Gdzie zniknęli rycerze spod Grunwaldu? Archeolodzy właśnie ruszyli na pole bitwy, by rozwiązać wielką zagadkę
15 lipca 1410 roku naprzeciw siebie stanęły dwie potężne armie. Choć bitwa pod Grunwaldem to jeden z największych triumfów w historii polskiego oręża, to jej dokładny przebieg wciąż skrywa wiele tajemnic. Właśnie ruszyła kolejna edycja wielkich poszukiwań. Czego dokładnie szukają tam archeolodzy i gdzie podziali się walczący w bitwie rycerze?
Kiedy wojska polsko-litewskie starły się z siłami zakonu krzyżackiego, na polach Grunwaldu walczyło łącznie kilkadziesiąt tysięcy ludzi (historycy szacują, że mogło to być łącznie ponad 50 tysięcy zbrojnych). To było jedno z największych starć średniowiecznej Europy. Po wielogodzinnej rzezi na pobojowisku pozostał zniszczony rynsztunek i ogromne ilości ciał. Dziś, ponad 600 lat później, wbrew pozorom wcale nie wiemy o tym starciu wszystkiego, a badacze metodycznie, metr po metrze, wydzierają ziemi jej kolejne sekrety. Zapełnianie białych plam na mapie pobojowiska. Tak wiele jeszcze nie wiemy W ostatnich dniach historyczne pola Grunwaldu znów zatętniły życiem. Po corocznej rekonstrukcji bitwy rozpoczęła się tam kolejna edycja badań archeologicznych, w której bierze udział około 40 wykwalifikowanych poszukiwaczy zrzeszonych w stowarzyszeniach eksploracyjnych. Współpracują oni ramię w ramię z archeologami i muzealnikami, przeczesując z wykrywaczami metali przez cały tydzień główny obszar dawnego starcia. – Chcemy uzupełniać luki w centralnej części pola bitwy, które dzięki naszym wcześniejszym wieloletnim badaniom mamy już dość precyzyjnie określone – wyjaśnia PAP Szymon Drej, dyrektor Muzeum Bitwy pod Grunwaldem. Oprócz tego badacze wezmą pod lupę nieprzebadane dotąd tereny na zachód i północ od pobojowiska, a także zweryfikują miejsca sprawdzane powierzchownie w poprzednich latach. Największa tajemnica – gdzie zniknęli rycerze? Systematyczne poszukiwania na tym obszarze trwają od 2014 roku. Wykorzystując wykrywacze metali, detektoryści sprawdzili już setki hektarów użytków rolnych, aby wyznaczyć dokładne miejsce prowadzenia walk. Sugerują się zagęszczeniem w ziemi wojennych artefaktów. Punktem odniesienia była dla nich pobitewna kaplica wzniesiona na polecenie wielkiego mistrza Henryka von Plauena w 1411 roku. To właśnie przy niej odnaleziono dotąd szczątki około 250 poległych. Biorąc pod uwagę skalę średniowiecznej rzezi, to jednak zaledwie ułamek ofiar. Do dziś nie odnaleziono grobów pozostałych osób, które zginęły w walce, co pozostaje jedną z najbardziej fascynujących zagadek w polskiej archeologii. Rozległe badania udowodniły jednak ostatecznie, że armie ustawiły się między Grunwaldem a Łodwigowem, a najkrwawsze walki toczyły się bezpośrednio wzdłuż drogi łączącej te dwie wsie. Obozowisko krzyżackie ulokowane było z kolei dokładnie w miejscu dzisiejszej kaplicy. Od pieczęci z pelikanem po tatarskie monety Każdy sezon poszukiwań przynosi fascynujące odkrycia. Z ziemi wydobyto już wcześniej m.in. groty strzał i bełtów, ostrogi, topory bojowe, fragmenty mieczy oraz rękawic pancernych, a także krzyżackie i jagiellońskie monety. Do unikatów należą z pewnością zapony spinające krzyżackie płaszcze z wygrawerowanym napisem „Ave Maria” oraz średniowieczny tłok pieczęci ukazujący pelikana karmiącego młode własną krwią. Najcenniejsze militaria, po niezbędnej konserwacji, trafiają na muzealne wystawy. Warto zaznaczyć, że obecne prace to drugi etap tegorocznych działań. W marcu badacze przeczesywali okolice wsi Leszcz, gdzie przed bitwą z 1410 roku miał znajdować się obóz odpoczywających wojsk polsko-litewskich. Ziemia oddała tam m.in. piętnastowieczną tatarską monetę, a przy okazji natrafiono na zupełnie niespodziewane, nowe stanowisko archeologiczne pochodzące z okresu wpływów rzymskich. Źródło: naukawpolsce.pl Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śluby czystości, śmierć dzieci i gra o tron. Mroczne sekrety Henryka Brodatego – nowy odcinek podcastu z prof. Czwojdrak
Związek Henryka Brodatego i Jadwigi Śląskiej to jedna z najbardziej fascynujących i tragicznych historii polskiego średniowiecza. On zjednoczył znaczną część rozbitej Polski, prowadząc bezwzględną grę dyplomatyczną. Ona uciekła od niego do klasztoru przed ukończeniem 30. roku życia i została świętą. W nowym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak w rozmowie z Łukaszem Załuskim odkrywa kulisy małżeństwa, które wstrząsnęło historią Polski.
Spis treści: Tragiczne macierzyństwo. Dlaczego księżna uciekła do zakonu? Geneza przydomka. Skąd wzięła się słynna broda Henryka? Ekstremalna asceza. Szokujące zwyczaje świętej Jadwigi Krewny w Watykanie. Bezwzględna polityka i łamane układy Droga po władzę. Jak Henryk Brodaty jednoczył rozbitą Polskę? Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym Kiedy pochodząca z bawarskiej dynastii Andechsów Jadwiga przybyła na Śląsk, nikt nie spodziewał się, jak ogromny wpływ wywrze na losy rodu Piastów. Jej małżeństwo z Henrykiem Brodatym – potężnym księciem śląskim – stało się fundamentem potęgi władcy, ale w cieniu dworskiego przepychu kryły się ból, niezrozumiałe decyzje i bezwzględna walka o zjednoczenie kraju w dobie rozbicia dzielnicowego. Tragiczne macierzyństwo. Dlaczego księżna uciekła do zakonu? Realia średniowiecznej polityki dynastycznej bywały bezlitosne. Jadwiga została żoną śląskiego księcia jako zaledwie kilkunastoletnia dziewczynka, co było wówczas normą. Pierwsza miesiączka czyniła z dziecka osobę gotową do małżeństwa i płodzenia potomków. Para doczekała się aż siedmiorga dzieci, jednak ich losy położyły się cieniem na psychice księżnej. – Jadwiga właściwie po kilkunastu latach małżeństwa, nie dobijając jeszcze trzydziestki, poprosiła męża, żeby zakończyli współżycie. Poprosiła go także o to, żeby mogła się oddalić do zakonu, chociaż oczywiście rozwodu absolutnie nie było – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Wiele z rodzących się rok po roku dzieci zmarło tragicznie na jej oczach. Być może to właśnie gigantyczna trauma pchnęła młodą księżną w stronę skrajnej religijności, dziwnych zwyczajów i porzucenia dworskiego życia. Geneza przydomka. Skąd wzięła się słynna broda Henryka? Decyzja Jadwigi o tzw. separacji od stołu i łoża musiała wstrząsnąć śląskim dworem, jednak Henryk wyraził na nią zgodę. Książę ufundował dla żony klasztor cysterek w Trzebnicy, w którym wkrótce zamieszkała. Ich rozstanie przypieczętował nietypowy symbol, który zapisał się w polskiej historii w przydomku władcy. – W tamtym czasie moda miała być taka, że mężczyzna miał mieć gładko wygolony podbródek. Henryk na znak rozstania z żoną przestał się golić i stąd przydomek „Brodaty“ – zdradza badaczka. Ekstremalna asceza. Szokujące zwyczaje świętej Jadwigi W murach trzebnickiego klasztoru Jadwiga, późniejsza święta Kościoła katolickiego, oddała się praktykom, które z czasem zaczęły przybierać niepokojący charakter. – Pogrążając się coraz bardziej w tej modlitwie, częściowo można by powiedzieć nawet dewocyjnej, jej zachowanie nie do końca było racjonalne. (...) Myła swoich wnuków w wodzie po zakonnicach, miała jakieś tam swoje urazy do różnych zwierząt. Słynna siostra Racława miała oswojonego jeża, a Jadwiga kazała jej tego jeża wypuścić, nawet nie wiem, czy nie zabić – opisuje prof. Czwojdrak. Księżna, która w pierwszych latach uchodziła za doskonałą kandydatkę do budowania potęgi rodu, ostatecznie całkowicie odcięła się od spraw doczesnych. Krewny w Watykanie. Bezwzględna polityka i łamane układy Podczas gdy Jadwiga spędzała dni na ascezie, Henryk realizował swój wielki plan. Prowadził bezwzględną politykę, nie cofając się przed zdradą sojuszników (np. Władysława Laskonogiego). Przed poważnymi konsekwencjami ze strony papiestwa chroniły go jednak „wtyki” w Stolicy Apostolskiej. – Podobno w kancelarii papieskiej miał jakiegoś swojego krewnego, bo nierzadko na Henryka Brodatego szły rozmaitego rodzaju skargi. On naprawdę był księciem, który był w stanie zawrzeć układ i za dwa dni go złamać. Jak mu przestało to pasować, to nie było z tym najmniejszego problemu. Więc co jakiś czas szły skargi na niego, a ten siostrzeniec gdzieś te skargi odpowiednio kamuflował – ujawnia prof. Czwojdrak. Parasol ochronny w Watykanie pozwalał mu na dyplomatyczną samowolkę, choć ostatecznie – mimo sprytu i szerokich znajomości – korony królewskiej z Rzymu nigdy nie uzyskał. Nie ma jednak informacji, żeby się o nią starał. Droga po władzę. Jak Henryk Brodaty jednoczył rozbitą Polskę? Choć rzadko pamięta się o nim jako o zjednoczycielu, to właśnie on z niezwykłą skutecznością łączył podzielone ziemie. Punktem wyjścia do budowy jego potęgi było rdzenne Księstwo Śląskie (ze stolicą we Wrocławiu). Stopniowo, drogą układów i konfliktów zbrojnych, włączał w swoją orbitę kolejne terytoria: ziemię lubuską, południową Wielkopolskę (m.in. ziemię kaliską), a także część ziemi sandomierskiej. Biorąc udział w zjazdach z Konradem Mazowieckim i sprytnie manewrując sojuszami, zgromadził w swoich rękach gigantyczną władzę na ziemiach polskich. – Rzeczywiście udało mu się w pewnym momencie przejąć także tron krakowski, więc utorował też drogę do tego tronu swojemu synowi, Henrykowi Pobożnemu – podkreśla historyczka. Co ciekawe, ten niezwykle zręczny polityk zakończył życie obłożony kościelną klątwą. Zmarł w 1238 roku, a tylko ostateczna interwencja jego świątobliwej żony sprawiła, że potężny książę, obłożony ekskomuniką, mógł w ogóle spocząć w poświęconej ziemi. Posłuchaj całej rozmowy o Henryku Brodatym Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i dowiedz się, w jaki sposób śląscy książęta walczyli o powrót zjednoczonej Polski na mapę Europy. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski, National Geographic Polska Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego pięciu synów Krzywoustego zrujnowało jedność Polski? Oślepienia, zdrady i zapomniane zbrodnie
Gdy synowie Bolesława Krzywoustego przystąpili do walki o krakowski tron, normy moralne przestały istnieć. Oślepianie możnych, wyrywanie języków, łamanie papieskich przysiąg i potajemne układy w cieniu zjazdów kościelnych stały się codziennością. O krwawych realiach epoki rozbicia dzielnicowego i zacieraniu śladów po niewygodnych książętach opowiada mediewistka prof. Bożena Czwojdrak.
W szkolnych podręcznikach rozbicie dzielnicowe przedstawia się często jako suchy ciąg dat i traktatów. W rzeczywistości była to bezwzględna walka o przetrwanie, w której sojusze zmieniano z dnia na dzień, a politycznych oponentów eliminowano z porażającym okrucieństwem. Średniowieczny „true crime”. Oślepianie i wyrywanie języków jako narzędzie władzy Upadek najstarszego z braci, Władysława Wygnańca, wiązał się z jedną z najgłośniejszych zbrodni tamtych lat – brutalną rozprawą z możnowładcą Piotrem Włostowicem. Choć czyn ten wywołał powszechne oburzenie i bunt przeciw seniorowi, okaleczanie przeciwników politycznych nie było w tamtej epoce niczym nadzwyczajnym. „To była normalna sprawa w tamtym czasie. Oślepiano przeciwników, wyrywano im języki. Bolesław Chrobry przecież jeszcze wybijał zęby swojemu własnemu wujowi Bolesławowi Rudemu, który był na jego dworze. Miał potem władca czeski wikt i opierunek do końca życia, ale był ślepy, niemy i mógł jeść tylko papki” – przypomina prof. Bożena Czwojdrak. Władysław Wygnaniec nie zawahał się sięgnąć po te same metody, co przypieczętowało jego wygnanie. Prawdziwe mechanizmy sprawowania władzy wczesnych Piastów odsłania burzliwa historia dynastii Piastów. Zagadka z Wiślicy. Dlaczego jedyny bezinteresowny książę nie ma nawet przydomka? Podczas gdy pozostali bracia z pasją niszczyli państwo w kolejnych wojnach podjazdowych, jeden z nich zupełnie odciął się od wyścigu po władzę. Henryk Sandomierski to jedyny syn Krzywoustego, który nie dorobił się efektownego przydomka (jak Wygnaniec, Kędzierzawy czy Sprawiedliwy). Jego ślad w historii przetrwał głównie w architekturze i sztuce sakralnej: „Wszystko wskazuje na to, że akurat Henryk chyba jako jeden z nielicznych tych braci w ogóle nie miał ambicji, żeby gdzieś tam walczyć, przejmować trony, kłócić się z kimkolwiek. Nie założył rodziny. To właśnie ten człowiek ufundował kolegiatę w Wiślicy. Słynna Płyta Wiślicka przedstawia wizerunek Henryka Sandomierskiego, najprawdopodobniej razem z Kazimierzem Sprawiedliwym” – zaznacza prof. Czwojdrak. Henryk sprowadził do Zagości zakon joannitów, a jego śmierć w 1166 roku do dziś owiana jest tajemnicą. Kroniki wspominają o niej enigmatycznie, sugerując, że poległ podczas krucjaty przeciwko pogańskim Prusom. Zjazd w Łęczycy 1180. Kupienie tronu za zrzeczenie się majątków po zmarłych biskupach Ostateczny upadek idei jedności państwa i prawne pogrzebanie testamentu Krzywoustego nastąpiło podczas słynnego zjazdu w Łęczycy w 1180 roku. Aby ugruntować swoją władzę w Krakowie kosztem starszego Mieszka Starego, najmłodszy brat Kazimierz poszedł na radykalne ustępstwa wobec Kościoła. Książę zrzekł się tzw. ius spolii – prawa monarchy do przejmowania majątku ruchomego po zmarłych biskupach. W zamian duchowieństwo i możni usunęli nadrzędną zasadę senioratu, oddając tron krakowski w ręce młodszego juniora. W ten sposób prawny fundament monarchii piastowskiej został ostatecznie zniszczony, a decyzje podejmowane w regionalnych grodach zaczęły przeważać nad wolą władców na krakowskim Wawelu. Wymazani z pamięci. Kto w Polsce ma dziś ulice, a kto zniknął z map? Współczesna pamięć historyczna o synach Krzywoustego jest uderzająco asymetryczna. Choć Bolesław Kędzierzawy rządził w Krakowie przez blisko trzy dekady, a Władysław Wygnaniec władał potężnym Śląskiem, ich obecność w przestrzeni publicznej praktycznie nie istnieje. Sprawdzenie nazw ulic w polskich miastach pokazuje brutalną prawdę – Władysław Wygnaniec nie doczekał się w Polsce żadnej ulicy, a Bolesław Kędzierzawy – zaledwie jednej. Znacznie lepiej pamięta się o Mieszku Starym, jednak wyłącznie w granicach Wielkopolski. Z kolei losy rozdrobnionych księstw śląskich i wielkopolskich odkrywają współczesne badania nad śląskimi grodami oraz nowe odkrycia archeologiczne w Polsce. Pięciu synów Krzywoustego reprezentowało pięć skrajnie odmiennych charakterów. Ich niezdolność do kompromisu, polityczny egoizm i skłonność do krwawych rozpraw sprawiły, że zamiast mocarstwa pozostawili po sobie zgliszcza i kraj pogrążony w wielopokoleniowym kryzysie. Posłuchaj całej rozmowy o synach Bolesława Krzywoustego Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o bratobójczej walce o tron synów Bolesława Krzywoustego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego pięciu synów Krzywoustego zrujnowało jedność Polski? Nowy odcinek podcastu z prof. Bożeną Czwojdrak
Testament Bolesława Krzywoustego miał zabezpieczyć granice, a doprowadził do trwającego niemal dwa stulecia chaosu. Dlaczego misterny plan legł w gruzach? W rozmowie z National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obnaża bezwzględną grę braci: od tajnego zjazdu w Łęczycy pod pretekstem wesela, przez głęboki konflikt Małopolski z Wielkopolską, aż po demograficzną katastrofę, która pogrążyła Śląsk.
Spis treści: Tajny spisek w Łęczycy. Jak wesele siostry posłużyło do rozbioru państwa Historia alternatywna: czy Polska uniknęłaby rozbicia bez buntu juniorów? Nowa kontra Stara Polska. Konflikt Poznania z Krakowem zablokował zjednoczenie Pułapka demograficzna. Dlaczego Śląsk rozpadł się na dziesiątki księstw, a Wielkopolska przetrwała? Prawda ukryta pod mitami. Kadłubek, Gall i zatuszowana rzeczywistość Posłuchaj całej rozmowy o synach Bolesława Krzywoustego Kiedy w 1138 roku odchodził Bolesław Krzywousty, polska monarchia wydawała się dobrze zabezpieczona. Ojciec podzielił terytoria tak, by dzielnice młodszych braci nie stykały się ze sobą, zmuszając ich do kontaktu przez ziemie senioralne Władysława. Wystarczyło jednak kilka lat, by misterny system kontroli zamienił się w arenę bezpardonowej walki o władzę. Tajny spisek w Łęczycy. Jak wesele siostry posłużyło do rozbioru państwa Młodsi synowie Salomei z Bergu doskonale zdawali sobie sprawę ze swojej słabości militarnej wobec najstarszego brata. Aby obejść zakazy poruszania się po kraju, uknuli intrygę wykorzystującą prawo zwyczajowe. „Oni w pewnym momencie spotykają się z matką Salomeą pod pretekstem wydania siostry Agnieszki za mąż, bo rzeczywiście tu bracia podejmowali takie decyzje. I wtedy prawdopodobnie dogadują się ze sobą, że kiedy nie ma Władysława – który wyjechał na wyprawę na Ruś – przejmą część dzielnicy senioralnej. Mieszko zabiera ziemię kaliską i gnieźnieńską, scalając Wielkopolskę, a Bolesław przejmuje Kujawy oraz ziemie chełmińską i michałowską” – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Ten zuchwały krok był pierwszym bezpośrednim ciosem w spójność terytorialną monarchii, który rozpoczął proces nieodwracalnej parcelacji kraju. Zamiast dbać o dobro ogółu, bracia zaczęli tworzyć niezależne księstwa dzielnicowe, a w kraju rozkwitała średniowieczna polityka dynastyczna Piastów. Historia alternatywna: czy Polska uniknęłaby rozbicia bez buntu juniorów? Czy polska korona mogła zachować jedność, gdyby Władysław zdołał powstrzymać bunt rodzeństwa? Prof. Czwojdrak zauważa, że Bolesław Krzywousty wyposażył seniora w ogromne aktywa właśnie po to, by dać mu czas na naturalną konsolidację władzy. „Tak wielka przewaga terytorialna i siłowa nad braćmi mogła mu dać czas na przeczekanie. Wiadomo: któryś zawsze umrze, któryś zachoruje, różne rzeczy chodzą po ludziach. Władysław był jedyną dorosłą osobą z synami, na której barkach mogła spoczywać dynastia. Pozostali byli wielką niewiadomą” – wskazuje badaczka. Henryk Sandomierski zginął bezpotomnie, synowie Bolesława Kędzierzawego zmarli młodo, a Kazimierz Sprawiedliwy nie przejawiał ambicji politycznych. Gdyby juniorzy nie obalili seniora, ostateczny bój o tron rozegrałby się wyłącznie między Władysławem a Mieszkiem Starym, a Polska mogła uniknąć 150 lat bratobójczych wojen. Nowa kontra Stara Polska. Konflikt Poznania z Krakowem zablokował zjednoczenie Jednym z najmniej uświadamianych powodów upadku idei zjednoczeniowej były głębokie regionalne animozje, które eksplodowały podczas prób odzyskania tronu przez Mieszka Starego. „Tu się zaczyna tworzyć od pewnego momentu odwieczna rywalizacja pomiędzy Małopolską i Wielkopolską – Stara i Nowa Polska. W okresie rozbicia dzielnicowego widać ewidentnie, że na tronie krakowskim może być Ślązak, może być książę mazowiecki, ale jak przychodzi ktoś z Wielkopolski, to nie ma szans, żeby się dogadać” – podkreśla prof. Bożena Czwojdrak. Mieszko – władca bezkompromisowy, chowający się za poznańskimi murami, a wedle podań pochowany w Poznaniu w złotej trumnie – traktowany był w Krakowie jak intruz. Ta niechęć krakowskich elit do Wielkopolan skutecznie paraliżowała wszelkie próby stworzenia silnego, centralnego ośrodka władzy. O tym, jak strategiczne znaczenie miały wówczas poszczególne grody, przypominają dzisiejsze odkrycia archeologiczne w polskich miastach. Pułapka demograficzna. Dlaczego Śląsk rozpadł się na dziesiątki księstw, a Wielkopolska przetrwała? O losach poszczególnych prowincji decydowała nie tylko wielka polityka, ale i... biologia. Porównanie linii śląskiej i wielkopolskiej rzuca nowe światło na mechanizm rozpadu państwa. Na Śląsku potomkowie Władysława Wygnańca wykazywali ogromny „potencjał demograficzny” – rodzili wielu synów. Ponieważ każdy dziedzic domagał się własnego skrawka ziemi, a terytorium nie rosło, Śląsk zaczął dzielić się na mikroskopijne, skłócone księstewka, które stopniowo traciły siłę militarną i więź z Koroną. Z kolei Wielkopolska miała niezwykłe szczęście: „Nawet jeśli rodziło się więcej synów, to gdy dochodziło do śmierci głównego władcy, zazwyczaj zostawał tylko jeden następca. Pod tym kątem Wielkopolska miała wyjątkowe szczęście” – zaznacza prof. Czwojdrak. Podziały te trwale odmieniły granice, w których wznoszono liczne śląskie warownie i grody obronne. Prawda ukryta pod mitami. Kadłubek, Gall i zatuszowana rzeczywistość Dlaczego tak trudno nam dziś obiektywnie ocenić synów Krzywoustego? Winę ponoszą średniowieczni kronikarze, którzy tworzyli laurki na zamówienie polityczne. O ile Gall Anonim budował heroiczny mit Krzywoustego, o tyle Wincenty Kadłubek dwoił się i troił, by wybielić Kazimierza Sprawiedliwego. Kadłubek dorabiał filozoficzną teorię do alkoholowych uczt księcia, argumentując, że pijaństwo było „metodą śledczą”, mającą skłonić poddanych do szczerości. W ten sposób pacyfistyczny i unikający politycznych trudów książę zyskał przydomek „Sprawiedliwy”, a z polskiej pamięci wymazano fakt, że zaprzepaścił on największą szansę na scalenie kraju. Prawdziwe realia tamtych wieków odkrywają przed nami tajemnice wzgórza wawelskiego oraz dawne kroniki rycerskich wypraw. Posłuchaj całej rozmowy o synach Bolesława Krzywoustego Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o bratobójczej walce o tron synów Bolesława Krzywoustego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Imprezowicz, wygnaniec i wieczny awanturnik. Prawdziwe twarze synów Krzywoustego
Gdy w 1138 roku umierał Bolesław Krzywousty, zostawił ambitny plan sukcesji mający uchronić kraj przed bratobójczą wojną. Rzeczywistość okazała się brutalna: jeden z braci uciekał z kraju w niesławie, drugi rządził do dziewięćdziesiątki wbrew wszystkim, a najmłodszy – zamiast scalić państwo – wolał niekończące się biesiady. O kulisach piastowskiej walki o tron opowiada mediewistka prof. Bożena Czwojdrak.
Spis treści: Największy błąd Krzywoustego. Czy ojciec wierzył w zgodę braci? Władysław Wygnaniec. Fatalny sojusz, bose upokorzenie i odcięty język Bolesław Kędzierzawy. Trzy dekady stabilizacji w cieniu podejrzeń Mieszko Stary. Uparty senior, którego wygnali nawet właśni synowie Henryk Sandomierski. Tajemniczy książę i pierwszy polski krzyżowiec Kazimierz Sprawiedliwy. Miał wszystko, by zjednoczyć Polskę, ale wolał ucztować Posłuchaj całej rozmowy o synach Bolesława Krzywoustego Wprowadzenie ustawy sukcesyjnej przez Bolesława Krzywoustego na zawsze zmieniło mapę polityczną średniowiecznej Polski. Choć podręczniki szkolne skupiają się głównie na suchych datach rozbicia dzielnicowego, za podziałem kraju stały wyraziste, bezwzględne charaktery i dramatyczne ludzkie wybory. Największy błąd Krzywoustego. Czy ojciec wierzył w zgodę braci? W 1138 roku zmarł Bolesław Krzywousty, dzieląc ziemie między swoich synów i ustanawiając zasadę senioratu. Czy potężny władca naprawdę sądził, że jego potomkowie będą zgodnie współpracować dla dobra Korony? „A skąd! Właśnie dlatego ustanowił zasadę senioratu, bo wiedział, że na pewno współpracować ze sobą nie będą. On ich znał najlepiej. Doskonale wiedział, że Władysław i juniorzy, czyli jego młodsi bracia, będą walczyli przeciwko sobie” – tłumaczy w rozmowie z National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego. Krzywousty zdawał sobie sprawę z ryzyka rozlewu krwi, dlatego wyposażył najstarszego syna, Władysława, w potężną dzielnicę senioralną, zwierzchnictwo nad Pomorzem oraz pas ziem rozdzielający posiadłości młodszych braci. Plan ten miał jednak zasadniczą wadę: zakładał bezwzględną przewagę militarną seniora, której nie udało się utrzymać. Wtedy też zaczęła się brutalna historia dynastii Piastów w epoce rozbicia dzielnicowego. Władysław Wygnaniec. Fatalny sojusz, bose upokorzenie i odcięty język Pierworodny syn Bolesława (z małżeństwa ze Zbysławą Kijowską) szybko wszedł w otwarty konflikt z przyrodnimi braćmi. Mimo początkowych sukcesów i wsparcia wpływowej żony Agnieszki Babenberg, w 1146 roku musiał uciekać z kraju. Cieniem na jego rządach położyła się brutalna rozprawa z możnowładcą Piotrem Włostowicem, którego oślepiono i pozbawiono języka. Senior szukał ratunku u cesarza Fryderyka Barbarossy, co doprowadziło do niemieckiej interwencji w 1157 roku. Choć Bolesław Kędzierzawy musiał ukorzyć się przed cesarzem – stając boso we włosienicy z mieczem u szyi – Władysław nigdy nie odzyskał krakowskiego tronu. Zmarł na obczyźnie, a do kraju pozwolono wrócić dopiero jego synom, którzy przejęli śląskie zamki i grody. Bolesław Kędzierzawy. Trzy dekady stabilizacji w cieniu podejrzeń Po ucieczce Władysława ster rządów w Krakowie przejął Bolesław Kędzierzawy – najstarszy z „juniorów”. Rządził jako senior przez niemal 30 lat, budując potęgę linii mazowieckiej. Jednak wbrew pozorom nie była to epoka braterskiej sielanki. Kędzierzawy doskonale rozumiał mechanizmy władzy i, podobnie jak ojciec, odciął od wpływów swojego młodszego brata Mieszka. „Kędzierzawy robi dokładnie to samo: młodszych braci, Henryka i Kazimierza, izoluje od Mieszka Starego. On mu absolutnie nie ufa. Zna swojego brata chyba najlepiej ze wszystkich i ma pełną świadomość, że Mieszko będzie próbował dogadać się z młodszymi braćmi, żeby go wyeliminować” – zaznacza prof. Czwojdrak. Mieszko Stary. Uparty senior, którego wygnali nawet właśni synowie Mieszko Stary dożył sędziwego wieku niemal 90 lat i do samego końca nie porzucił marzeń o tronie krakowskim. Był postacią tak bezkompromisową i autorytarną, że regularnie popadał w konflikty z poddanymi. Kroniki odnotowują, że krakowianie wielokrotnie przepędzali go z miasta po zaledwie kilku miesiącach rządów. Co więcej, konfliktowy charakter księcia doprowadził do buntu w jego własnej dzielnicy – został wygnany z Wielkopolski przez własnego syna, Odona. Według przekazów Mieszko został ostatecznie pochowany w Poznaniu, a badacze do dziś analizują, jak wykopaliska i odkrycia średniowieczne rzucają nowe światło na dawne pochówki książęce. Henryk Sandomierski. Tajemniczy książę i pierwszy polski krzyżowiec Najbardziej zagadkową postacią wśród braci pozostaje Henryk Sandomierski. Jako jedyny nie wykazywał chorobliwych ambicji politycznych, nie zabiegał o tron w Krakowie i prawdopodobnie nigdy nie założył rodziny. Zamiast walki o władzę Henryk wybrał oręż w obronie wiary. Został pierwszym udokumentowanym polskim krzyżowcem, który wyruszył do Ziemi Świętej, a po powrocie ufundował klasztor joannitów w Zagości. W pamięci potomnych zapisała się też fundacja kolegiaty w Wiślicy i słynna Płyta Orantów. Co ciekawe, w przeciwieństwie do niego inni książęta szukali wymówek przed krucjatami – jego bratanek Leszek Biały tłumaczył papieżowi, że nie może wyruszyć do Palestyny, ponieważ z przyczyn zdrowotnych pije wyłącznie piwo, którego w Ziemi Świętej brakuje. Przebieg wypraw krzyżowych i tajemnice średniowiecznych zakonów rycerskich do dziś budzą emocje badaczy. Kazimierz Sprawiedliwy. Miał wszystko, by zjednoczyć Polskę, ale wolał ucztować Najmłodszy z synów, Kazimierz – urodzony zapewne tuż przed śmiercią ojca – początkowo nie otrzymał żadnej dzielnicy. Los okazał się jednak przewrotny. W wyniku zbiegu okoliczności, testamentów braci i buntu możnych przeciw Mieszkowi Staremu, w rękach Kazimierza znalazła się ponad połowa ziem polskich: Małopolska, Mazowsze, Kujawy oraz ziemie łęczycka i sieradzka. Hołd złożyli mu nawet książęta śląscy. Korona leżała na wyciągnięcie ręki. Dlaczego Kazimierz nie zjednoczył Polski? „Kadłubek strasznie się męczy, żeby pokazać naszego Kazimierza jako fajnego władcę, ale z całej tej opowieści wynika jedno: Kazimierz Sprawiedliwy lubił imprezy, lubił się napić, lubił dobrze zjeść. Kadłubek tłumaczy go, że pił tylko po to, by poddani pod wpływem alkoholu mówili mu prawdę. Tak na dobrą sprawę uczta była dla niego najważniejszą sprawą w życiu. Dla mnie to był raczej Kazimierz Spolegliwy niż Sprawiedliwy” – podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak. Szansa na zakończenie rozbicia dzielnicowego przepadła na ponad sto lat, a dawna stolica na Wawelu pozostała areną kolejnych wojen domowych. Posłuchaj całej rozmowy o synach Bolesława Krzywoustego Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o bratobójczej walce o tron synów Bolesława Krzywoustego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Bardziej nordyckie niż szkockie. Na Szetlandach wikingowie wciąż są obecni
Szetlandy formalnie należą do Szkocji, ale ich krajobraz, język i tradycje wciąż przypominają o sześciu stuleciach panowania wikingów. Na odległym archipelagu znajdziemy ślady prehistorycznych osad, wikińskie domostwa, ukryte skarby i porty dawnych przemytników. To podróż na sam kraniec Wielkiej Brytanii – i jednocześnie w głąb nordyckiego świata.
Spis treści: Dlaczego wikingowie tak zaciekle walczyli o Szetlandy? Szkocka Troja tuż przy lotnisku. Jarlshof skrywa 4 tys. lat historii 15-latek przypadkiem znalazł skarb sprzed 1200 lat Tutaj przybijały pierwsze drakkary. Wyspa na krańcu Wielkiej Brytanii Co stało się z wikingami? Ich potęga nie upadła jednego dnia Przemytnicy, piraci i beczki płonącego alkoholu. Druga historia Szetlandów Ropa odmieniła los wysp. Potomkowie wikingów znów się bogacą Szetlandy na własną rękę. Jak dotrzeć tam z Polski i zaplanować pobyt Gdy samolot schodzi do lądowania, trudno zachować spokój. Podczas godzinnego lotu ze szkockiego Aberdeen przez okna widać tylko szare wody Morza Północnego. Aeroplan traci wysokość, niemal muska brzuchem grzywy fal, a wciąż nie ma lądu na horyzoncie. Lotnisko w Sumburgh, na południowym krańcu głównej wyspy (Mainland), pojawia się nagle, bez uprzedzenia. Z rykiem przecinamy szosę, z tej okazji na chwilę zablokowaną szlabanem, i dotykamy nieprzyjemnie krótkiego pasa startowego. Słyszę pisk hamulców, czuję mocne szarpnięcie i instynktownie wbijam palce w oparcie fotela przede mną. Gwałtownie zatrzymujemy się przy terminalu przypominającym niewielką szopę. Widzę owce nieśpiesznie skubiące trawę tuż przy skrzydle naszej awionetki. Jestem na Szetlandach. Dlaczego wikingowie tak zaciekle walczyli o Szetlandy? To najdalej na północ wysunięta część Zjednoczonego Królestwa, ale Anglicy, Walijczycy, a nawet Szkoci niewiele o tych wyspach wiedzą i bardzo rzadko się tu zapuszczają. Rzut okiem na mapę da nam odpowiedź, czemu przez wieki był to teren superważny dla wikingów i kompletnie nieistotny dla poddanych JKM. Gdy nordyccy wojownicy na swoich długich łodziach: knarrach i drakkarach, zasiedlali wybrzeża Szkocji, Anglii, Wyspy Owcze, Islandię i Grenlandię, to właśnie Szetlandy były miejscem, gdzie rozdzielały się szlaki żeglugowe. Wyruszając z odległego o 366 km norweskiego Bergen, po blisko dwóch dniach na otwartym morzu można było dotrzeć na Szetlandy i stąd płynąć dalej na północ – ku Islandii, lub na południowy zachód, do królestwa wikingów na wyspie Man na Morzu Irlandzkim. Oczywiście wikingowie nie byli tu pierwszymi osadnikami. W surowym klimacie Północy zachowało się zaskakująco wiele pozostałości po neolitycznych osadach sprzed pięciu tysięcy lat, kuźnie i okrągłe chaty z epoki brązu, kamienne wieże z epoki żelaza, wioski Piktów – celtyckich wojowników malujących ciała na niebiesko, no i wreszcie długie 20-, 30-metrowe skandynawskie chaty, których mieszkańców my zwykliśmy nazywać „wikingami”, choć oni woleli mówić o sobie Norsmani – „ludzie Północy”. Szkocka Troja tuż przy lotnisku. Jarlshof skrywa 4 tys. lat historii Najlepsze stanowisko archeologiczne, na którym można znaleźć ślady wszystkich zamieszkujących Szetlandy cywilizacji, znajduje się trzy minuty drogi od… lotniska. – Jarlshof to taka nasza Troja – tłumaczy mi lokalny przewodnik Magnus, trzydziestoletni chłopak o posturze hollywoodzkiego wikinga i w okrągłych okularkach Johna Lennona nadających jego niedźwiedzim kształtom rys intelektualnej łagodności. – Na obszarze mniejszym niż pole karne boiska piłkarskiego archeolodzy znaleźli pozostałości wioski zamieszkanej w różnych okresach historii na przestrzeni czterech tysięcy lat. Największym problemem było takie zaplanowanie wykopalisk, żeby dokopując się do warstw z prehistorii, nie niszczyć obiektów z czasów wikingów czy epoki żelaza. – A skąd się wzięła nazwa „Jarlshof”? – Przewodnik wybucha śmiechem. – To czysta propaganda. To niby skandynawsko-niemieckie słowo, które miało oznaczać „dwór wikińskiego księcia”, wymyślił największy szkocki pisarz, sir Walter Scott, który w 1814 r. towarzyszył przyjacielowi, inżynierowi Robertowi Stevensonowi, w wyprawie na Szetlandy. Stevenson chciał obejrzeć skałę w Sumburgh, gdzie miał postawić pierwszą na wyspach latarnię morską. A przy okazji natrafili na ruiny, które w wyobraźni Scotta były pałacem wikińskiego Jarla. – Pisarz miał dobrą intuicję? – Nie. To, co wziął za pałac wikingów, było pozostałością domu szlachcica z XVII w. Ale najlepsze jest to, że pół wieku po śmierci sir Waltera Scotta potężny sztorm odsłonił fragmenty prawdziwych nordyckich chałup. A gdy zaczęto prowadzić prace archeologiczne, Jarlshof okazał się prawdziwą wyspą skarbów. 15-latek przypadkiem znalazł skarb sprzed 1200 lat Nie wiem, czy nawiązanie przez Magnusa do tytułu powieści Roberta Louisa Stevensona (wnuka inżyniera, twórcy latarni morskiej w Sumburgh) było zamierzonym mrugnięciem okiem. Bo naprawdę największy skarb z czasów wikingów znaleziono, również dość przypadkowo, zaledwie kilkanaście kilometrów dalej, na Wyspie św. Niniana. Mam szczęście, bo kapryśna pogoda na Szetlandach potrafi zepsuć humor. Ale dziś jest piękne słońce i przyjemne 12°C. Droga wiodąca szczytem klifu pozwala sycić wzrok krajobrazami niemal karaibskiego wybrzeża. A wyścielone białym piaskiem plaże nadają przybrzeżnej płyciźnie kolor turkusu przechodzącego w malachit. Do Wyspy św. Niniana wiedzie 400-metrowe tombolo – grobla o charakterystycznym kształcie dwóch odwróconych półksiężyców. To tutaj w 1958 r. 15-letni wolontariusz Douglas Coutts znalazł skarb sprzed 1,2 tys. lat. Chłopak przyszedł pomóc archeologom z uniwersytetu w Aberdeen w wykopaliskach. Miał delikatnie oczyścić z chwastów teren niedaleko ruin średniowiecznego kościoła. Godzinę później przybiegł podekscytowany z informacją, że pod jedną z desek znalazł drewniany kuferek. Srebrną biżuterię prawdopodobnie ukryto w obawie przed zbliżającym się najazdem wikingów. Fakt, że nikt po ten skarb nie wrócił, pozwala sądzić, że los lokalnej ludności w IX w., na początku inwazji ludzi Północy na Szetlandy, był przesądzony. Przez kolejne sześć stuleci norwescy osadnicy rządzili tu niepodzielnie. O skali i sile inwazji świadczyć może fakt, że z czasów poprzedzających osiedlenie się wikingów nie ostały się w zasadzie żadne nazwy geograficzne. Toponimia archipelagu to często te same nazwy gór, miast czy osad jak w Norwegii, na Wyspach Owczych czy na Islandii. Tutaj przybijały pierwsze drakkary. Wyspa na krańcu Wielkiej Brytanii Żeby zobaczyć, jak wyglądało życie szetlandzkich wikingów, warto się wybrać do Haroldswick na wyspie Unst, najbardziej na północ położonym skrawku Zjednoczonego Królestwa. Dziś mieszka tu zaledwie ok. 650 osób, ale w średniowieczu to miejsce tętniło życiem. To wyspa położona najbliżej brzegów Norwegii i tutaj przybijały pierwsze drakkary z wojowniczymi Skandynawami. Wioska nosi nazwę na pamiątkę pierwszego norweskiego króla – Haralda Pięknowłosego, który pod swym berłem zjednoczył wikińskie klany. Na Szetlandy wybrał się, by ogniem i żelazem wymusić posłuszeństwo na ludziach, których uważał za swoich poddanych. Tych ambicji omal nie przypłacił życiem. Wikingowie z Szetlandów twardo walczyli. Udało im się nawet zabić królewskiego syna, następcę tronu. W końcu jednak musieli ulec. Odkopano tu i odrestaurowano typową farmę z tamtych czasów. Można wejść do środka długiej skandynawskiej chaty, która dawała schronienie zarówno ludziom, jak i domowemu inwentarzowi. Obok ustawiono replikę bojowego drakkara, którym król Harald przemierzył morze. Koniecznie trzeba wejść na pokład i przymierzyć się do wioseł. Tego rodzaju „archeologia wcieleniowa” naprawdę działa na wyobraźnię. Co stało się z wikingami? Ich potęga nie upadła jednego dnia Naukowcy wciąż się spierają, co sprawiło, że budzący powszechny strach wikingowie, po paśmie militarnych sukcesów – nagle się uspokoili i właściwie rozpłynęli na kartach historii. Po podbiciu niemal wszystkich wysp północnego Atlantyku, zasiedleniu północnej Francji (to od nich wzięła nazwę Normandia), pobiciu w 1066 r. anglosaskich królów pod Hastings i opanowaniu Anglii, a nawet po zdobyciu Sycylii na Morzu Śródziemnym. Pewne znaczenie miało to, że w ich ojczyźnie, na półwyspie skandynawskim, wygasły wszystkie królewskie dynastie z wyjątkiem duńskiej. A Duńczycy, którzy przejęli zamorskie terytoria wikingów, stracili zapał do ekspansji. Odziedziczone po Norwegach wyspy albo bezlitośnie eksploatowali – jak Islandię, albo w ogóle o nich zapominali – jak na kilkaset lat zapomnieli o Grenlandii. Albo chętnie sprzedawali, razem z żyjącymi tam potomkami norweskich wikingów. Taki los spotkał szkockie Hebrydy, Orkady i Szetlandy. Najpierw zastawiono je jako zabezpieczenie posagu duńskiej księżniczki Małgorzaty przed jej ślubem ze szkockim królem Jakubem III w 1472 r. A potem, wraz z całą Szkocją, włączono do imperium brytyjskiego. Przemytnicy, piraci i beczki płonącego alkoholu. Druga historia Szetlandów Tyle że dla mieszkańców Szetlandów niewiele się zmieniło. Władza w Londynie najpierw zajęta była swoimi wojnami z Hiszpanią i Francją, a potem rozbudową przynoszących ogromne zyski zamorskich kolonii. Mówiący po norwesku mieszkańcy Szetlandów korzystali z tego, jak umieli. Archipelag stał się bazą wszelkich awanturników, szmuglerów, unikających podatków kupców i czasem zwykłych piratów. Dzisiejsza stolica – Lerwick (z norweskiego „błotnista zatoka”), była miastem założonym przez holenderskich i niemieckich kupców, którzy żyli z hurtowego handlu nieoclonymi beczułkami dżinu. Gdy idziemy reprezentacyjnym nabrzeżem stolicy, może dziwić, jak wiele starych kamiennych domów ma od strony morza charakterystyczne kamienne podesty, tzw. lodberrie. Służyły one do dyskretnego rozładowywania łodzi przemytników. Dopiero w drugiej połowie XIX w. wiktoriańska administracja postanowiła ukrócić ten proceder. Wydano też wojnę staremu językowi – norn, próbując go zastąpić angielskim. Częściowo skutecznie – ostatni Szetlandczyk mówiący po staronorwesku zmarł w 1985 r. Ale dialekt szetlandzki, którego zaczęto używać w zamian, w dalszym ciągu ma zarówno melodię, jak i szeleszczący akcent kojarzący się ze Skandynawią. Pozostało też wiele słów i zwyczajów nieznanych w innych miejscach Zjednoczonego Królestwa. Najsłynniejsza szetlandzka tradycja to styczniowy festiwal ognia Up Helly Aa, gdy przebrani w średniowieczne stroje wikingów mieszkańcy Lerwick obrzucają pochodniami replikę skandynawskiej łodzi. Mało kto wie, że jego początek sięga zaledwie 1880 r. To wtedy brytyjski magistrat wymyślił „wikińską tradycję”, którą zastąpiono sięgający średniowiecza zwyczaj hucznego świętowania Nowego Roku za pomocą toczenia po stromych uliczkach beczek z płonącym samogonem. Z pewnością jest to bezpieczniejsze dla 7-tysięcznego stołecznego miasta z licznymi małymi, kamiennymi domkami. Ropa odmieniła los wysp. Potomkowie wikingów znów się bogacą Grudzień i styczeń na Szetlandach to czas wściekłych sztormów, a dzień trwa zaledwie 5–6 godz. Nic dziwnego, że gdy w XX w. transport morski znacznie się poprawił, wyspiarzy zaczęło gwałtownie ubywać. Emigrowali przede wszystkim za chlebem do Szkocji i Anglii. Ostatnio trend się odwrócił, bo po raz drugi w historii Szetlandy znalazły się w centrum uwagi. To tutaj, w szelfie morskim, znaleziono najbogatsze brytyjskie złoża ropy i gazu. Każda zawierucha na Bliskim Wschodzie powoduje, że do Lerwick udają się kolejni biznesmeni z branży naftowej z walizkami pieniędzy i kontraktami wartymi miliony. Pogoda nie pomaga uwierzyć, że Szetlandy staną się nowym Dubajem, ale potomkowie wikingów powoli się bogacą. Powstają nowe, dobrze wyposażone muzea, stadiony sportowe, a po wąskich asfaltowych drogach jeżdżą zaskakująco luksusowe samochody. Archipelag na granicy geologicznej Atlantyku i Morza Północnego dostaje od losu drugą szansę. Szetlandy na własną rękę. Jak dotrzeć tam z Polski i zaplanować pobyt Kiedy Sezon na Szetlandach trwa od maja do sierpnia. Temperatura jest wówczas najwyższa (kilkanaście stopni), a opady stosunkowo niewielkie. Wiza i waluta Do Wielkiej Brytanii wjeżdżamy z ważnym powyżej sześciu miesięcy paszportem. Konieczna jest także ETA (electronic travel authorisation), koszt 20 funtów. Obowiązującą walutą jest funt brytyjski (GBP); 1 GBP = ok. 4,8 PLN. Dojazd Rejsy na Szetlandy obsługuje kompania NorthLink. Do Lerwick dopłyniesz promem z Aberdeen. Można wynająć kabinę. Bezpośrednie połączenia Loganair łączą Szetlandy m.in. z Kirkwall, Aberdeen, Dundee, Inverness, Glasgow i Edynburgiem. Bezpośrednio do Aberdeen dolecimy z Krakowa linią Ryanair lub Wizz Air z Gdańska od 500 zł w obie strony. Z Warszawy można lecieć z przesiadką np. przez Amsterdam lub Londyn od 1200 zł. Transport Najlepiej jest podróżować autem wynajętym po przylocie do Szkocji lub na miejscu. W lipcu to koszt ok. 500 funtów na tydzień z ubezpieczeniem. Pomiędzy wyspami kursują tanie promy pasażerskie. Za bilety płacimy dopiero na promie, ale warto je wcześniej rezerwować, zwłaszcza w sezonie. Przy wyprawie na wyspę Unst trzeba zorganizować promem dwa rejsy łączone, a między nimi doliczyć ok. 30 min przejazdu przez transferową wyspę Yell. Noclegi Na Szetlandach ceny noclegów są wysokie, a hotelowa infrastruktura uboga. Można wynająć apartamenty gościnne lub pokoje B&B albo nocować w hotelu. Shetland Hotel w Lerwick: 260 funtów za pokój 2-osobowy ze śniadaniem. Na północy dobrą bazą wypadową są Brae Hotel (290–330 funtów) oraz Busta House Hotel (190). Jedzenie Klasyczne fish&chips, świeże owoce morza i soczysta jagnięcina to smaki, których trzeba skosztować na Szetlandach. Najsłynniejszy, „najbardziej na północ wysunięty bar Fish&Chips” to Frankie’s w miejscowości Brae na Mainland na Szetlandach. Miejscowi ostrzegali, że jest drogo i tak sobie, ale musieliśmy sprawdzić to osobiście. No i fakt: jest drogo i tak sobie. Ale za to najdalej na północ. Polecam za to kawiarnię z widokiem przy latarni morskiej Sumburgh Head Lighthouse. Źródło: Visit Shetland
Tajemnicza kraina Jaćwingów. W polskiej Szwajcarii powstaje wyjątkowy park historyczny
Tajemnicze plemię Jaćwingów odzyskuje swoje miejsce w historii. W podsuwalskiej Szwajcarii powstaje wyjątkowe centrum, które przeniesie nas w czasy jego świetności. Z najnowszych badań archeologicznych wynika, że Jaćwingowie byli jednym z najpotężniejszych ludów zamieszkujących dawne Prusy. Wiedza na ich temat przepadła na wieki.
Jaćwingowie byli wczesnośredniowiecznym plemieniem zamieszkującym tereny dzisiejszej Suwalszczyzny. Był to lud o bogatej kulturze, której ślady przetrwały do dziś głównie w formie zabytków archeologicznych. Jaćwingów uważa się za jedno z najpotężniejszych plemion pruskich. Fakt, że nie znali pisma powoduje, że wiemy o nim naprawdę niewiele. Wznosili grody i umocnienia. Byli świetnymi jeźdźcami. Do naszych czasów zachowały się na przykład pięknie wykonane elementy rzędu końskiego. Kres istnienia Jaćwieży przynieśli Krzyżacy w 1283 roku. Ostatnie grupy przeniosły się na Litwę, Ruś i Mazowsze. Część Krzyżacy przesiedlili do Sambii. Tam wsie Jaćwingów przetrwały do połowy XVI w. Osada Jaćwingów Muzeum Okręgowe w Suwałkach ogłosiło właśnie, że podpisało umowę na budowę Jaćwieskiego Centrum Archeologicznego w Szwajcarii. Szwajcaria, wraz z pobliskimi Osinkami, jest jednym z najważniejszych miejsc na archeologicznej mapie Polski związanych z kulturą jaćwieską. Znajduje się tam słynne cmentarzysko kurhanowe badane od lat 50. XX wieku, które od 1959 roku jest chronione jako rezerwat przyrody „Cmentarzysko Jaćwingów”. Polska Szwajcaria leży w granicach administracyjnych Suwałk, bezpośrednio przy trasie Via Baltica, co czyni ją łatwo dostępną dla turystów podróżujących między Skandynawią, krajami nadbałtyckimi a południem Europy. Trudna droga od koncepcji do realizacji Pierwsze pomysły na park archeologiczny w tym rejonie pojawiły się w latach 80. ubiegłego wieku. Ale miejsce ożyło dopiero pod koniec lat 90., kiedy to pracownicy suwalskiego muzeum zainicjowali Festyny Archeologiczne, przyciągające rzesze pasjonatów. Kolejnym krokiem była prezentacja koncepcji centrum na międzynarodowych konferencjach w 2005 roku, m.in. w irlandzkim Cork. Przełom nastąpił jednak dopiero w 2023 roku, gdy miasto Suwałki przejęło grunty pod inwestycję. Projekt „Tajemnicza kraina plemienia Jaćwingów” Obecnie realizowany projekt o wartości około 2,7 mln zł to wspólna inicjatywa Suwałk oraz litewskiego Alytus. Powstanie Jaćwieskie Centrum Archeologiczne, którego celem jest edukacja i promocja regionu poprzez Jaćwież. – Jeśli nic nie stanie na przeszkodzie planujemy uruchomić Jaćwieskie Centrum Archeologiczne w Szwajcarii na przyszły sezon turystyczny – przekazał National Geographic Polska dyrektor Muzeum Okręgowego w Suwałkach Jerzy Brzozowski. Jak będzie wyglądać Jaćwieskie Centrum Archeologiczne? Kluczowym elementem centrum będzie rekonstrukcja wczesnośredniowiecznej zagrody, otoczonej wysoką na dwa metry palisadą z bramami i wieżyczką. W jej skład wejdą cztery budynki o różnym przeznaczeniu: mieszkalny z warsztatem tkackim; gospodarcza stodoła kryta strzechą; zagłębiony w ziemi chlewik/stajnia; budynek halowy wzorowany na domach spotkań, zostanie wyposażony w multimedia i posłuży jako sala edukacyjno-konferencyjna. Całość koncepcji przygotowano w konsultacji z wybitnymi ekspertami z Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Państwowego Muzeum Archeologicznego. Infrastruktura i nowoczesna edukacja Oprócz zagrody, w Szwajcarii powstanie budynek recepcyjny z centrum informacyjnym, architektonicznie nawiązujący do skansenu. Remont przejdzie także historyczny barak z lat 50., dawna baza ekspedycji naukowej. W centrum odbywać będą się Jaćwieskie Festiwale Archeologiczne, podczas których specjaliści z polskiego Klubu Archeologii Doświadczalnej i litewskiej „Pajauty” prezentować będą dawne rzemiosła, dietę i techniki walki. Tradycyjny Turniej Wojów o Skarb Skomanda pozostanie ważnym elementem tych spotkań. Przyszłość Jaćwieskiego Centrum Archeologicznego Centrum ma docelowo stać się obiektem całorocznym. W pierwszym etapie centrum skupi się na zajęciach muzealnych dla szkół i turystów, prowadzonych przez kadrę Muzeum Okręgowego w Suwałkach. Plany na kolejne lata są jeszcze ambitniejsze – obejmują budowę stałego budynku muzealnego z salami wystawienniczymi oraz włączenie do kompleksu grodziska i osad w pobliskich Osinkach. Źródło: Muzeum Okręgowe w Suwałkach Szukasz więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Największy błąd Piastów. Jak jedna decyzja zniszczyła Polskę na 200 lat?
W powszechnej świadomości testament Bolesława Krzywoustego postrzegany jest jako wielka polityczna katastrofa, która rozbiła jednolitą monarchię i pogrążyła Polskę w trwających niemal dwa wieki bratobójczych walkach. Jednak czy książę rzeczywiście popełnił fatalny błąd, czy też jego geostrategiczny plan zawiódł przez ludzkie chciwości i ambicje? O kulisach słynnego statutu sukcesyjnego, faworyzowaniu seniora, pominiętym synu oraz o dokumencie, którego oryginału... nikt nigdy nie widział na oczy, opowiada Łukaszowi Załuskiemu mediewistka prof. Bożena Czwojdrak.
W powszechnej świadomości testament Bolesława Krzywoustego postrzegany jest jako wielka polityczna katastrofa, która rozbiła jednolitą monarchię i pogrążyła ziemie polskie w trwających niemal dwa wieki bratobójczych walkach. Jednak czy książę rzeczywiście chciał podzielić kraj i przypieczętować jego upadek? O kulisach powstawania słynnego statutu, geopolitycznym majstersztyku, który zawiódł z powodu „czynnika ludzkiego”, oraz o dokumencie, którego oryginału... nikt nigdy nie widział, w rozmowie z Łukaszem Załuskim opowiada mediewistka prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego. Genialna koncepcja, która poniosła klęskę. Co naprawdę zakładał statut z 1138 roku? Wokół ustawy sukcesyjnej Krzywoustego urosło wiele mitów. Jednym z nich jest przekonanie, że sam podział państwa pomiędzy synów władcy był w tamtych czasach czymś wyjątkowym i nierozsądnym. Profesor Bożena Czwojdrak wyraźnie podkreśla, że wydzielanie dzielnic juniorom było powszechną praktyką polityczną w całej XII-wiecznej Europie – od Czech i Rusi, po Niemcy. – Koncepcja Bolesława Krzywoustego była bardzo fajna. To, że nie wyszło, to niestety kwestia czynnika ludzkiego. On nie wymyślił samego podziału, bo państwa dzielono absolutnie normalnie. Bolesław zmienił jednak zasadę, ustanawiając słynny seniorat: władzę zwierzchnią miał sprawować zawsze najstarszy z rodu Piastów. Krzywousty nie spodziewał się jednak, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Intencją monarchy wyznaczenie seniora miało zapobiec walkom domowym. W efekcie stworzono jednak mechanizm, który podsycił apetyty pozostałych braci. Faworyzowany senior i izolowani juniorzy. Jak Bolesław urządził synów? Aby zasada senioratu mogła sprawnie działać, najstarszy syn Bolesława – Władysław II (późniejszy Wygnaniec) – otrzymał od ojca potężną przewagę polityczną i terytorialną. W chwili śmierci Krzywoustego w 1138 roku Władysław był dojrzałym, ponad trzydziestoletnim mężczyzną z doświadczeniem politycznym i własną rodziną. Jego przyrodni bracia byli wówczas jeszcze dziećmi – Bolesław Kędzierzawy miał zaledwie około 15 lat, a pozostali byli jeszcze młodsi. – Bolesław Krzywousty daje Władysławowi potworną przewagę terytorialną. Poza własną dzielnicą na Śląsku, Władysław objął dzielnicę senioralną z Krakowem, Kujawami i zwierzchnictwem nad Pomorzem. Ten ogromny pas ziem oddzielał od siebie młodszych braci tak, że nie mieli ani jednej wspólnej granicy. Nie mogli skontaktować się bez wiedzy seniora. To, że Władysław to wszystko przegrał, to wyłącznie jego wina i skutek błędu ludzkiego – tłumaczy mediewistka. Przeznaczona dla seniora dzielnica pasowa miała gwarantować pełną kontrolę nad krajem, lecz ambicje żony Władysława, Agnieszki Babenberg, oraz nieustępliwość juniorów doprowadziły do wybuchu wojny domowej. Tajemnica dokumentu, którego... nie ma. Czy testament Krzywoustego istniał? Jednym z najbardziej zdumiewających faktów dotyczących rozbicia dzielnicowego jest to, że oryginał testamentu Bolesława Krzywoustego nigdy się nie zachował, a współcześni kronikarze poświęcili mu zaskakująco mało miejsca. Kronika Galla Anonima urywa się na długo przed śmiercią księcia. Z kolei Wincenty Kadłubek, piszący na dworze najmłodszego syna Krzywoustego – Kazimierza Sprawiedliwego – zbywa cały temat krótką wzmianką. O istnieniu spisanego aktu świadczą jednak późniejsze dokumenty papieskie. – W 1210 roku papież Innocenty III wystawił bullę na prośbę jednego z książąt śląskich, przypominając w niej o obowiązującej w Polsce zasadzie senioratu. Historycy uważają, że skoro papież wydał takie poświadczenie, musiał mieć w swoim archiwum dokument potwierdzający ustalenia Krzywoustego. Przypuszczalnie akt podziału został spisany i zatwierdzony na wiecu około 1136 lub 1137 roku – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Odniesienia do tego kluczowego wydarzenia pojawiają się w wielu źródłach Kościoła. Pominięty syn. Dlaczego Kazimierz Sprawiedliwy nie dostał nic? Przez wieki w historiografii krążyła legenda, że najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego, Kazimierz Sprawiedliwy, był pogrobowcem – urodził się po śmierci ojca i dlatego nie uwzględniono go w podziale państwa. Współczesne badania mediewistyczne całkowicie odrzucają tę hipotezę. Kadłubek wyraźnie opisuje scenę, w której nowo narodzone dziecko przyniesiono umierającemu księciu. – Kazimierz żył w chwili śmierci ojca, urodził się w 1138 roku. Po prostu statut został przygotowany wcześniej, około 1136–1137 roku, po śmierci starszego syna Leszka, i po narodzinach Kazimierza nikt go już nie zmieniał. Krzywousty prawdopodobnie zostawił dyspozycję Władysławowi, aby po osiągnięciu wieku męskiego wydzielił najmłodszemu bratu jakąś dzielnicę lub przeznaczył go do stanu duchownego – dodaje prof. Bożena Czwojdrak. Decyzja ta przyniosła jednak fatalne skutki. Gdy Kazimierz dorósł, sam sięgnął po władzę i złamał zasadę senioratu, obalając dotychczasowy ład na zjeździe w Łęczycy. Matka juniorów. Wpływ Salomei z Bergu na bieg historii Ogromną rolę w wydarzeniach po 1138 roku odegrała wdowa po Bolesławie, hrabianka Salomea z Bergu. Jako matka młodszych książąt stanowczo broniła interesów swoich dzieci przed zakusami pasierba Władysława II. Zwoływane przez nią zjazdy możnych i próby wydzielenia własnej oprawy wdowiej (ziemia łęczycka) stały się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny domowej. Walka wdowy o przyszłość juniorów zdestabilizowała i tak chwiejny kompromis, zamieniając misterny plan Krzywoustego w długotrwały konflikt. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jadłospis Mieszka I mocno zaskakuje. Naukowcy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Przebadanie dziesiątek tysięcy kości wykopanych na terenie dawnych grodów w Wielkopolsce pozwoliło na dokładne odtworzenie jadłospisu Mieszka I oraz jego dworu. Na stołach Piastów królowała wieprzowina, ceniono ryby, w tym szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy, np. niedźwiedzie łapy w miodzie. Czym jeszcze raczyli się pierwsi władcy Polski?
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie. Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniane sukcesy Słowian. Jak nasi przodkowie stawiali opór najpotężniejszym armiom Europy
Różne państwa germańskie pomiędzy wyprawą Karola Wielkiego na Wieletów z 789 r. a najazdem Fryderyka Barbarossy na Polskę w 1157 r. podjęły aż 170 wypraw zbrojnych przeciwko Słowianom. Jedynie 1/3 z nich zakończyła się sukcesem, a 20 razy armie cesarskie poniosły całkowitą klęskę, przyrównaną do katastrofy. Nie może więc dziwić, że wielu średniowiecznych autorów pisało o wojowniczych dokonaniach lub może wybrykach Słowian.
Słowianie w różnych swoich odłamach i przez setki lat miewali na pieńku z cesarstwem w różnych jego wcieleniach. Na Zachodzie zagrażali państwu Karola Wielkiego, który stopniowo zwiększał powinności wojskowe Sasów, których wcześniej podbił i zaprzągł do imperialnej armii. Walki cesarstwa z barbarzyńcami Kapitularz z 807 r. reguluje powinności saskiego społeczeństwa w różnych sytuacjach wojennych. O ile więc, gdy przyszło ruszać na wyprawę do Hiszpanii przeciwko Saracenom lub przeciwko Awarom, to pięciu Sasów miało wyposażyć i wysłać szóstego, o tyle przeciw słowiańskim Czechom już tylko dwóch Sasów wyprawiało trzeciego. Oznaczało to większe obciążenie dla pojedynczego Sasa, ale i większa ich liczba do boju musiała stanąć. Gdy zaś przeciwnikiem stawali się Serbowie Łużyccy czy Wendowie, rozumiani jako Słowianie z Północnego Połabia, a więc w zasadzie sąsiedzi, wówczas wszyscy mężczyźni mieli być gotowi do walki. Nierówna walka ze Słowianami? Myśląc zresztą o tej rzeczywistości, chyba zbyt często wyobrażamy sobie starcie zakutych w żelazne kolczugi i łuskowe pancerze kawalerzystów państwa Franków z nadal półnagimi, pieszymi wojownikami luźnych organizacji słowiańskich. Nadal to wizerunek zmagań Dawida z Goliatem. Tymczasem takie na przykład państwo Wielkich Moraw, w ciągu IX w. pozostawało w niemal nieprzerwanym konflikcie z państwem Franków. Zajmujący się wojskowością słowacki badacz Aleksander Ruttkay wyliczył, że źródła pisane dla okresu pomiędzy latami 833–907, a więc obejmującego 74 lata, zachowały ślady aż 65 konfliktów zbrojnych, w których uczestniczyło to pierwsze chrześcijańskie państwo Słowian Zachodnich. W większości to wynik działań ekspansywnych Wielkomorawian wobec sąsiadów, podejmowanych w latach 871–894, za panowania Świętopełka I. Podobne zestawienie opracowane przez niemieckiego autora K. Schünemanna przytoczył niegdyś Witold Hensel. Pokazało ono, że różne państwa germańskie, w postaciach frankońskiej, saskiej i niemieckiej, pomiędzy wyprawą Karola Wielkiego na Wieletów z 789 r. a najazdem Fryderyka Barbarossy na Polskę w 1157 r., podjęły aż 170 wypraw zbrojnych przeciwko Słowianom. Jedynie 1/3 z nich zakończyła się sukcesem, a 20 razy armie cesarskie poniosły całkowitą klęskę, przyrównaną do katastrofy. „Lud ten był doświadczony w walkach na lądzie i na morzu” Nie może więc dziwić, że wielu średniowiecznych autorów pisało o wojowniczych dokonaniach lub może wybrykach Słowian. Wyrażane niechcący uznanie, często mieszało się z pogardą, lub strachem, którego eksponowanie miało wywrzeć na chrześcijańskim czytelniku pożądane wrażenie. Mówimy tu więc o piśmiennictwie mającym walor nie tyle informacyjny w dzisiejszym rozumieniu, co moralizatorski lub wręcz propagandowy. Przykładem Orderyk Vitalis, który opisując wyprawę króla duńskiego Swena na Anglię z 1069 r., w której wspomagała go m.in. Polska, a także plemiona Luciców, tak wyraził się o tych ostatnich: „lud ten był doświadczony w walkach na lądzie i na morzu”. Podczas takich właśnie, wciąż ponawianych walk lud ten wykazywał się ogromną pomysłowością i odwagą, których nie powstydziliby się scenarzyści największych produkcji historyczno-przygodowego kina. Piszący w 1. tercji XIII w., duński kronikarz Saxo Gramatyk opowiedział o tym, jak to król Danii Swen Widłobrody zamierzał wywrzeć pomstę na słowiańskich wiciędzach z Wolina, którego to określenia użył wprost. Rzecz tym razem się nie powiodła, bowiem: „Uważali Wolinianie, którzy byli zuchwali i roztropni, że najlepiej byłoby zapobiec atakowi przeciwnika podstępem. Wiedzieli bowiem, że Duńczycy ze względu na bezpieczeństwo floty polecili łodziom patrolowym żeglować wokół w nocy, tak więc przekupili oni pewnych wybranych żeglarzy i wysłali ich jednego ranka, tak jak ludzie na łodziach patrolowych mieli w zwyczaju, by pożeglowali niewielką łodzią do portu, który wypełniony był łodziami, tak by wyglądało to, jakby wrócili z nocnego patrolu; gdy zbliżali się do królewskiej łodzi, powiedział szturman, że miał coś i było to bardzo ważne, by król się o tym dowiedział, i że powie mu to w cztery oczy. Król wierzył, że miał on jakieś przesłanie do przekazania, albo co innego, co zauważyli w ciągu nocy, odchylił płachtę namiotową i wysunął głowę, i pochylił się ku temu, który chciał mówić z nim, by mogli rozmawiać poufnie. Gdy człowiek ten zobaczył, że nadarzała się okazja sprzyjająca wykonaniu podstępu, który zamierzył, pochwycił on go nagle gwałtownym chwytem za szyję, wyciągnął go z łodzi i polecił swym pomocnikom wrzucić go do łódki, i wnet żeglarze nie tracąc czasu wiosłowali ze wszystkich sił (…). Jego ludzie nie mogli bowiem przyjść wystarczająco szybko z pomocą mu, gdyż najpierw musieli zdjąć namioty z łodzi, włożyć wiosła (w dulki) i podnieść kotwicę”. Scenariusz tym bardziej godny uwagi, że porwany Swen był w różnych okresach władcą Danii, Norwegii i Anglii, a ponadto odrzucał chrześcijaństwo i wystąpił przeciwko swemu potężnemu bądź co bądź ojcu Haraldowi Sinozębemu, któremu z kolei jedna z wersji tradycji przypisywała założenie legendarnej warowni Jomswikingów, którą utożsamiano z Jomsborgiem historycznym, czyli emporium w Wolinie. Wojowie Chrobrego Zaledwie kilka lat później Bolesława Chrobry wracał z wyprawy na Kijów, a gdy zbliżył się do granicznej rzeki Bug okazało się, że większość jego armii zdążyła już bez wiedzy księcia rozproszyć się do domów. Sytuację wykorzystał władca Rusi i zebrawszy wielką armię zaatakował Polaków. Anonim zwany Gallem przypisuje takie oto słowa Chrobremu, który miał nimi przemówić do pozostałej przy nim bliskiej drużyny: „Lecz pokładam ufność w miłosierdziu Bożym i waszej wypróbowanej dzielności, że jeżeli mężnie stawicie opór w walce, jeżeli, jak to zwykliście, silnie natrzecie, jeśli przywiedziecie sobie na pamięć własne przechwałki i obietnice uczynione przy podziale łupów u mnie na ucztach, to dziś zwycięsko położycie kres długim trudom, a ponadto pozyskacie wieczną sławę, tryumf i zwycięstwo”. Heroiczne zwroty i religijne uniesienie przypominają jako żywo „Pieśń o Rolandzie”, a całość zdaje się być efektem nałożenia wiary w ochronę chrześcijańskiego Boga, gdy z Jego imieniem na ustach prowadzi się wojnę sprawiedliwą, na wcześniejszą, pogańską ideę wspólnoty drużyny wojowników połączonych przysięgą i losem ze swoim wodzem–księciem. Niewyżyta „młodzież” Chrobrego Podobny ton godny „Pieśni o Rolandzie” słyszymy u Galla, gdy w innym miejscu relacjonuje przebieg walk Bolesława Krzywoustego z Czechami. W tym drugim przypadku mowa o początku XII w., kiedy drużyna przybrała postać przybocznego oddziału książąt, zwanego acies curialis, czyli „szyk dworski”. Grupa ta „po staremu” złożona była z młodych, niewyżytych, agresywnych wojowników zwanych w źródłach iuvenes, czyli „młodzież”. O głębokich tradycjach i słowiańskich przykładach takich grup opowiem w następnym punkcie. Tymczasem, w czeskim lesie wyglądało to tak: „Wtedy młódź polska na wyścigi runęła na wroga, uderzając najpierw włóczniami, a następnie dobywszy mieczy; niewielu z nadchodzących Czechów osłoniły tam tarcze, kolczugi były im ciężarem, nie pomocą, szyszaki służyły tam głowom za ozdobę, ale nie za osłonę”. Wódz owego szyku, Bolesław, czyli tak naprawdę sam autor kroniki piał z zachwytu nad takim wyczynem młodzieży, która była: świetna obyczajami i pochodzeniem. To jest przedruk z książki Igora D. Górewicza pt. „O Słowianach II. Gościnni barbarzyńcy. Portret przodków”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Triglav (2026). Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Dostęp do morza za wszelką cenę. Jak Krzywousty wywalczył Pomorze i zainspirował słynną pieśń?
Większość z nas kojarzy go z testamentem i rozbiciem dzielnicowym, lecz największym geostrategicznym sukcesem Bolesława III Krzywoustego był spektakularny podbój Pomorza. To dzięki determinacji i wybitnym zdolnościom dowódczym piastowskiego księcia Polska po raz pierwszy na tak szeroką skalę zyskała stabilny dostęp do Morza Bałtyckiego. O zakulisowych wyzwaniach chrystianizacji, militarnym kunszcie oraz niezwykłym odkryciu naukowym opowiada mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak.
Oto historia kampanii, która nie tylko przesunęła granice państwa, ale też doprowadziła historyków do sensacyjnego śladu w sprawie tożsamości Galla Anonima. Ryby słone i cuchnące. Słynna pieśń wojenna rycerzy Krzywoustego Gdyby zapytać badaczy polskiego średniowiecza o jedno bezdyskusyjne i trwałe osiągnięcie Bolesława Krzywoustego, podporządkowanie Pomorza wysuwa się na pierwszy plan. Związki Polski z Bałtykiem po czasach Bolesława Chrobrego uległy niemal całkowitemu rozluźnieniu, a pogańskie plemiona pomorskie regularnie najeżdżały ziemie piastowskie. Dopiero Bolesław III przeprowadził serię bezwzględnych i konsekwentnych wypraw, które doprowadziły do opanowania Pomorza Gdańskiego i zhołdowania Pomorza Zachodniego. Buntownicze nastroje rycerstwa oraz trudy wypraw w bagniste tereny północy przełamywano m.in. pieśnią bojową, którą w swojej kronice zanotował Gall Anonim: „Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące, my po świeże przechodzimy w oceanie pluskające!” Utwór ten, spopularyzowany w XX wieku przez Czesława Niemena, okazał się czymś więcej niż tylko kronikarską ciekawostką. Poznaj więcej szczegółów o tym, jak wyglądała geopolityka i wojny w średniowiecznej Polsce. Niezwykły zwrot w badaniach. Czy pieśń pomorska zdradziła pochodzenie kronikarza? Przez stulecia w polskiej historiografii dominował pogląd, że Gall Anonim był Francuzem – hipotezę tę w XVI wieku ukute od ręki powielił kronikarz Marcin Kromer. Tymczasem dogłębna analiza językowa i rytmiczna słynnej pieśni pomorskiej doprowadziła współczesnych mediewistów do przełomowych wniosków. – Profesor Tomasz Jasiński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, analizując rytmikę i styl pieśni o pomorskich rybach, wykazał, że Gall Anonim wcale nie pochodził z Francji, lecz z Półwyspu Apenińskiego. Najprawdopodobniej był Wenecjaninem, utożsamianym z tzw. Mnichem z Lido lub jego bezpośrednim uczniem – zauważa prof. Bożena Czwojdrak. Włoski zakonnik trafił na dwór Krzywoustego z Węgier, gdzie książę odbywał pielgrzymkę pokutną za oślepienie brata Zbigniewa. To właśnie w Polsce stworzył dzieło, które dało fundamenty pod naszą pamięć historyczną. Chrystianizacja Pomorza: Dyplomacja czy oręż? Samo opanowanie militarne Północy nie wystarczało – kluczem do trwałego włączenia tych ziem w obszar wpływów polskich była chrystianizacja Pomorza. Zadanie to Bolesław Krzywousty powierzył Ottonowi z Bambergu, zwanemu później Apostołem Pomorza. Misja ta wymagała niezwykłego wyczucia politycznego, ponieważ pogaństwo na Pomorzu było głęboko zakorzenione, a bogate miasta handlowe traktowały nową wiarę jako zagrożenie dla swojej niezależności. – Chrystianizacja Ottona z Bambergu przebiegała bardzo sprawnie w większości ośrodków, ale na przykład Szczecin twardo protestował. Bolesław Krzywousty chciał wręcz wkroczyć tam zbrojnie i siłą narzucić chrzest, jednak biskupi misjonarz powstrzymał go, woląc załatwić sprawę metodami pokojowymi i dyplomacją – tłumaczy prof. Czwojdrak. Mimo że wiara chrześcijańska w XII-wiecznej Polsce mocno już okrzepła, na obrzeżach państwa wciąż żywe były dawne wierzenia. O tamtych realiach przeczytasz więcej w tekście opisującym pogańskie ślady i demony dawnej Słowiańszczyzny. Hołd w Mersburgu i zręczna dyplomacja Bolesław Krzywousty udowodnił, że jest nie tylko doskonałym wodzem na polu bitwy, ale i sprawnym graczem na arenie międzynarodowej. Aby zabezpieczyć swoje zdobycze na Pomorzu Zachodnim przed roszczeniami Niemiec, złożył w 1135 roku hołd cesarzowi Lotarowi III w Mersburgu. Za cenę symbolicznego podporządkowania i zapłaty zaległego trybutu z ziem pomorskich, Bolesław uzyskał oficjalne uznanie polskich praw do Pomorza i wyspy Rugii przez Rzeszę oraz Papieża. Dostęp do Morza Bałtyckiego na lata wyznaczył kierunek polskiej polityki zagranicznej. – Krzywousty potrafił poruszać się w mętnej wodzie politycznej tamtego okresu. Potrafił nawiązywać i zrywać sojusze bez sentymentów, jeśli wymagał tego interes państwa. Jego bilans rządów, mimo późniejszych trudności z dzielnicami, był zdecydowanie na plusie – podkreśla prof. Czwojdrak. Płock – zapomniana stolica i miejsce wiecznego spoczynku Choć Bolesław Krzywousty stale przemieszczał się po kraju wraz z dworem, to właśnie Płock – ulubiona siedziba jego ojca Władysława Hermana – stał się miejscem jego pochówku w 1138 roku. W tamtejszej Bazylice Katedralnej do dziś spoczywają szczątki obu władców. Płockie nekropolie Piastów stanowią bezcenne źródło wiedzy dla antropologów i mediewistów poszukujących materialnych dowodów na temat zdrowia i wyglądu średniowiecznych książąt. O powiązanych odkryciach historycznych przeczytasz w materiale o tajemnicach krypt i pochówków władców Polski. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wypalił oczy bratu i podzielił Polskę. Mroczne tajemnice Bolesława Krzywoustego
Bolesław Krzywousty to jeden z najbardziej wyrazistych, ale i tragicznych władców w historii Polski. Choć panował ponad 30 lat, odniósł spektakularne sukcesy i przyłączył Pomorze, w powszechnej świadomości kojarzony jest z testamentem, który zapoczątkował dwustuletnie rozbicie dzielnicowe. O mrocznych kulisach jego życia, brutalnej walce o władzę oraz tajemnicach piastowskiego dworu rozmawia z redaktorem naczelnym National Geographic Polska, Łukaszem Załuskim, mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak.
Oto przewodnik po faktach, mitach i sekrety panowania księcia, którego porywcze decyzje zmieniły losy średniowiecznej Polski. Dlaczego Bolesława III kojarzymy głównie z testamentem? Zapytany na ulicy przechodzień o Bolesława Krzywoustego najpewniej odpowie: testament i rozbicie dzielnicowe. To historyczny paradoks, ponieważ książę prowadził wygrane wojny z Cesarską Rzeszą, Czechami i Rusią, a jego dwór był prężnym ośrodkiem politycznym Europy Środkowej. Dlaczego więc zapamiętaliśmy go głównie ze statutu, którego oryginalnego dokumentu nawet nie znamy? – Ten testament zmienił wszystko. To nie prawda, że do tej pory nie dzielono państw – to była normalna sytuacja w Czechach, na Rusi czy w Niemczech. Tyle tylko, że Bolesław Krzywousty zmienił dotychczasowe zasady i ustalił słynną zasadę senioratu, według której dziedziczy zawsze najstarszy z rodu Piastów. Fakt, że miał aż pięciu synów i wprowadził ten podział, rozpoczął całkowicie nowy rozdział. Krzywousty raczej nie spodziewał się, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Próba zabezpieczenia spójności państwa zawiodła przez czynnik ludzki – ambicje braci doprowadziły do bratobójczych walk i rozbicia dzielnicowego trwającego niemal dwieście lat. Więcej o kulisach powstawania państwowości przeczytasz w tekście o tym, jak Piastowie stworzyli zbiór skłóconych księstw. Krzywa gęba i trudne dzieciństwo. Skąd wziął się słynny przydomek? W XIX-wiecznej historiografii pojawiały się hipotezy, że przydomek Krzywousty oznaczał krzywoprzysięzcę, czyli kogoś, kto łatwo łamał składane obietnice. Prof. Czwojdrak odrzuca jednak ten mit – łamanie sojuszy było wówczas chlebem powszednim polityki. Prawdziwa przyczyna deformacji twarzy mogła leżeć w medycynie. Analizy szczątków przypisywanych Bolesławowi (odnalezionych w katedrze płockiej) wykazały zwyrodnienie kłykcia żuchwy. – To deformacja nabyta w drodze prenatalnej lub podczas porodu. Judyta Czeska, matka Bolesława, zmarła wkrótce po porodzie w grudniu 1086 roku. Wygląda na to, że poród był niezwykle ciężki, a chłopiec urodził się już ze zdeformowaną żuchwą – tłumaczy mediewistka. Dzieciństwo Bolesława nie należało do sielankowych. Matki nie pamiętał, a jego ojciec, Władysław Herman, pozostawał pod całkowitym wpływem wszechwładnego palatyna Sieciecha. Młody Bolesław wcześnie trafił na wygnanie do Kłodzka i Wrocławia, z dala od głównego dworu. Podobne intrygi i personalne roszady opisuje artykuł ujawniający mroczne kulisy piastowskiego dworu Hermana i Sieciecha. Brutalne rozliczenie z bratem. Jak wyglądało oślepienie Zbigniewa? Konflikt z przyrodnim bratem Zbigniewem ostygł na chwilę tylko po to, by wybuchnąć ze zdwojoną siłą po śmierci ojca w 1102 roku. Choć bracia początkowo podzielili Polskę, spory i rywalizacja o dominację doprowadziły w końcu Bolesława do drastycznego kroku – nakazania oślepienia Zbigniewa. Podobnie jak w przypadku innych dramatycznych epizodów piastowskich, jak choćby historia, w której książę wypalił oczy bratu w walce o władzę, kara ta rodziła powszechne oburzenie. Jak w rzeczywistości wyglądało ówczesne wyłapywanie lub wypalanie oczu? – To nie wyglądało tak, że w oczodoły wkładano rozżarzone żagwie. Najczęściej używano bardzo mocno rozgrzanego pręta, który zbliżano do oczu. Od potężnego żaru ważyły się białka w oczach. Dawało to efekt utraty wzroku, choć bywały przypadki, że niektórzy po czasie go częściowo odzyskiwali – opisuje prof. Czwojdrak. Okaleczenie brata wywołało w kraju potężny bunt społeczny. Bolesław, chcąc ratować pozycję polityczną i zmyć winę, odbył spektakularną pokutę: chodził we włosienicy, z pustą pochwą po mieczu na szyi, a następnie wyruszył z pielgrzymką na Węgry do grobu św. Stefana. Tajemnica Galla Anonima. Czy kronikarz naprawdę pochodził z Wenecji? To właśnie z węgierskiej pielgrzymki pokutnej Bolesław przywiózł na swój dwór tajemniczego mnicha, zwanego dziś Gallem Anonimem. Przez stulecia uważano go za Francuza, jak zasugerował XVI-wieczny kronikarz Marcin Kromer. Współczesne badania naukowe rzucają jednak na tę postać zupełnie nowe światło. Kluczem okazała się słynna pieśń pomorska spisana przez Anonima („Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące...”). – Profesor Tomasz Jasiński przeanalizował warsztat pisarski kronikarza i doszedł do wniosku, że Gall Anonim wcale nie był Francuzem, lecz Wenecjaninem. Prawdopodobnie był tożsamy z tzw. Mnichem z Lido lub jego uczniem, który przybył na Węgry, gdzie spotkał Krzywoustego – dodaje prof. Czwojdrak. Z perspektywy historyków Gall pozostaje bezcennym źródłem, choć z oczywistych względów gloryfikował swojego mecenasa. Więcej o autorze pierwszej polskiej kroniki przeczytasz w tekście: Kim był Gall Anonim i skąd pochodził?. Osobiste szczęście u boku Salomei z Bergu Choć małżeństwa dynastyczne zawierano ze względów politycznych, drugie małżeństwo Bolesława – z niemiecką hrabianką Salomeą z Bergu – okazało się wyjątkowo udane. Para doczekała się dwanaściorga dzieci (sześciu synów i sześciu córek). Źródła historyczne przekazują, że małżonków łączyło głębokie uczucie, a po śmierci Bolesława w 1138 roku wdowa mocno przeżywała odejście męża. Krzywousty spoczął w Płocku, pozostawiając państwo na progu wielkiego historycznego przełomu. Losy niezwykłych kobiet piastowskiego dworu to fascynujący rozdział historii – przykładowo, jedna z monarchiń zeszła do historii jako Piastówna, która została rzymską cesarzową. Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego, kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz autor Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Pod kultową lodziarnią odkryto drewniany skarb. Teraz Gdańsk chce go pokazać światu
Gdańscy urzędnicy walczą o przyszłość jednego z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich lat. Pozostałości drewnianego kościoła z XII wieku zostały odnalezione na terenie po starej lodziarni „Miś”. Teraz obiekt, przy wsparciu rządu, ma zostać muzealnie wyeksponowany.
Gdy w 2025 roku archeolodzy natrafili w Gdańsku na tajemnicze artefakty, wieść ta rozeszła się nie tylko po całym kraju, ale i świecie. Zagraniczne media zachwycały się średniowieczną płytą nagrobną z wyrytym na niej wizerunkiem rycerza w kolczudze i hełmie, pisząc o „polskim Lancelocie”. Dzięki badaniom dendrologicznym udało się również ustalić, że wiek odnalezionych belek może sięgać nawet 1140 roku, co świadczyłoby o zachowaniu się najstarszego drewnianego kościoła na terenach Polski. Średniowieczny zamek pod lodziarnią Do tego zaskakującego odkrycia doszło w miejscu, gdzie od lat 60. XX wieku znajdowała się kultowa lodziarnia „Miś”. Na samym początku archeolodzy odnaleźli cmentarz średniowieczny z ponad 300 grobami oraz nienaruszony szkielet rycerza z przełomu XIII i XIV wieku (co stało się głośną sensacją archeologiczną opisywaną m.in. przez New York Times). Wyjątkową wartość artefaktów stanowią odnalezione przez badaczy drewniane belki, których datowanie przypada na XII wiek. Konstrukcja jest doskonałym przykładem architektury Słowiańszczyzny, gdzie budynki wznoszono tzw. metodą zrębową. Dokładny układ świątyni pozostaje jednak wciąż nieznany – badaczom udało się wydobyć jak dotąd jedynie fragmenty drewnianej budowli, której duża część pozostaje ukryta pod chodnikiem i jezdnią ul. Sukienniczej w Gdańsku. Przyszłość odkrycia pod lodziarnią Tak spektakularne odkrycie musiało doczekać się równie głośnych planów zagospodarowania. Piotr Grzelak, zastępca prezydenta Gdańska, po rozmowach z archeologami wpadł na pomysł, który może ucieszyć entuzjastów historii. Drewniana świątynia w przyszłości ma bowiem zostać wykopana spod ziemi i wyeksponowana zwiedzającym. Obiekt ma trafić na muzealną wystawę, gdzie z dumą opowiadać będzie o dawnej historii Trójmiasta. Z tak ambitnymi planami wiążą się jednak liczne wyzwania. Pierwszym z nich – jak to zwykle bywa przy tego typu inwestycjach – jest bariera finansowa, którą Urząd Gdańska próbuje pokonać przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W ostatnich dniach doszło do spotkania pomiędzy Piotrem Grzelakiem, wojewódzkim pomorskim konserwatorem zabytków Dariuszem Chmielewskim, miejską konserwator zabytków w Gdańsku Agnieszką Rózga-Micewicz, Waldemarem Ossowskim, dyrektorem Muzeum Gdańska, oraz Martą Cienkowską – ministrą kultury w rządzie. Ministerstwo ma pomóc miastu w zakresie finansowym i prawnym. Słowiańskie odkrycia na Pomorzu Drewniana świątynia to już kolejne znalezisko z czasów Słowian na terenie Gdańska. W grudniu 2022 roku Muzeum Gdańska ogłosiło odkrycie w piwnicach Ratusza Głównego Miasta pozostałości wału obronnego z lat 30. X wieku. Znalezisko to przesunęło wiedzę na temat wieku miasta o 60 lat wcześniej, niż dotychczas zakładano. Naukowcy natrafili również na słowiańską ceramikę. Jeszcze zanim drewniana świątynia trafi na ekspozycję, czeka ją specjalistyczna konserwacja. W tym celu belki trafią do Biskupina, gdzie funkcjonuje Muzeum Archeologiczne zajmujące się konserwacją zabytków. Źródło: Gdańsk.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Co ukrył Gall Anonim? Tajemnicze zdanie, które miało zatuszować prawdę o Piastach
Gdyby nie tajemniczy kronikarz przybyły na dwór Piastów, nasza wiedza o przełomie XI i XII wieku byłaby zaledwie zbiorem pojedynczych dat. Gall Anonim pozostawił dzieło fundamentalne, ale i głęboko stronnicze. Czy najstarsza polska kronika była w rzeczywistości majstersztykiem politycznej propagandy napisanej na zamówienie?
Kanon historii Polski XI i XII wieku zawdzięczamy jednej postaci – bezimiennemu mnichowi, którego od wieków nazywamy Gallem Anonimem. Tworzący na dworze Piastów kronikarz nie spisywał jednak obiektywnej kroniki wypadków. Każde słowo, każda przemilczana historia i każdy opisany bohater służyły konkretnemu celowi: legitymizacji władzy Bolesława Krzywoustego po krwawej walce z ojcem i bratem Zbigniewem. Subiektywizm kronikarza: Dlaczego nie ma obiektywnej historii średniowiecza? Współcześni historycy nie mają wątpliwości – źródła narracyjne z epoki średniowiecza zawsze były nacechowane emocjonalnie i politycznie. Anonimowy kronikarz pisał pod okiem mecenasów, do których należał kanclerz Michał z rodu Awdańców. W rozmowie z National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, wyjaśnia, jak należy czytać najstarsze polskie źródło pisane: „Nie ma kronikarza obiektywnego, każdy kronikarz jest subiektywny. Dla Galla Anonima Bolesław Krzywousty był postacią numer jeden. Wszyscy Bolesławowie opisani w kronice – Chrobry i Śmiały – mieli stanowić dla niego wzór. Gall eksponował ich wszystkie pozytywne cechy” – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Większym zaufaniem mediewiści darzą wprawdzie Galla niż piszącego niemal stulecie później Wincentego Kadłubka, jednak bezkrytyczne przyjmowanie jego relacji prowadzi do wypaczenia obrazu wielu postaci historycznych. Wymazane sukcesy Hermana: Jak stworzyć wizerunek słabego monarchy? Najlepszym przykładem kronikarskiej manipulacji jest wizerunek Władysława I Hermana. W tekstach Galla Anonima książę ten jawi się jako postać pozbawiona ambicji, schorowana i całkowicie zdominowana przez palatyna Sieciecha. Tymczasem badania pokazują, że Herman prowadził wyrafinowaną politykę zagraniczną i przez dekady utrzymał się przy władzy. Dlaczego zatem Gall Anonim tak surowo ocenił ojca swojego patrona? Jak tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak, wynikało to z politycznej konstrukcji całego utworu: „Tych pozytywnych cech nie ma już na przykład Władysław Herman. Mimo że jest ojcem Bolesława Krzywoustego, to palatyn Sieciech za bardzo wchodził tu w grę. Jeśli Gall Anonim nie chciał czegoś wprost napisać, potrafił ukryć prawdę pod kilkoma warstwami i zasłonić się lakonicznym zdaniem: 'dość już na ten temat powiedziałem'” – zaznacza badaczka. Kronikarz doskonale wiedział, które wątki przemilczeć. Gdy sprawa dotyczyła wygnania Bolesława Śmiałego czy niejasnych okoliczności przejęcia władzy przez Hermana, stosował zabiegi stylistyczne, które miały odciągnąć uwagę czytelnika od brutalnych faktów. Manifest polityczny zamiast podręcznika historii Dzieło Galla Anonima należy w istocie traktować jako przemyślany manifest polityczny. Bolesław Krzywousty, który oślepił swojego brata Zbigniewa i wystąpił przeciwko własnemu ojcu, potrzebował potężnego oręża propagandowego, by zmyć z siebie odium skandalu i odbudować autorytet. Z tego powodu kronikarz budował narrację w opozycji: zły i chciwy palatyn Sieciech kontra młody, dzielny książę Bolesław, stanowiący idealne ucieleśnienie cech Chrobrego. Jak podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak, krytyka źródłowa pozwala nam dziś odsłonić tę kunsztowną grę: „Sieciech był dla Galla absolutnie wrogiem, ustawiał go w kontrze z miejsca. Czy pisał historię z założeniem, że jest to manifest polityczny? W pewnym sensie jak najbardziej tak. Dlatego ufałabym Gallowi tak na około 80 procent w tej materii” – ocenia prof. Czwojdrak. Dzięki współczesnym badaniom historycznym odchodzimy od czarno-białego obrazu Piastów. Analiza kroniki Galla Anonima ukazuje nie tylko dzieje zarania Polski, ale również wysoki poziom wyrafinowania politycznego i PR-owego ówczesnych elit. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego Władysław Herman przeniósł stolicę do Płocka? Mediewistka ujawnia zakulisowe powody
Choć szkolne podręczniki utrwaliły obraz Krakowa jako jedynej historycznej stolicy po czasach Kazimierza Odnowiciela, przełom XI i XII wieku przyniósł zaskakujący zwrot. Główne serce państwa Piastów zabiło na Mazowszu. Jak wyglądała dyplomatyczna gra na szczytach władzy, gdy polscy monarchowie musieli odnaleźć się w gigantycznym konflikcie papieża z cesarzem?
Polska w XI wieku była miejscem niespokojnym, dynamicznym i narażonym na ciągłe przewroty polityczne. Zaledwie kilkadziesiąt lat po kryzysie reakcji pogańskiej i najdzie czeskiego księcia Brzetysława, polscy monarchowie stanęli przed koniecznością prowadzenia wielokierunkowej polityki międzynarodowej. Gdy po wygnaniu Bolesława Śmiałego władzę objął Władysław I Herman, ośrodek ciężkości państwa przeniósł się do Płocka, czyniąc z Mazowsza centrum geopolityczne regnum. Stolica tam, gdzie książę: Dlaczego to Płock stał się sercem królestwa? Pojęcie stolicy państwa w XI wieku różniło się znacząco od dzisiejszego rozumienia tego słowa. Choć odnowiciel dynastii przenosił aparat władzy z zniszczonej Wielkopolski do Małopolski, w praktyce monarchia funkcjonowała w modelu dworu objazdowego. W rozmowie z National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, wyjaśnia specyfikę ówczesnego ustroju i wyjątkową rolę Płocka jako stolicy Polski: „Stolica jest tam, gdzie jest główny książę. Władysław Herman, który dostał Mazowsze, bardzo ten Płock lubił i najczęściej w nim przebywał. Podobał mu się ten pobyt i piękny widok z siedziby w Płocku. W pewnym momencie ten środek ciężkości na pewno przesunął się na Mazowsze” — wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. W przeciwieństwie do naszych sąsiadów Czechów, u których życie polityczne od zarania skupiało się niemal wyłącznie wokół Pragi, dzieje Polski kształtowały się w wielu ośrodkach regionalnych. Mazowiecki Płock za panowania Hermana stał się nie tylko rezydencją władcy, ale także miejscem podejmowania kluczowych decyzji dyplomatycznych. Geopolityczny miszmasz: Od sojuszu z papieżem po układ z cesarzem Druga połowa XI wieku to okres gigantycznego sporu o inwestyturę, który wstrząsnął całą chrześcijańską Europą. Polscy władcy potrafili niezwykle elastycznie reagować na zachodzące zmiany polityczne na kontynencie, dążąc do jak największych korzyści dla własnej dynastii. Przejście od pro-papieskiej polityki Bolesława Śmiałego do pro-cesarskiego zwrotu Władysława Hermana pokazuje duży pragmatyzm ówczesnych elit. Prof. Bożena Czwojdrak zwraca uwagę na świadomość dyplomatyczną Piastów: „Nasi władcy – Bolesław Śmiały, Władysław Herman, Bolesław Krzywousty – praktycznie non stop zrywają i zawierają sojusze z Czechami, Niemcami, Węgrami czy Rusią. To pokazywało, do jakiego stopnia musieli być świadomi władzy dyplomatycznej i potrafili się w tym świecie poruszać” — zaznacza badaczka. Podczas gdy Śmiały poparł papieża Grzegorza VII i dzięki temu uzyskał upragnioną koronę królewską, Władysław Herman pod wpływem palatyna Sieciecha opowiedział się po stronie cesarza Henryka IV. Następnie Bolesław Krzywousty wprawnie balansował między obiema potęgami, wyciągając korzyści tam, gdzie sytuacja była najbardziej sprzyjająca. Niepewność dnia codziennego: Jak żyło się w XI-wiecznej Polsce? Ciągłe przetasowania na szczytach władzy, zmiany sojuszników oraz konflikty wewnątrz samej dynastii Piastów miały bezpośrednie przełożenie na poczucie bezpieczeństwa zwykłych mieszkańców królestwa. Walki o władzę, ucieczki książąt czy polityczne otrucia tworzyły atmosferę ciągłej niestabilności. Z perspektywy tysiąca lat XI wiek w Polsce jawi się jako czas budowania struktur państwowych w niezwykle trudnym otoczeniu zewnętrznym i wewnętrznym. Jak podsumowuje prof. Bożena Czwojdrak: „Mieszkańcy Królestwa Polskiego nie czuli się wtedy bezpiecznie. Okres wygnania Bolesława Śmiałego, całych tych wypraw, walki braci z ojcem czy z Sieciechem sprawiał, że ludzie w tamtym czasie nie czuli się stabilnie ani pewnie” — ocenia prof. Czwojdrak. Mimo zawirowań okres panowania Hermana z siedzibą w Płocku był istotnym etapem na drodze do okrzepnięcia państwowości, która przetrwała kolejne próby silnych napięć dynastycznych i rozbicia dzielnicowego. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ten człowiek trząsł państwem Piastów! Sieciech, czyli czarny charakter polskiego średniowiecza
Bił własną monetę, obsadzał najważniejsze urzędy, wyganiał książąt i romansował z księżną. Choć nie nosił korony, przez kilkanaście lat to on był faktycznym władcą Polski. Kim naprawdę był palatyn Sieciech – genialnym mężem stanu i sprawnym politykiem, czy bezwzględnym cynikiem, który doprowadził państwo Piastów na skraj przepaści?
Spis treści: Kim był palatyn Sieciech i jak zdobył absolutną władzę na dworze Hermana? Własna moneta i polityczne zbrodnie. Do czego zdolny był palatyn Sieciech? Bunt młodzieży i spisek. Jak doszło do upadku wszechpotężnego palatyna? Czarny PR w kronikach. Czy możemy wierzyć Gallowi Anonimowi? Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie W powszechnej świadomości historycznej XI-wieczna Polska kojarzy się z potęgą Bolesława Chrobrego lub dramatycznym konfliktem Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem. Jednak gdy po wygnaniu Śmiałego władzę w Krakowie objął jego młodszy brat Władysław I Herman, ster rządów przejęła postać absolutnie wyjątkowa. Palatyn Sieciech stał się najpotężniejszym człowiekiem w kraju, a jego rola do dziś wywołuje gorące dyskusje wśród mediewistów. Kim był palatyn Sieciech i jak zdobył absolutną władzę na dworze Hermana? Urząd palatyna (zwanego po polsku wojewodą) w XI wieku różnił się diametralnie od swojej późniejszej formy. Palatyn był prawą i lewą ręką księcia, zarządzał dworem i skarbem oraz dowodził wyprawami wojennymi. W rozmowie z redaktorem naczelnym National Geographic Polska mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Bożena Czwojdrak, porównuje tę rolę do współczesnych realiów politycznych. – Wojewoda czy palatyn w XI wieku to był człowiek praktycznie do wszystkiego. Prowadził wyprawy wojskowe, zarządzał dworem. Był – używając dzisiejszej nomenklatury – odpowiednikiem współczesnego premiera – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Według badań prof. Janusza Kurtyki, Sieciech wywodził się z potężnego rodu Toporczyków, z którego w późniejszych wiekach wyrosły tak wpływowe rody magnackie jak Tęczyńscy z zamku Tęczyn. Jego błyskotliwa kariera rozpoczęła się prawdopodobnie u boku Bolesława Śmiałego, jednak to u boku schorowanego i ugodowego Władysława Hermana palatyn osiągnął szczyt wpływów. Sam Herman uchodził za władcę słabego, cierpiącego na bezwład nóg i stroniącego od pola bitwy. Jak zauważa prof. Czwojdrak: „Władysław Herman nie miał możliwości, żeby się rozwinąć. Najpierw dominujący brat Bolesław, a później Sieciech, który w dużej mierze realizował własne plany”. Własna moneta i polityczne zbrodnie. Do czego zdolny był palatyn Sieciech? Potęga palatyna ujawniła się w sposób bezprecedensowy – Sieciech zaczął wybijać własną monetę z własnym imieniem. W średniowieczu prawo minicze było wyłącznym atrybutem monarchy. Emisja takiego pieniądza nie służyła celom handlowym, lecz stanowiła manifestację ogromnej władzy i wpływu. Dominacja palatyna opierała się jednak nie tylko na symbolach, ale i na bezwzględnej polityce dynastycznej. Gdy z Węgier sprowadzono Mieszka Bolesławowica – syna wygnanego Bolesława Śmiałego – stanął on na drodze do sukcesji synom Hermana. Wkrótce młody Mieszko został otruty, a za zbrodnią najpewniej stali ludzie z otoczenia Sieciecha i Hermana. Prof. Bożena Czwojdrak wskazuje, że Władysław Herman mogł nie być jedynie bierną kukiełką. – Jeśli to wszystko działo się za jego przyzwoleniem, to Władysław Herman był władcą wyrachowanym i okrutnym. Może po prostu trafił w zły czas – pomiędzy bardzo silnego brata Bolesława Śmiałego a niezwykle ambitnego syna Bolesława Krzywoustego – zaznacza badaczka. Sytuację na dworze dodatkowo zagęściło trzecie małżeństwo Hermana z księżniczką salicką Judytą Marią. Według przekazów kronikarskich księżna i palatyn nawiązali płomienny romans i stworzyli nieformalny duet, który przejął całkowitą kontrolę nad państwem Piastów. Pierworodnego syna Hermana, Zbigniewa, odesłano do klasztoru, natomiast nad małoletnim Bolesławem Krzywoustym opiekę objął krewny Sieciecha, Wojsław. Bunt młodzieży i spisek. Jak doszło do upadku wszechpotężnego palatyna? Wszechwładza palatyna doprowadziła w końcu do wybuchu wojny domowej. Młodzi książęta – Zbigniew i Bolesław Krzywousty – mimo dotychczasowych nieporozumień, zawarli sojusz przeciwko palatynowi Sieciechowi. W spisek zaangażowali się także możnowładcy z opozycyjnego rodu Awdańców na czele z wojewodą Skarbimirem. Sytuacja była kuriozalna: Władysław Herman kilkakrotnie obiecywał synom, że odsunie palatyna od siebie, po czym... pod osłoną nocy uciekał na drugą stronę rzeki do obozu Sieciecha. Ostatecznie zjednoczona opozycja możnowładcza i naciski duchowieństwa zmusiły księcia do uległości. Około 1100 roku palatyn Sieciech został skazany na wygnanie. Choć po latach powrócił do kraju, jego potęga polityczna została bezpowrotnie złamana. Czarny PR w kronikach. Czy możemy wierzyć Gallowi Anonimowi? Głównym źródłem wiedzy o Sieciechu jest słynna kronika, którą napisał Gall Anonim. Warto jednak pamiętać, że kronikarz pisał na dworze Bolesława Krzywoustego, a jego mecenasami byli bezpośredni wrogowie palatyna. – Gall Anonim pisał na dworze Bolesława Krzywoustego i pod patronatem rodu Awdańców. Sieciech był dla niego wrogiem politycznym, dlatego w kronice zastosował wobec niego klasyczny czarny PR. Ufałabym przekazowi Galla w tej materii na około 80 percent – ocenia prof. Czwojdrak. Warto też zauważyć, że za panowania Hermana doszło do wyjątkowego w polskich dziejach wydarzenia – środek ciężkości państwa przesunął się na Mazowsze. Książę szczególnie upodobał sobie Płock jako stolicę Polski, gdzie znajdował się główny ośrodek jego władzy. Posłuchaj całej rozmowy o palatynie Sieciechu i Władysławie Hermanie Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców i szarych eminencji polskiego średniowiecza? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o tajemnicy pierwszej polskiej monety możnowładcy, kulisach otrucia Mieszka Bolesławowica i ucieczkach księcia Hermana na drugą stronę rzeki. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródła: Uniwersytet Śląski; National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Brudni i śmierdzący? Tak naprawdę dbano o higienę w średniowiecznej Polsce
Średniowiecze często przedstawia się jako epokę brudu, przykrych zapachów i ludzi unikających wody. Ten obraz jest jednak mocno uproszczony. Mieszkańcy średniowiecznych miast korzystali z łaźni, myli ręce, prali ubrania i stosowali rozmaite środki do pielęgnacji ciała.
Spis treści: Czy ludzie w średniowieczu naprawdę unikali kąpieli? Władysław Jagiełło chętnie korzystał z łaźni Krwawa łaźnia w Gąsawie Czy królowa Jadwiga leczyła bezpłodność w Busku? Jak dbano o urodę i świeży oddech? Średniowiecze nie było epoką powszechnego brudu Nie oznacza to oczywiście, że średniowieczne standardy higieniczne odpowiadały dzisiejszym. Brak kanalizacji i bieżącej wody sprzyjał chorobom, a warunki życia zależały od zamożności, miejsca zamieszkania i pozycji społecznej. Nieprawdziwe jest jednak przekonanie, że w średniowieczu ludzie niemal w ogóle się nie myli. Czy ludzie w średniowieczu naprawdę unikali kąpieli? Niektórzy chrześcijańscy asceci rzeczywiście traktowali rezygnację z wygód i pielęgnacji ciała jako przejaw pobożności. Ze św. Hieronimem wiąże się często przytaczane stwierdzenie, że ten, kogo oczyścił chrzest, nie potrzebuje kolejnej kąpieli. Nie był to jednak powszechnie obowiązujący zakaz mycia, lecz element ascetycznego podejścia do cielesności. W klasztorach obmywano się, a mycie rąk przed posiłkami należało do podstawowych zasad. Kąpiel mogła budzić zastrzeżenia, gdy łączono ją z nadmierną troską o wygląd, przyjemnością albo rozwiązłością. Jednak sama higiena nie była przez Kościół jednolicie potępiana. Szczególnie ważną rolę odgrywały łaźnie publiczne i prywatne. Na ziemiach słowiańskich znano również łaźnie parowe. Korzystano z gorącej wody, pary, ługu oraz roślin o właściwościach myjących. Z czasem coraz szerzej stosowano także mydło. Do kąpieli dodawano zioła i płatki kwiatów, które poprawiały jej zapach. Należy jednak pamiętać, że dla wielu mieszkańców wsi i uboższych części miast pełna kąpiel była znacznie trudniej dostępna niż dla członków dworu czy zamożnych mieszczan. Władysław Jagiełło chętnie korzystał z łaźni Z zachowanych rachunków dworskich wynika, że Władysław Jagiełło i królowa Jadwiga regularnie korzystali z łaźni. W księgach odnotowywano wydatki na ręczniki, mydło i obsługę kąpieli. Jagiełło miał szczególnie cenić kąpiele. Łaźnia nie była dla władcy wyłącznie miejscem pielęgnacji. Mogła również służyć odpoczynkowi, rozmowom i prowadzeniu spraw dworskich. Władca był tam mniej skrępowany oficjalnym ceremoniałem, dlatego otoczenie mogło wykorzystywać ten moment do przedstawiania mu próśb i petycji. Królowi towarzyszyli specjalni słudzy zajmujący się przygotowywaniem kąpieli. Informacje o ulubionym łaziebniku czy szczególnych elementach wyposażenia monarszej łaźni pojawiają się jednak głównie w późniejszych opowieściach popularnonaukowych, dlatego należy traktować je ostrożnie. Krwawa łaźnia w Gąsawie Łaźnia odegrała także dramatyczną rolę w historii Polski. 24 listopada 1227 roku podczas zjazdu książąt w Gąsawie zaatakowano Leszka Białego i Henryka Brodatego, którzy według średniowiecznych przekazów przebywali wówczas w łaźni. Henryk Brodaty został ciężko ranny. Przed śmiercią miał uratować go rycerz Peregryn z Wiesenburga, który zasłonił księcia własnym ciałem. Leszkowi Białemu udało się wydostać z budynku i dosiąść konia. Uciekał bez ubrania, lecz napastnicy dopadli go w pobliżu Marcinkowa i zabili. Nie ma natomiast mocnych podstaw, aby twierdzić, że książęta znaleźli się w łaźni po całonocnej uczcie i próbowali w ten sposób „wypocić alkohol”. Ten szczegół należy raczej do barwnych rekonstrukcji wydarzeń niż do dobrze potwierdzonych faktów. Czy królowa Jadwiga leczyła bezpłodność w Busku? Z królową Jadwigą wiąże się opowieść o leczniczych kąpielach w Busku, gdzie miała korzystać ze źródeł znajdujących się pod opieką norbertanek. Kurację miał rekomendować Jan Radlica – biskup krakowski, lekarz i dawny medyk jej ojca, Ludwika Węgierskiego. Wody tego regionu są bogate między innymi w związki siarki, jodu i bromu. Według późniejszej tradycji kąpiele miały pomóc królowej w problemach z płodnością. Nie można jednak z całą pewnością stwierdzić, jak dokładnie przebiegała kuracja ani czy jej głównym celem rzeczywiście było leczenie bezpłodności. Przypisywane Jadwidze zabiegi z użyciem jaj, piwa lub specjalnych mieszanek kosmetycznych również należy traktować jako przykłady średniowiecznej pielęgnacji, a nie pewne informacje dotyczące osobistych zwyczajów królowej. Jak dbano o urodę i świeży oddech? Średniowieczna higiena nie ograniczała się do kąpieli. Prano i wietrzono ubrania, pielęgnowano włosy, namaszczano ciało olejkami oraz próbowano odświeżać oddech. Zalecano między innymi płukanie ust winem z dodatkiem soli oraz żucie orzechów lub aromatycznych ziół. Na problemy skórne stosowano cebulę, ocet, oliwę, gorczycę i jajka. Włosy myto różnymi mieszaninami przygotowywanymi na przykład z żółtek, ziół lub piwa. Nie wszystkie te metody mogły być skuteczne, a część z nich zapewne podrażniała skórę. Pokazują jednak, że mieszkańcy średniowiecznej Europy interesowali się czystością, wyglądem i pielęgnacją ciała. Średniowiecze nie było epoką powszechnego brudu Warunki sanitarne w średniowiecznych miastach pozostawiały wiele do życzenia, a dostęp do czystej wody nie był równy. Nie oznacza to jednak, że ich mieszkańcy świadomie stronili od higieny. Łaźnie były ważnym elementem życia społecznego, kąpali się władcy i mieszczanie, a mydło, ręczniki oraz preparaty kosmetyczne nie należały do rzeczy nieznanych. Obraz średniowiecznego człowieka, który przez całe życie unikał wody, jest więc bardziej współczesnym stereotypem niż historyczną rzeczywistością. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Średniowieczni terroryści czy ofiary czarnej legendy? Kim naprawdę byli tajemniczy asasyni
Asasyni wzięli początek z jednego z odłamów islamu i odcisnęli piętno nie tylko na dziejach religii Mahometa. Popełniane przez nich skrytobójstwa, traktowane jako metoda walki, przerażały krzyżowców i Saladyna. W wielu językach brzmienie słów „zamach” czy „morderstwo” przywodzi nazwę tego ugrupowania. Chociaż pojęcie terroryzmu jest współczesne i nie występuje w źródłach antycznych czy średniowiecznych, w badaniach ruch asasynów traktuje się jako jedno z ogniw długiej tradycji siania strachu poprzez terror.
Spis treści: Geneza i tło religijne Pochodzenie nazwy sekty Z twierdzy Alamut przeciwko wszystkim Panowanie Starca z Gór Próby zamachu na Saladyna Zabójstwo króla jerozolimskiego Kres asasynów Dziedzictwo asasynów Ruch uważany za prekursorów terroryzmu praktykował skrytobójstwa na Bliskim Wschodzie już w okresie krucjat. Przyjrzyjmy się okolicznościom powstania tego radykalnego odłamu, którego ostrze miecza nie zawsze było skierowane tylko przeciw chrześcijanom, zaś działalność nie ograniczała się wyłącznie do walki. Jak wygląda prawda o asasynach? Geneza i tło religijne Z biegiem czasu w ramach rodzącego się islamu wyodrębniły się dwa główne nurty: sunnizm i szyizm, w których dodatkowo wyłoniły się nowe odgałęzienia. Za jedną z takich odnóg uznaje się szyizm ismailicki. Głosił on, że siódmym imamem, czyli wodzem islamskiej wspólnoty powinien zostać Ismail, wywodzący się z rodu Mahometa. Gdy Ismail nie został obrany, narodziło się nowe wyznanie. Zwolennikami szyizmu ismailickiego stali się władcy egipscy zwani Fatymidami. Powstał w ten sposób fatymidzki szyizm ismailicki, z którego wyewoluował ruch asasynów. Za założyciela asasynów uznaje się Hasana Ibn as-Sabbaha. Pochodzenie nazwy sekty Najczęściej przyjmuje się, że używana w średniowieczu nazwa „asasyni” wzięła się od arabskiego terminu hasziszijjun, oznaczającego zażywający haszysz. Można się zastanawiać, czy skojarzenie na zasadzie analogii brzmienia słów „asasyn” i „haszysz” wynikało faktycznie z przyjmowania środków odurzających przed akcją było oszczerstwem głoszonym przez wrogów lub może dalekim nawiązaniem do ezoteryzmu, charakterystycznego dla teologicznych koncepcji asasynów. Członków wspólnoty nazywano również nizarytami. Najprawdopodobniej przydomek wziął się od Nizara, niedoszłego kalifa fatymidzkiego, którego pominięto w sukcesji i zgładzono na rozkaz egipskiego wezyra. Niepogodzony z tym aktem niesprawiedliwości Hasan Ibn as-Sabbah stanął na czele separatystycznego ruchu nizarytów. Rzadziej spotykana i mniej pewna wydaje się opinia, że termin „nizaryta” pochodziłby od arabskiego słowa oznaczającego odstępcę. Z twierdzy Alamut przeciwko wszystkim Zdobycie w 1090 r. twierdzy Alamut w północnym Iranie, skąd Hasan prowadził misję pozyskiwania wyznawców uważa się najczęściej za pierwsze z dokonań asasynów. Wiemy o pokaźnej spuściźnie pozostawionej przez Hasana; teologiczne traktaty zapełniały półki biblioteki w Alamut. Pod koniec XI w. asasyni narazili się władcom seldżuckim w Iranie, jak też kalifom fatymidzkim. Gdy zajęli m.in. syryjską twierdzę Al-Kahf, mieli już przeciw sobie nie tylko krzyżowców, ale również lokalnych emirów. Asasynom nie pozostało więc nic innego, jak skupić się na utrzymaniu fortec i działaniu, przez które zyskali ponurą sławę średniowiecznych terrorystów. Panowanie Starca z Gór Przyjmuje się, że ok. 1164 r. część asasynów umocniła się w górach Al-Ansarijja na terenie Syrii, zaś na jej czele stanął siejący postrach Raszid ad-Din Sinan, pochodzący z Basry. Chociaż podróżnicy Beniamin z Tudeli czy Marco Polo byli pewni, że Sinan zwany Starcem z Gór rezydował na zamku Alamut, przeczą temu kroniki arabskie. Według annałów tylko syryjscy nizaryci traktowali Sinana jako charyzmatycznego wodza, natchnionego przez Allaha i byli mu bezgranicznie oddani. Można założyć, że otoczony przez wrogich sunnitów i znienawidzone krucjatowe rycerstwo, Starzec z Gór czuł, że musi kontynuować politykę skrytobójstw. Próby zamachu na Saladyna Jako zagorzały sunnita Saladyn gardził szyizmem ismailickim, który postrzegał jako gorszące odstępstwo. Musiało zatem dojść do konfliktu. Dążenia sułtana do zdominowania Syrii włączyły go w sferę działań asasynów. Sinan obrał sobie Saladyna za cel, prawdopodobnie nakłoniony do tego przez Kumusztakina, władcę Aleppo. W latach 1175–1176 podczas podjętych przez Saladyna oblężeń Aleppo, twierdzy Azaz, jak i ataku na fortecę Masjaf, bastion nizarytów w Syrii, nie udało się zgładzić sułtana. Jednak trzecia próba wywołała zamierzony efekt psychologiczny. Pewne kronikarskie świadectwo wspomina, że Saladyn miał znaleźć w łożu zatruty sztylet – znak, że oszczędzono mu życie ku przestrodze. Zachowała się również relacja, że do Saladyna oblegającego Masjaf przybył posłaniec Sinana. Na udzielonej mu prywatnej audiencji towarzyszyło sułtanowi dwóch najbardziej zaufanych strażników, którzy ku przerażeniu władcy okazali się… asasynami. Choć autentyczność obu przekazów wydaje się wątpliwa, jedno zdarzyło się na pewno: Saladyn zawarł porozumienie z Sinanem, odstąpił od wszelkich działań przeciw nizarytom, zaś zamachy na życie sułtana nigdy się już nie powtórzyły. Zabójstwo króla jerozolimskiego W 1187 r. pod Rogami Hittinu krzyżowcy ponieśli druzgoczącą porażkę w starciu z Saladynem. W obliczu klęski rycerze już mieli poddać Tyr, gdy niespodziewane przybycie do miasta markiza Konrada z Montferratu tchnęło w nich nadzieję i odstąpili od zamiaru kapitulacji. Stosunki przegranego, ale wciąż urzędującego króla Gwidona z markizem Konradem, mającym coraz większy apetyt na władzę przybierały postać sinusoidy. Gdy Gwidon zainicjował rządy własnej dynastii na Cyprze, Konradowi przyznano koronę jerozolimską. Cztery dni po przypieczętowaniu umowy pokojowej z Saladynem, 28 kwietnia 1192 r. Konrad z Montferratu spożywał kolację w rezydencji biskupa Filipa w Tyrze. Po skończonym posiłku zrelaksowany i upojony sukcesem Konrad wracał do domu. W asyście dwóch strażników wjechał w wąską uliczkę, gdzie siedziało dwóch mężczyzn. Gdy Konrad ich minął, wstali i podeszli do niego, a jeden z nich podał mu list. Gdy krzyżowiec wyciągnął po niego rękę, tajemniczy nieznajomy wyciągnął nóż i ugodził króla. Drugi z mężczyzn skoczył na konia i od tyłu dźgnął władcę w bok; po tym ciosie Konrad padł martwy. Był to chyba najbardziej spektakularny wyczyn asasynów, który uznaje się niekiedy za symboliczne zakończenie rządów Starca z Gór. Kres asasynów Asasyni praktykowali działalność terrorystyczną jeszcze w XIII w. za panowania przedostatniego przywódcy Ala ad-Din Muhammada III. W 1256 r. chan Hulagu zajął uznawaną za niezdobytą twierdzę Alamut i nakazał spalić jeden z największych islamskich księgozbiorów. W Syrii nizaryci zostali zmuszeni do podporządkowania się mameluckiemu sułtanowi Bajbarsowi, który w 1273 r. opanował ich główną fortecę Al-Kahf. W epoce mameluckiej odegrali jeszcze pewną rolę jako służba wywiadowcza i pocztowa, jednak nie odzyskali już wcześniejszej pozycji. Dziedzictwo asasynów Chociaż istnieją obecnie aga chanowie oraz indyjscy chodżowie, wywodzący się z ruchu nizarytów, za epokę asasynów uznaje się niecałe dwieście lat (XI–XIII w). Dwoma wiekami aktywności przyczynili się do powstania muzułmańskiego ideału fedaina, czyli radykała gotowego do całkowitego poświęcenia w imię religii. Niestety, fanatyzm skrajnych odłamów islamu kładzie się cieniem na pełnym obrazie religii Mahometa. Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Wśród ruin Starego Książa odkryto metalowy krzyżyk. Pochodzi sprzed chrztu Polski
Wśród ruin Starego Książa w województwie dolnośląskim archeolodzy znaleźli niezwykły zabytek. Jest to niewielki metalowy krzyżyk sprzed ponad tysiąca lat. To jeden z najstarszych dowodów na chrześcijaństwo na obecnych polskich ziemiach.
Zamek Stary Książ, położony na malowniczym, stromym cyplu skalnym na wysokości 410 m n.p.m., przez stulecia pozostawał w cieniu swojego potężniejszego sąsiada – Zamku Książ. Przez długi czas polscy badacze uważali go za XIX-wieczną „romantyczną ruinę”, wzniesioną jedynie w celach estetycznych przez architekta Christiana Wilhelma Tischbeina. Źródła z XVII wieku wspominały o „pozostałościach pogańskiego zamku”, co sugerowało, że Tischbein wzniósł konstrukcję na fundamentach autentycznej, wiekowej warowni. Po latach domniemań naukowcy poznali prawdę i to dzięki wykopaliskom. W czasie prac natknięto się na niezwykły zabytek. Odkrycie, które zaskoczyło badaczy W marcu 1991 roku zespół archeologów pod kierunkiem Krzysztofa Jaworskiego z Uniwersytetu Wrocławskiego rozpoczął badania wykopaliskowe na Starym Książu. Łopaty badaczy natrafiły na coś, co zrewidowało mapę osadniczą regionu. Oprócz ceramiki z XIII wieku odkryto zespół zabytków wskazujących na istnienie tu potężnego, wieloczłonowego grodu słowiańskiego z przełomu IX i X wieku. Później w tym samym miejscu stanął zamek Bolka I Surowego. Wśród licznych wczesnośredniowiecznych znalezisk żelaznych, takich jak fragmenty topora typu bradatice czy płacidła, znaleziono mały przedmiot, który zelektryzował archeologów. Był to kilkucentymetrowy, równoramienny krzyżyk. Z czego wykonano zagadkowy krzyżyk? Krzyżyk precyzyjnie wycięto z miedzianej blachy o grubości 0,8 mm. Tym, co czyni go wyjątkowym, jest jednostronne pozłocenie. Naukowcy przypuszczają, że nie był to przedmiot noszony na szyi, lecz aplikacja – okucie zdobiące drewnianą skrzyneczkę na relikwie lub oprawę drogocennej księgi. Na krawędziach krzyżyka zachowały się ślady po otworkach na nity (o średnicy ok. 1,5 mm), które służyły do przytwierdzenia go do podłoża. Zabytek, który „zmieniał” swój wiek Tuż po odkryciu w 1991 roku krzyżyk został sklasyfikowany jako zabytek późnośredniowieczny. Naukowcy nie byli w stanie znaleźć innych podobnych obiektów z wcześniejszych okresów. Dopiero sugestie czeskich archeologów, prof. Miloša Šollego i dr B. Kavanovej, rzuciły nowe światło na znalezisko. Wskazali oni na uderzające podobieństwo do artefaktów z głównych ośrodków wielkomorawskich, takich jak Mikulčice czy Staré Město. Od 1997 roku krzyżyk zaczął być traktowany w literaturze jako obiekt wczesnośredniowieczny, co wywołało dyskusję nad zasięgiem wpływów chrześcijańskich i politycznych Państwa Wielkomorawskiego na tereny dzisiejszego Dolnego Śląska. Najnowsze badania stawiają kropkę nad „i” Aby ostatecznie potwierdzić śmiałe tezy o IX-wiecznej metryce, zabytek poddała specjalistycznym badaniom fizykochemicznym prof. Beata Miazga z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Wynikami podzielono się właśnie na łamach „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” w artykule autorstwa prof. Krzysztofa Jaworskiego, Sylwii Rodak, Ewy Lisowskiej i Aleksandry Pankiewicz. Analizy wykazały, że zastosowano tzw. złocenie ogniowe, a struktura samej miedzi jest niemal identyczna z zabytkami odkrytymi na słowackim grodzisku Bojná koło Nitry. Tym samym udało się potwierdzić, że zabytek pochodzi z przełomu IX i X wieku i wykazuje ścisłe związki technologiczne oraz kulturowe z ośrodkami dawnego Państwa Wielkomorawskiego. Tu jeszcze ważne dopowiedzenie: na przełomie IX i X wieku w Starym Książu funkcjonował wieloczłonowy gród słowiański, najprawdopodobniej Ślężan pod silnymi wpływami Państwa Wielkomorawskiego. Obszar, na którym znajdowała się warownia, znalazł się w sferze wpływów rodzącego się państwa Piastów dopiero pod koniec X stulecia, jednak te umocnienia były wtedy już niezamieszkane. Znaczenie odkrycia krzyżyka Odkrycie i nowe datowanie krzyżyka ze Starego Książa ma fundamentalne znaczenie dla polskiej mediewistyki. Zabytek ten jest obecnie uznawany za jedno z najstarszych, o ile nie najstarsze materialne świadectwo percepcji chrześcijaństwa na obecnych ziemiach polskich. Potwierdza, że już w IX wieku, na długo przed oficjalnym chrztem Mieszka I, przez Sudety przenikały wpływy kulturowe i religijne z południa. Najstarszy dowód na chrześcijaństwo w Polsce Co ciekawe, za najstarszy materialny ślad chrześcijaństwa na polskich ziemiach uznać można… egipską figurkę Izydy karmiącej Horusa, odkrytą w Małachowie-Złych Miejsc. Wyjątkowość tego zabytku polega na jego celowej modyfikacji: z głowy bogini precyzyjnie odcięto atrybuty egipskiego boga – krowie rogi i dysk słoneczny. Według badaczy, w świecie rzymskim takie przekształcone wizerunki Izydy były powszechnie interpretowane jako Maryja z Dzieciątkiem. Figurka mogła trafić na nasze tereny za pośrednictwem schrystianizowanego Germanina w pierwszych wiekach naszej ery. Jeśli ta interpretacja jest słuszna, posążek stanowi najdawniejszy zabytek chrześcijański w Polsce, mimo że pierwotnie był obiektem kultu pogańskiego. Oryginał znaleziska niestety zaginął. Źródło: Zeszyty Naukowe Zamku Książ, tom II Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niezwykły pochówek w cieniu Świątyni Artemidy. Naukowcy odkryli tajemnicę bliźniąt z Efezu i ich rzadkiej mutacji
Efez, niegdyś dumne rzymskie miasto, słynął na cały świat ze Świątyni Artemidy – jednego z siedmiu cudów starożytności. Choć w średniowieczu monumentalne budowle popadły w ruinę, życie i śmierć wciąż toczyły się w ich cieniu. To właśnie tam, w miejscu, którego archeolodzy najmniej się spodziewali, odkryto poruszający, 1200-letni pochówek przedwcześnie urodzonych bliźniąt. Dlaczego maleńkie ciała spoczęły w dawnej rzymskiej latrynie, a jedno z niemowląt posiadało dodatkowe żebro w szyi? Średniowiecze ma przed nami jeszcze wiele sekretów.
Zespół z Austriackiej Akademii Nauk natrafił na kamienny grób (tzw. cystę) podczas wykopalisk w rzymskim odeonie – antycznym budynku przeznaczonym do występów muzycznych, zlokalizowanym na uświęconym terenie dawnej Świątyni Artemidy. Sama konstrukcja grobu datowana jest na VIII–IX wiek, czyli czasy Cesarstwa Bizantyjskiego. Największe zdumienie badaczy wywołała jednak jego lokalizacja. Zmarłych w Efezie zazwyczaj chowano na oficjalnym cmentarzu. Tymczasem te maleńkie ciała złożono w dawnym kanale latrynowym, dobudowanym do odeonu setki lat wcześniej. Przedwczesny poród i genetyczna anomalia Wewnątrz kamiennej skrzyni archeolodzy odnaleźli dwa maleńkie szkielety złożone tuż obok siebie. Rozmiar kości wskazuje, że dzieci przyszły na świat przedwcześnie, w połowie 8. miesiąca ciąży. Wspólny pochówek w bezpośrednim kontakcie fizycznym oraz niemal identyczny wiek zmarłych pozwalają badaczom z ogromnym prawdopodobieństwem założyć, że mamy do czynienia z bliźniętami. Analiza osteologiczna, przeprowadzona przez bioarcheolożkę Caroline Partiot, nie wykazała śladów chorób zakaźnych ani urazów. Ujawniła za to coś znacznie bardziej wyjątkowego. Jedno z niemowląt posiadało dodatkowe żebro szyjne. To bardzo rzadka cecha dziedziczna, występująca współcześnie u około 1% populacji. O ile u dorosłych zazwyczaj nie powoduje żadnych objawów, w przypadku płodów i noworodków jest często powiązana z anomaliami w genach Hox, które sterują wczesnym rozwojem zarodkowym organizmu. Tego typu genetyczne błędy mogą prowadzić do przedwczesnego porodu, poronienia lub nagłej śmierci łóżeczkowej. Jak zaznaczają badacze, to pierwszy w historii archeologii udokumentowany przypadek bliźniąt z taką wadą anatomiczną. Szacunek na granicy dwóch światów Pozostaje pytanie – dlaczego rodzina wybrała na miejsce spoczynku zrujnowaną latrynę? Naukowcy przypuszczają, że kluczem jest religia. W czasach bizantyjskich śmiertelność noworodków i matek była drastycznie wysoka, a zmarłe przedwcześnie bliźnięta najprawdopodobniej nie zdążyły przyjąć chrztu. W świetle surowych, chrześcijańskich zasad wykluczało to możliwość pochówku na poświęconej ziemi oficjalnego cmentarza. Badacze z Austriackiej Akademii Nauk uważają, że ukrycie ciał w solidnym, kamiennym grobie na terenie dawnej świątyni było kompromisem między kościelnymi zakazami a ludzką potrzebą opieki nad zmarłym potomstwem. Konstrukcja chroniła ciała przed drapieżnikami i przetrwała nienaruszona przez 1200 lat. Według archeologów to nie było potajemne pozbycie się zwłok, lecz pełen szacunku pochówek, który miał zapewnić najsłabszym członkom społeczności należne im bezpieczeństwo. Wybór dawnej latryny mógł być po prostu niezbyt fortunny, ale konieczny. Źródło: Childhood in the Past Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kazimierz został władcą Litwy jako nastolatek. Później wyniósł Jagiellonów na europejskie trony
Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa.
Spis treści: Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Król, Kościół i pusty skarbiec Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Śmierć Kazimierza Jagiellończyka „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Kazimierz IV Jagiellończyk urodził się 30 listopada 1427 roku w Krakowie. Był najmłodszym synem Władysława II Jagiełły i jego czwartej żony, Zofii Holszańskiej. Jeszcze jako nastolatek został wielkim księciem litewskim, a po śmierci starszego brata, Władysława III Warneńczyka, sięgnął również po polską koronę. Przejął władzę na Litwie jako trzynastolatek, przez 45 lat zasiadał na polskim tronie, odzyskał Pomorze Gdańskie i doprowadził zakon krzyżacki na skraj politycznego upadku. Kazimierz IV Jagiellończyk należał do najskuteczniejszych polskich monarchów, choć jego zwycięstwa kosztowały państwo fortunę, a ustępstwa wobec szlachty na trwałe zmieniły ustrój Królestwa. O tym, jak wyglądał Kazimierz Jagiellończyk, można się dowiedzieć dzięki projektowi National Geographic Polska i Uniwersytetu Śląskiego „Nowy poczet Jagiellonów”. Czy Kazimierz Jagiellończyk urodził się w atmosferze skandalu? Narodziny synów Jagiełły i Zofii Holszańskiej rzeczywiście stały się źródłem dworskich plotek. Król był znacznie starszy od swojej czwartej żony, a przeciwnicy królowej oskarżali ją o niewierność. Sprawa doprowadziła do dochodzenia na dworze i oczyszczenia Zofii z zarzutów. Nie ma jednak podstaw, aby przedstawiać nieślubne pochodzenie Kazimierza jako prawdopodobny fakt. Dworskie oskarżenia mogły być elementem walki politycznej, w której stawką była przyszłość dopiero powstającej dynastii. Po śmierci Jagiełły tron polski objął starszy brat Kazimierza, Władysław III Warneńczyk, który zginął w 1444 roku podczas wyprawy przeciwko Turkom. Sam Kazimierz został w 1440 roku wysłany na Litwę, gdzie miejscowi możni obwołali go wielkim księciem. Miał zaledwie 13 lat. Z kolei po śmierci Władysława pod Warną w 1444 roku polscy możni zaproponowali Kazimierzowi koronę. Młody władca długo zwlekał z jej przyjęciem, starając się zabezpieczyć pozycję Litwy i nie dopuścić do podporządkowania jej Koronie. Ostatecznie 25 czerwca 1447 roku został koronowany na króla Polski. Wojna trzynastoletnia. Największe zwycięstwo Kazimierza Jagiellończyka Najważniejszym konfliktem jego panowania była wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim, trwająca od 1454 do 1466 roku. Bezpośrednią przyczyną wojny był konflikt zakonu ze Związkiem Pruskim – organizacją skupiającą pruskie rycerstwo oraz najważniejsze miasta, między innymi Gdańsk, Toruń i Elbląg. Jej członkowie sprzeciwiali się wysokim podatkom, ograniczeniom handlu i samowładnym rządom władz zakonnych. W lutym 1454 roku Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi i zwrócił się o pomoc do polskiego króla. Kazimierz Jagiellończyk ogłosił inkorporację ziem państwa zakonnego do Korony. Oznaczało to rozpoczęcie wojny, która okazała się znacznie dłuższa i kosztowniejsza, niż początkowo zakładano. Pierwsze miesiące konfliktu przyniosły Polsce dotkliwą porażkę. We wrześniu 1454 roku pospolite ruszenie zostało rozbite w bitwie pod Chojnicami. Klęska pokazała, że tradycyjna armia szlachecka nie jest wystarczająco skuteczna w starciu z doświadczonymi wojskami najemnymi. Król zaczął więc opierać działania wojenne na opłacanych oddziałach zawodowych. Było to jednak niezwykle kosztowne. Pieniądze zapewniały między innymi miasta pruskie, przede wszystkim bogaty Gdańsk. Istotną rolę odegrały również okręty Gdańska i Elbląga oraz kaprzy, którzy zakłócali dostawy kierowane do zakonu drogą morską. Jednym z punktów zwrotnych była bitwa na Zalewie Wiślanym w 1463 roku, w której flota miast pruskich pokonała siły zakonne. Zwycięstwo utrudniło Krzyżakom zaopatrywanie twierdz i przyspieszyło zakończenie wojny. Jak Kazimierz Jagiellończyk zdobył Malbork? Zdobycie stołecznego zamku zakonu nie było rezultatem klasycznego szturmu. Krzyżacy nie mieli pieniędzy na wypłacenie żołdu czeskim i niemieckim najemnikom broniącym Malborka. Żołnierze rozpoczęli więc negocjacje z polskim królem. W 1457 roku Kazimierz Jagiellończyk wykupił od najemników zamek w Malborku, a także twierdze w Tczewie i Iławie. Król uroczyście wjechał do malborskiej twierdzy w czerwcu. Zamek pozostał odtąd w polskich rękach aż do pierwszego rozbioru w 1772 roku. Samo miasto Malbork zostało jednak wkrótce opanowane przez stronników zakonu. Polacy odzyskali je dopiero po długim oblężeniu w 1460 roku. Dlatego nie należy utożsamiać przejęcia zamku z natychmiastowym i całkowitym zdobyciem całego Malborka. Co Polska zyskała dzięki drugiemu pokojowi toruńskiemu? Wojna zakończyła się 19 października 1466 roku podpisaniem drugiego pokoju toruńskiego. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską i michałowską, a także Malbork, Elbląg oraz Warmię. Z terenów tych utworzono później Prusy Królewskie, pozostające pod zwierzchnictwem polskiego monarchy. Był to jeden z najważniejszych sukcesów terytorialnych późnośredniowiecznej Polski. Państwo odzyskało szeroki dostęp do Bałtyku i kontrolę nad dolnym biegiem Wisły, którą spławiano zboże oraz inne towary do Gdańska. Pozostała część państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu zachowała odrębność, lecz została politycznie podporządkowana polskiemu królowi. Wielcy mistrzowie mieli składać mu przysięgę i udzielać pomocy wojskowej. Historycy różnie interpretują dokładny charakter tej zależności, dlatego nazywanie państwa zakonnego po 1466 roku zwykłym lennem Polski byłoby uproszczeniem. Przywileje nieszawskie zmieniły ustrój Polski Zwycięstwo nad zakonem miało wysoką cenę. Aby zmobilizować pospolite ruszenie na początku wojny, Kazimierz musiał pójść na ustępstwa wobec szlachty. Wydane w 1454 roku przywileje cerekwicko-nieszawskie ograniczyły możliwość nakładania nowych podatków, zwoływania pospolitego ruszenia i ustanawiania nowych praw bez zgody szlacheckich sejmików ziemskich. Dokumenty te wzmocniły średnią szlachtę kosztem monarchy i możnowładców. Stały się ważnym etapem rozwoju polskiego parlamentaryzmu, ale jednocześnie ograniczyły swobodę działania kolejnych królów. Kazimierz nie był jednak biernym wykonawcą woli szlachty. Umiejętnie rozgrywał konflikty między poszczególnymi grupami możnych, promował ludzi zależnych od dworu i starał się zachować wpływ na obsadzanie najważniejszych urzędów. Król, Kościół i pusty skarbiec Kazimierz Jagiellończyk dążył również do zwiększenia wpływu monarchy na nominacje biskupie. Prowadziło to do sporów z papiestwem, szczególnie widocznych podczas konfliktu o obsadę biskupstwa krakowskiego. Król nie uzyskał bezwarunkowego prawa do mianowania wszystkich biskupów, ale skutecznie bronił zasady, że kandydaci na najważniejsze stanowiska kościelne powinni cieszyć się jego poparciem. Poważnym problemem pozostawały finanse. Wojna trzynastoletnia pochłonęła ogromne środki. Korona zaciągała pożyczki, zastawiała królewszczyzny i korzystała ze wsparcia miast pruskich. Zastawianie dochodów oraz dóbr monarszych osłabiało w kolejnych dziesięcioleciach podstawy finansowe władzy królewskiej. Ojciec królów. Jak Jagiellonowie zdobywali europejskie trony? W 1454 roku Kazimierz poślubił Elżbietę Rakuszankę, córkę Albrechta II Habsburga, króla rzymskiego, Czech i Węgier. Para doczekała się trzynaściorga dzieci – sześciu synów i siedmiu córek. Elżbieta bywa nazywana „matką królów”. Czterech jej synów zostało monarchami: Władysław objął tron Czech, a później Węgier, Jan Olbracht został królem Polski, Aleksander Jagiellończyk był wielkim księciem litewskim, a następnie królem Polski, Zygmunt Stary został królem Polski i wielkim księciem litewskim. Kolejny syn, Kazimierz, został po śmierci uznany za świętego. W 1471 roku Władysław Jagiellończyk został wybrany królem Czech. Musiał jednak walczyć o władzę z Maciejem Korwinem, który kontrolował część ziem Korony Czeskiej. Dopiero po śmierci Korwina w 1490 roku Władysław objął także tron Węgier. Pod koniec życia Kazimierza przedstawiciele dynastii Jagiellonów rządzili więc Polską, Litwą, Czechami i Węgrami. Był to szczyt politycznego znaczenia rodu, choć władza nad poszczególnymi państwami nie tworzyła jednego, scentralizowanego imperium. Jakie ziemie przyłączono za panowania Kazimierza? Za rządów Kazimierza Jagiellończyka Korona rozszerzyła swoje terytorium nie tylko na północy. Po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów mazowieckich w 1462 roku przyłączono ziemię rawską i gostynińską. W 1457 roku król kupił od księcia Jana IV księstwo oświęcimskie. Zależność i integracja dawnych księstw śląskich z Koroną były jednak procesami rozłożonymi w czasie, dlatego nie wszystkie można opisywać jako jednorazową, pełną inkorporację. Kazimierz nie odnosił samych sukcesów. Nie zdołał zahamować wzrostu potęgi Moskwy ani trwale podporządkować Mołdawii. Kosztowna polityka dynastyczna w Czechach i na Węgrzech również nie zawsze przynosiła rezultaty odpowiadające poniesionym wydatkom. Śmierć Kazimierza Jagiellończyka Kazimierz Jagiellończyk zmarł 7 czerwca 1492 roku w Grodnie, w wieku 64 lat. Źródła wspominają o gwałtownym pogorszeniu jego zdrowia, dolegliwościach jelitowych i obrzękach, ale na ich podstawie nie można dziś jednoznacznie ustalić przyczyny śmierci. Ciało monarchy przewieziono do Krakowa i pochowano w ufundowanej przez parę królewską Kaplicy Świętokrzyskiej w katedrze na Wawelu. Nagrobek wykonał Wit Stwosz, twórca słynnego Ołtarza Mariackiego w Krakowie. Monument powstał z brunatnoczerwonego kamienia sprowadzonego z Adnet koło Salzburga, a część baldachimu z wapienia pińczowskiego. Ekspresyjna twarz zmarłego króla należy do najbardziej charakterystycznych przedstawień w polskiej rzeźbie późnogotyckiej. „Klątwa Jagiellończyka” i otwarcie grobu W 1973 roku grób króla został otwarty w związku z pracami konserwatorskimi i badaniami naukowymi. W następnych latach zmarło kilkanaście osób, które uczestniczyły w pracach lub były związane z zespołem badawczym. Media zaczęły pisać o „klątwie Jagiellończyka”, porównując ją do legendy o klątwie Tutanchamona. W krypcie wykryto między innymi kropidlaka żółtego, czyli grzyb Aspergillus flavus, który może wytwarzać toksyczne aflatoksyny i stanowić zagrożenie dla zdrowia. Nie udowodniono jednak, że właśnie ten mikroorganizm odpowiadał za wszystkie późniejsze zgony. Część osób zmarła wiele lat po badaniach, z rozmaitych przyczyn. Historia „klątwy” powinna być zatem przedstawiana jako medialna legenda powstała wokół rzeczywistego zagrożenia biologicznego, a nie jako jednoznacznie rozwiązana zagadka. Czy Kazimierz Jagiellończyk był wybitnym królem? Panowanie Kazimierza trwało 45 lat i należało do najdłuższych w historii Polski. Odzyskanie Pomorza Gdańskiego, podporządkowanie zakonu krzyżackiego i wyniesienie Jagiellonów na trony Czech oraz Węgier uczyniły z niego jednego z najważniejszych władców późnośredniowiecznej Europy. Bilans jego rządów nie był jednak pozbawiony kosztów. Wojny nadwyrężyły skarb, zastawianie królewszczyzn osłabiło dochody monarchii, a przywileje dla szlachty ograniczyły władzę przyszłych królów. Kazimierz nie stworzył nowoczesnej administracji ani trwałego systemu finansowania armii. Był przede wszystkim zręcznym praktykiem polityki: cierpliwym, konsekwentnym i zdolnym do wykorzystywania słabości przeciwników. Nie wygrywał każdej rozgrywki, ale pod jego rządami Polska i Litwa stały się centrum jednej z najpotężniejszych dynastii Europy. Źródła: Maria Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy, Universitas; Nowy Poczet Jagiellonów Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo było napojem polskich królów. Jedna beczka doprowadziła nawet do wojny
Piwo należało do najważniejszych napojów średniowiecznej Polski. Pojawiało się na książęcych ucztach, w klasztorach, karczmach i mieszczańskich domach. Przygotowywano z niego również polewki, a spory o prawo do jego sprzedaży potrafiły doprowadzić do otwartego konfliktu między władzami miasta a Kościołem.
Piwo warzono na ziemiach polskich na długo przed upowszechnieniem się mocnych alkoholi. Było napojem codziennym, elementem posiłków i ważnym towarem handlowym. Zachowane kroniki i rachunki dworskie pokazują, że cenili je zarówno zwykli mieszkańcy, jak i przedstawiciele dynastii Piastów oraz Jagiellonów. Piwo Piasta i najstarsza polska opowieść o warzeniu Jednym z najstarszych napojów alkoholowych wspomnianych w opowieściach o początkach polskiej państwowości było piwo. Gall Anonim pisał o nim w historii legendarnego Piasta, który przygotował beczułkę dobrze sfermentowanego trunku na postrzyżyny swojego syna. Gdy podczas uroczystości pojawili się tajemniczy wędrowcy, gospodarz poczęstował ich tym, co miał najlepszego. Nie oznacza to oczywiście, że kronikarską opowieść należy traktować jak precyzyjny opis realiów IX wieku. Pokazuje ona jednak, że dla autora piszącego na początku XII stulecia piwo było naturalnym elementem uczty, gościnności i codziennej kultury. Wczesne piwa mogły powstawać z jęczmienia, pszenicy, owsa lub mieszaniny różnych zbóż. Nie zawsze przypominały dzisiejszy, klarowny i mocno nasycony dwutlenkiem węgla napój. Bywały mętne, niskoalkoholowe i przeznaczone do szybkiego spożycia. Chmiel stosowano stopniowo coraz częściej, ale przez długi czas piwo doprawiano również innymi ziołami. Jak warzono piwo w średniowiecznej Polsce? Podstawą produkcji był słód, czyli ziarno poddane kiełkowaniu, a następnie wysuszone i rozdrobnione. Zalewano je wodą, podgrzewano, oddzielano płyn od pozostałości ziarna, a później poddawano fermentacji. Techniki różniły się w zależności od regionu, dostępnych surowców i doświadczenia piwowara. Średniowieczne piwo nie było jednym ściśle określonym napojem, lecz całą grupą trunków o różnej barwie, smaku, gęstości i mocy. Słabsze odmiany pito na co dzień, także do posiłków. Mocniejsze i trwalsze przeznaczano na uczty, sprzedaż w karczmach albo dłuższe przechowywanie. W późniejszych źródłach pojawiają się między innymi piwa jasne, ciemne, dubeltowe oraz marcowe. Określenie „dubeltowe” odnosiło się zasadniczo do trunku wytwarzanego z większej ilości słodu, a więc bardziej treściwego. Z piwa przygotowywano zupy i śniadania Piwo nie służyło wyłącznie do picia. Przyrządzano z niego także polewki i zupy, dodając kaszę, chleb, ser, jajka albo przyprawy. Przez wiele stuleci polewka piwna należała do popularnych dań śniadaniowych, również na zamożnych dworach. Trzeba przy tym uważać na popularne stwierdzenie, że w średniowieczu pito piwo zamiast wody, ponieważ woda była zawsze niebezpieczna. Jakość wody zależała od miejsca, a ludzie korzystali również ze studni i źródeł. Piwo miało jednak kilka praktycznych zalet: dostarczało kalorii, można je było przygotować z łatwo dostępnego zboża, a słabsze odmiany dobrze pasowały do posiłków. Najsłynniejsze piwa średniowiecznej Polski Wraz z rozwojem miast produkcja piwa zaczęła podlegać coraz dokładniejszym regulacjom. Powstawały browary, cechy piwowarskie, przywileje oraz lokalne monopole określające, kto może warzyć i sprzedawać trunek. Poszczególne miasta słynęły z własnych odmian piwa. Ceniono między innymi piwa pomorskie, zwłaszcza gdańskie i elbląskie, a także świdnickie, krakowskie, zatorskie, piotrkowskie i wareckie. W źródłach z XV wieku pojawiają się również piwa litewskie i żmudzkie. Ich jakość mogła zależeć od rodzaju słodu, wody, użytych ziół, proporcji składników oraz sposobu fermentacji. W świecie bez jednolitych receptur i przemysłowej kontroli jakości nazwa miasta była często tym, czym dziś jest rozpoznawalna marka. Królowa Jadwiga także piła piwo Piwo pito również na polskich dworach. Pojawia się ono między innymi w rachunkach związanych z dworem Jadwigi Andegaweńskiej. Królowa spożywała je do posiłków, a kiedy chorowała, podawano jej także polewkę piwną. Nie musi to oznaczać zamiłowania do upijania się. Piwa stołowe były zazwyczaj słabsze od wielu współczesnych trunków, a poza tym traktowano je jako część wyżywienia. Zachowane rachunki dworskie odnotowują duże ilości piwa, lecz obejmowały one potrzeby całego otoczenia władcy, służby i gości, dlatego nie zawsze można na ich podstawie obliczyć rzeczywiste spożycie jednej osoby. W czasach jagiellońskich piwo było zwyczajnym napojem podawanym do posiłków. Wino pozostawało droższe i bardziej prestiżowe, a mocniejsze alkohole upowszechniły się dopiero później. Leszek Biały nie chciał jechać tam, gdzie nie było piwa Jedna z najbardziej znanych piwnych opowieści dotyczy księcia krakowskiego Leszka Białego. Władca zobowiązał się do udziału w wyprawie krzyżowej, ale długo zwlekał z wypełnieniem ślubu. W piśmie papieża Honoriusza III przytoczono tłumaczenie, według którego książę ze względu na stan zdrowia nie mógł pić ani wina, ani zwykłej wody, lecz przywykł do piwa i miodu. W Ziemi Świętej miał natomiast nie mieć dostępu do swoich zwyczajowych napojów. Historycy podchodzą do tej anegdoty ostrożnie. Powodem rezygnacji z krucjaty mogła być przede wszystkim sytuacja polityczna w kraju, koszty wyprawy oraz zaangażowanie Leszka w walki na ziemiach pruskich. Argument dotyczący piwa okazał się jednak na tyle efektowny, że na stałe wszedł do historycznej tradycji. Konrad Garbaty miał zrezygnować z arcybiskupstwa przez piwo Podobną historię przekazał Jan Długosz w odniesieniu do Konrada II Garbatego, księcia ścinawskiego i prepozyta wrocławskiego. Konrad został wybrany na arcybiskupa Salzburga, ale miał zrezygnować z godności, gdy dowiedział się, że na miejscu nie znajdzie ulubionego piwa pszenicznego. Długosz komentował tę decyzję krytycznie, zauważając, że nowy arcybiskup mógłby przecież sprowadzić odpowiednie zboże albo nakazać uwarzenie piwa według własnych upodobań. Także tę opowieść warto traktować przede wszystkim jako kronikarską anegdotę pokazującą przywiązanie do miejscowych smaków i obyczajów, a nie jako w pełni udokumentowany powód rezygnacji z urzędu. Chodziło przy tym o Salzburg, nie o Akwileję. Piwo z klasztorów, miast i domowych warzelni W średniowieczu piwo produkowały zarówno świeckie browary miejskie, jak i klasztory męskie oraz żeńskie. Zakres ich praw zależał od lokalnych przywilejów. Nie wszyscy mieszkańcy miasta mogli swobodnie warzyć i sprzedawać piwo – w wielu miejscowościach uprawnienie to było ściśle reglamentowane i stanowiło cenne źródło dochodów. Klasztory dysponowały zapleczem gospodarczym, ziemią, zbożem i pomieszczeniami, które pozwalały prowadzić produkcję na większą skalę. Piwo mogło być przeznaczone na potrzeby wspólnoty, dla gości, pielgrzymów i pracowników, a niekiedy również na sprzedaż. Trunek pito z naczyń drewnianych, glinianych, cynowych, szklanych lub srebrnych – zależnie od epoki, regionu i zamożności właściciela. Święci patroni piwowarów W europejskiej tradycji z piwem łączono wielu świętych i legendarnych patronów. Najbardziej rozpoznawalną postacią jest Gambrinus, choć nie był on kanonizowanym świętym, lecz legendarnym królem lub księciem przedstawianym jako opiekun piwowarów. Z piwem wiązano również św. Arnulfa z Metzu, żyjącego na przełomie VI i VII wieku. Według jednej z legend po jego śmierci wydarzył się cud, dzięki któremu uczestnikom procesji nie zabrakło piwa. Istnieją także opowieści o innym świętym Arnulfie, który miał zalecać picie piwa podczas epidemii. Przekazy te mają przede wszystkim charakter hagiograficzny. Nie należy traktować ich jako dowodu, że średniowieczni ludzie rozumieli zależność między skażoną wodą a chorobami zakaźnymi w taki sam sposób, jak współczesna nauka. Wielkopolska tradycja piwowarska wspomina natomiast błogosławionego Bernarda z Wąbrzeźna. Według legendy miał on przyczynić się do ponownego napełnienia studni w Grodzisku Wielkopolskim, ratując w ten sposób miasto oraz miejscowych piwowarów. Piwo było także wielkim interesem Produkcja i sprzedaż piwa przynosiły znaczne dochody. Władcy, rady miejskie, właściciele ziemscy, klasztory i cechy dążyli więc do ochrony swoich przywilejów. W miastach obowiązywały przepisy regulujące jakość, cenę, miejsce sprzedaży i pochodzenie trunku. Zakazywano sprowadzania konkurencyjnego piwa, nakazywano korzystanie z określonych słodowni, pobierano podatki i wyznaczano karczmy, w których można było prowadzić wyszynk. Konflikt o beczkę piwa mógł być w rzeczywistości sporem o monopol, pieniądze i zakres władzy. Najlepiej pokazuje to słynna wojna piwna we Wrocławiu. Wojna piwna we Wrocławiu. Zaczęło się od świątecznego prezentu U schyłku XIV wieku władze Wrocławia broniły miejskiego monopolu na handel piwem. Szczególnie niechętnie patrzyły na sprowadzanie cenionego piwa świdnickiego przez duchownych z Ostrowa Tumskiego, którzy powoływali się na własne prawa i przywileje. W grudniu 1380 roku książę legnicki Rupert I wysłał kilka beczek piwa świdnickiego swojemu bratu Henrykowi, dziekanowi wrocławskiej kapituły katedralnej. Straż miejska zatrzymała transport, a ładunek skonfiskowano. Duchowni zażądali zwrotu prezentu. Gdy władze miasta odmówiły, na Wrocław nałożono interdykt, czyli zakaz sprawowania znacznej części publicznych obrzędów religijnych. Zamknięto kościoły, wstrzymano nabożeństwa, a część duchownych opuściła miasto. Król Wacław IV kazał splądrować kościelne dobra W 1381 roku do Wrocławia przybył król Czech Wacław IV Luksemburski. Chciał uczestniczyć w uroczystej mszy, jednak kapituła nie zgodziła się na czasowe zawieszenie interdyktu. Rozgniewany władca zastosował represje wobec duchownych. Jego żołnierze splądrowali część kościelnych majątków, klasztorów i domów kanoników. Konflikt, który rozpoczął się od kilku beczek piwa, przekształcił się w poważne starcie między monarchą, radą miejską a kapitułą. Spór trwał do 1382 roku. Ostatecznie osiągnięto kompromis: interdykt został zdjęty, a duchowni uzyskali prawo do sprowadzania piwa na własny użytek i zaopatrywania innych członków kapituły. W źródłach pojawia się również kwota 5000 marek, którą strona kościelna miała zapłacić w ramach ugody. Tak zakończyła się wrocławska wojna piwna – konflikt, który tylko pozornie dotyczył napoju. W rzeczywistości chodziło o pieniądze, przywileje, miejskie monopole i granice kościelnej niezależności. Piwo w średniowieczu znaczyło więcej niż napój Historia piwa na ziemiach polskich to nie tylko dzieje receptur i trunków. Piwo było częścią codziennej diety, ważnym towarem, źródłem podatków i symbolem lokalnej tożsamości. Pojawiało się w opowieści o początkach dynastii Piastów, w rachunkach królewskich, klasztornych gospodarstwach i miejskich statutach. Łączyło świat władców, mieszczan, duchownych, karczmarzy i rzemieślników, a spór o jego sprzedaż potrafił zamknąć kościoły i sprowokować interwencję króla. Źródła: Uniwersytet Śląski, Gall Anonim, Kronika polska, księga I, Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Wzgórze Lecha w Gnieźnie odsłania kolejne tajemnice. Czy właśnie tam mieszkał Mieszko I?
Czy Wzgórze Lecha w Gnieźnie skrywa zaginione palatium Mieszka I? Archeolodzy rozpoczęli badania w miejscu, które nigdy wcześniej nie było badane. Czy uda się ostatecznie rozwiązać zagadkę i zlokalizować siedzibę pierwszych polskich władców?
Pierwsi władcy Polski nie posiadali jednej stałej stolicy w nowoczesnym sensie tego słowa. Przemieszczali się między kluczowymi grodami, takimi jak Poznań, Ostrów Lednicki czy Gniezno. W każdym z tych ośrodków książę musiał mieć godną siebie, monumentalną rezydencję, zwaną palatium. O ile w Poznaniu i na Lednicy archeolodzy dawno odkryli relikty takich budowli, Gniezno – ideowe serce państwa – przez lata pozostawało wielką zagadką. Historycy byli jednak pewni, że tak ważny gród nie mógł obejść się bez kamiennego pałacu, pełniącego funkcje zarówno świeckie, jak i sakralne. W cieniu Kościoła św. Jerzego Lokalizacja gnieźnieńskiego palatium od dekad wskazywana była na najwyższej kulminacji Wzgórza Lecha, niedaleko dzisiejszej katedry. Problem polega na tym, że w miejscu domniemanej siedziby Mieszka I w kolejnych stuleciach wzniesiono Kościół pw. św. Jerzego, który stoi tam do dziś. Również w pobliżu tej świątyni archeolodzy odkryli relikty zagadkowego kurhanu z czasów przedchrześcijańskich. Archeolodzy mogą prowadzić badania jedynie w bezpośrednim sąsiedztwie świątyni. A to znacznie ogranicza pole manewru i ogranicza zakres wykopów. Przez lata jedynymi poszlakami były m.in. fragmenty malowanych tynków znalezione na zachód od kościoła oraz XIII-wieczna bulla ołowiana sugerująca bliskość kancelarii książęcej. Nadzieja na palatium Podczas badań wykopaliskowych w 2025 roku archeolodzy odkryli ślady po kamiennych fundamentach, najprawdopodobniej datowanych na okres wczesnego średniowiecza. Były też inne ślady po dawnej aktywności. „Trafiliśmy na wczesnośredniowieczne palenisko. Niby kilka kamieni, ślad przypalonej ziemi i spieczona glina, a jednak w tej dziurze w ziemi znaleźliśmy kawałek codzienności ludzkiej sprzed setek lat” – przekazali badacze w social mediach. Ekspedycja Palatium 2026. Wkraczając w nieznane W lipcu 2026 roku archeolodzy powrócili na Wzgórze Lecha z misją ostatecznej weryfikacji tych odkryć. Tegoroczny sezon koncentruje się na obszarze około 40 metrów kwadratowych, który badacze nazywają „terra incognita”, bo do tej pory nie był celem ich badań. – Choć w ubiegłym roku nie odnaleźliśmy ostatecznego, namacalnego dowodu na istnienie owianego legendą palatium, z całą pewnością natrafiliśmy na ślady monumentalnej budowli z czasów pierwszej monarchii piastowskiej – mówili podczas konferencji prasowej archeolodzy prowadzący badania. Celem najnowszych prac jest uchwycenie dalszego przebiegu fundamentów oraz próba odnalezienia ich zachowanych, niezniszczonych fragmentów. Archeolodzy chcą sprawdzić, czy tegoroczne odkrycia uda się powiązać z reliktami bramy odsłoniętej w 2019 roku. Naukowcy podkreślają, że tegoroczna ekspedycja jest możliwa dzięki wsparciu Kurii Gnieźnieńskiej oraz Muzeum Archidiecezji Gnieźnieńskiej. – To dzięki tej owocnej współpracy możemy dziś stawiać kolejne kroki w odkrywaniu prawdy o początkach Polski – zaznaczyli organizatorzy badań. Jak wyglądały palatia pierwszych Piastów? Dzięki analizom prof. Hanny Kóčki-Krenz wiemy, że palatia Piastów budowano zazwyczaj w wydzielonych, najsilniej ufortyfikowanych częściach grodu, często wzdłuż linii wałów. W Gnieźnie palatium prawdopodobnie ulokowano wzdłuż zachodniego odcinka obwarowań północnego człon grodu. Dotychczas odkryto pozostałości ośmiu palatiów (m.in. w Poznaniu, Krakowie, Przemyślu i na Ostrowie Lednickim), które funkcjonowały od 2. połowy X do 1. połowy XIII w. Były to monumentalne, prostokątne budowle kamienne (później ceglane), często piętrowe, usytuowane na osiach wschód-zachód lub północ-południe. Rezydencjom towarzyszyły kaplice o różnych formach (np. rotundy), połączone z częścią świecką lub wolnostojące. Lokowano je w najbezpieczniejszych częściach grodów, tuż przy wałach. Źródła: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, WczesneSredniowiecze.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Polscy i duńscy archeolodzy zeszli głęboko pod ziemię. Naukowcy odkrywają sekrety Wikingów na ziemiach Polski
Na polskim wybrzeżu trwają prace archeologiczne, których celem jest poznanie prawdziwej historii wyspy Wolin. Polsko-duński zespół schodzi coraz głębiej pod powierzchnię ziemi, odnajdując kolejne wczesnośredniowieczne artefakty. Wiele z nich udowadnia, że to, co obecnie jest porośniętym trawą terenem, przez lata stanowiło istotny port Morza Bałtyckiego.
Na północnym krańcu Wolina, tam gdzie dziś rozciąga się ciche, porośnięte trawą wzniesienie, tysiąc lat temu tętniła życiem dzielnica rzemieślnicza jednego z największych ośrodków handlowych wczesnośredniowiecznej Europy. Polsko-duński zespół archeologów wznowił właśnie prace, które mają odpowiedzieć na długo zadawane pytanie: jaką rolę w narodzinach Wolina odegrali wikingowie? Co dzieje się na wykopie? Za najnowsze badania odpowiadają naukowcy z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu w Aarhus. To już drugi sezon trzyletniego projektu, który wystartował w ubiegłym roku. Ekipa pracuje w wykopie u podnóża Srebrnego Wzgórza – niegdyś północnej dzielnicy wczesnośredniowiecznego Wolina. Jak zaznacza dr Wojciech Filipowiak z IAE PAN w rozmowie z PAP, dziś to miejsce sprawia wrażenie pustego, porośniętego zielenią pagórka. W IX i X wieku wyglądało to zupełnie inaczej – była to gęsto zabudowana, tryskająca życiem dzielnica rzemieślniczo-handlowa, pełna drewnianych chat, uliczek i warsztatów. Co udało się znaleźć? Warunki panujące na stanowisku są dla archeologów wyjątkowo korzystne. Wilgotne, pozbawione dostępu tlenu warstwy podłoża sprawiają, że w ziemi przetrwały nie tylko przedmioty metalowe czy ceramiczne, ale też materiały organiczne, takie jak drewno, z którego budowano domy czy ulice. W ubiegłym roku archeologom udało się odnaleźć cztery chaty oddzielone rowami odwadniającymi, stanowiące pierwszą taką napotkaną na Wolinie konstrukcję. Wśród odkrytych zabytków znalazły się m.in. bursztynowe paciorki, ozdoby metalowe oraz liczne przedmioty codziennego użytku: naczynia gliniane o różnych kształtach, gliniane przęśliki służące do przędzenia nici, a także osełki wykonane z kamienia sprowadzanego aż z Norwegii. Tak bogaty zestaw znalezisk potwierdza, że Wolin był w tamtym czasie ważnym i zamożnym ośrodkiem, utrzymującym kontakty handlowe na dużą odległość. Przeszłość i przyszłość projektu Badacze mają nadzieję, że odkrycia ze Srebrnego Wzgórza pozwolą rozstrzygnąć jedną z najgorętszych dyskusji w archeologii Morza Bałtyckiego – w jakim stopniu za powstaniem i rozkwitem Wolina stali Wikingowie. Potrzeba odpowiedzi na to pytanie zdaje się wyjątkowo paląca, kiedy spojrzymy na długą historię tamtejszych wykopalisk. Wolin nie jest bowiem archeologom obcy, a pierwsze wykopaliska archeologiczne prowadzono tu już w 1828 roku. Od tego czasu stanowisko regularnie dostarcza nowych danych o życiu we wczesnym średniowieczu. Mimo tak długiej historii badań naukowcy wciąż mają nadzieję na przełomowe odkrycia. Trzyletni projekt polsko-duńskiego zespołu potrwa jeszcze co najmniej rok. Naukowcy liczą, że kolejne sezony wykopalisk pozwolą precyzyjniej ustalić dynamikę rozwoju miasta, relacje między jego mieszkańcami oraz rzeczywisty udział skandynawskich osadników w powstaniu jednego z najważniejszych ośrodków handlowych średniowiecznego Bałtyku. Celem badaczy jest teraz dotarcie do najstarszych poziomów osadniczych, sięgających VIII i IX wieku, oraz odnalezienie śladów dawnego portu – miejsca, które stało się mechanizmem napędzającym rozwój średniowiecznej twierdzy. Źródło: Nauka w Polsce Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Jedna z największych dram polskiego średniowiecza. Jagiełło zobaczył przyszłą żonę i wpadł w gniew
Kiedy Anna Cylejska przybyła do Polski, aby poślubić Władysława Jagiełłę, król miał zareagować gniewem. Według Jana Długosza nie spodobała mu się uroda przyszłej żony, a odpowiedzialnością za niefortunny wybór obarczył własnych posłów. Mimo to do małżeństwa doszło – w grę wchodziło bowiem nie tylko osobiste upodobanie monarchy, lecz także jego pozycja na polskim tronie.
Spis treści: Dlaczego Anna Cylejska miała zostać żoną Jagiełły? Jagiełło miał być rozczarowany wyglądem przyszłej żony Dlaczego Jagiełło odłożył ślub z Anną Cylejską? Narodziny Jadwigi miały zakończyć królewski konflikt Małżeństwo, które wzmacniało pozycję Jagiełły Małżeństwa średniowiecznych władców rzadko były sprawą uczuć. Decydowały o nich pochodzenie kandydatki, interesy dynastyczne oraz aktualna sytuacja polityczna. Historia związku Władysława Jagiełły i Anny Cylejskiej pokazuje jednak, że również osobiste preferencje monarchy mogły skomplikować starannie przygotowany plan. Dlaczego Anna Cylejska miała zostać żoną Jagiełły? W lipcu 1400 roku rozpoczęto rozmowy w sprawie małżeństwa Władysława Jagiełły z Anną Cylejską. Wyznaczono również posłów, którzy mieli udać się do położonego w dzisiejszej Słowenii miasta Celje. Poselstwo wyruszyło na przełomie lipca i sierpnia, a na miejscu bez większych problemów zawarto wstępne porozumienie w sprawie mariażu. Polscy wysłannicy wrócili jesienią. Towarzyszyli im posłowie Hermana II Cylejskiego, opiekuna Anny, którzy mieli uzgodnić szczegóły planowanego związku. Układ małżeński zawarto podczas zjazdu w Bieczu 4–5 listopada 1400 roku. Anna była córką hrabiego Wilhelma Cylejskiego i Anny Kazimierzówny, a tym samym wnuczką króla Kazimierza Wielkiego. Jej pochodzenie sprawiało, że stanowiła dla Jagiełły szczególnie atrakcyjną kandydatkę. Związek z potomkinią Piastów mógł bowiem wzmocnić jego pozycję w Królestwie Polskim po śmierci królowej Jadwigi. Jagiełło miał być rozczarowany wyglądem przyszłej żony Anna przybyła do Krakowa 16 lipca 1401 roku. Wówczas pojawił się zasadniczy problem, o którym opowiada Jan Długosz. Według kronikarza Jagiełło nie był zadowolony z wyglądu przyszłej małżonki i natychmiast wypomniał swoim posłom, że rozpoczęli negocjacje, chociaż wcześniej widzieli kandydatkę. Nie wiadomo, czy wysłannicy mogli samodzielnie przerwać rozmowy prowadzone z woli monarchy. Z pewnością mogli jednak po powrocie przedstawić mu własną opinię o Annie. Być może obawiali się królewskiego gniewu, być może zależało im przede wszystkim na politycznych korzyściach płynących z mariażu, a być może wygląd kandydatki nie wydawał im się czynnikiem, który powinien przesądzić o losie negocjacji. Trzeba przy tym pamiętać, że opis reakcji Jagiełły znamy z kroniki Długosza, powstałej wiele dziesięcioleci po tych wydarzeniach. Nie sposób więc rozstrzygnąć, jak dokładnie wyglądało pierwsze spotkanie króla z Anną ani czy wygląd księżniczki był jedyną przyczyną odwlekania ślubu. Dlaczego Jagiełło odłożył ślub z Anną Cylejską? Jagiełło nie zerwał zawartych wcześniej układów, lecz ślub został przesunięty. Oficjalnym powodem była konieczność nauczenia Anny języka polskiego. Według Długosza monarcha miał również odsunąć od swojego otoczenia posłów odpowiedzialnych za negocjacje. Odwlekanie ceremonii było dotkliwe zarówno dla przyszłej królowej, jak i jej cylejskich krewnych. Anna przez kilka miesięcy oczekiwała w Krakowie na zawarcie małżeństwa, podczas gdy Jagiełło przebywał poza stolicą. Ślub odbył się ostatecznie 29 stycznia 1402 roku w katedrze na Wawelu. Na koronację Anna musiała czekać jeszcze dłużej – została królową Polski w lutym 1403 roku. Nie należy jednak zbyt łatwo uznawać, że posłowie okazali się nieudolnymi dyplomatami. Wykonali powierzone im zadanie, a najważniejszym kryterium wyboru małżonki było jej pochodzenie i polityczna wartość związku, nie zaś wygląd przyszłej królowej. Narodziny Jadwigi miały zakończyć królewski konflikt Długosz twierdzi, że gniew Jagiełły wobec posłów utrzymywał się przez kilka lat. Wielu możnych miało próbować pogodzić ich z monarchą, jednak dopiero narodziny córki Anny i Jagiełły w 1408 roku mogły poprawić sytuację. Dziewczynka otrzymała imię Jadwiga, a w historii zapisała się jako Jadwiga Jagiellonka. Nie można jednak z całkowitą pewnością stwierdzić, że to właśnie narodziny dziecka doprowadziły do powrotu posłów do królewskiej łaski. Informacja ta opiera się przede wszystkim na interpretacji przekazu kronikarskiego. Małżeństwo, które wzmacniało pozycję Jagiełły Ślub z Anną miał dla Jagiełły duże znaczenie polityczne. Po śmierci Jadwigi pozycja króla nie była tak niepodważalna, jak mogłoby się wydawać. Jagiełło zachował koronę, jednak jego związek z wnuczką Kazimierza Wielkiego wzmacniał dynastyczną legitymizację władcy i łączył go z rodzimą dynastią Piastów. Teoretycznie odesłanie Anny do Celje było możliwe, lecz oznaczałoby poważny skandal dyplomatyczny. Zerwanie uzgodnionego już związku mogło również zaszkodzić relacjom z wpływowym rodem cylejskim. Znaczenie tego rodu dodatkowo rosło. Barbara Cylejska, córka Hermana II i krewna Anny, została zaręczona z królem Węgier Zygmuntem Luksemburskim, którego później poślubiła. Koligacja z Cylejczykami otwierała więc Jagielle dostęp do ważnej sieci dynastycznych powiązań w Europie Środkowej. Nie można przesądzić, że właśnie planowany związek Barbary i Zygmunta ostatecznie przekonał Jagiełłę do małżeństwa. Był to jednak jeden z elementów sytuacji politycznej, który zwiększał znaczenie porozumienia z rodem Cylejskich. Ostatecznie interes dynastyczny i państwowy okazał się ważniejszy niż osobiste rozczarowanie monarchy. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.