tereny te zostały opanowane przez wikingów, a przez kolejne dekady dochodziło tu do brutalnych walk o kontrolę nad regionem. Wandlebury Country Park, znany dziś jako spokojne miejsce spacerów, w średniowieczu pełnił zupełnie inną rolę. Znajdował się tu starożytny fort, będący ważnym punktem orientacyjnym i miejscem zgromadzeń. To właśnie tutaj mogły rozgrywać się dramatyczne wydarzenia, których śladem jest odkryty masowy grób. Olbrzym z dziurą w głowie Najbardziej niezwykłym znaleziskiem był szkielet młodego mężczyzny w wieku od 17 do 24 lat. Wyróżniał się on imponującym wzrostem, sięgającym niemal dwóch metrów. W czasach, gdy przeciętny mężczyzna mierzył około 167 centymetrów, musiał robić ogromne wrażenie na otoczeniu. W jego czaszce archeolodzy odkryli owalny otwór o średnicy trzech centymetrów. Był to wyraźny ślad po trepanacji. Naukowcy podejrzewają, że mężczyzna cierpiał na guz przysadki mózgowej — schorzenie prowadzące do nadmiernego wzrostu oraz silnych, wyniszczających bólów głowy. Ślady gojenia się kości wskazują, że pacjent przeżył ten drastyczny zabieg, co czyni odkrycie jeszcze bardziej fascynującym. Kim byli zmasakrowani mężczyźni? Do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić, czy w dole spoczywają Anglosasi, czy wikingowie. Rozczłonkowanie ciał sugeruje, że niektóre ich części mogły być wcześniej wystawiane na widok publiczny jako trofea wojenne. Inna hipoteza zakłada, że była to masowa egzekucja lub forma surowej kary cielesnej wykonanej w ważnym miejscu spotkań. Brak śladów cięcia na niektórych stawach może oznaczać, że ciała znajdowały się już w stanie rozkładu w chwili wrzucania ich do dołu. Szokujące praktyki studenckie Wykopaliska w Wandlebury Country Park prowadzone były przez archeologów z Uniwersytetu w Cambridge oraz studentów archeologii w ramach praktyk terenowych. Dla młodych adeptów nauki było to doświadczenie, które zapadnie im w pamięć na długo. – Nigdy bym się nie spodziewała, że znajdę coś takiego podczas praktyk studenckich. To był szokujący kontrast w porównaniu ze spokojnym terenem Wandlebury – skomentowała Grace Grandfield, studentka biorąca udział w wykopaliskach. Źródło: Cambridge University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
Piktowie, znani jako waleczny i wytatuowany lud, skutecznie opierali się potędze Rzymu i najazdom wikingów. Ich pochodzenie przez wieki pozostawało zagadką. Nowe badania genetyczne wreszcie przynoszą odpowiedzi.
W tym artykule: Skąd pochodzili Piktowie? Jak żyli Piktowie Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Szkocji, w starożytności zwanej Kaledonią, od około I do X w. naszej ery. Osiedlali się też na wyspach w tym regionie, takich jak Orkady. Przez wzgląd na tatuaże nazywa się ich „pomalowanymi ludźmi”. Posługiwali się językiem piktyjskim, wywodzącym się z języków celtyckich. Opisywani byli jako niscy, brodaci mężczyźni o krępej budowie ciała. Na południu sąsiadowali z Brytami, z którymi częściowo się wymieszali. Historyków od dawna intryguje, skąd wzięli się Piktowie. Do niedawna przypisywano im dalekie pochodzenie. Wśród najbardziej prawdopodobnych regionów wymieniano między innymi północne wybrzeże Morza Egejskiego i Europę Wschodnią. Jednak już wiadomo, że to nieprawda. Skąd pochodzili Piktowie? Międzynarodowy zespół naukowców przebadał osiem ludzkich szkieletów pochowanych na dwóch piktyjskich cmentarzach w Lundin Links i w Balintore. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „PLOS Genetics” wyodrębnili ze szczątków genomy, aby sprawdzić, w jakim stopniu Piktowie byli spokrewnieni z innymi kręgami kulturowymi w Wielkiej Brytanii. Pierwszy król Anglii: Egbert, Alfred czy Athelstan? Historia brytyjskiej monarchii ma 1200 lat Jest wielu kandydatów do tytułu pierwszego króla Anglii. Wśród nich wyróżnia się jeden człowiek. Oto historia, która doprowadziła do koronacji króla Athelstana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-byl-pierwszym-krolem-anglii-to-zalezy-jak-zdefiniujemy-anglie-i-krola-fot-georgemiller381-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7edebf6.jpg" width="938" height="528" alt="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Lundin Links jest jednym z niewielu wykopanych i dobrze datowanych cmentarzy z okresu (piktyjskiego) wczesnego średniowiecza w Szkocji – podkreśla współautor badania Linus Girdland Flink, archeogenetyk z University of Aberdeen. Cmentarz pochodzi z okresu 450–650 n.e. Znajdują się tam szczątki kilkudziesięciu osób. Piaszczyste gleby w Lundin Links sprzyjają długoterminowej konserwacji, ponieważ są mniej kwaśne niż gleba w innych obszarach Szkocji. Ta wiedza zasugerowała naukowcom, że DNA może być również zachowane. Mieli rację. Zsekwencjonowane DNA porównano z tysiącami próbek starożytnych i współczesnych genomów. Analiza wykazała, że Piktowie wywodzili się z lokalnych populacji, które żyły w Wielkiej Brytanii jeszcze zanim dotarli tam Europejczycy z kontynentu. Piktowie genetycznie byli najbardziej zbliżeni do współczesnych Szkotów, Walijczyków i mieszkańców Irlandii Północnej. Jak żyli Piktowie Analiza szczątków z piktyjskiego cmentarza wykazała, że osoby te nie miały wspólnego przodka ze strony matki. To sugeruje, że kobiety mogły wiązać się z mężczyznami spoza swoich grup społecznych. Odkrycie obala też teorię wspominaną przez średniowiecznego angielskiego uczonego Bedę Czcigodnego, jakoby Piktowie byli matrylinearni. Jest to system pokrewieństwa, w którym przynależność do grupy określa rodowód matki. To dużo nowej wiedzy, jednak naukowcy nadal nie dysponują wystarczającą liczbą danych, aby odtworzyć obraz transformacji społeczeństwa Wielkiej Brytanii. Do tego potrzebne będą informacje genetyczne nie tylko Piktów, ale też ich sąsiadów i potomków żyjących w późniejszych stuleciach. Wiadomo, że Piktowie byli rolnikami i pasterzami. Żyli w małych społecznościach. Trudnili się też handlem, a możliwe, że także piractwem. Na ich terenach znajdowały się bogate złoża srebra, z którego wytwarzali ozdoby (m.in. masywne łańcuchy oraz brosze) i które sprzedawali. Początkowo wyznawali politeistyczną religię celtycką. Od V w. zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo. Stało się to głównie za sprawą św. Kolumby, irlandzkiego misjonarza. Ów mich miał napotkać w krainie Piktów legendarnego potwora z Loch Ness, który żył w jeziorze i zabijał ludzi. Zdaniem części badaczy Piktowie nie tworzyli spójnego państwa. Byli raczej związkiem militarnym różnych plemion. W celu obrony przed nimi Rzymianie zbudowali Mur Hadriana. W średniowieczu Piktowie zamieszkiwali głównie obszar za położonym dalej na północ Murem Antonina. Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zostawili po sobie kamienie ozdobione symbolami. To jedne z najbardziej tajemniczych i fascynujących reliktów na świecie. Można je znaleźć w całej Szkocji. Symbole przedstawiają zwierzęta, rośliny, abstrakcyjne kształty, a nawet postacie ludzkie. Niektóre symbole są podobne do tych znanych ze sztuki celtyckiej, podczas gdy inne są całkowicie unikatowe. Uważa się, że kamienie piktyjskie były używane do przedstawiania klanów piktyjskich i ich wierzeń. A także do oznaczania ważnych punktów w ich historii. Kamienie mogły być również używane do opowiadania historii. Niektóre z nich mają wiele paneli z różnymi scenami. Piktowie byli ludem walecznym i odważnym. Świadczy o tym fakt, że nie zostali podbici przez wojska Cesarstwa Rzymskiego. Walczyli uzbrojeni w krótkie miecze, włócznie oraz puklerze (tarcze o okrągłym kształcie). Toczyli też walki z wikingami, którzy najechali Wyspy Brytyjskie w średniowieczu. W końcu połączyli się ze Szkotami, a ich język i kultura zostały niemal zupełnie zapomniane. Źródło: PLOS Genetics. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Na podkarpackim wzgórzu odtworzono osadę sprzed tysięcy lat. To podróż do pradziejów ziem polskich
Skansen Archeologiczny Karpacka Troja to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce, sięgające czasów epoki brązu. Położony w malowniczej dolinie rzeki Ropy skansen pozwala zanurzyć się w historię sprzed ponad 4000 lat, odkrywając tajemnice pradawnych kultur i średniowiecznego grodu.
Spis treści: Najważniejsze odkrycia archeologiczne w Trzcinicy – co skrywa Karpacka Troja? Dwie epoki historii Trzcinicy – od epoki brązu po średniowiecze Skansen Karpacka Troja – historia na żywo i nowoczesna edukacja Jak zaplanować wizytę w Karpackiej Troi – dojazd, bilety, noclegi i czas zwiedzania W południowo-wschodniej Polsce, nieopodal Jasła, znajduje się miejsce, które łączy najstarsze dzieje ziem polskich z nowoczesnym podejściem do archeologii i edukacji historycznej. Skansen Archeologiczny Karpacka Troja w Trzcinicy to wyjątkowa przestrzeń, gdzie odkrycia sprzed tysięcy lat ożywają w formie imponujących rekonstrukcji i ekspozycji muzealnych. Dzięki wieloletnim badaniom archeologicznym, prowadzonym przez specjalistów z Muzeum Podkarpackiego w Krośnie Trzcinica stała się skarbnicą prahistorii ziem polskich, porównywaną nawet do ruin Troi. To miejsce fascynuje nie tylko badaczy, ale i turystów, rodziny z dziećmi oraz miłośników historii. Najważniejsze odkrycia archeologiczne w Trzcinicy – co skrywa Karpacka Troja? Rekonstrukcja i odkrycia archeologiczne Badania w Trzcinicy rozpoczęły się pod koniec XX wieku z inicjatywy Janusza Gancarskiego z Muzeum Podkarpackiego w Krośnie. Już w latach 90. XX w. natrafiono na ślady niezwykle dawnej osady obronnej z ok. 2100 roku p.n.e., znacznie starszej niż wiele znanych grodzisk w Europie Środkowej. W wyniku długoletnich wykopalisk odkryto pozostałości kompleksu fortyfikacji ziemno-drewnianych, który funkcjonował nieprzerwanie przez setki lat, przechodząc ewolucję technologiczną i kulturową. W grodzisku znaleziono około 160 tys. zabytków – od naczyń ceramicznych, narzędzi krzemiennych, przedmiotów z brązu, po ślady kontaktów międzykulturowych z terenami dzisiejszych Bałkanów, Kotliny Karpackiej, a nawet z kręgiem cywilizacji mykeńskiej. Odkryto również fragmenty metalurgicznych pieców, co wskazuje na zaawansowany poziom technologiczny osady jak na ówczesne czasy. Na podstawie układu i liczby warstw archeologicznych udało się potwierdzić, że Trzcinica była miejscem ciągłego osadnictwa przez ponad 1000 lat, a nie jednorazową strukturą obronną. To właśnie z uwagi na strategiczne położenie, rozbudowaną strukturę obronną oraz wyjątkowe znaczenie kulturowe osada zyskała przydomek „Karpackiej Troi” – przez analogię do legendarnej Troi znanej z eposu Homera. Nazwa ta podkreśla wyjątkowość i historyczną rangę stanowiska archeologicznego, które do dziś pozostaje jednym z najważniejszych w Polsce i Europie Środkowej. Dwie epoki historii Trzcinicy – od epoki brązu po średniowiecze Skansen Archeologiczny Karpacka Troja prezentuje dwa główne etapy dziejów osady, które razem tworzą ciągłość osadniczą na przestrzeni ponad trzech tysięcy lat. To wyjątkowe na skalę europejską miejsce dokumentuje zarówno pradziejową aktywność ludzką, jak i średniowiecze w Polsce. Osada z epoki brązu (ok. 2100–1300 p.n.e.) to pierwotna warownia, która zachwyca skalą i poziomem zaawansowania. Na jej terenie odkryto system umocnień ziemno-drewnianych, którego pozostałości dowodzą przemyślanej organizacji przestrzeni i funkcji obronnej. Znalezione artefakty, w tym ceramika i ozdoby charakterystyczne dla kultury Otomani‑Füzesabony, wskazują na intensywne kontakty handlowe i kulturowe z terenami dzisiejszych Węgier, Rumunii i Bałkanów. To jedno z najstarszych tak dobrze udokumentowanych grodzisk w Europie Środkowej. Grodzisko słowiańskie (ok. 770–1031 n.e.) to kontynuacja osadnictwa, która ukazuje przemiany zachodzące na tych terenach w okresie formowania się struktur państwowych. Warownia zajmowała niemal 3,5 ha powierzchni, a jej wały obronne sięgały miejscami nawet 10 metrów wysokości, co czyniło ją jednym z najpotężniejszych grodów w regionie. Wykopaliska potwierdzają istnienie zaawansowanej zabudowy drewnianej, obecność kuźni, a nawet ślady życia codziennego ówczesnych mieszkańców – od narzędzi po fragmenty tkanin i biżuterii. Obie fazy osadnicze w Trzcinicy świadczą nie tylko o ciągłości kulturowej i gospodarczej, ale również o strategicznym znaczeniu tych terenów na przecięciu szlaków handlowych i migracyjnych. To miejsce, w którym historia odcisnęła swoje piętno przez całe tysiąclecia, pozostawiając po sobie świadectwo wielokulturowości i zaawansowanej cywilizacji zamieszkującej te ziemie. Skansen Karpacka Troja – historia na żywo i nowoczesna edukacja Skansen Archeologiczny Karpacka Troja to wyjątkowe miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z nowoczesnością, tworząc przestrzeń do nauki, eksploracji i zanurzenia się w codzienność sprzed tysięcy lat. Na powierzchni ponad 8 hektarów odtworzono z niezwykłą dokładnością warunki życia w epoce brązu i we wczesnym średniowieczu. Odwiedzający mogą tu zobaczyć autentyczne rekonstrukcje osady z epoki brązu, w tym chaty, warsztaty rzemieślnicze, wały obronne, bramy i ulice. Elementy te zostały odtworzone na podstawie badań archeologicznych i stanowią wierne odwzorowanie ówczesnej architektury i technologii. Równie imponujące są średniowieczne struktury obronne, które pokazują, jak wyglądał gród słowiański w okresie IX–XI wieku. Sercem Karpackiej Troi jest nowoczesny pawilon ekspozycyjny, gdzie znajdują się muzealne zbiory, sala wystaw czasowych oraz interaktywne ekspozycje multimedialne. Dzięki nim historia staje się zrozumiała i fascynująca zarówno dla dorosłych, jak i najmłodszych gości. Skansen oferuje bogaty program edukacyjny – od warsztatów archeologicznych, pokazów dawnych rzemiosł, po lekcje muzealne prowadzone przez specjalistów. Szczególną atrakcją jest „Sala Małego Odkrywcy”, gdzie dzieci mogą poprzez zabawę poznawać historię i archeologię. Nie brakuje również atrakcji multimedialnych – w tym kina 3D, które przenosi widzów w realia życia w osadzie sprzed wieków. Na terenie obiektu działa także punkt gastronomiczny, gdzie można odpocząć i posmakować lokalnych przysmaków. Skansen Karpacka Troja to doskonałe miejsce na rodzinny weekend, wycieczkę szkolną, jak i indywidualne zwiedzanie z przewodnikiem lub audioguide’em. Całość tworzy unikatowe doświadczenie, które łączy wiedzę, emocje i autentyczny kontakt z przeszłością. Jak zaplanować wizytę w Karpackiej Troi – dojazd, bilety, noclegi i czas zwiedzania Skansen Archeologiczny Karpacka Troja to miejsce, które warto odwiedzić z odpowiednim przygotowaniem. Najłatwiej dotrzeć tu samochodem – najlepiej kierować się do Jasła, a stamtąd w stronę Biecza i Gorlic, podążając za czytelnymi tablicami informacyjnymi prowadzącymi do skansenu. Dojazd transportem publicznym jest możliwy, ale wymaga sprawdzenia lokalnych rozkładów jazdy – autobusy z Jasła kursują sezonowo i nieregularnie. Na miejscu warto zarezerwować sobie co najmniej 2–3 godziny, aby zobaczyć rekonstrukcje osad, pawilon wystawienniczy, punkt widokowy oraz wziąć udział w zajęciach edukacyjnych. Dla bardziej zaangażowanych odwiedzających dzień może okazać się za krótki – zwłaszcza przy okazji wydarzeń specjalnych lub warsztatów. Bilety wstępu są dostępne w różnych wariantach: normalne, ulgowe i rodzinne, a także z opcją oprowadzania lub udziału w warsztatach. Ceny są umiarkowane i dostosowane do możliwości turystów rodzinnych, a skansen regularnie organizuje dni bezpłatnego wstępu lub promocyjne wydarzenia tematyczne. Źródła: karpackatroja.pl; podkarpackie.eu Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego wikingowie zniknęli z Grenlandii? Naukowcy mają nowe tropy
Wikingowie na Grenlandii przez niemal 500 lat budowali farmy, kościoły i osady. Potem, w XV wieku, zniknęli. A stało się to bez śladów wojen czy katastrof. Europejskie kroniki milczą o ich losie. Dziś archeologia zaczyna odsłaniać nowe tropy tej zagadki.
Spis treści: Wikingowie na Grenlandii. Krótka historia Początek końca wikingów na Grenlandii Zaginieni wikingowie. Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie Relikty po pierwszych osadnikach Sprzyjające anomalie klimatyczne Co przyniosło kres Skandynawom na Grenlandii? Białe złoto – prawdziwy cel wikingów Inuici kontra wikingowie Pożegnanie z wikingami Kiedy po raz pierwszy spotkałem Michaela Nielsena, właśnie wrócił z letnich wykopalisk na stanowisku związanym z wikingami w południowej Grenlandii, niedaleko miejsca, w którym mieszkał jako dziecko. Większość takich miejsc na wyspie zdaje się szybko niszczeć, a ich zakopane artefakty topią się w rodzaj brązowego szlamu. Ale to konkretne, wilgotne, bagniste miejsce stworzyło to, co archeolodzy nazywają „dobrymi warunkami konserwacji”. Odnaleziono tu małą rzeźbę konia. Na Grenlandii znaleziono wiele takich obiektów i, jak można się domyślić, były to dziecięce zabawki. Podobnie jak wiele innych elementów opowieści o wikingach, konie są niewyraźne i trudne do umiejscowienia. Czy były nie tylko zabawkami, ale i amuletami? Czy miały jakąś duchową moc? Czy wikingowie naprawdę wiązali grzywy koni w ten sposób? – Jest tyle rzeczy, których o nich nie wiemy. To ogromna tajemnica. To po prostu niesamowicie ekscytujące – powiedział mi z uśmiechem na twarzy. Wikingowie na Grenlandii. Krótka historia Oto co wiemy. Około roku 1000 n.e. grupa wikingów wypłynęła na zachód z Islandii w poszukiwaniu nowych lądów i nowych możliwości. Dowodził nimi banita Erik Thorvaldsson, lepiej znany nam jako Erik Rudy, którego historyczka Eleanor Barraclough opisuje jako „porywczego, seryjnego mordercę”. Thorvaldsson „odkrył” wyspę, odsiadując wyrok wygnania za morderstwo, i według średniowiecznych zapisów nadał nowemu, pokrytemu lodem terytorium nazwę Grænland (Zielona Kraina), co było wczesnym eksperymentem w zakresie brandingu. Zadziałało. Kolonie powoli rozprzestrzeniały się przez kręte fiordy południowo-zachodniej Grenlandii, gdzie osadnicy trzymali się wąskich łąk między morzem a wielką pokrywą lodową, która dominuje w głębi lądu. Przetrwali, a może nawet prosperowali, przez pół tysiąclecia, tworząc rozległe farmy, budując ogromne obory i stodoły, a nawet wznosząc kościoły. Początek końca wikingów na Grenlandii Potem, gdzieś w połowie XV wieku, kolonie nordyckie na Grenlandii popadły w ruinę, a ich mieszkańcy zniknęli. Zapisy z czasów średniowiecza, pełne szczegółów na temat początków kolonii i opowieści z ich środkowego okresu, milczały o końcu. Jeśli wszyscy Grenlandczycy zginęli w jakiejś apokalipsie – powiedzmy, zarazie lub wojnie – ich kuzyni w Europie najwyraźniej tego nie zauważyli. A jeśli wszyscy uciekli z ogromnej wyspy, nie ma wzmianki o przyczynach ani o tym, dokąd się udali. – Chodzi o to, że dobrze poinformowani Europejczycy nie mieli pojęcia, co stało się z Grenlandczykami. Sugeruje to, że nie wydostali się z tego miejsca. A podtekst jest taki, że wszyscy wyginęli – powiedział Thomas McGovern, badacz National Geographic, profesor archeologii w Hunter College w Nowym Jorku, który od ponad 40 lat zajmuje się wikingami. Zaginieni wikingowie. Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie Wikingowie z Grenlandii od dawna zajmują szczególne miejsce na liście zaginionych ludów w historii. Równie tajemnicze, jak upadek przodków Pueblo (dawniej zwanych Anasazi) na amerykańskim Południowym Zachodzie i znacznie późniejsze zniknięcie pierwszych angielskich kolonistów w Roanoke, na terenie dzisiejszej Karoliny Północnej. McGovern powiedział mi, że historia wikingów wciąż jest aktualna po części dlatego, że „nie pasuje do naszego współczesnego wyobrażenia o tym, kim byli wikingowie”. To nie jest bajka rodem z serialu telewizyjnego, pełna wojowników, najeźdźców, złota i zwycięstw. W przeciwieństwie do brutalnych wikingów z popkultury naszych czasów Skandynawowie, którzy osiedlili się na Grenlandii, byli ostatnimi z wielkiej fali europejskich osadników zmierzających na zachód, którzy przenieśli swoją kulturę z fiordów i wrzosowisk Norwegii, Danii i Szwecji do szeregu zimnych i odległych przyczółków: na Orkady, Wyspy Owcze i Islandię. Relikty po pierwszych osadnikach W szary dzień zeszłego września wsiadłem na małą łódkę i popłynąłem tam, przez szeroki, błękitny fiord. Na południe od ruin leży maleńkie miasteczko Qassiarsuk – współczesna nazwa nadana przez Inuitów, mieszkańców uważanych za rdzennych mieszkańców Grenlandii. Skandynawowie nazywali to miejsce Brattahlið. Widok niewiele się zmienił od ich czasów. W fiordach panowała późna jesień. Na wodzie nie było żadnych innych łodzi, wiatru, fok ani wielorybów. Domy na przeciwległym brzegu były tak małe i niskie, że łatwo było je zgubić na tle bezdrzewnych wzgórz i wielkich, szarych gór wznoszących się dookoła. Brattahlið leżało w centrum tego, co Norwegowie nazywali Eystribyggð, Osadą Wschodnią, gdzie archeolodzy znaleźli pozostałości około 500 gospodarstw rolnych. Według „Sag Islandczyków”, zbioru opowieści spisanych w średniowieczu, Brattahlið należało do Eryka Rudego. Wykopaliska w tym miejscu odsłoniły europejskie szkielety datowane na przełom pierwszego tysiąclecia. Oznacza to, że prawdopodobnie byli oni jednymi z pierwszych osadników, być może towarzyszami samego Eryka Thorvaldssona. Gospodarstwo z czasem rozrosło się do jedngoz największych i najważniejszych w Eystribyggð. Tutaj można zobaczyć, co osiągnęli osadnicy, a także z czym musieli się zmierzyć. Sprzyjające anomalie klimatyczne Thorvaldsson i jego współosadnicy popłynęli z Islandii na Grenlandię w okresie znanym jako Średniowieczna Anomalia Klimatyczna (MCA), czyli Średniowieczne Ocieplenie. W tym okresie, który rozpoczął się około 900 roku n.e., temperatury w regionie północnego Atlantyku wzrosły bardziej niż w poprzednich dekadach. Chociaż nie było tak ciepło jak dziś na świecie, to według McGoverna MCA prawdopodobnie zmniejszyła pokrywę lodową i złagodziła gwałtowność i częstotliwość sztormów oceanicznych. Wszystko to sprzyjało Skandynawom, którzy załadowali swoje otwarte statki bydłem, drewnem, dziećmi, wełną i niewolnikami, po czym ruszyli na zachód. Skandynawowie hodowali owce i bydło, kozy i konie, a w początkowym okresie jęczmień. Zimą fiordy zamarzały, wstrzymując ruch statków, a pastwiska zasypywał śnieg. Osadnicy jednak nie poddali się i w Qassiarsuk można spacerować wzdłuż fundamentów ich stodół i owczarni. Co przyniosło kres Skandynawom na Grenlandii? Dla Grenlandczyków klimat wydaje się zmieniać szybko, a zimno pogłębia się pod koniec ich ery. Jette Arneborg, która przez wiele lat była badaczką w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhadze, powiedziała mi, że w latach 70. XX wieku naukowcy zaczęli łączyć dane dotyczące klimatu z koncepcją nadmiernej eksploatacji. Ich teoria: Skandynawowie wyczerpali otaczające ich zasoby naturalne. Przesadzili z wypasaniem bydła, wycięli skąpe drzewa w fiordach i w inny sposób podkopali własne wysiłki rolnicze. Wydawało się również, że ignorowali lokalne pożywienie, takie jak ryby i ssaki morskie. Wszystko to sprawiło, że życie Skandynawów stało się kruche. A kiedy nadeszły mrozy, wielu z nich głodowało. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/02/Zrzut-ekranu-2026-02-06-135133-f5b70bd.png" width="1107" height="781" alt="Pomnik Leifa Erikssona, znajdujący się w dzisiejszym Qassiarsuk, upamiętnia miejsce, w którym wikiński odkrywca wyruszył w podróż, by zostać pierwszym Europejczykiem na kontynencie północnoamerykańskim" title="Pomnik Leifa Erikssona, znajdujący się w dzisiejszym Qassiarsuk, upamiętnia miejsce, w którym wikiński odkrywca wyruszył w podróż, by zostać pierwszym Europejczykiem na kontynencie północnoamerykańskim" /> Jette Arneborg w 2012 roku wraz ze współpracownikami opublikowała wyniki analizy izotopowej szkieletów Skandynawów, w tym niektórych odkrytych w Brattahlið. Wykazała głęboką zmianę diety na przestrzeni dekad – od ssaków lądowych, do morskich. Jej odkrycie wskazywało nie tylko na rosnącą zależność od morza, ale także na zauważalną zmianę, w wyniku której nordyccy rolnicy coraz bardziej koncentrowali się na polowaniach i rybołówstwie. Zmiana diety w luźny sposób odzwierciedlała również zmiany klimatu. Razem te dowody skutecznie obaliły stare przekonania, że ​​wikingowie popełnili rodzaj ekologicznego samobójstwa lub że po prostu nie radzili sobie z zimnem. Naukowcy uważają teraz, że byli bardzo odporni i elastyczni, radząc sobie z każdym nowym problemem, jaki mógł im przynieść zmieniający się świat – przez jakiś czas. Białe złoto – prawdziwy cel wikingów Nowe badania nad nordycką zagadką koncentrują się obecnie na morsach i znaczeniu ich ciosów – białego złota. Według tej najnowszej teorii, Skandynawowie przybyli na Grenlandię nie po to, by uprawiać fiordy, lecz by zmonopolizować północnoatlantycki handel kością słoniową. W tamtym czasie ciosy były wykorzystywane do wyrobu ozdobnych figur szachowych, krucyfiksów, rękojeści noży i innych luksusowych przedmiotów, pożądanych przez bogatych Europejczyków. W późniejszej fazie epoki wikińskiej ciosy morsów stawały się coraz mniejsze i były pozyskiwane od zwierząt żyjących coraz dalej, zgodnie z badaniami przeprowadzonymi przez naukowców z Wielkiej Brytanii, Irlandii i Norwegii. Skoro później nie mogli handlować kłami, co innego mieli? Ani lasów, ani żelaza, ani pszenicy, ani warzyw. Ich zasoby najwyraźniej ograniczały się do skór fok i oleju z fok, a także skór innych zwierząt. W połowie XIV wieku sytuacja Grenlandczyków wyglądała dość ponuro i prawie na pewno dostrzegli nadciągający kryzys. Archeolodzy uważają, że Zachodnia Osada upadła pod koniec XIV wieku. Mniej więcej w tym samym czasie Europę spustoszyła dżuma dymienicza, zabijając dziesiątki milionów ludzi. W Norwegii – głównym partnerze handlowym kolonii grenlandzkich – szacunki wskazują, że zmarła ponad połowa populacji. Nie ma jeszcze dowodów na to, że dżuma dotarła na Grenlandię, ale w XV wieku Islandię nawiedziły epidemie na dużą skalę, prawdopodobnie dżumy. Inuici kontra wikingowie Jest jeszcze jeden szczegół historyczny, którego archeolodzy nie do końca rozumieją. Pod koniec okresu kolonialnego Inuici osiedlili się na południu Grenlandii. W niektórych obszarach żyli bardzo blisko osad nordyckich, stając się praktycznie ich sąsiadami. Nikt nie wie, jak obie grupy wchodziły ze sobą w interakcje. Niektóre stare europejskie zapisy – a także ustne tradycje Inuitów – wspominają o walkach, choć nigdy nie znaleziono archeologicznych dowodów konfliktu. Mimo to badacze, z którymi rozmawiałem, twierdzili, że trudno sobie wyobrazić, by relacje między nimi nie były napięte. Średniowieczne zapisy wspominają, jak Norwegowie nazywali Inuitów Skraelingami, co mogło oznaczać coś w rodzaju „barbarzyńców” lub „słabeuszy”. Innymi słowy, prawdopodobnie nie było to miłe określenie. Być może najciekawsze w ich relacjach jest to, że Inuici stanowili wzór przetrwania w zmieniającym się, nieprzewidywalnym świecie. Naukowcy uważają, że Inuici z Thule przybyli z terenów dzisiejszej Kanady do północnej Grenlandii około 1200 roku n.e., kilka pokoleń po przybyciu Normanów na południowo-zachodnie wybrzeże. Mimo że wikingowie dokonali pewnych podobnych adaptacji (na przykład jedząc więcej fok), najwyraźniej istniał pewien punkt kulturowy, którego nie chcieli przekroczyć. Innymi słowy, Normanowie nie chcieli upodobnić się do Inuitów ani przyjąć bardziej koczowniczego trybu życia, nawet jeśli mogłoby ich to uratować. Wielu ekspertów, z którymi rozmawiałem, uważa, że ​​Normanowie prawdopodobnie nigdy nie rozważali takiej transformacji kulturowej. Byli zbyt konserwatywni, zbyt przywiązani do własnego poczucia europejskiej tożsamości. Możliwe też, że większość z nich po prostu uciekła z Grenlandii, zanim tak radykalne decyzje stały się konieczne. Pożegnanie z wikingami Ostatnia udokumentowana podróż między Norwegią a Grenlandią miała miejsce w 1410 roku. Niektóre z ostatnich wiadomości z kolonii opisywały spalenie czarownicy około 1406 roku i ślub w 1408 roku. Te prozaiczne meldunki nie wspominają o żadnym kataklizmie, który mógłby zniszczyć świat – o żadnej zarazie, żadnej rzezi, żadnym głodzie. Po tym wydarzeniu nordyccy Grenlandczycy zniknęli z zapisów historycznych. Archeolodzy uważają, że do 1450 roku Eystribyggð było puste, wszyscy wymarli lub zniknęli. To, jak wikingowie mogli opuścić wyspę, wciąż pozostaje otwarte, podobnie jak wiele innych aspektów ich historii. Źródło: National Geographic
Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. Już 14 grudnia 1390 r. Elżbieta i Jadwiga cieszyły się wolnością. W podzięce za cudowne ocalenie nadały klasztorowi dominikanów w Łańcucie karczmę z rybnikiem w Markowej Woli. Wdzięczny Janowi z Jičina za uratowanie bliskich mu osób Władysław II Jagiełło wyraził zgodę na jego ślub z Elżbietą. Zapewne uznał jej małżeństwo z Czamborem za nieważne i zawarte pod przymusem. Innego zdania był śląski rycerz, który cały czas upominał się o swoje prawa. Pod koniec 1393 r. udał się do Krakowa, aby odzyskać żonę. Jan z Jičina przejrzał plany rywala. Nasłał na Czambora dwunastu kuszników, którzy zastrzelili go, kiedy wychodził z łaźni. Jičinskiemu nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem, ponieważ sam już w 1395 r. zakończył żywot. Wątpliwości historyków Informacje o dwóch pierwszych małżeństwach Elżbiety znane są przede wszystkim z „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Powstały one kilkadziesiąt lat po śmierci królowej. Nie wspomina o niej choćby Bartosz Paprocki w swym herbarzu „Herby rycerstwa polskiego” z końca XVI wieku. Napisał tylko, że Elżbieta „była za Granowskiego, a potem, będąc wdową, szła za Jagiełłę”. W wydanej w 1874 r. książce „Elżbieta, trzecia żona Jagiełły. Opowiadanie historyczne” historyk Klemens Kantecki zakwestionował więc przekaz kronikarza. Stwierdził, iż opowieść o Czamborze i Jičinskim mogła zostać wymyślona przez przeciwników królowej, którym chodziło „o rzucenie plamy na jej przeszłość, o zohydzenie jej w oczach potomności”. Współcześni badacze potwierdzili jednak autentyczność przekazu Długosza w oparciu o zachowane dokumenty z końca XIV wieku. Kolejne małżeństwo Po śmierci drugiego męża Elżbieta zamieszkała u swojego wuja, wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna. Tam dochodziła do siebie po dramatycznych przeżyciach ostatnich kilku lat. W niedługim czasie Spytek znalazł jej jednak odpowiedniego kandydata na kolejnego męża – owdowiałego kasztelana nakielskiego Wincentego Granowskiego. W 1397 r. doszło do ślubu pary. W kolejnych latach małżonkowie doczekali się pięciorga dzieci: Jadwigi, żony Jana z Leksandrowic, zmarłego w dzieciństwie Ottona, Elżbiety, żony księcia opolskiego Bolka V, Jana, protoplasty rodu Pileckich herbu Leliwa, Eufemii zwanej Ofką, żony Jana z Jičina, pasierba swej matki. Trzecie małżeństwo Elżbiety, chociaż trwało dłużej niż dwa poprzednie, również miało dramatyczny finał. Między 10 lipca a 9 grudnia 1410 r. Wincenty Granowski zmarł, najprawdopodobniej otruty przez swoich politycznych przeciwników. Ślub z Jagiełłą Elżbieta Granowska nie myślała zapewne o kolejnym małżeństwie po śmierci trzeciego męża, lecz życie pisze niezwykłe scenariusze. Na początku 1417 r. zapałał do niej uczuciem król Władysław II Jagiełło i postanowił poprosić ją o rękę. Ślub Granowskiej i Jagiełły odbył się 2 maja 1417 r. w Sanoku, a udzielał go arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski. Małżeństwo to wstrząsnęło dworem królewskim. Dworzanie nie mogli pojąć, jak monarcha mógł wziąć za żonę kobietę – jak to o niej pisał Długosz – „mającą już za sobą kilka małżeństw, wyczerpaną nadto wielką liczbą dzieci”. Chociaż kronikarz nazywał też Elżbietę „zwiędłą ze starości”, inni historycy wyrażali się o jej urodzie nader pochlebnie. Marcin Bielski, świadek wydobycia szczątków królowej w katedrze na Wawelu w 1586 r., pisał, że „ta białogłowa musiała być subtelna i cudna”. Bartosz Paprocki nazwał ją kobietą „pięknej urody, acz w leciach podeszłą”. Jaka była Elżbieta Granowska? Władysław Jagiełło nie zamierzał poprzestać na małżeństwie. Chciał, aby Elżbieta została koronowana na królową. W sierpniu 1417 r. w Nowym Mieście Korczynie zagroził nawet urzędnikom, że zrzeknie się tronu na rzecz swojej córki Jadwigi, jeśli nie zaakceptują jego decyzji. W międzyczasie otrzymał od papieża dyspensę, aby przestali zarzucać mu, że małżeństwo z córką matki chrzestnej to kazirodztwo. W końcu 19 listopada 1417 r. w katedrze na Wawelu Jan Rzeszowski włożył na jej głowę koronę królowej. Lecz i tak nie zmieniło to stosunku części szlachty do jej osoby. Nie brakowało opinii, że Granowska zdobyła monarchę oszustwem lub czarami. Kiedy 2 sierpnia 1419 r. w czasie podróży króla z Poznania do Środy piorun zabił dwóch przedstawicieli służby i cztery konie, doszukiwano się w tej tragedii gniewu Bożego za królewskie małżeństwo. Niechęć szlachty przeniosła się także na członków najbliższej rodziny królowej. Kanclerz i biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec odmówił opieczętowania dokumentu dającego synowi Elżbiety zwierzchnictwo nad szlachtą z Jarosławia i okolicznych terenów. Elżbieta Granowska nie miała ambicji wpływania na prowadzoną przez męża politykę, chociaż niejednokrotnie służyła mu radą. To właśnie z jej inicjatywy Jagiełło i wielki książę litewski Witold spotkali się 17 października 1418 r. z wielkim mistrzem krzyżackim Michaelem Küchmeisterem von Sternbergiem pod Wieloną. Kiedy zaś w maju 1419 r. monarcha wyruszał do Koszyc na zjazd z królem Niemiec i Węgier Zygmuntem Luksemburskim, królowa wyszła mu na spotkanie aż do Bodzentyna. Jak pisał Długosz – „słaba i chora, pomimo choroby towarzyszyła królowi w podróży przez Bliziny, Żarnów i Sulejów aż do Wolborza”. Zapewne już wówczas chorowała na gruźlicę, której objawy w kolejnych miesiącach przybrały na sile. Śmierć Elżbiety Granowskiej Trzecia żona króla Władysława II Jagiełły zmarła 12 maja 1420 r. w Krakowie. Została pochowana w kaplicy mansjonarskiej na Wawelu. Przez trzy lata nie zdołała zdobyć szacunku dworu, który nie ukrywał, że cieszy się z jej przedwczesnej śmierci. Jan Długosz tak pisał o panującej wówczas atmosferze: „Ta nowina napełniła głęboką radością dwór królewski i całe Królestwo Polskie, ponieważ wszyscy razem cieszyli się, że hańba ich i króla została zmazana i w czasie pogrzebu urządzono większą owację, niż w czasie koronacji. […] Wszyscy ubrani w bardziej odświętne szaty brali udział w uroczystościach pogrzebowych królowej, wiwatując wśród śmiechu i radości”. Chociaż niespełna dwa lata później monarcha ożenił się z księżniczką Zofią Holszańską, nie zapomniał o swojej największej miłości. Kiedy w 1430 r. potwierdzał przywileje dla kościoła parafialnego w Szubinie, domagał się w nim modlitwy za zmarłą przed dziesięcioma laty żonę. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Cukier jako lekarstwo? Historia dietetyki pełna jest takich paradoksów
Kiedyś cukier uznawano za lekarstwo na kaszel, a soczysty melon budził grozę wśród lekarzy, którzy postrzegali go jako produkt wyjątkowo szkodliwy. Dziś liczymy każdą kalorię i obawiamy się „trucizn” ukrytych w przetworzonej żywności. Historia pokazuje jednak, że zalecenia dietetyczne na przestrzeni wieków zmieniały się radykalnie.
Dietetyka narodziła się około V wieku p.n.e. i była jednym z trzech filarów medycyny, obok chirurgii i farmakologii. Jej początki wiążą się z traktatami Hipokratesa, który postrzegał jedzenie jako klucz do utrzymania równowagi organizmu. Historyk Bruno Laurioux wydał właśnie nakładem francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) książkę „Une histoire de la diététique. D’Hippocrate au Nutri-Score” („Historia dietetyki. Od Hipokratesa do Nutri-Score”). Zabiera w niej czytelników w kulinarną podróż przez tysiąclecia, pokazując, jak zmieniały się poglądy na temat tego, co uznawano za zdrowe, a co za szkodliwe. – Konkretnym celem starożytnej dietetyki, koncepcji, która przetrwała przez wieki, było utrzymanie ciała w zdrowiu poprzez profilaktykę, a także leczenie chorób w ramach procesu terapeutycznego – mówi Laurioux w wywiadzie dla CNRS. Cukier w naszym menu Laurioux przybliża czytelnikom jeden z częściej dyskutowanych ostatnio składników diety. Mowa o cukrze, który trafił na europejskiej stoły z Indii, gdzie trzcina cukrowa była uprawiana od wieków, i odegrał złożoną rolę w historii dietetyki. Cukier importowano ze Wschodu już od XII wieku. W tamtych czasach uważano go zarówno za żywność, jak i lekarstwo, przepisywane między innymi na kaszel. Co ciekawe, już w XVII wieku zaczęto go potępiać za „czerń ukrytą pod bielą”. Dziś cukier bywa nazywany „trucizną”, której należy bezwzględnie unikać — co pokazuje, jak bardzo zmieniła się narracja wokół tego samego produktu. Szkodliwe owoce? Melon budził lęk lekarzy Laurioux przytacza także zaskakujący przykład dotyczący owoców. – Do XVIII wieku melony, cenione w regionie śródziemnomorskim, uważano za szkodliwe, jeśli spożywano je zbyt zimne i wilgotne, a przez to trudne do strawienia. Dominowała rada, by jeść je na pusty żołądek lub na początku posiłku, w towarzystwie substancji równoważących, takich jak sól czy mocne wino. Z dzisiejszej perspektywy brzmi to egzotycznie, ale wpisywało się w ówczesną teorię humoralną. „Mleko” roślinne nie jest wynalazkiem XXI wieku Już w starożytności dietetycy pisali traktaty kulinarne, w których proponowali środki zaradcze na różne dolegliwości. – Na przykład pacjentom zalecano zastępowanie produktów mlecznych mlekiem migdałowym, podobnie jak dzisiaj – wskazuje historyk. To dowód na to, że wiele współczesnych trendów żywieniowych ma bardzo długą historię, choć dziś często przedstawiane są jako nowość. Strach przed jedzeniem towarzyszy nam od zawsze Z obserwacji Laurioux wynika, że w całej historii ludzkości istniał lęk przed nowościami na talerzu, a także przed zatrutą żywnością. Industrializacja przyniosła poprawę bezpieczeństwa produkcji, ale jednocześnie wywołała nowe obawy – zwłaszcza dotyczące warunków sanitarnych w rzeźniach, począwszy od XIX wieku. Nawet dziś strach przed jedzeniem pozostaje silnie obecny w społeczeństwie. Ku współczesnej dietetyce Istotną rolę w nowoczesnym spojrzeniu na dietę odegrał lekarz Paul Carton (1875–1947). Uznał on alkohol, mięso i cukier za trzy trucizny, których należałoby zakazać. Współczesna dietetyka, jak wyjaśnia Laurioux, przeszła ogromną ewolucję – od metod „szytych na miarę” do nauki opartej na ilościowych pomiarach i matematycznych modelach. Dziś skupia się ona na składnikach odżywczych takich jak węglowodany, białka i tłuszcze. Fundamentem stała się kaloria, wykorzystywana w medycynie oraz politykach zdrowia publicznego. Nutri-Score – dietetyczny pomocnik w supermarkecie Jednym z narzędzi współczesnej dietetyki jest Nutri-Score – system oznaczania produktów spożywczych etykietą informującą o ich jakości odżywczej. To rozwiązanie wpisujące się w ilościowy model oceny żywności. – Myślę, że to przydatne narzędzie dla osób, które czują się bezradne przy wyborach żywieniowych – ocenia Laurioux. Źródło: CNRS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
Pod badanym wzgórzem archeolodzy spodziewali się kolejnych grobów, ale odkryli coś zupełnie innego. Wąski, kręty tunel prowadził w głąb wzniesienia, przecinając obszar pradziejowych pochówków. Miejsce to było użytkowane przez ludzi w średniowieczu. Pytanie brzmi: w jakim celu? Poznajcie archeologiczną zagadkę z Niemiec.
Podczas budowy farmy wiatrowej na wzgórzu Dornberg w Reinstedt w niemieckim landzie Saksonia-Anhalt archeolodzy odkryli coś znacznie bardziej intrygującego niż tylko starożytne kości. Są to relikty po działalności człowieka z wielu epok. Najstarszym elementem jest rów w kształcie trapezu, który wykonano około 6000 lat temu, a zatem w czasach neolitu. Archeolodzy znaleźli tam również pochówki szkieletowe oraz ślady kurhanu z epoki brązu. Wzgórze pełne tajemnic Wzgórze Dornberg było więc ważnym punktem na mapie przez tysiąclecia. Służyło jako miejsce wiecznego spoczynku dla wielu pokoleń. Jednak w południowej części neolitycznego rowu badacze odkryli ślady ingerencji, która nie pasowała do starożytnych rytuałów. Średniowieczny tunel, który nie miał końca Podczas prac archeolodzy zauważyli owalny dół o długości około dwóch metrów przykryty dużą kamienną płytą. Początkowo sądzili, że to kolejny pradziejowy grób. Wypełnisko dołu nie kończyło się, lecz prowadziło coraz głębiej w twardy, jasny less, czyli rodzaj ziemi. Tak odkryto unikalny system podziemnych korytarzy wydrążonych ludzką ręką. Tunel ten jest niezwykle ciasny. Jego wysokość wynosi od 1 do 1,25 metra, a szerokość to zaledwie 50 do 70 centymetrów. Tunel skręcał w stronę północno-zachodnią, w głąb wzgórza, tworząc klaustrofobiczną przestrzeń. Zagadka ze wzgórza Dornberg Według archeologów ten tunel pochodzi z czasów średniowiecza. Ale co skłoniło ludzi do jego drążenia w miejscu dawnych pochówków? Wewnątrz tunelu badacze znaleźli fragmenty ceramiki, podkowę oraz szkielet lisa. Odkryto tam również cienką warstwę węgli drzewnych, co świadczy o tym, że przez krótki czas płonął tam ogień. Rytuały w tunelu Naukowcy przypuszczają, że tunel – określany przez nich mianem Erdstall – mógł służyć jako kryjówka w czasach zagrożenia lub miejsce tajemniczych obrzędów kultowych. Wybór lokalizacji był genialny w swej prostocie. Dawny neolityczny rów mógł być wciąż widoczny na powierzchni, co ułatwiało odnalezienie wejścia. Jednocześnie wzgórze pełne „pogańskich grobów” mogło budzić lęk i być omijane przez postronnych mieszkańców. To sprawiało, że podziemny tunel był bezpiecznym schronem, którego wejście dodatkowo maskowano stosem kamieni. Europa usiana zagadkowymi tunelami Tunele znane jako Erdställe (l. mn. Od Erdstall) to podziemne systemy korytarzy i komór, których główne obszary występowania rozciągają się od Lasu Bawarskiego, przez Górną i Dolną Austrię, aż po Słowację, ale zbliżone struktury występują także w Polsce, Czechach (szczególnie na południowych Morawach ), Słowacji, na Węgrzech oraz we Francji. Główną cechą odróżniającą Erdställe od zwykłych tuneli jest ich ekstremalnie ciasna konstrukcja, która uniemożliwia swobodne poruszanie się. Korytarze mają zazwyczaj zaledwie 60 cm szerokości oraz od 1,0 do 1,7 metra wysokości. Ich najbardziej charakterystycznym elementem są niezwykle wąskie przejścia łączące poszczególne części systemu. Erdställe nigdy nie biegną w jednym kierunku ani na jednym poziomie. Są kręte, a czasem tworzą pętle prowadzące z powrotem do punktu wyjścia. Czym były te obiekty? Pochodzenie i cel budowy Erdställi nie są jasne, jednak naukowcy sformułowali dwie główne teorie: Krótkotrwałe kryjówki (schrony). Miejsca ucieczki i ukrycia dla mieszkańców wsi podczas najazdów lub konfliktów. Pozwalały one ukryć się np. kobietom z dziećmi przed napastnikami niszczącymi gospodarstwa. Nie nadawały się one jednak do dłuższego przebywania; Miejsca kultu i obrzędów. Być może były to obiekty sakralne lub kultowe związane z ludowymi tradycjami „przeciskania się”, co miało pomagać w pozbyciu się dolegliwości fizycznych. Obiekty te były wykorzystywane intensywnie od XI do XIII wieku, a większość z nich została opuszczona lub zasypana w wiekach XIV i XV. Źródła: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt, Historisches Lexikon Bayerns Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Słowianie kontra wikingowie. Jakie relacje łączyły ich we wczesnym średniowieczu? – nowy podcast
W Skandynawii znajdowane są słowiańskie naczynia ceramiczne, biżuteria, a nawet pozostałości po konstrukcjach, które mają ponad 1000 lat. Czy to oznacza, że nasi przodkowie przyczynili się do powstania pierwszych skandynawskich królestw? O relacjach wikińsko-słowiańskich rozmawiamy w nowym podcaście National Geographic Polska z dr. Jakubem Jagodzińskim.
To już czwarty odcinek cyklu „Wszystkie Tajemnice Słowian”. Tym razem skupiamy się na kontaktach Słowian z wikingami, do których dochodziło ponad 1000 lat temu. Do tej pory dominowała w przestrzeni publicznej narracja, wedle której to Słowian mieli zdominować przybysze z północy. A Mieszko I miał być wikingiem. Rozmowa z dr. Jakubem Jagodzińskim Nasz kolejny gość, dr Jakub Jagodziński, jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie archeologii, a także etnologiem i antropologiem kultury, pracownikiem Działu Naukowego w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu. Jest też autorem artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz książki „Goście, kupcy, osadnicy. Kontakty Słowian Zachodnich i Skandynawów w epoce wikingów”. Zaginione emporium Truso W tym odcinki rozmawiamy między innymi o jedynym na ziemiach polskich wikińskim emporium Truso, które odkryto niedaleko Elbląga 40 lat temu. Miejsce to zostało założone przez Skandynawów i istniało od VIII do schyłku X wieku. Wiedza o istnieniu Truso pochodzi tylko z jednego źródła pisanego – relacji anglosaskiego podróżnika Wulfstana. Głównymi towarami handlowymi był tam bursztyn oraz prawdopodobnie niewolnicy, co potwierdzają znaleziska kajdan i arabskich monet. Osada miała charakter nieagrarny i składała się z trzech części: strefy portowej, centralnej oraz peryferyjnej. – Ta osada była na wskroś skandynawska. Ona była przez Skandynawów założona, kontrolowana, łączyła szlaki handlowe – opowiada dr Jagodziński. Czy Mieszko I był wikingiem? Dr Jakub Jagodziński kategorycznie stwierdza na podstawie źródeł, że Mieszko I nie był wikingiem. Nie istnieją żadne przesłanki historyczne ani archeologiczne, które wskazywałyby na skandynawskie korzenie pierwszych Piastów – przekonuje badacz. Z podcastu dowiemy się, że koncepcja ta zrodziła się w nauce kilkaset lat temu, gdy polscy uczeni zaczęli zastanawiać się nad początkami państwa. Słowianie w Skandynawii Ten temat prawie nie istnieje w szerszej debacie. Mowa o obecności Słowian w Skandynawii. Tymczasem – jak mówi nasz gość – był to proces trwający od VIII wieku, obejmujący tereny dzisiejszej Danii, Szwecji, Norwegii, a nawet odległej Islandii. Najmocniejszym dowodem na fizyczne osadnictwo są słowiańskie ziemianki, które archeolodzy odkryli w takich ośrodkach jak Hedeby czy Aarhus. W duńskim Roskilde istnieje nawet dzielnica o nazwie Windeboder, co oznaczało „słowiańskie kramy”. Takich słowiańskich „śladów” jest zatem sporo. Wpływ słowiańskich przybyszów był widoczny również w codziennym użytku, ponieważ tzw. ceramika bałtycka powszechna w Skandynawii ma w rzeczywistości słowiańską genezę i formy. Partnerski charakter relacji i wzajemne przenikanie się kultur Zdaniem dr. Jagodzińskiego nie można mówić o jednostronnym wpływie agresywnych wikingów na rzekomo bierne i zdominowane społeczności słowiańskie. Zamiast tego badacz proponuje wizje partnerskich relacji między elitami obu grup. Według niego kluczowe znaczenie miała nie etniczność czy pochodzenie, lecz funkcja pełniona w systemie gospodarczym przez kupców i rzemieślników. Skandynawscy i słowiańscy specjaliści współpracowali ze sobą na zasadach rynkowych. Wideo z rozmową z dr. Jakubem Jagodzińskim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Jest to czwarty odcinek nowej serii Wszystkie Tajemnice Słowian. W pierwszym rozmawialiśmy z prof. Piotrem Grochowskim o rodzimowiercach, w drugim – o DNA Słowian z dziennikarką „Polityki” Agnieszką Krzemińską, a w trzecim z prof. Pawłem Żmudzkim o Wielkiej Lechii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Tu czas się zatrzymał. Francuzi uznali tę wioskę za najpiękniejszą
Francja od kilku lat nie ma sobie równych pod względem liczby odwiedzających – to najczęściej odwiedzany kraj na świecie. W samym 2024 roku przyciągnęła rekordowe 100 milionów turystów zagranicznych, którzy chcieli zasmakować jej kultury, kuchni i krajobrazów. A jakim wyborem kierują się sami Francuzi, gdy są pytani o ulubione miejsce we własnym kraju? Wiadomo, która miejscowość skradła ich serca.
Francja od dekad przyciąga turystów z całego świata, oferując mozaikę pejzaży (od Alp po Lazurowe Wybrzeże) oraz kulturowe skarby, jak muzea, katedry czy lokalne festiwale. Jej słynna kuchnia i malownicze wsie inspirowały nawet ekstremalnych podróżników: w 2022 roku pewien Belg przejechał rowerem ponad 1400 km tylko po to, by spróbować wyjątkowych croissantów z Nicei. Jednak gdy zapyta się samych Francuzów, jakie miejsce w ich kraju lubią najbardziej, wskazania bywają zaskakujące. Widzowie popularnego programu telewizyjnego „Le Village Préféré des Français 2025” wybrali mianowicie Saint-Antoine-l’Abbaye – niewielką wioskę, która okazała się najbliższa sercom mieszkańców Francji. Historia Saint Antoine l’Abbaye – od średniowiecznego sanktuarium, do malowniczej wioski Saint Antoine l’Abbaye to niewielka, ale niezwykle bogata historycznie wioska położona w departamencie Isère w regionie Owernia-Rodan-Alpy, która dziś uchodzi za jeden z najlepiej zachowanych przykładów średniowiecznej zabudowy we Francji. Pierwotnie miejscowość nosiła nazwę La-Motte-Saint-Didier, lecz jej losy zmieniły się gwałtownie po XI wieku, kiedy to sprowadzono tu relikwie św. Antoniego Wielkiego – egipskiego mnicha i pustelnika, czczonego jako święty patron uzdrawiania. Dzięki temu Saint-Antoine szybko stało się celem pielgrzymek. W 1095 roku założono tu dom Zakonu Szpitalników św. Antoniego, którzy opiekowali się chorymi, w szczególności osobami dotkniętymi tzw. ogniem św. Antoniego (chorobą powodującą drgawki i owrzodzenia), stając się jednym z ważniejszych ośrodków medyczno-religijnych średniowiecznej Europy. Centralnym punktem wioski jest majestatyczne gotyckie opactwo z jednym z najstarszych kościołów w regionie, którego początki sięgają średniowiecza (a wraz z innymi zabytkami zostało wpisane na listę Monuments Historiques już w XIX wieku). Ulice brukowane kamieniem, domy z muru pruskiego i wąskie zaułki tworzą niezwykłą atmosferę minionych wieków, przez co miejscowość wydaje się zawieszona w czasie między dawną duchowością a codziennym życiem jej mieszkańców. Saint-Antoine-l’Abbaye została uznana za jedną z najpiękniejszych wiosek Francji (Plus Beaux Villages de France) już w 2009 roku, co podkreśla jej wyjątkową wartość historyczną i architektoniczną. Co sprawia , że Francuzi pokochali Saint Antoine l’Abbaye? Saint Antoine l’Abbaye swoją wyjątkowość zawdzięcza nie tylko statusowi jednej z najpiękniejszych wsi we Francji, ale przede wszystkim harmonijnemu połączeniu bogatej historii, autentyczności i żywej kultury lokalnej. Położona w sercu zielonych wzgórz Isère, między Grenoble a Lyonem, wioska zachowała niemal nienaruszony średniowieczny charakter. Spacerując między zabytkowymi fasadami i rynkami, można poczuć atmosferę XIII–XIV wieku, kiedy opactwo było ważnym ośrodkiem kultu i leczenia. Wiele budynków i detali architektonicznych (od rzeźbionych portali po starannie zachowane fragmenty murów) świadczy o tym, jak duże znaczenie miała ta miejscowość w średniowieczu. Równie istotnym elementem przyciągającym turystów są liczne wydarzenia i festiwale, które ożywiają wioskę o każdej porze roku. Najbardziej znane są coroczne Médiévales, wielka impreza odbywająca się w sierpniu, podczas której całe Saint-Antoine-l’Abbaye zamienia się w żywy teatr epoki średniowiecza – z artystami, muzyką, warsztatami rzemieślniczymi i kolorowymi kiermaszami, które przenoszą uczestników w dawne czasy. Kolejnym atutem wioski jest jej położenie: otoczona malowniczymi krajobrazami i szlakami w okolicach Regionalnego Parku Przyrody Vercors, stanowi doskonałą bazę do spacerów, wycieczek rowerowych czy odkrywania lokalnych smaków. Bliskość innych urokliwych miejsc, jak Pont-en-Royans czy znanego z tradycyjnych serów Saint-Marcellin tylko wzbogaca ofertę turystyczną tej części regionu Owernia-Rodan-Alpy i sprawia, że Francuzi chętnie tu wracają. Źródła: CNN, Travel + Leisure Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.