Noc Kupały i Sobótka. Jak dawni Słowianie świętowali letnie przesilenie?
Ogień płonący na wzgórzach, skoki przez płomienie, wróżby z wianków puszczanych na wodę i poszukiwanie legendarnego kwiatu paproci. Słowiańskie święto związane z letnim przesileniem było pełne zmysłowości i magii. Poznaj historię tych niezwykłych obrzędów i dowiedz się, w jaki sposób przetrwały one do naszych czasów.
Najdłuższy dzień w roku na półkuli północnej ma miejsce zawsze między 20 a 22 czerwca. Ten moment określany jest letnim przesileniem. Ludzie od tysiącleci spoglądali w niebo. Dlatego zwracali uwagę na tego typu zjawiska – nie tylko przesilenia (zimowe i letnie), ale też na równonoce wiosenne i jesienne, gdy dzień trwa tyle samo co noc. Przesilenie letnie związane jest z bardzo ważnym świętem czczonym przez dawnych Słowian. Jaki był jego przebieg? Słowiański kalendarz obrzędowy Wygląda na to, że dla Słowian w czasów przed nastaniem chrześcijaństwa kluczowe znaczenie miały święta związane z porami roku. Można powiedzieć wręcz o cyklu solarnym oraz cyklu wegetacyjnym. Słowianie, będący rolnikami, dostrzegali zbieżność zjawisk z cyklem życia roślin, które uprawiali. W momencie przesilenia zimowego świętowali Szczodre Gody. Obchodzone w momencie przesilenia zimowego, symbolizowały śmierć i odrodzenie boga słońca, Dadźboga, oraz początek nowego roku solarnego Wiosną celebrowano z kolei Jare Gody. Odbywały się w momencie równonocy wiosennej, oznaczającej początek cyklu wegetacyjnego, wygnanie zimy (topienie Marzanny) i przebudzenie sił witalnych. Z kolei Dziady przypadały na przełom października i listopada. Był to kluczowy czas kultu przodków, kiedy według wierzeń bramy zaświatów zostają były dla dusz zmarłych. Jak Słowianie świętowali przesilenie letnie? Noc przesilenia letniego w czasach pogańskich była hucznie świętowana. Rozpalano ogniska na wzgórzach. Wokół nich tańczono i śpiewano oraz skakano przez płomienie. Parom, którym udało się z sukcesem przeskoczyć przez płomienie, wróżono udane małżeństwo. Odbywały się też rytuały magiczne. Do ognisk wrzucano zioła, w tym bylicę czy werbenę. Miało to spowodować, że dzień zostanie uleczony, a słońce – wskutek tego zabiegu magii sympatycznej – uzyska siłę do zdominowania ciemności. Aromatyczne rośliny miały też chronić domostwa przed złem i bydło przed chorobami. Integralną częścią obchodów było rzucanie wianków na wodę, co miało ułagodzić rzekę, tak by nie zalała rosnących i dojrzewających plonów. Z czasem ten zwyczaj zlaicyzował się. Wianki miały puszczać panny, a wyławiać je – kawalerowie. Zatonięcie lub zaginięcie wianka oznaczało nieszczęście w miłości. Tej nocy zakwitać ma też kwiat paproci (tak naprawdę nigdy to nie ma miejsca, bo paprocie nie mają kwiatów). Osoba, której udałoby się go zerwać, miała stać się szczęśliwa i bogata. Poza tym magiczny kwiat zapewniał niewidzialność, o ile jego posiadacz chciałby z tej umiejętności skorzystać. Noc Kupały, Sobótka czy Noc Świętojańska? Nie jest jasne, jak Słowianie określali święto przesilenia letniego w czasach poprzedzających nastanie chrześcijaństwa. Przyjrzyjmy się jego kilku nazwom, która są dziś upowszechnione. Noc Kupały Ta nazwa pochodzi ze wschodniej Słowiańszczyzny, z Rusi. Językoznawcy spierają się o to, co oznaczało słowo „Kupała”. Czasem sugeruje się, że było to pogańskie bóstwo, ale ta sugestia pojawia się późno w okresie średniowiecza. Inna opcja związana jest ze słowem „kąpiel”, bo od momentu przesilenia jakoby można było bezpiecznie kąpać się w ciekach wodnych. Wcześniej w rzekach miały czaić się złe demony i inne zagrożenia. Kupała może pochodzić również od słowa „kupa” w znaczeniu wspólnoty. Było to przecież ważne święto dla grupy ludzi i wiązało się ze wspólnym biesiadowaniem. Jest też koncepcja poszukiwania źródłosłowu w języku praindoeuropejskim. Badacze doszukują się tu znaczenia związanego ze słowem opisującym pożądanie, wrzenie oraz namiętność. A zdaniem części naukowców obchody tego święta miały charakter orgiastyczny, co doskonale koresponduje z tym słowem. Wiele wskazuje jednak, że słowo to pochodzi już czasów chrześcijańskich. „Kupała” może być słowiańską wersją epitetu greckiego baptistēs (chrzciciel), wywodzącego się od czasownika baptizō (zanurzam, myję, kąpię). Postać św. Jana Chrzciciela była znana w języku staroruskim pod imieniem „Iwan Kupała” lub „Iwan Chrzciciel”. Tradycyjnie świętuje się narodziny tego świętego 24 czerwca, więc przesilenie letnie przypadało mniej więcej w wigilię tego wydarzenia. Sobótka Podobnie jak w przypadku Nocy Kupały mamy poważne przesłanki wskazujące na chrześcijańskie pochodzenie określenia „Sobótka”. Kościół katolicki powiązał z narodzeniem św. Jana Chrzciciela (przypadającym na 24 czerwca) wieczór poprzedzający to święto – czyli noc z 23 na 24 czerwca. Zaczęto określać ją zdrobniałym mianem „sobótki” od słowa sobota. Z kultem Słowian wiąże się Górę Ślężę. Od XIII wieku określano ją mianem „Sobótki”, bo w ten sposób w średniowieczu nazywano wielkie ogniska zapalane w dniu przesilenia letniego. Noc Świętojańska W przypadku tego określenia nie ma wątpliwości, że mamy do czynienia z nazwą związaną z chrześcijaństwem – i postacią św. Jana. Można zatem święto określone w ten sposób utożsamiać z wigilią narodzin tej biblijnej postaci. Kościół katolicki „zaanektował” to pogańskie święto, ale echa dawnych wierzeń przetrwały bardzo długo. Wybór św. Jana Chrzciciela jako patrona najkrótszej nocy w roku był głęboko przemyślany pod względem teologicznym i symbolicznym. Ten święty jest przecież związany z żywiołem wody i rytuałem chrztu w Jordanie. Dlatego idealnie nadawał się do zastąpienia pogańskich bóstw wodnych i solarnych Noc Kupały dzisiaj Dzisiejsze rytuały sobótkowe w środowisku rodzimowierczym nazywane są najczęściej Kupałą lub Nocą Kupalną. Rodzimowiercy są osobami, które oddają cześć bogom słowiańskim z czasów przedchrześcijańskich. Dla nich Noc Kupały stanowi jeden z najważniejszych i najbardziej spektakularnych punktów kalendarza obrzędowego. Jest to święto radosne, obchodzone w momencie przesilenia letniego, celebrujące triumf Dadźboga (boga słońca) nad ciemnością oraz mityczne pożegnanie Jaryły, boga wiosennej płodności. Rytuały te są bardzo złożone. Przyjrzał się im i szczegółowo opisał prof. Piotr Grochowski – folklorysta, kulturoznawca i etnolog, który towarzyszył rodzimowiercom w ich obrzędach. Etapy świętowania podzielił na kilka faz. Kluczowym elementem rozpoczynającym świętowanie w wielu grupach jest Tryzna Jaryły – rytualne niszczenie (zazwyczaj palenie) kukły boga, co symbolicznie kończy czas intensywnego wzrostu przyrody i pozwala bóstwu odejść w zaświaty. Symbolika ognia Centralnym punktem święta jest rozpalenie „świętego ognia” (często przy użyciu krzesiwa), który pełni funkcję ołtarza. Do ognia składa się ofiary z miodu pitnego, pieczywa i ziół, kierując modlitwy do Dadźboga, Swarożyca i Jaryły. Niektóre gromady o północy rozpalają osobny ogień dedykowany słońcu, a o wschodzie celebrują rytuał jego powitania. Rytuały te silnie są związane z żywiołami ognia i wody, co interpretuje się jako jedność pierwiastka męskiego i żeńskiego. Do stałych praktyk należą skoki przez ognisko, pełniące funkcję oczyszczającą i zapewniające pomyślność, oraz puszczanie wianków na wodę przez kobiety, co służy wróżbom miłosnym. Oczyszczająca woda Równie istotna jest rytualna kąpiel, która symbolicznie znosi obowiązujące wcześniej tabu kąpielowe. Popularnym działaniem jest również rozpalanie wykonanych z drewna i słomy znaków solarnych, co manifestuje szczyt potęgi słońca. Repoganizacja święta Współczesna Kupała to przykład głębokiej (re)poganizacji. Rodzimowiercy usuwają z ludowej tradycji naleciałości chrześcijańskie (np. postać św. Jana), zastępując je treściami mitologicznymi. Całość wieńczy wielogodzinna biesiada, pełna śpiewów, tańców korowodowych oraz wspólnego spożywania jadła, co służy integracji wspólnoty oraz uczcie z bogami i przodkami. Ze względu na radosny charakter, święto to gromadzi zazwyczaj największą liczbę uczestników. Źródła: Piotr Grochowski, Polskie rodzimowierstwo, Toruń 2025; Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Kraków 1993; Aleksander Brueckner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980 Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Kości królewskie w Poznaniu. Zobacz szczątki Bolesława Chrobrego i królowej Rychezy
Chcesz stanąć twarzą w twarz z historią? W środę 17 czerwca w Poznaniu odbędzie się uroczysta ekspozycja kości Bolesława Chrobrego i Rychezy. To wydarzenie bez precedensu, bo te królewskie pamiątki rzadko wystawiane są na widok publiczny.
Powodem ekspozycji szczątków królewskich jest 1001. rocznica śmierci Bolesława Chrobrego. Wydarzenie zaplanowano na 17 czerwca 2026 roku, ponieważ zgodnie z przekazami historycznymi to właśnie tego dnia przypada rocznica śmierci pierwszego króla Polski. Poprzez publiczne wystawienie pojemników, w których przechowywane są szczątki Bolesława Chrobrego oraz jego synowej, królowej Rychezy, organizatorzy pragną oddać cześć pierwszym władcom Polski i przypomnieć o pracy badaczy różnych dziedzin nauki, którzy nieustannie studiują dzieje początków państwa polskiego. Gdzie są szczątki Bolesława Chrobrego? Pierwszego króla Polski Bolesława Chrobrego pochowano w katedrze na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, zapewne obok innych władców piastowskich, takich jak Mieszko I czy Przemysł II. Niestety, na przestrzeni stuleci szczątki uległy rozproszeniu. Szczególnym miejscem pamięci i kultu historycznego w obrębie tej świątyni jest dziewiętnastowieczna Złota Kaplica, ufundowana i zaprojektowana jako narodowe mauzoleum pierwszych władców. Nie ma jednak pewności, czy przechowywane tam szczątki faktycznie należą do m.in. Chrobrego – jest to domniemanie. Nowe badania – jakie wnioski? Gdy pod koniec XVIII wieku szczątki królewskie uległy rozproszeniu, kość dłoni (paliczek), zapewne należąca do Chrobrego, trafiła do Krakowa. Od lat przechowywana jest w Gabinecie Historycznym Pałacu Arcybiskupów Krakowskich. Te szczątki stały się celem ostatnich analiz naukowych. Prof. Marek Krąpiec z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie ustalił ich wiek na mniej więcej rok 1025. Data ta idealnie pokrywa się z historyczną datą śmierci Bolesława Chrobrego. Być może szczątki zostaną poddane analizom genetycznym. Szczątki pierwszej królowej Polski 17 czerwca będzie można zobaczyć w Złotej Kaplicy również fragment żebra Rychezy, pierwszej królowej Polski i żony Mieszka II. Na co dzień kość znajduje się w Opactwie Benedyktynów w Tyńcu. Rycheza była córką palatyna reńskiego Erenfrieda Ezzona i Matyldy, siostry cesarza Ottona III. Zmarła w Niemczech, a jej szczątki złożono w kościele w Kolonii. Relikwie (bo w Niemczech była uznawana za świętą) królowej Rychezy trafiły do Polski w 1975 roku. Podczas otwarcia jej grobu w katedrze kolońskiej, które miało miejsce w tym samym roku, z jej szczątków wyjęto fragment żebra. Umieszczono go w srebrnym relikwiarzu, który przekazano do opactwa benedyktyńskiego w Tyńcu. Ten gest miał głęboki wymiar dyplomatyczny i religijny – stanowił symbol pojednania między Niemcami i Polakami. Konferencja naukowa Prezentacji szczątków królewskich towarzyszyć będzie konferencja „Kości królewskie”, która odbędzie się w środę w Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu (ul. Lubrańskiego 1). W panelach wezmą udział naukowcy z kilku kluczowych ośrodków naukowych w Polsce. Tematyka wystąpień obejmuje nie tylko kwestie biologiczne, ale i kontekst historyczny panowania Chrobrego oraz znaczenie Rychezy dla polskiej kultury. Organizatorem wydarzenia jest Biblioteka Kórnicka PAN. Źródło: Biblioteka Kórnicka PAN, Studia Lednickie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pierwsze takie wykopaliska w Biskupinie od ponad pół wieku. Co udało się odkryć?
Biskupin kojarzy się z grodem kultury łużyckiej sprzed około 2800 lat. Najnowsze prace pokazują jednak, że historia tego miejsca jest znacznie bardziej złożona. Archeolodzy natknęli się na fortyfikacje z czasów średniowiecza. Co jeszcze udało się odkryć?
Biskupin jest najbardziej znanym stanowiskiem archeologicznym w Polsce. Co roku słynną rekonstrukcję grodu sprzed blisko 2800 lat odwiedza nawet 200 tys. osób. Ale wielu turystów nie zdaje sobie sprawy z tego, że w okolicy Jeziora Biskupińskiego ludzie żyli zarówno wcześniej, jak i później. I że archeolodzy odkryli ślady po ich bytowaniu. Co najważniejsze, na terenie Muzeum Archeologicznego w Biskupinie powstały rekonstrukcje tych znalezisk – chaty pierwszych rolników z czasów neolitu sprzed 7 tysięcy lat czy obozowiska łowców i zbieraczy. Biskupin łużycki, ale nie tylko Biskupin najczęściej kojarzony jest z reliktami odkrytymi w 1933 r. przez nauczyciela pobliskiej szkoły, Wincentego Szwajcera, który zaalarmował archeologów. Wkrótce ruszyły wykopaliska, które ujawniły grodzisko powstałe około 2700 lat temu, czyli na przełomie epok brązu i żelaza, związane ze społecznością kultury łużyckiej. To w cieniu rekonstrukcji tego prastarego grodziska pod koniec maja zespół naukowy z Katedry Starożytności i Wczesnego Średniowiecza Instytutu Archeologii UMK w Toruniu przeprowadził badania wykopaliskowe. „Już w okresie przedwojennym oraz w latach 40. i 50. XX wieku w miejscu tym stwierdzono występowanie pozostałości grodu z okresu plemiennego i wczesnopaństwowego, które zalegały na reliktach osady obronnej kultury łużyckiej” – napisał w mediach społecznościowych szef wykopalisk prof. Wojciech Chudziak. Średniowieczny Biskupin Teraz archeolodzy postanowili zweryfikować dawne ustalenia dotyczące czasów wczesnego średniowiecza. Jeden z poprzednich badaczy Biskupina, Zdzisław Rajewski uważał, że na półwyspie, obok łużyckich umocnień, w początkach VI wieku powstało kolejne założenie obronne funkcjonujące co najmniej do okresu panowania Bolesława Chrobrego i Mieszka II. „Chociaż w XXI wieku pojawiły się głosy krytyczne podważające tak wczesną datację grodu, nie było materialnych dowodów, które mogłyby pomóc wyjaśnić tą kwestię. Braki dokumentacyjne i przemieszanie materiałów ceramicznych z wczesnego średniowiecza pochodzących z dawnych badań stanowiły dodatkowe utrudnienie” – wyjaśnia prof. Chudziak. Na tropie średniowiecznej zagadki Aby wyjaśnić, kiedy ludzie zamieszkiwali średniowieczny Biskupin archeolodzy otworzyli wykop badawczy o wymiarach 8 x 3,5 m w południowej części półwyspu, niedaleko rekonstrukcji łużyckiej osady. Co udało się odkryć? Być może konstrukcje obronne z VI–VII wieku, m.in. w postaci ostrokołu i zasieków. Odkryto też dębową belkę zakończoną hakiem typowym dla konstrukcji obronnych grodów doby państwowej. Liczne zabytki i dalsze analizy Obok fortyfikacji archeolodzy natknęli się na zabytki zarówno z czasów wczesnego średniowiecza (IX–X wieku), ale też starsze – z czasów istnienia społeczności kultury łużyckiej. Co dalej? Badacze pobrali z konstrukcji drewnianych liczne próbki do badań dendrochronologicznych i radiowęglowych, które będą miały kluczowe znaczenie dla poznania ich wieku. Ale to nie wszystko. „Ponadto pobrano liczne próby do analiz palinologicznych i makroszczątkowych, które wykorzystane zostaną w studiach paleoekologicznych” – wskazał prof. Chudziak. Oznacza to, ze możliwe będzie zrekonstruowanie środowiska naturalnego wokół Biskupina z sprzed tysięcy lat. Ciąg dalszy nastąpi Profesor przekazał National Geographic Polska, że zamierza kontynuować badania w przyszłym roku. – Obejmą one kulminację wału tak, aby uzyskać jego pełen przekrój – sprecyzował. Przy okazji warto wspomnieć, że na terenie Biskupina jest też zrekonstruowana osada z czasów średniowiecza. Można zatem obejrzeć domostwa, których chroniły odkrywane właśnie przez archeologów fortyfikacje. Źródło: IA UMK Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
„Rewelacyjne znalezisko archeologiczne!”. Średniowieczny miecz wyciągnięty z Warty obok Wronek
Czy to broń wojownika, a może element dawnego kultu? XI-wieczny miecz wyłowiony z Warty koło Wronek rozpala wyobraźnię historyków. Zabytek został uratowany dzięki czujności pana Mirosława Tucholskiego. Teraz trafił do konserwacji, a już niebawem znajdzie się na wystawie.
Susza jest dla dziedzictwa archeologicznego zarówno szansą, jak i zagrożeniem. Szansą ze względu na możliwość odkrycia wyłaniających z wody zabytków, ale zagrożeniem z powodu ryzyka uszkodzeń – wilgoć posiada właściwości konserwujące. Dzięki temu bardzo dobrze zachowały się relikty łużyckiej osady w Biskupinie. Miecz w Warcie We wtorek Muzeum Ziemi Wronieckiej poinformowało za pośrednictwem mediów społecznościowych o tym, że do tej placówki trafił miecz datowany na XI wiek. „Rewelacyjne znalezisko archeologiczne! Uczciwy znalazca, Wronczanin p. Mirosław Tucholski, wydobył średniowieczny miecz z rzeki Warty na terenie naszej gminy. Po wstępnych oględzinach przedmiotu w muzeum, będący na miejscu archeolog p. Ryszarda Pietrzak, potwierdził oryginalność miecza i wydatował go na XI w.!” – napisali rozentuzjazmowani muzealnicy. Informację o znalezisku przekazano, zgodnie z obowiązującym prawem, do Wojewódzkiego Wielkopolskiego Konserwatora Zabytków. Sam miecz, zgodnie z zaleceniami, odpowiednio zabezpieczono. Jaka jest historia odnalezionej broni? Miecz jest niestety anonimowy. „Czy należał do wojownika żyjącego w czasach wczesnego średniowiecza na naszych ziemiach, czy może został wyrzucony z łodzi płynącej Wartą w wyniku jakiegoś aktu kultu? Tego już się pewnie nie dowiemy…” – zastanawiają się muzealnicy. W ich ocenie ziemia wroniecka nadal chowa przed nami jeszcze wiele tajemnic. Co dalej z mieczem? Burmistrz Wronek Rafał Zimny zadeklarował zabezpieczenie środków finansowych na konserwację i opracowanie naukowe broni. W tym celu artefakt trafi do pracowni Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Muzealnicy pochwalili odpowiedzialną postawę znalazcy. Dzięki temu to niezwykłe znalezisko będzie można już za kilka miesięcy obejrzeć w Muzeum Ziemi Wronieckiej. „Dzięki p. Mirosławowi ten fascynujący zabytek będzie stanowił podstawę wielu prac naukowych, badawczych, lekcji muzealnych oraz niebywałą atrakcję turystyczną dla naszego miasta” – napisali w mediach społecznościowych. To nie pierwsze takie znalezisko Odkrycia mieczy w rzekach w ostatnich latach są coraz częstsze. W lipcu 2025 roku pisaliśmy o wędkarzu, który w Warszawie na wysokości Tarchomina wyciągnął średniowieczny miecz. Zabytek trafił do pracowni konserwatorskiej Państwowego Muzeum Archeologicznego. Z kolei w 2024 roku w czasie pogłębiania Wisły we Włocławku wydobyto kolejny średniowieczny miecz. Mógł być na wyposażeniu wojownika wikińskiego, ale równie dobrze należeć do miejscowego możnowładcy w X wieku. Jedno z największych w Polsce nagromadzenie średniowiecznej broni zatopione w wodzie zlokalizowano w jeziorze Lednica. W sumie na przestrzeni kilku dekad wydobyto olbrzymią „zbrojownię” – kolekcję militariów z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To blisko 300 zabytków wśród których są topory, włócznie i miecze. Źródło: Muzeum Ziemi Wronieckiej Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Król zobaczył narzeczoną i wpadł w gniew. Tak wyglądały średniowieczne małżeństwa dynastyczne
Średniowieczne małżeństwa dynastyczne były przede wszystkim narzędziem polityki. O wyborze przyszłej królowej decydowały sojusze, interesy dynastii i skomplikowane negocjacje prowadzone przez posłów. Problem pojawiał się wtedy, gdy władca po raz pierwszy widział swoją narzeczoną dopiero po zawarciu umowy. Jak organizowano takie mariaże i kto ponosił odpowiedzialność za ich powodzenie?
Spis treści: Małżeństwa dynastyczne jako narzędzie polityki Jak wybierano przyszłe królowe i księżne? Zaręczyny, posagi i kary za zerwanie umowy Negocjacje ślubne Jadwigi Jagiellonki Dary dyplomatyczne i kulisy średniowiecznych pertraktacji W średniowiecznej Europie małżeństwa władców rzadko miały cokolwiek wspólnego z uczuciami. Były elementem wielkiej polityki, służyły budowaniu sojuszy i zabezpieczaniu interesów dynastii. O losie przyszłych królowych decydowali ojcowie, bracia i doradcy, a szczegóły mariażu ustalano podczas długich negocjacji. Czasem jednak nawet najlepiej przygotowane plany mogły zostać zagrożone przez czynnik, którego nie dało się przewidzieć – pierwsze spotkanie monarchy z przyszłą żoną. Małżeństwa dynastyczne jako narzędzie polityki Mariaże osób wysoko postawionych, szczególnie w wiekach średnich, były kwestią najwyższej wagi. Dobrze dobrany sojusz, wzmocniony odpowiednim małżeństwem, powinien przynosić realne korzyści obu zainteresowanym stronom. Nic więc dziwnego, że tak delikatną sprawę jak polityka małżeńska traktowano z najwyższą uwagą i analizowano pod wieloma względami. Posłowie, którzy w imieniu władcy mieli sfinalizować układ lub zawrzeć małżeństwo per procura, byli dobierani niezwykle starannie. To właśnie od nich zależało pomyślne zakończenie negocjacji i powodzenie całej misji. Przynajmniej w teorii. W praktyce nawet najlepiej przygotowane rozmowy mogły zakończyć się niepowodzeniem. Choć uwarunkowania polityczne odgrywały kluczową rolę w każdym tego typu związku, istniał jeden aspekt, którego nie dało się rozwiązać wyłącznie za pomocą umów i traktatów – wygląd przyszłej małżonki. W średniowieczu nie przesyłano jeszcze portretów, dlatego władca dowiadywał się, jak wygląda jego przyszła żona, dopiero po jej przybyciu do kraju. Nie zawsze był to widok zgodny z jego oczekiwaniami. Misternie budowana konstrukcja politycznych koligacji mogła rozbić się o tak pozornie błahą kwestię jak uroda kandydatki na żonę. Gniew monarchy spadał wówczas na posłów, którzy przemilczeli jej niedostatki lub zbyt optymistycznie przedstawili jej wygląd. Powstaje jednak pytanie, czy mieli oni prawo odmówić w imieniu władcy zawarcia wcześniej uzgodnionego mariażu tylko dlatego, że kandydatka nie spełniała oczekiwań estetycznych. Zawierając ślub per procura, musieli przecież liczyć się z możliwością rozczarowania monarchy i konsekwencjami własnej decyzji. Jak mogli zachować się w takiej sytuacji? Jak długo trwał gniew władcy i w jaki sposób się objawiał? Czy posłowie wysyłani po przyszłą małżonkę byli doświadczonymi dyplomatami, czy też zdarzało się, że była to ich pierwsza, nie zawsze udana misja? Jak wybierano przyszłe królowe i księżne? Średniowieczne kobiety miała niewielki wpływ na wybór przyszłego małżonka. O małżeństwie decydowały przede wszystkim aktualne potrzeby polityczne oraz sojusze, do których dążyli ojcowie, bracia lub inni członkowie dynastii. Odpowiednio dobrany mariaż dynastyczny miał wzmacniać pozycję rodu i zapewniać korzyści polityczne. Nierzadko do umów przedmałżeńskich dochodziło jeszcze w okresie niepełnoletności przyszłych małżonków. Przykładem mogą być losy Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga. Ich sponsalia de futuro, czyli zaręczyny zawarte na przyszłość, zostały wzmocnione symbolicznymi pokładzinami, polegającymi na położeniu obojga dzieci w jednym łożu. Aby jednak takie zaręczyny mogły zostać później uznane za pełnoprawne małżeństwo, konieczna była jego konsumpcja. W tzw. międzyczasie sytuacja polityczna mogła się jednak zmienić, a wraz z nią priorytety dynastyczne. Nikt nie liczył się z życzeniami przyszłej królowej czy księżnej. O jej losie decydowała polityka prowadzona przez mężczyzn z jej rodziny. Zaręczyny, posagi i kary za zerwanie umowy Istotnym elementem każdego królewskiego mariażu był również posag przyszłej władczyni. Jego wysokość oraz forma były ustalane z wyprzedzeniem przez obie strony negocjacji, naturalnie bez udziału samej zainteresowanej. Każde zaręczyny obwarowane były także wadium, które należało zapłacić w przypadku zerwania umowy. W taki sposób rozwiązano między innymi zaręczyny Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga. Strona węgierska przerzuciła jednak obowiązek zapłaty wadium na Polaków, a ci z kolei na Jagiełłę. Wszystkie umowy przedślubne były szczegółowo omawiane i precyzyjnie spisywane. Dokładnie określano wysokość posagu, formę jego przekazania oraz zasady wypłaty należnych świadczeń. Każdy element przyszłego związku miał swoje zabezpieczenie prawne i finansowe. Negocjacje ślubne Jadwigi Jagiellonki Dobrym przykładem średniowiecznych negocjacji małżeńskich są rozmowy poprzedzające ślub Jadwigi Jagiellonki, córki Kazimierza Jagiellończyka, z księciem bawarskim Jerzym. Rozpoczęły się one jesienią 1473 roku, a ich finał nastąpił na przełomie lat 1474 i 1475 w Radomiu. 30 grudnia 1474 roku oraz 1 stycznia 1475 roku sporządzono cztery dokumenty wraz z posłami bawarskimi, określające warunki przyszłego małżeństwa. Choć nie zachowały się podobne akty dotyczące mariaży polskich królowych późnego średniowiecza, dokumenty związane z Jadwigą pozwalają przyjrzeć się mechanizmom takich negocjacji. Dokument z 30 grudnia 1474 roku zawierał pełny tekst umowy małżeńskiej zawartej pomiędzy królem Kazimierzem a księciem Ludwikiem, ojcem przyszłego męża polskiej królewny. Kazimierz zobowiązał się do wypłacenia córce posagu w wysokości 32 tysięcy florenów węgierskich w określonych ratach w ciągu pięciu kolejnych lat. Środki miały być składane w ratuszu w Lipsku. W przypadku przedwczesnej śmierci króla obowiązek ten przechodził na jego spadkobierców. Jeżeli natomiast wcześniej zmarłby Ludwik, Jerzy miał prawo zażądać od władz Lipska wypłacenia wszystkich zdeponowanych sum po okazaniu odpowiedniego pokwitowania. Gdyby książę Ludwik dożył końca spłaty, zobowiązywał się wystawić królowi polskiemu lub jego dziedzicom dokument potwierdzający odbiór całej należności. Z kolei Ludwik zobowiązał się zabezpieczyć posag w formie wiana o identycznej wartości. Miało ono zostać zapisane na wskazanych miastach i zamkach. Królewna otrzymywała ponadto coroczny czynsz w wysokości jednej piętnastej dochodów z tych dóbr. W razie wcześniejszej śmierci Jerzego wymienione posiadłości pozostawały przy Jadwidze jako oprawa wdowia, a po jej śmierci przechodziły na prawowite potomstwo tej pary. Gdyby jednak małżonkowie zmarli bezdzietnie, posag w tej samej wysokości miał zostać zwrócony Kazimierzowi Jagiellończykowi lub jego spadkobiercom. Jeżeli natomiast Jadwiga przeżyłaby męża i zawarła kolejny związek małżeński, dziedzice Jerzego mogli odzyskać wiano królowej. Można przypuszczać, że podobnie wyglądały ustalenia dotyczące małżeństw polskich królowych. Dokumenty te pokazują bowiem typowy model zabezpieczania interesów obu stron oraz przyszłego potomstwa. Dary dyplomatyczne i kulisy średniowiecznych pertraktacji Przy okazji negocjacji małżeńskich można również dowiedzieć się, jak wyglądała praktyczna strona średniowiecznej dyplomacji. Poseł reprezentujący księcia Ludwika bawarskiego, udający się na rozmowy z Kazimierzem Jagiellończykiem, przewoził nie tylko oficjalne dokumenty, lecz także liczne podarunki. Prezenty przeznaczone były dla króla, przyszłej narzeczonej Jerzego bawarskiego, a także dla Elżbiety Rakuszanki i siostry Jadwigi – Zofii. Wśród darów znajdowały się ozdobne zapinki do płaszczy oraz kosztowne pierścienie dla dwórek. Łączna wartość tych podarków wynosiła około 600 złotych reńskich. Ten pozornie drobny szczegół pokazuje, że średniowieczne negocjacje małżeńskie nie ograniczały się wyłącznie do dokumentów, posagów i politycznych kalkulacji. Istotną rolę odgrywały również gesty dyplomatyczne, które pomagały budować dobre relacje pomiędzy przyszłymi sojusznikami i zwiększały szanse na pomyślne zakończenie rozmów. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Średniowieczny Kraków tonął w błocie i nieczystościach. Trudno uwierzyć, że tak żyli jego mieszkańcy
Średniowieczny Kraków pachniał znacznie gorzej, niż moglibyśmy sobie wyobrażać. Ulicami spacerowały świnie i kury, nieczystości płynęły rynsztokami, a odpadki często trafiały prosto do rzek. Mimo to mieszkańcy nie byli obojętni na kwestie higieny – miasto posiadało rozbudowany system usuwania nieczystości, liczne łaźnie i przepisy mające ograniczać fetor. Jak wyglądała codzienność w mieście pełnym zapachów, smrodu i błota? Oto kulisy życia w średniowiecznym Krakowie.
Spis treści: Jak radzono sobie z nieczystościami w średniowiecznym Krakowie? Jak średniowieczne miasta walczyły z błotem i nieczystościami? Łaźnie były ważnym elementem życia średniowiecznych miast Średniowieczny Kraków był miastem pełnym kontrastów. Z jednej strony rozwijał się handel, rzemiosło i infrastruktura miejska, z drugiej mieszkańcy musieli na co dzień mierzyć się z błotem, odpadami i wszechobecnym fetorem. Nieczystości trafiały do rynsztoków i rzek, ulicami chodziły zwierzęta gospodarskie, a władze wydawały kolejne przepisy mające poprawić warunki życia. Jak naprawdę pachniało jedno z najważniejszych miast średniowiecznej Europy i jak jego mieszkańcy dbali o higienę? Jak radzono sobie z nieczystościami w średniowiecznym Krakowie? Średniowieczne miasta, jako gęsto zaludnione ośrodki miejskie, zmagały się z poważnym problemem usuwania nieczystości. Zwarta zabudowa, stały napływ nowych mieszkańców i podróżnych, obecność licznego żywego inwentarza oraz rozwój rzemiosła sprawiały, że konieczne było wprowadzenie przepisów regulujących utrzymanie porządku i higieny. Z czasem powołano nawet specjalnych urzędników odpowiedzialnych za nadzór nad funkcjonowaniem miejskiego systemu sanitarnego. Źródłem nieczystości były nie tylko odpady produkcyjne i resztki żywności, lecz także fekalia oraz odchody zwierząt hodowanych przy domach. Zwierzęta na ulicach i problem odpadów W średniowiecznym Krakowie powszechnie hodowano przydomowe zwierzęta, takie jak świnie i kury. Często swobodnie poruszały się po ulicach, rozgrzebując nieczystości spływające rynsztokami. Odchody zwierzęce nie były jednak wyłącznie problemem. Traktowano je również jako cenny nawóz, dlatego starano się je zbierać i wykorzystywać gospodarczo. Rynsztoki, wywóz nieczystości i miejski fetor Architektura średniowiecza sprawiała, że nieczystości wylewane do rynsztoków były usuwane przez osoby odpowiedzialne za utrzymanie porządku w mieście i trafiały do dołów chłonnych lub miejsc składowania odpadów. Zanim jednak zostały usunięte, zdążyły skutecznie uprzykrzyć życie mieszkańcom swoim zapachem. Według miejskich regulacji nieczystości często usuwano wieczorem, po zamknięciu bram miejskich, aby do rana możliwe było oczyszczenie ulic i rynsztoków. Szczególnie uciążliwe odpady powstawały w warsztatach garbarzy i rzeźników, których działalność należała do najbardziej odorotwórczych w średniowiecznym mieście. Ochrona mieszkańców przed smrodem sąsiadów Władze miejskie stosunkowo rzadko ingerowały w to, co działo się na prywatnych posesjach mieszczan. Starały się jednak chronić mieszkańców przed uciążliwościami pochodzącymi z sąsiednich działek. Dlatego miejskie ustawodawstwo często koncentrowało się na rozstrzyganiu sporów dotyczących współużytkowania latryn, rowów odwadniających oraz granic posesji. Równie istotnym zagadnieniem był stan ulic i placów handlowych, od którego zależał komfort codziennego życia mieszkańców oraz sprawne funkcjonowanie miasta. Jak średniowieczne miasta walczyły z błotem i nieczystościami? Drugą kwestią zaprzątającą uwagę rad miejskich był stan traktów komunikacyjnych oraz przestrzeni handlowej. Stosowane metody usuwania nieczystości powodowały konieczność dbania o czystość zbiorników wodnych i sprawność systemów odwadniających. Tymczasem na ulicach, placach i zapleczach domów nadmiar błota oraz mierzwy często nie był usuwany, lecz jedynie przysypywany warstwą piasku lub gruzu. Utrzymanie porządku na prywatnej działce pozostawało sprawą właściciela. Ludzkie odchody i odpady wytwarzane przez gospodarstwa domowe trafiały do dołów chłonnych, natomiast nieczystości płynne oraz woda deszczowa spływały na ulice. Błoto, mierzwa i przepisy miejskie Niejednokrotnie mierzwę usuwaną z posesji składowano przed domem. Takie praktyki naruszały przestrzeń publiczną, za którą odpowiadały władze miejskie. Konieczne stało się więc wprowadzenie odpowiednich regulacji, aby miasto nie utonęło w błocie, odpadach i uciążliwych zapachach. W miastach pruskich nakazywano wylewanie nieczystości nocą, by ograniczyć niedogodności dla mieszkańców. Jednocześnie zabraniano wyrzucania mierzwy na środek drogi. Odpady miały być składowane przy posesji i regularnie wywożone. Ulice średniowiecznych miast były coraz lepiej utrzymywane Błotniste, pełne śmieci ulice znacząco utrudniały codzienne życie. Aby poprawić ich stan, zaczęto utwardzać najważniejsze ciągi komunikacyjne. Początkowo wykorzystywano do tego drewniane nawierzchnie, a od XV wieku w wielu miastach coraz częściej stosowano bruk kamienny. Wzdłuż ulic budowano także rynsztoki, które odprowadzały wodę deszczową oraz spływające nieczystości. Dzięki temu poprawiała się drożność ulic i warunki sanitarne w mieście. Rzeki jako naturalny system usuwania odpadów Jednym z najpopularniejszych miejsc pozbywania się odpadów były rzeki i inne cieki wodne. W średniowieczu powszechnie wierzono, że płynąca woda posiada właściwości oczyszczające i jest w stanie unosić oraz rozpraszać nieczystości. Za szczególnie szkodliwe uznawano natomiast odpady, które mogły utrudniać przepływ wody. Z tego powodu zakazywano wrzucania do rzek między innymi gruzu i ciężkich odpadów budowlanych. Wywóz śmieci poza miasto Alternatywą dla wyrzucania odpadów do rzek było ich składowanie poza murami miejskimi. Jeśli nie zachodziła potrzeba podnoszenia poziomu terenu wewnątrz miasta, gruz, mierzwa i inne odpady mogły zostać wykorzystane do umacniania brzegów rzek oraz budowy grobli. W późnym średniowieczu, gdy miasta intensywnie się rozwijały, władze wydawały coraz więcej przepisów mających usprawnić funkcjonowanie ośrodków miejskich. Widoczna jest przede wszystkim troska o utrzymanie porządku publicznego, czystości ulic oraz ograniczenie uciążliwych zapachów. Dlaczego władze dbały o czystość miast? Miejskie regulacje nie wynikały z troski o środowisko w dzisiejszym rozumieniu tego pojęcia. Ich głównym celem była poprawa jakości życia mieszkańców, zapewnienie drożności ulic oraz ograniczenie konfliktów wywoływanych przez nieczystości i fetor. Dlatego też odpady starano się usuwać z przestrzeni publicznej, wywozić poza miasto lub kierować do rzek. Szczególnie uciążliwe rzemiosła, takie jak garbarstwo czy rzeźnictwo, lokowano z dala od głównych obszarów mieszkalnych. Łaźnie były ważnym elementem życia średniowiecznych miast W większości średnich i dużych miast średniowiecznych funkcjonowała przynajmniej jedna łaźnia, a w większych ośrodkach było ich znacznie więcej. Ich liczba świadczyła nie tylko o poziomie higieny mieszkańców, lecz także o zamożności i znaczeniu miasta. Kraków w XIV wieku miał co najmniej 12 łaźni, natomiast znacznie mniejszy Oświęcim dysponował jedynie dwiema. Wśród krakowskich zakładów kąpielowych znajdowały się zarówno łaźnie miejskie dostępne dla wszystkich mieszkańców, jak i obiekty prywatne oraz związane z instytucjami kościelnymi. Dodatkowe cztery łaźnie działały na Kazimierzu. Kto korzystał ze średniowiecznych łaźni? Łaźnie odwiedzali przedstawiciele różnych grup społecznych. Niektóre z nich przeznaczano dla osób ubogich – te były zwolnione z opłaty za kąpiel. Najzamożniejsi mieszkańcy zwykle wybierali jednak inne zakłady, unikając mieszania się z niższymi warstwami społecznymi. W mniejszych miastach zdarzało się nawet wyznaczanie osobnych dni korzystania z łaźni dla uboższych mieszkańców. Takie rozwiązania miały ograniczać kontakty między poszczególnymi grupami społecznymi. Wspólne wizyty cechów w łaźni Korzystanie z łaźni miało również wymiar społeczny. Rzemieślnicy zrzeszeni w cechach często odwiedzali je wspólnie, a zasady takich spotkań bywały zapisane w statutach cechowych. Dokumenty niekiedy określały nawet częstotliwość wizyt. W wielu przypadkach zalecano korzystanie z łaźni co najmniej raz na dwa tygodnie, co pokazuje, że regularna dbałość o higienę była ważnym elementem życia miejskiego. Łaźnie dla rajców i społeczności żydowskiej W większych miastach funkcjonowało kilka zakładów kąpielowych o różnym standardzie. Najlepiej wyposażone obiekty często przeznaczano dla rajców miejskich i lokalnych elit. Własne łaźnie posiadali również Żydzi mieszkający w miastach. Wynikało to zarówno z odrębności religijnej, jak i obowiązujących zasad dotyczących rytualnej czystości. Nietypowe przepisy dotyczące korzystania z łaźni Źródła wspominają o lokalnych regulacjach ograniczających dostęp do łaźni w określonych sytuacjach. Przykładem miał być zakaz korzystania z nich przez kobiety podczas pobytu monarchy w mieście. Informacja ta wymaga jednak ostrożności interpretacyjnej, ponieważ jej pochodzenie i zakres obowiązywania nie są jednoznacznie potwierdzone. W niektórych miastach podejmowano również próby ochrony dochodów miejskich łaźni. Zdarzało się więc wydawanie przepisów ograniczających kąpiele w prywatnych baliach i beczkach, aby zachęcić mieszkańców do korzystania z publicznych zakładów kąpielowych. Jak wyglądała kąpiel w średniowiecznej łaźni? Średniowieczna łaźnia była zwykle podzielona na dwa odrębne pomieszczenia. Oddzielająca je ścianka nie sięgała jednak sufitu, dzięki czemu para mogła swobodnie przepływać między wnętrzami. Takie rozwiązanie pozwalało jednocześnie ogrzewać oba pomieszczenia i utrzymywać w nich odpowiednią temperaturę. W głównej sali kąpielowej, wypełnionej gorącą parą, goście siadali na drewnianych ławach, chłoszcząc ciało brzozowymi witkami i polewając się zimną wodą. Był to jeden z najpopularniejszych sposobów oczyszczania organizmu i pobudzania krążenia. Najzamożniejsi mieszkańcy mogli natomiast korzystać z indywidualnych kąpieli w wannach z gorącą wodą, znajdujących się w osobnych pomieszczeniach. Łaźnia pełniła także funkcję zakładu fryzjerskiego i gabinetu medycznego W średniowiecznych łaźniach nie ograniczano się wyłącznie do dbania o higienę. Były one również miejscem, gdzie można było ogolić się, ostrzyc włosy oraz skorzystać z podstawowych zabiegów medycznych. Na miejscu pracowali zazwyczaj balwierze i cyrulicy, którzy oprócz usług fryzjerskich wykonywali także drobne zabiegi lecznicze. Dzięki temu mieszkańcy mogli w jednym miejscu zadbać zarówno o wygląd, jak i zdrowie. Leczenie w łaźni było czymś powszechnym W księgach miejskich zachowały się wzmianki o wynagrodzeniach wypłacanych łaziebnikom za wykonywanie prostych zabiegów medycznych, takich jak puszczanie krwi czy stawianie baniek. Były to popularne metody leczenia stosowane zgodnie z ówczesną wiedzą medyczną. Według średniowiecznych przekonań regularne korzystanie z łaźni sprzyjało zdrowiu, dlatego mieszkańcy miast odwiedzali je chętnie i często. Łaźnia była nie tylko miejscem utrzymania czystości, lecz także ważnym elementem codziennego życia społecznego i zdrowotnego. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Kto ukradł polskie insygnia koronacyjne z grobu Kazimierza Wielkiego? Historia jak z kryminału
Polskie insygnia koronacyjne były symbolem władzy, ale ich losy przypominają momentami sensacyjny thriller. Wywożone za granicę, ukrywane przed pretendentami do tronu, a nawet wykradzione z grobu króla – przez stulecia towarzyszyły najważniejszym wydarzeniom w historii państwa.
Spis treści: Koronacja Władysława Łokietka i nowe insygnia królewskie Czy Łokietek nosił koronę Bolesława Śmiałego? Koronacje za Kazimierza Wielkiego i spór o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego Kradzież insygniów z grobu Kazimierza Wielkiego Jadwiga Andegaweńska bez królewskich regaliów Korona Jagiełły i powrót polskich insygniów Jak wyglądał ceremoniał koronacyjny polskich królów? Korona, berło, jabłko i Szczerbiec należały do najważniejszych symboli władzy w średniowiecznej Polsce. Dzieje polskich insygniów koronacyjnych obfitowały jednak w dramatyczne zwroty akcji – regalia wywożono za granicę, stawały się przedmiotem politycznych sporów, a nawet zostały wykradzione z grobu króla. Równie fascynująca była sama ceremonia koronacyjna, która przez stulecia podkreślała wyjątkową pozycję polskich monarchów. Koronacja Władysława Łokietka i nowe insygnia królewskie Po wielu latach walk Władysław Łokietek osiągnął w końcu swój cel – od papieża Jana XXII otrzymał zgodę na koronację królewską. Udzielił jej wprawdzie pośrednio, nie odmawiając prośbie panów polskich, ale to wystarczyło do przygotowania uroczystej ceremonii. Zdecydowano również, że miejscem koronacji będzie po raz pierwszy katedra krakowska. W ciągu stulecia walk o władzę w Polsce to właśnie Kraków stał się symbolem władzy, a od XIV wieku był postrzegany jako główny ośrodek monarchii. 20 stycznia 1320 roku w katedrze krakowskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław ukoronował Władysława Łokietka oraz jego żonę Jadwigę Bolesławównę. Jan Długosz odnotował, że koronowano ich insygniami królewskimi przywiezionymi z Gniezna do Krakowa. Czy Łokietek nosił koronę Bolesława Śmiałego? Czym były owe korony? Przez pewien czas przypuszczano, że była to korona Bolesława Śmiałego, którą wcześniej miał wywieźć z Krakowa książę wielkopolski Przemysł II. Hipoteza ta została jednak przekonująco podważona. Diadem, którego użył Przemysł II, po koronacji jego następcy, czeskiego władcy Wacława II, został wywieziony do Pragi. W tej sytuacji dla królewskiej pary należało wykonać całkowicie nowe korony. Podczas koronacji użyto również innych insygniów: berła, jabłka oraz Szczerbca. Przypuszcza się także, że Łokietek polecił sporządzić wielką chorągiew państwową ze znakiem Białego Orła na purpurowym tle. Koronacje za Kazimierza Wielkiego i spór o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego Po śmierci Łokietka, jeszcze przed jego pogrzebem, w Krakowie ukoronowano Kazimierza Wielkiego oraz jego żonę Annę. Natomiast drugą żonę Kazimierza, Adelajdę, koronowano w Poznaniu. Po śmierci ostatniego króla z dynastii Piastów doszło do sporu pomiędzy możnymi małopolskimi i wielkopolskimi o miejsce koronacji Ludwika Węgierskiego – Kraków czy Gniezno. Ostatecznie uroczystość odbyła się w Krakowie, jednak Ludwik obiecał Wielkopolanom, że po koronacji przybędzie do Gniezna, pokaże się poddanym w stroju koronacyjnym i pozostawi insygnia królewskie w tamtejszym skarbcu. Obietnicy tej jednak nie dotrzymał. Nie pojawił się w Gnieźnie, a insygnia królewskie wywiózł ze sobą do Budy, obawiając się, że ktoś wykorzysta je podczas jego nieobecności w kraju. Kradzież insygniów z grobu Kazimierza Wielkiego Wkrótce po koronacji Ludwika Węgierskiego zauważono naruszenie grobu Kazimierza Wielkiego. Okazało się, że ktoś wyjął z niego insygnia grobowe króla, co naturalnie wywołało ogromne poruszenie. Niebawem wyszło na jaw, że sprawcą był podkanclerzy Kazimierza Wielkiego, Jan z Czarnkowa, który popierał wnuka zmarłego monarchy, księcia słupskiego Kazimierza IV, i to jego chciał widzieć na polskim tronie. Ponieważ właściwe insygnia koronacyjne zostały wywiezione przez Ludwika, musiały wystarczyć te pochodzące z królewskiego grobu. Przeprowadzone śledztwo doprowadziło do wykrycia sprawcy. Jan z Czarnkowa przyznał się do winy, w rezultacie został pozbawiony urzędu i skazany na banicję. Do kraju powrócił jednak już w 1375 roku. Jadwiga Andegaweńska bez królewskich regaliów Po zakończeniu śledztwa regalia grobowe ponownie złożono w grobie Kazimierza Wielkiego. Tymczasem właściwe polskie insygnia koronacyjne nadal spoczywały na Węgrzech. Nie przywiozła ich ze sobą Jadwiga Andegaweńska, najmłodsza córka Ludwika Węgierskiego, która ostatecznie została przeznaczona na polski tron. Do jej koronacji wykonano niewielką ozdobną obręcz, ponieważ przyszła monarchini miała zaledwie 10 lat, a pełnowymiarowa korona byłaby dla niej zbyt ciężka. Najprawdopodobniej po uroczystości została ona spieniężona. Nie zachowały się bowiem informacje o jej przechowywaniu w skarbcu, a dodatkowo sytuacja finansowa państwa nie była najlepsza. Sama Jadwiga rosła, więc korona po pewnym czasie stała się dla niej po prostu za mała. Korona Jagiełły i powrót polskich insygniów Gdy koronowano męża Jadwigi, Władysława Jagiełłę, również dla niego trzeba było wykonać nową koronę ze złota i drogocennych kamieni. Elżbieta Bośniaczka, poproszona o zwrot korony zwanej później koroną Chrobrego (w rzeczywistości była to korona Łokietka), odmówiła jej wydania. Być może korona wykonana dla Jagiełły stała się później tzw. koroną homagialną, czyli używaną podczas przyjmowania hołdów lennych. Prawdziwe insygnia wróciły bowiem do Polski dopiero w 1412 roku, kiedy władca Węgier Zygmunt Luksemburski zwrócił Jagielle koronę, berło, jabłko oraz miecz zwany Szczerbcem. Jagiełło polecił uroczyście przewieźć regalia do Krakowa. Jan Długosz odnotował: „Wjechawszy w granice swego królestwa (...) kazał nieść przed sobą jawnie i uroczyście koronę Królestwa Polskiego, miecz, jabłko i berło, oddane mu na Węgrzech przez króla Zygmunta”. Po przybyciu do Krakowa insygnia zostały wystawione na widok publiczny. W święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny Jagiełło polecił umieścić koronę, miecz, jabłko i berło w kościele Mariackim, aby mogli je oglądać mieszkańcy miasta. Od tego momentu korona Łokietka stała się główną koroną koronacyjną polskich monarchów. Oczywiście po zakończeniu uroczystości korona oraz pozostałe insygnia trafiły do skarbca królewskiego. Jak wyglądał ceremoniał koronacyjny polskich królów? Mniej więcej w tym samym czasie kształtował się ceremoniał koronacyjny polskich władców. Od czasów Władysława Łokietka już wszyscy królowie byli koronowani na króla Polski. Z późnego średniowiecza pochodzi najdokładniejszy opis tego obrzędu – dokument z 1434 roku, według którego ceremoniał trwał dwa dni (później wydłużono go do trzech). W sobotę, ponieważ koronacje odbywały się zawsze w niedzielę, przyszły monarcha pościł, spowiadał się i rozdawał jałmużnę. Obowiązkowym elementem przygotowań była również pielgrzymka do grobu św. Stanisława na Skałce, gdzie uczestniczył w uroczystych nieszporach. Nazajutrz rano z katedry wyruszała uroczysta procesja z udziałem arcybiskupa gnieźnieńskiego, najważniejszych biskupów oraz najwyższych urzędników świeckich. W tym czasie monarchę odziewano w szaty liturgiczne: humerał, albę, cingulum, dalmatykę oraz kapę. Orszak zbliżał się następnie do królewskiej komnaty, jednak wejść do niej mogli wyłącznie biskupi. Monarcha oczekiwał ich, leżąc odpowiednio ubrany na łożu. Arcybiskup podchodził do niego, podawał wodę święconą i pomagał mu wstać, podając dłoń. Przy wtórze dzwonów król był następnie prowadzony przez biskupów do katedry, a za nim podążała pozostała część orszaku. Procesję poprzedzali najważniejsi dostojnicy państwowi, niosący insygnia koronacyjne. Koronę niósł kasztelan krakowski, berło wojewoda krakowski, a jabłko królewskie wojewoda poznański. Na czele pochodu podążał natomiast marszałek koronny. Przysięga królewska i akceptacja poddanych Szczerbiec już wcześniej przyniesiono do katedry. Zaraz po wejściu do świątyni insygnia koronacyjne składano na ołtarzu św. Stanisława, natomiast król zasiadał na przygotowanym tronie naprzeciw arcybiskupa gnieźnieńskiego. Mszę odprawiał biskup krakowski, a kazanie wygłaszał biskup poznański – zarówno po polsku, jak i po łacinie. Po homilii arcybiskup zadawał przyszłemu królowi trzy pytania: czy chce wiernie służyć wierze katolickiej, otaczać opieką Kościół oraz czy zamierza sprawiedliwie rządzić powierzonym sobie królestwem. Po wysłuchaniu odpowiedzi monarchy arcybiskup zwracał się do zgromadzonych wiernych z pytaniem, czy chcą wiernie służyć nowemu królowi. Odpowiedź – trzykrotne „radzi!” – stanowiła potwierdzenie zgody poddanych. Następnie arcybiskup odbierał od władcy przysięgę, a chór śpiewał starą, znaną już od XI wieku Litanię do Wszystkich Świętych. Namaszczenie – najważniejszy moment koronacji Po zakończeniu liturgii słowa rozpoczynała się dalsza część mszy świętej. Następnie z kaplicy św. Katarzyny przynoszono oleje święte, które najpierw całował arcybiskup. W tym momencie następowała najważniejsza część całego obrzędu – namaszczenie królewskie. Arcybiskup zasiadał na przenośnym tronie, obok niego stawali biskupi, a król klękał przed nimi. Uprzednio zdejmowano z monarchy kapę i dalmatykę, rozchylając albę. Arcybiskup namaszczał władcę, kreśląc kciukiem znaki olejem na piersiach, łopatkach, ramionach i dłoniach, jednocześnie wypowiadając odpowiednie modlitwy. Jeden z biskupów ocierał następnie namaszczone miejsca jedwabną tkaniną. Po zakończeniu obrzędu arcybiskup błogosławił dalmatykę i kapę, które ponownie nakładano na króla. Wręczenie insygniów koronacyjnych Przed odczytaniem Ewangelii następowało wręczenie insygniów koronacyjnych. Arcybiskup ponownie zasiadał na tronie, a biskupi przyprowadzali do niego monarchę, który klękał u jego stóp. Najpierw podawano królowi Szczerbiec, nad którym wykonywał trzykrotny znak krzyża. Następnie nakładano mu koronę, po czym wręczano berło i jabłko królewskie. Uczta koronacyjna i hołd mieszczan Po zakończeniu mszy monarcha oddawał miecz miecznikowi, a arcybiskup w towarzystwie biskupa krakowskiego prowadził go na specjalnie przygotowany tron. Na zakończenie ceremonii arcybiskup trzykrotnie wołał „Vivat Rex!”. Król, ubrany w pełny strój koronacyjny, udawał się następnie na Wawel, gdzie wydawał uroczystą ucztę. Nazajutrz, w poniedziałek po koronacji, monarcha w barwnym orszaku wyruszał z zamku do miasta, pokazując się poddanym. Rozdawał również jałmużnę. Na rynku przygotowywano dla niego tron, na którym zasiadał w szatach koronacyjnych i odbierał hołd od mieszczan. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Grunwald pozostaje symbolem wielkiego zwycięstwa. To miejsce, gdzie historia wciąż jest żywa
Pola Grunwaldu zajmują szczególne miejsce w polskiej świadomości narodowej. Miejsce to stanowi synonim militarnego triumfu, dyplomatycznego sukcesu i przetrwania wspólnoty polsko-litewskiej. To właśnie tam, na pofalowanych terenach Garbu Lubawskiego, 15 lipca 1410 roku rozegrała się jedna z największych i najważniejszych bitew średniowiecznej Europy, która na stulecia zmieniła układ sił w regionie i zapoczątkowała zmierzch potęgi Zakonu Krzyżackiego. Współcześnie Grunwald to nie tylko „niemy świadek historii”, ale także dynamicznie rozwijający się kompleks muzealno-pomnikowy.
Spis treści: Gdzie Krzyżacy ponieśli klęskę? Grunwald przed nowoczesnym muzeum Współczesny Grunwald Bitwa pod Grunwaldem była kulminacyjnym punktem tzw. Wielkiej Wojny z Zakonem Krzyżackim, toczonej w latach 1409–1411. Po jednej stronie stanęły wojska Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, dowodzone przez wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, wspierane przez rycerstwo z zachodniej Europy. Po drugiej ramię w ramię stanęły zjednoczone siły Królestwa Polskiego pod dowództwem króla Władysława Jagiełły i Wielkiego Księstwa Litewskiego pod wodzą księcia Witolda. Starcie zakończyło się druzgocącą klęską krzyżaków – na polu walki poległa znaczna część elity zakonnej wraz z wielkim mistrzem, co stało się symbolem nieuchronnego upadku państwa zakonnego w Prusach. Gdzie Krzyżacy ponieśli klęskę? Teren, na którym w średniowieczu rozegrał się krwawy spektakl, powszechnie kojarzony jest ze wsią Grunwald. Należy jednak podkreślić, że Pola Grunwaldzkie obejmują obszar między trzema miejscowościami – Grunwaldem, Stębarkiem i Łodwigowem. Administracyjnie pole bitwy znajduje się w południowo-zachodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie ostródzkim. Gmina Grunwald ma swoją siedzibę w pobliskim Gierzwałdzie. Pola Grunwaldzkie obejmują obszar około 100 hektarów podlegających administracji muzeum, choć historyczne starcie rozgrywało się na znacznie szerszej przestrzeni kilku kilometrów kwadratowych. Geografia i geomorfologia terenu Geograficznie obszar ten stanowi część Garbu Lubawskiego, będącego fragmentem Pojezierza Chełmińsko-Dobrzyńskiego. Jest to region o urozmaiconej rzeźbie terenu, ukształtowanej przez lądolód skandynawski podczas ostatniego zlodowacenia północnopolskiego. Tamtejszy krajobraz charakteryzuje się licznymi wzniesieniami i nieckami, które w 1410 roku odgrywały kluczową rolę taktyczną. W XV wieku, teren ten był w częściowo zalesiony i poprzecinany strumieniami. Taka charakterystyka sprzyjała planowaniu zasadzek i utrudniała manewry ciężkiej kawalerii krzyżackiej. Z czasem, w wyniku melioracji i karczowania lasów, obszar przekształcił się w otwarte pola uprawne, które w połowie XX wieku wydzielono z użytków rolniczych, by stworzyć obecne założenie parkowo-pomnikowe. Grunwald przed nowoczesnym muzeum Zanim Grunwald stał się nowoczesnym centrum turystycznym, przeszedł długą transformację. Miejsce to zaczęło przybierać formę sanktuarium pamięci narodowej dopiero w XX wieku, choć pierwsze próby upamiętnienia wydarzeń z 1410 roku podejmowano znacznie wcześniej. Średniowiecze i nowożytność W XV stuleciu pole bitwy było terenem właściwie dzikim – częściowo bagnistym i porośniętym krzewami. Po zwycięstwie, Jagiełło nakazał wzniesienie kaplicy, ale to Krzyżacy w 1411 roku wybudowali pierwszą murowaną świątynię w miejscu, gdzie zginął ich wielki mistrz. Przez kolejne stulecia teren ten służył głównie rolnictwu, a o bitwie przypominały jedynie ruiny kaplicy i przekazywane z pokolenia na pokolenie opowieści. Pod panowaniem pruskim podejmowano próby zawłaszczenia pamięci o tym miejscu, czego dowodem był tzw. Kamień Jungingena z 1901 roku, mający czcić pamięć poległych Krzyżaków. Okres międzywojenny i powojenny W 1910 roku, w 500. rocznicę bitwy, główne uroczystości odbyły się w Krakowie. Wynikało to z faktu, że w tamtym czasie Grunwald znajdował się pod zaborem pruskim. Po 1945 roku, gdy ziemie te wróciły do Polski, ranga tego miejsca wzrosła. Pole średniowiecznej bitwy stało się wówczas centralnym punktem państwowej polityki historycznej. W 1960 roku, z okazji 550. rocznicy bitwy, dokonano istotnej przebudowy terenu. Powstał monumentalny obelisk, amfiteatr i pierwsze muzeum, które mieściło się w skromnych pomieszczeniach pod sceną. Przez dekady w niskich, surowych salach prezentowano znaleziska archeologiczne i emitowano fragmenty filmu „Krzyżacy”. Krajobraz zdominowany był przez szerokie, betonowe aleje i otwarte przestrzenie trawiaste, które co roku w lipcu wypełniały się dziesiątkami tysięcy ludzi. Współczesny Grunwald Obecnie Grunwald jest nowoczesnym centrum historycznym, które można podzielić na trzy części – muzealną, pomnikową i archeologiczną. Nowy gmach Muzeum Bitwy pod Grunwaldem Otwarty 21 września 2022 roku budynek to architektoniczny i technologiczny majstersztyk, który zrewolucjonizował sposób opowiadania o średniowieczu. Zlokalizowany tuż przy parkingu, oferuje około 1300 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej, z czego ponad połowę zajmuje ekspozycja stała „Wielka Wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411”. Wystawa prowadzi zwiedzających przez historię relacji polsko-krzyżackich, od czasów rozbicia dzielnicowego, aż po skutki bitwy. Każdy blok tematyczny łączy klasyczne eksponaty z nowoczesną narracją. Jednym z najbardziej imponujących elementów placówki są sale kinowe i multimedialne, gdzie dzięki projekcjom panoramicznym i ekranom dotykowym można wirtualnie przenieść się w sam środek bitewnego zgiełku lub wysłuchać relacji postaci historycznych, takich jak Jagiełło. Muzeum prezentuje bogatą kolekcję przedmiotów wydobytych bezpośrednio z Pól Grunwaldzkich. Są to groty strzał, bełty kusz, trzonki toporów, fragmenty zbroi, a nawet monety z epoki. W holu muzeum wiszą wierne kopie sztandarów polskich, litewskich i krzyżackich, które brały udział w starciu. Zostały one odtworzone na podstawie historycznych ikonografii. Zespół pomnikowy na wzgórzu Wizualnym symbolem Grunwaldu, widocznym z odległości wielu kilometrów, pozostaje kompleks pomnikowy z 1960 roku. Na słynnym wzgórzu można zobaczyć: Pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego – wykonany z granitu monument przedstawia twarze dwóch rycerzy w hełmach, co symbolizuje braterstwo broni narodów walczących przeciwko zakonowi. Na obelisku wykuto daty 1410 i 1960; las masztów – obok pomnika wznosi się 11 stalowych masztów o wysokości 30 metrów. Ich smukła forma ma przypominać sztandary i włócznie wojsk Jagiełły i Witolda; amfiteatr i kamienną makietę – pod wzgórzem znajduje się amfiteatr, przed którym zainstalowano ogromną, dwudziestometrową makietę z kolorowych kamieni. Przedstawia ona ustawienie wojsk tuż przed bitwą, co w połączeniu z tablicami opisowymi pozwala turystom samodzielnie przeanalizować strategię obu dowódców. Obiekty historyczne i archeologiczne na polu walki Na samych polach zachowało się wiele namacalnych śladów przeszłości. Wszystkie są zlokalizowane wzdłuż wytyczonych ścieżek dydaktycznych: ruiny kaplicy pobitewnej – to najważniejszy obiekt architektoniczny o średniowiecznym rodowodzie. Kaplica, konsekrowana w 1413 roku, została wzniesiona w miejscu najbardziej zaciętych walk, gdzie prawdopodobnie zginął Ulrich von Jungingen; kamień jagiełłowy – przy ruinach kaplicy znajduje się duży głaz narzutowy. Przez lata obiekt ten był elementem pruskiej narracji o bitwie. W 1901 roku monument został poświęcony Ulrichowi von Jungingenowi. Wyryto na nim wówczas inskrypcję, która oznajmia, że wielki mistrz poległ w heroicznej walce o niemieckie prawo i istnienie. Po II wojnie światowej napis usunięto, a głaz ponownie stał się kamieniem jagiełłowym; miejsce śmierci wielkiego mistrza – niedaleko kaplicy znajduje się jeszcze jeden głaz. Ma on oznaczać miejsce, gdzie miał polec dowódca sił krzyżackich, choć należy podkreślić, że jego dokładna lokalizacja wciąż jest przedmiotem sporów historyków; Kopiec Jagiełły – usypany przez harcerzy w 1959 roku na wzgórzu w pobliżu Łodwigowa. Tradycja wiąże to miejsce z głównym punktem dowodzenia króla Władysława Jagiełły, skąd miał on obserwować przebieg starcia. Z wierzchołka rozpościera się szeroka panorama na całe Pole Grunwaldzkie. Symbole pamięci narodowej i współpracy Na terenie kompleksu znajduje się też szereg mniejszych obiektów: Pomnik od Narodu Litewskiego, kamienie z krakowskiego Pomnika Grunwaldzkiego, głaz pamiątkowy 1. Warszawskiej Dywizji Zmechanizowanej im. Tadeusza Kościuszki. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Piękna i młoda w wieku 72 lat? Niezwykła historia eliksiru, który rozsławił polską władczynię
Czy filigranowa kobieta mogła trząść XIV-wieczną Europą? Elżbieta Łokietkówna udowodniła, że ambicja i determinacja nie mają płci. Jako wpływowa siostra Kazimierza Wielkiego i matka Ludwika Węgierskiego współdecydowała o losach dwóch potężnych królestw. Choć na dworach szeptano o jej kalectwie będącym skutkiem krwawego zamachu, ona bez mrugnięcia okiem ukrócała działania opozycji. Za jej legendą ciągnie się jednak znacznie więcej tajemnic – od receptury na cudowny eliksir młodości, aż po dyplomatyczną wojnę o „cześć niewiasty”. Odkrywamy pełną sekretów historię średniowiecznej władczyni.
Spis treści: Kim była potężna władczyni w czerwonej sukni? Podwójne oblicze polskiej królowej Tajemnica „wody królowej Elżbiety”. Pierwsze perfumy świata czy wielka mistyfikacja? Medykament na podagrę czy eliksir młodości? Obalamy mit cudownego leku królowej Krwawy zamach i mroczny przydomek „królowej Kikuty” Wpływowa matka królów i „wojna o cześć niewiasty” Żelazne rządy w Polsce i krwawa rzeź na Wawelu Elżbieta to córka Władysława Łokietka i Jadwigi, siostra Kazimierza Wielkiego, żona Karola Roberta Andegaweńskiego i matka Ludwika Węgierskiego, późniejszego króla Polski. Źródła przekazują nam obraz kobiety ambitnej, nierzadko zdeterminowanej, obytej w towarzystwie, potrafiącej rządzić silną ręką i podejmować męskie – wydawałoby się – decyzje. Kim była potężna władczyni w czerwonej sukni? Podwójne oblicze polskiej królowej Osiem zachowanych do dziś miniatur, na których widnieje królowa, pozwala poznać jej wygląd. Na barwnych ilustracjach jest przedstawiana z jasnymi, długimi włosami upiętymi w węzeł na karku i można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że faktycznie była blondynką. Rysy jej twarzy różnią się na poszczególnych ilustracjach: raz ma wysokie czoło, pełne policzki, lekko wystający mały podbródek, nos długi i wąski, oczy w kształcie migdała, małe usta; innym razem ma twarz pucułowatą, niskie czoło, prosty nos i ponownie małe usta. Rozbieżne opisy nie pozwalają zatem stwierdzić dokładnie, jak wyglądała córka Władysława Łokietka, poza faktem, że na wszystkich wizerunkach powtarza się jedno: była drobną blondynką. Na portretach często przedstawiano ją w czerwonej sukni ze złotym paskiem, czasem z płaszczem gronostajowym na ramionach. Trudno jednak rozstrzygnąć, czy była to jej ulubiona barwa szat, czy raczej kolor szkarłatu nawiązywał do szat monarszych. Tajemnica „wody królowej Elżbiety”. Pierwsze perfumy świata czy wielka mistyfikacja? W XVII i XVIII wieku spopularyzowana została tzw. woda królowej Elżbiety. Chwaliły się nią szczególnie apteki francuskie i niemieckie. Medykament miał służyć w zasadzie na wszystkie dolegliwości – od kosmetyku na zmarszczki, aż po ból zębów. Król Francji Ludwik XVI zawsze dbał o to, aby mieć jego zapas. Do naszych czasów ów środek stał się uznawany nawet za pierwsze perfumy, które miała wyprodukować Łokietkówna. Czy jednak naprawdę była ona twórczynią owego medykamentu i czym on tak naprawdę był? Informacja o tym, że ów lek miał mieć coś wspólnego z królową węgierską, jest bardzo późna, bo pochodzi z XVII wieku. Została opublikowana przez pewnego medyka padewskiego, Jana Praevotiusa. To on wskazał Elżbietę jako autorkę składu leku twierdząc, że przebywając na Cyprze, z księgi z początku XVII wieku odnotował słowa: „Ja, Elżbieta, królowa Węgier, mając 72 lata, bardzo słaba i chora na podagrę, stosowałam przez rok tę receptę, którą dał mi jakiś eremita, którego nie widziałam wcześniej ani później, i szybko wyzdrowiałam oraz powróciłam do sił, a tak bardzo wszystkim wydałam się piękna, że król Polski poprosił mnie o rękę, ponieważ nasi współmałżonkowie zmarli”. Medykament na podagrę czy eliksir młodości? Obalamy mit cudownego leku królowej Jak widać, nie perfumy i nie lek na ból zębów, a medykament na podagrę, czyli dnę moczanową. Ta choroba męczyła wszystkich w tamtych czasach, a wynikała z picia nadmiernej ilości alkoholu i jedzenia tłustych potraw. I nie Elżbieta stworzyła lek, a tajemniczy eremita. W dodatku powyższy przekaz jest mało wiarygodny nawet w tym, że królowa Węgier mogła go rozpowszechnić. Przeczy temu informacja o tym, że król Polski prosił ją o rękę – Elżbieta zmarła w 1380 roku, kiedy to na tronie polskim zasiadał jej syn, Ludwik Węgierski, a wcześniej rządził jej brat, Kazimierz. Warto jednak przytoczyć przepis na ów lek, tak trwale w legendzie zrośnięty z królową węgierską: „Wódki czterokroć czyszczonej trzy części, łodygę i liść rozmarynu dwie części. Należy to razem umieścić w szczelnie zamkniętym naczyniu i pozostawić w ciepłym miejscu na 50 godzin, a następnie w specjalnym naczyniu przedestylować. Zażywać rano w pokarmie lub napoju po jednej drachmie przez kilka tygodni. Codziennie rano przemywać tym twarz i chorą część ciała. Regeneruje siły, rozjaśnia umysł, oczyszcza wnętrze i nerwy, poprawia wzrok i wydłuża życie”. Może i Elżbieta nie jest autorką tego przepisu, ale niewątpliwie przydałby się i dzisiaj taki medykament. Krwawy zamach i mroczny przydomek „królowej Kikuty” Drobna blondynka odznaczała się także pewnym kalectwem. Po 10 latach małżeństwa z Karolem Robertem jeden z możnych węgierskich, Felicjan Zach, dokonał zamachu na króla. Władca został ranny, a królowa straciła kilka palców i odtąd zwano ją „królową Kikutą”. XV-wieczne źródła przekazały nam informację, że było to związane z rzekomym romansem Kazimierza Wielkiego z córką Felicjana, Klarą. Wpływowa matka królów i „wojna o cześć niewiasty” Po śmierci męża w 1342 roku Elżbieta doprowadziła do osadzenia syna, Andrzeja, na tronie w Neapolu. W tym celu odbyła podróż do Rzymu. Relacje z tego wydarzenia pokazują, jak wielkim szacunkiem i estymą cieszyła się wśród poddanych. W czasach rządów swego syna Ludwika na tronie węgierskim miała na niego równie wielki wpływ. Ludwik wielokrotnie w dokumentach zaznaczał, że decyzje podejmował za zgodą i radą matki. W 1359 roku wybuchła tzw. wojna o cześć niewiasty. Podchmielony król czeski, Karol Luksemburski, w obecności Ludwika Andegaweńskiego miał w niewybrednych słowach obrazić Elżbietę. Konflikt ów zakończył się spotkaniem monarchów w Krakowie w 1364 roku, gdzie Kazimierz Wielki pogodził zwaśnione strony. Żelazne rządy w Polsce i krwawa rzeź na Wawelu Kiedy w 1370 roku zmarł król polski Kazimierz Wielki, zgodnie z wcześniejszymi układami tron polski objął jego siostrzeniec Ludwik, syn Elżbiety. On, po koronacji, zostawił matkę w Polsce jako swojego namiestnika. Było to mądre posunięcie, bowiem Elżbieta miała także tytuł królowej Polski i tak była traktowana przez poddanych. Królowa rządziła twardą ręką, ukrócając działania opozycji, która starała się odebrać tron Ludwikowi i przekazać go w ręce wnuka Kazimierza Wielkiego – Kaźka, księcia słupskiego. Podczas jej rządów na Zamku na Wawelu doszło jednak do konfliktu pomiędzy rycerzami polskimi i węgierskimi, a w rezultacie do rzezi Węgrów. Po tym wydarzeniu Elżbieta wyjechała z Polski i już nigdy tu nie wróciła. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasz ekspert prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Archeologiczna sensacja w Opolu. DNA ujawniło tajemnicę szkieletów zastygłych w miłosnym uścisku
Opolskie odkrycie archeologiczne nabrało zupełnie nowego znaczenie. Więzi łączące średniowieczną parę, której przytulone do siebie szkielety zostały odkryte pod katedrą, mogą być kompletnie inne od tego, co zakładały naukowe hipotezy. W grobie pochowano bowiem osoby tej samej płci.
Od momentu odkrycia tajemniczego pochówku przy XIII-wiecznej Katedrze Podwyższenia Krzyża Świętego w Opolu wierzono, że parę odnalezionych szkieletów łączyło uczucie typowe dla kochanków. Najnowsze badania dowiodły, że pozostałości ciał należą do dwóch, niespokrewnionych ze sobą kobiet. To najwcześniejszy dowód na pochówek osób tej samej płci w średniowiecznej Polsce. Podziemny uścisk w Opolu Najnowsze ustalenia naukowców są owocem prac archeologicznych prowadzonych w Opolu w latach 2022–2023. Badacze odkryli tam wówczas łącznie 46 pochówków: 36 na cmentarzu przykościelnym oraz 10 wewnątrz samej świątyni. Wśród nich znajdował się ten najbardziej intrygujący – grób pary zastygłej w czułym uścisku. Podczas gdy jedna z osób spoczywała płasko na plecach, co było typowe dla średniowiecznych obyczajów pogrzebowych, ułożenie drugiej było całkowicie unikatowe. Zmarłą osobę ułożono na boku lub brzuchu z prawą nogą zgiętą w kolanie tak, by okalała kończynę towarzysza. Całość dopełniał niezwykły układ ramion: prawe wsunięto pod szyję drugiej osoby, lewe zaś spoczywało na jej klatce piersiowej. Ta zaskakująca figura tworzyła uścisk, jakiego nie powstydziliby się najbliżsi sobie kochankowie. Nie bez znaczenia pozostaje również lokalizacja grobu. Ciała złożono w bezpośrednim sąsiedztwie ścian świątyni. W średniowieczu było to miejsce prestiżowe i wysoce pożądane, zarezerwowane niemal wyłącznie dla ówczesnych elit. Uczucie zapisane w DNA Aby zidentyfikować ciała zmarłych, naukowcy posłużyli się analizą DNA. Badacze pobrali próbki z zębów trzonowych oraz kości skalistej, która słynie z idealnego konserwowania DNA. Otrzymane wyniki obaliły dotychczasowe hipotezy archeologów. Okazało się, że w uścisku spoczywały dwie kobiety, których nie łączyły bliskie więzy krwi. Szczegółowa analiza kośćca wykluczyła zarówno gwałtowną śmierć w wyniku przemocy, jak i epidemię dżumy czy inne groźne infekcje. Badaczom udało się również ustalić ich pochodzenie. Profil genetyczny zmarłych odpowiadał ówczesnym mieszkańcom Europy Środkowo-Wschodniej, co potwierdza ich lokalne korzenie. Tajemnica grobowej relacji Wyniki badań genetycznych ostatecznie obaliły dotychczasowe hipotezy. W wspólnym grobie spoczywały dwie kobiety, które w chwili śmierci były w podobnym wieku – miały około 40 lat. Relacja łącząca zmarłe pozostaje jednak zagadką. Eksperci wskazują na szereg możliwości: ich więź mogła mieć charakter duchowy, zawodowy, instytucjonalny lub po prostu wynikać z głębokiej zażyłości osobistej. Naukowcy biorą pod uwagę także zjawisko tzw. pokrewieństwa fikcyjnego – zwyczaju, w ramach którego osoby niespokrewnione budowały relacje równie silne jak rodzinne, opierając je na wspólnej tożsamości, adopcji czy strategicznych sojuszach społecznych. Choć dokładna natura tej bliskości prawdopodobnie już na zawsze pozostanie tajemnicą, odkrycie to jawi się jako jedno z najistotniejszych w ostatnich latach. Fakt, że w prestiżowym miejscu pochowano dwie niespokrewnione kobiety w tak czułym uścisku, rzuca zupełnie nowe światło na niezwykłą złożoność relacji społecznych w średniowieczu. Źródło: ScienceX Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Bezpłodność oznaczała w średniowieczu wyrok? Mroczne sekrety i niewyjaśnione zgony na polskim dworze
W świecie, w którym jedyną miarą wartości kobiety na tronie było przedłużenie dynastii, brak potomka stawał się śmiertelnym zagrożeniem. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska odsłania kulisy dramatycznych i niewyjaśnionych historii z polskiego średniowiecza: od podejrzeń o brutalne morderstwo bezpłodnej księżniczki, po ukrywane za murami zamków przypadki chorób psychicznych.
Spis treści: Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony? Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Gdy współcześnie myślimy o średniowiecznych małżeństwach dynastycznych, widzimy w nich układ czysto polityczny. Jednak dla samych kobiet gra toczyła się o znacznie wyższą stawkę – o przetrwanie. Jeśli królowa nie rodziła dzieci, jej pozycja drastycznie spadała, a szansa na to, że mąż zacznie szukać radykalnych rozwiązań, drastycznie rosła. Jak zauważa prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, najczęstszą przyczyną śmierci kobiet były co prawda powikłania poporodowe, ale brak ciąży wcale nie gwarantował bezpiecznego życia. Wręcz przeciwnie – stawał się pretekstem do zbrodni, o których szeptano na dworach przez pokolenia. Tragedia w Wielkopolsce. Czy książę zlecił zabójstwo żony? Jedną z najbardziej tajemniczych i ponurych kart polskiego średniowiecza są losy Ludgardy, księżniczki szczecińskiej i żony Przemysła II. Kobieta zmarła w niewyjaśnionych okolicznościach, a ówczesne kroniki niemal wprost oskarżyły jej męża o zaplanowanie morderstwa. Powód? Ludgarda była bezpłodna, co dla ambitnego księcia dążącego do korony królewskiej stanowiło przeszkodę nie do zaakceptowania. – Jedyną formą wyeliminowania bezpłodnej żony było jej zabicie. No, nie oszukujmy się – mówi bez ogródek prof. Bożena Czwojdrak. Badaczka przypomina, że w mętnych zapisach „Kroniki wielkopolskiej” i późniejszych podaniach przeplatają się dwie skrajne wersje wydarzeń. Jedna z nich, próbując wybielić księcia, oskarżała Ludgardę o rzekomy romans z rycerzem Topkiem Zarębą. Druga, znacznie bardziej prawdopodobna w realiach walki o sukcesję, wskazuje na bezwzględny mord polityczny. Przypadek Ludgardy pokazuje, jak kruchy był los kobiety, która nie spełniła swojego podstawowego, dynastycznego zadania. W świecie wielkiej polityki brak potomka mógł stać się wyrokiem śmierci wykonanym w zaciszu zamkowej sypialni. Szaleństwo za murami zamku. Piętno choroby psychicznej Dworska rzeczywistość to jednak nie tylko polityczne kalkulacje, ale też dramaty ukrywane za grubymi murami. Jednym z najbardziej poruszających wątków rozmowy jest historia syna słynnego Gniewosza z Dalewic (tego samego, który publicznie zarzucał zdradę królowej Jadwidze Andegaweńskiej). Mężczyzna ten, jak wynika z zachowanych dokumentów procesowych, był człowiekiem ciężko i niebezpiecznie chorym psychicznie. Jego żona stała się ofiarą niewyobrażalnego domowego piekła. Zeznania kobiety malują obraz bezwzględnego okrucieństwa – była wiązana, przypalana ogniem i nieustannie maltretowana. Co robiły kobiety w obliczu takiego koszmaru? Szukały ratunku w jedynej instytucji stojącej ponad władzą terytorialną – w Kościele. – Wyczerpała już wszystkie możliwości w kraju, pisała po prostu bezpośrednio do papieża. Przyszła odpowiedź papieska o tym, że tak, to małżeństwo należy rozwiązać, bo mąż jest psychicznie chory – opowiada prof. Czwojdrak. Historia ta miała jednak przewrotny i gorzki finał. Na unieważnienie związku... nie zgodził się król Władysław Jagiełło. Powód był czysto ambicjonalny – monarcha poczuł się urażony, że zdesperowana kobieta pominęła jego majestat i udała się bezpośrednio do Rzymu. Choć kobiecie po latach traumy ostatecznie udało się uwolnić, sprawa ta doskonale ilustruje, jak zdrowie psychiczne i ludzkie cierpienie stawały się zakładnikami w grze o władzę i autorytet. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
„Siedlisko szatana”. Dlaczego średniowieczni kronikarze nienawidzili silnych kobiet?
Kiedy zaglądamy do dawnych kronik, uderza jedno – niemal każda potężna władczyni opisywana jest jako postać o „fatalnym charakterze” lub wręcz jako narzędzie zła. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska demaskuje uprzedzenia średniowiecznych dziejopisarzy i ujawnia, jak naprawdę wyglądało życie religijnych dewotek, „tygrysic” na tronie oraz ostatnich wybitnych królowych tamtej epoki.
Spis treści: Śląska „tygrysica” kontra święte na pokaz? Spartańskie matki i wygnanie na prowincję Tragedia na krakowskim Wawelu – konflikt religijny i walka z teściową Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Większość naszej wiedzy o średniowieczu czerpiemy z pism kronikarzy. Musimy jednak pamiętać o jednym kluczowym fakcie – kronikarze byli duchownymi żyjącymi w świecie surowych, klasztornych reguł. Kobieta była dla nich często elementem obcym i niebezpiecznym. Prof. Bożena Czwojdrak przytacza w podcaście wymowną średniowieczną przypowieść o zakonniku, który na widok pięknej niewiasty pyta świętego, cóż to za istota. Odpowiedź? „No wiesz, to jest siedlisko szatana i wszelkiego zła”. Nic dziwnego, że kobiety energiczne i ambitne z góry stały na straconej pozycji w zapiskach z tamtych lat. – Jan Długosz uznaje tylko Jadwigę Andegaweńską. Wszystkie inne królowe i księżne mają bardzo ciężkie charaktery i fatalnie wypadają w jego kronice – zauważa badaczka. Śląska „tygrysica” kontra święte na pokaz? Doskonałym przykładem ofiary czarnego PR-u kronikarzy była Agnieszka, księżna śląska, żona Władysława Wygnańca. Mistrz Wincenty Kadłubek bez ogródek nazwał ją „tygrysicą”. Agnieszka pochodziła z Bambergu i była kobietą niezwykle dynamiczną. Prawdopodobnie całkowicie zdominowała swojego mniej ambitnego męża, co w oczach ówczesnych mężczyzn było niewybaczalnym grzechem. Zarzucano jej rzekome romansowanie z rycerzem Piotrem Włostowicem oraz pogardę dla lokalnych obyczajów – miała m.in. wyśmiewać Słowian za to, że w chwilach radości klaszczą w dłonie, co dla zachodnich elit uchodziło za przejaw barbarzyństwa. Na drugiej strony medalu były tzw. „święte” władczynie z XIII wieku, jak Jadwiga Śląska czy Kinga. Choć historia zapamiętała je jako wzory cnót, prof. Czwojdrak rzuca na ich życiorysy zupełnie nowe, psychologiczne światło. Jadwiga została wydana za mąż jako 12-letnie dziecko i urodziła prawie dziesięcioro dzieci, z których większość zmarła. – Ja się nie dziwię temu, że Jadwiga Śląska w pewnym momencie dla własnego zdrowia psychicznego odchodzi właśnie w kwestie religii, w kwestie modlitwy, zahaczając czasami o formę dewocji – podkreśla historyczka. Jej ucieczka od współżycia małżeńskiego (które w żywotach opisywano jako największą traumę) oraz obsesyjne zachowania, takie jak namawianie synowej do celibatu czy zakaz trzymania oswojonych jeży w klasztorze, dziś mogłyby być odczytane jako głęboka trauma, którą ówczesny świat po prostu zdefiniował jako świętość. Spartańskie matki i wygnanie na prowincję Prof. Bożena Czwojdrak zachęca do bliższego przyjrzenia się trzem ostatnim królowym polskiego średniowiecza, z których każda reprezentowała zupełnie inny model sprawowania władzy i relacji rodzinnych: Zofii Holszańskiej, Elżbiecie Rakuszance, Helenie Moskiewskiej. Zofia Holszańska, czwarta żona Władysława Jagiełły, zapisała się w historii jako ta, która dała królowi upragnionych synów. Jednak jej relacja z dziećmi z dzisiejszej perspektywy wydaje się szokująco chłodna. Gdy król zmarł, a małoletni Władysław Warneńczyk został koronowany, Zofia... spakowała się i wyjechała do swoich dóbr w Sanoku. – Nie ma czegoś takiego, że matka jest koło synów, że tutaj chodzi koło nich, że miłość macierzyńska. Absolutnie nie – wyjaśnia prof. Czwojdrak, wskazując, że w tamtych czasach spartański chów i natychmiastowe oddawanie dzieci pod opiekę nianiek było standardem królewskiego dworu. Tragedia na krakowskim Wawelu – konflikt religijny i walka z teściową Zupełnym przeciwieństwem Zofii była Elżbieta Rakuska, zwana „matką królów”. Była niezwykle rodzinna, podróżowała z dziećmi po całym kraju i osobiście odprowadzała córki do granicy, gdy te wychodziły za mąż. Miała jednak też drugie, zaborcze oblicze. Podobnie jak wcześniej Jadwiga Kaliska, Elżbieta nie potrafiła znieść myśli, że na Wawelu mogłaby pojawić się inna królowa. Swoją zaborczością doprowadziła do tego, że żaden z jej synów nie ożenił się za jej życia. Zygmunt Stary założył legalną rodzinę dopiero po śmierci matki, mając już ponad 40 lat! Najbardziej dramatyczny los spotkał jednak synową Elżbiety – Helenę Moskiewską, żonę Aleksandra Jagiellończyka. Choć mąż darzył ją wielkim uczuciem, Helena nigdy nie została koronowana na królową Polski. Wszystko przez zapis w umowie przedmałżeńskiej, który zabraniał jej zmiany wyznania z prawosławia na katolicyzm. Stało się to zarzewiem potężnego konfliktu z fanatyczną teściową. Prof. Czwojdrak opisuje wstrząsającą, symboliczną scenę z krakowskiej katedry: – Elżbieta Rakuszanka starała się doprowadzić na siłę do tego, żeby Helena przyjęła religię katolicką. Wręcz próbowała ją wepchnąć do kościoła, do katedry krakowskiej, gdzie Helena trzymała się framugi. Z szacunkiem odprowadziła teściową do wrót, a Elżbieta ją po prostu próbowała wepchnąć... Upokorzona Helena opuściła Kraków i już nigdy do niego nie wróciła. To pokazuje, że średniowieczny dwór był areną bezwzględnej walki charakterów, w której kobiety nie rzadko były głównymi reżyserkami najgłośniejszych skandali epoki. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich i jagiellońskich władczyń? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o podwójnej bigamii Kazimierza Wielkiego i fałszowaniu papieskich bulli przez królewską kancelarię. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jak w średniowieczu leczono trąd? Na tym klasztornym cmentarzu znaleziono ciała nasączone trucizną
Trąd był jedną z najbardziej zatrważających i stygmatyzujących chorób średniowiecznej Europy. Przez wieki uważano, że dotknięci nim nieszczęśnicy byli zdani wyłącznie na łaskę Boga i izolację w zamkniętych przytułkach – leprozoriach. Archeolodzy odkryli jednak nowe, przerażające fakty o ówczesnej opiece medycznej. Karmiono ich trującym pierwiastkiem, którego do dzisiaj się boimy.
Okazuje się, że zakonnicy i dawni medycy ordynowali chorym kurację opartą na jednym z najbardziej zabójczych pierwiastków świata: rtęci. Przełomowe dowody w tej sprawie przetrwały w zaskakującym miejscu – na zębach pacjentów zmarłych setki lat temu. Wyniki analiz, którymi kierowała dr Elena Fiorin, zostały opublikowane na łamach prestiżowego czasopiśma „Journal of Archaeological Science”. Kamień nazębny jako kapsuła czasu Do tej pory naukowcy poszukujący śladów dawnych terapii medycznych badali przede wszystkim kości, włosy czy same zęby szkieletów. Zespół dr Fiorin postanowił jednak jako pierwszy na świecie wykorzystać do tego skamieniałą płytkę nazębną, czyli popularny kamień, z którym obecnie walczymy w trakcie higienizacji. Chociaż współcześnie uważamy go za estetyczny defekt, to dla archeologów to bezcenna, mikroskopijna kapsuła czasu. Kamień nazębny formuje się na zębach za życia człowieka i zachowuje w swojej strukturze drobiny jedzenia, napojów, pyłków, a także substancji, które chory wdychał lub przyjmował jako lekarstwa. Dzięki temu pozwala odtworzyć bezpośrednią ekspozycję organizmu na dane substancje z dokładnością, jakiej nie dają analizy porowatych kości. Eksperyment na klasztornym cmentarzu Badacze przeprowadzili szeroko zakrojone testy laboratoryjne, badając łącznie szczątki 76 osób oraz 45 próbek gleby pobranych bezpośrednio z grobów. Analizie poddano szkielety z dwóch średniowiecznych leprozoriów (domów chorych na trąd): St Leonard’s w Peterborough (Anglia) – ufundowanego w 1125 roku i podlegającego pod potężne opactwo w Peterborough oraz Saint-Thomas d'Aizier (Francja) – powstałego pod koniec XI wieku i będącego własnością opactwa Fécamp. Dla zachowania rzetelności naukowej naukowcy porównali te dane ze szczątkami ludzi pochowanych na zwykłych, ogólnodostępnych cmentarzach parafialnych z tamtego okresu we Francji i w Anglii. Ciała skażone rtęcią Wyniki okazały się przejmujące. Osoby pochowane w leprozoriach miały znacznie wyższe stężenie rtęci w kamieniu nazębnym niż zmarli z pozostałych nekropolii. Aby wykluczyć możliwość, że pierwiastek ten po prostu przeniknął do zębów z ziemi po pogrzebie, zbadano wspomnianą glebę. Analizy wykazały, że to nie ziemia skaziła zęby, lecz odwrotnie – rtęć wykryta w glebie wokół leprozoriów wymywała się z rozkładających się ciał osób, które za życia były poddawane agresywnej terapii. W okolicy nie było też żadnych naturalnych źródeł tego metalu, np. dawnych kopalni. Śmiercionośne maści z rtęcią – nie każdego było na to stać Rtęć, znana dawniej jako „żywe srebro”, to płynny metal, który niezwykle łatwo paruje już w temperaturze pokojowej. W średniowieczu była ceniona jako składnik medykamentów na choroby skóry. Ze względu na brak zaawansowanej diagnostyki, z trądem (wywoływanym przez bakterię Mycobacterium leprae) nagminnie mylono inne schorzenia, w tym łuszczycę, ciężkie egzemy, a w późniejszym okresie także syfilis. Rtęć mieszano najczęściej z tłuszczami oraz olejami i w formie gęstych maści wcierano w skórę pacjentów, a czasem aplikowano bezpośrednio w okolicach jamy ustnej. Medycyna tylko dla bogatych Co niezwykle ciekawe, badanie dr Fiorin ujawniło ogromne różnice w stężeniu tego toksycznego metalu u poszczególnych pacjentów tego samego przytułku. Jako przykład podano parę – kobietę i mężczyznę – pochowanych tuż obok siebie we Francji. W kamieniu nazębnym kobiety wykryto aż 3,8 mg/kg rtęci, podczas gdy u mężczyzny było to zaledwie 0,4 mg/kg. Z czego wynikały te dysproporcje? Naukowcy sugerują, że chodziło o status społeczny chorych. Dwoje pacjentów o absolutnie najwyższym stężeniu rtęci pochowano wewnątrz kaplicy leprozorium, co w średniowieczu było przywilejem zarezerwowanym wyłącznie dla elit i osób zamożnych. Oznacza to, że droga, choć skrajnie toksyczna kuracja rtęcią, była w tamtych czasach towarem luksusowym, na który stać było tylko nielicznych. W obliczu śmierci wszyscy są jednak równi. Chorzy nie byli pozostawieni sami sobie To odkrycie zmienia nasze postrzeganie średniowiecznych przytułków. Pokazuje, że chorzy na trąd nie byli jedynie izolowani i pozostawieni sami sobie – starano się ich leczyć za pomocą najbardziej zaawansowanych (choć z dzisiejszego punktu widzenia zabójczych) metod, jakimi dysponowała ówczesna medycyna. Chociaż historia miała makabryczny finał, to chęć niesienia pomocy chorym jest w jakiś sposób pocieszająca. W kolejnych etapach projektu naukowcy planują zbadać szkielety z różnych okresów historycznych, aby precyzyjnie ustalić, w którym momencie średniowiecza rtęć stała się oficjalnym „lekiem” na trąd. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Średniowiecze nie było piekłem kobiet. Historyczka obala utarte mity o bezwolnych niewiastach
Rycerze w lśniących zbrojach, krwawe bitwy i królowie decydujący o losach świata – taki obraz średniowiecza dominuje w naszej masowej wyobraźni. W tym męskim świecie kobiety jawią się najczęściej jako bezwolne ofiary, zamknięte w wieżach lub wydawane siłą za mąż. Czy ta epoka naprawdę była dla nich wyłącznie mrocznym więzieniem? Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska udowadnia, że rzeczywistość była o wiele bardziej skomplikowana, a średniowieczne kobiety potrafiły niezwykle skutecznie walczyć o swoją niezależność i wpływy.
Spis treści: Dziewięcioletnie panny młode i walka przed sądem Królowa jako „maszyna” do rodzenia i toksyczna teściowa Podwójna bigamia i fałszerstwa Kazimierza Wielkiego Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Nasze myślenie o średniowieczu w Polsce jest głęboko skażone XIX-wiecznymi mitami i uproszczeniami. Choć ramy prawne i obyczajowe epoki stawiały mężczyzn na pierwszym miejscu, to za murami zamków i w cieniu katedr toczyło się zupełnie inne życie. Kobiety zarządzały majątkami, negocjowały sojusze polityczne, a kiedy wymagała tego sytuacja, potrafiły rzucić wyzwanie systemowi. – To jest znowu taki mit kobiety w średniowieczu: izolowanej, ograniczanej, bez prawa żadnego – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego. Choć były uzależnione od decyzji ojców czy braci, istniały momenty, w których mogły decydować o sobie i skrupulatnie to wykorzystywały. Dziewięcioletnie panny młode i walka przed sądem Wiek sprawności prawnej i możliwość wydania dziewczyny za mąż w średniowieczu wynosił zaledwie 12 lat, co wiązało się z biologiczną zdolnością do rodzenia dzieci. W późniejszym okresie granicę tę przesunięto do 15 lat, jednak w pogoni za majątkiem i politycznymi korzyściami dorośli potrafili te zasady drastycznie obchodzić. Badaczka przytacza m.in. historię Petroneli Odrowążówny, którą własna matka oszukała, by jako dziewięciolatkę wydać ją za mąż za potężnego, ponad 40-letniego możnego, Dziersława z Rytwian. Średniowieczne kobiety nie pozostawały jednak bezbronne wobec takich nadużyć. Warunkiem ważności ślubu była dobrowolna zgoda panny młodej przed ołtarzem. Jeśli została ona wymuszona milczeniem lub przekupstwem księdza, dorastające dziewczęta potrafiły szukać sprawiedliwości. – Idą do sądu i mówią, że rodzice ich zmusili. One same zaczynają walczyć o siebie i nierzadko dochodzi do rozwiązania takiego małżeństwa. Są świadome swoich praw – podkreśla prof. Czwojdrak, wskazując na zaskakująco wysoką emancypację prawną młodych kobiet. Do walki o swoje prawa nie wahały się angażować nawet samego papieża, czego dowodem są dramatyczne skargi seryjnie maltretowanej żony Gniewosza z Dalewic. Królowa jako „maszyna” do rodzenia i toksyczna teściowa Zupełnie inaczej niż dziś wyglądało także macierzyństwo na najwyższych szczeblach władzy. Jednym z najbardziej uderzających faktów z życia średniowiecznych władczyń jest to, że... nie karmiły one własnych dzieci. Zaraz po porodzie niemowlęta przejmowały mamki. Nie wynikało to jednak z wygody, ale z twardej, dynastycznej kalkulacji. Izolacja kobiety i brak laktacji miały doprowadzić do szybkiego przywrócenia płodności. Podstawową rolą królowej było bowiem urodzenie jak największej liczby potomków, by zapewnić przetrwanie rodu w czasach gigantycznej śmiertelności dzieci. Gdy synowie dorastali, na dworach dochodziło do bezwzględnych walk o wpływy. Wzorcem „złej teściowej” stała się Jadwiga Kaliska, żona Władysława Łokietka, która nie znosiła swojej młodej synowej, Anny Aldony. Do tego stopnia nie mogła pogodzić się z utratą statusu pierwszej damy państwa, że ostro sprzeciwiła się koronacji żony Kazimierza Wielkiego. – Uważała, że dopóki ona żyje, będzie tylko jedna królowa w kraju – mówi prof. Czwojdrak. Konflikt był tak potężny, że Jadwiga ostatecznie opuściła Wawel i odcięła się od syna, uciekając do klasztoru w Sączu. Zupełnie inny, niemal toksycznie zaborczy model reprezentowała później Elżbieta Rakuszanka (matka Jagiellonów). Kochała swoje dzieci, ale panicznie bała się rywalek – skutecznie blokowała małżeństwa swoich synów tak długo, jak żyła, przez co Zygmunt Stary ożenił się legalnie dopiero po jej śmierci, mając ponad 40 lat. Podwójna bigamia i fałszerstwa Kazimierza Wielkiego Ostatni król z dynastii Piastów, Kazimierz Wielki, przeszedł do historii jako genialny reformator, ale jego życie prywatne było pasmem gigantycznych skandali obyczajowych, w których kobiety grały kluczowe role. Król był podwójnym bigamistą, a jego żądze doprowadzały do sytuacji bezprecedensowych w skali europejskiej. Gdy chciał poślubić Jadwigę Żagańską, a jej ojciec domagał się dowodu na unieważnienie poprzedniego małżeństwa króla z Adelajdą Heską, kancelaria Kazimierza Wielkiego bez wahania sfałszowała bullę papieską. Monarcha czuł się bezkarny. Kiedy indziej, zakochany w praskiej mieszczce Krystynie Rokiczanie, zmusił opata tynieckiego do udzielenia mu potajemnego, bigamistycznego ślubu. – To pokazuje, jak potężnym był władcą – zauważa historyczka. Co ciekawe, w legalnych związkach król miał fatum rodzenia wyłącznie córek, podczas gdy synowie rodzili się w związkach nieprawych (i musieli robić kariery w stanie duchownym). Choć nad jego córkami wisiało odium bękarstwa z powodu nieurealizowanych prawnie małżeństw ojca, ostatecznie udało się je uznać za legalne dziedziczki i znakomicie wydać za mąż za europejskich książąt. Pomimo skomplikowanych losów, kobiety w otoczeniu Kazimierza Wielkiego nie były jedynie niemymi statystkami – potrafiły twardo upominać się o swoje prawa przed Stolicą Apostolską, trzęsąc posadami piastowskiego królestwa. Posłuchaj całej rozmowy o kobietach w polskim średniowieczu Aby dowiedzieć się więcej o intrygujących losach Zofii Holszańskiej, „tygrysicy” Agnieszki ze Śląska oraz o tym, dlaczego św. Jadwiga Śląska traktowała współżycie małżeńskie jak największą traumę, obejrzyj pełny odcinek podcastu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Prywatne zapiski średniowiecznego kupca. Archeolodzy odkryli jego notes w... latrynie
Archeolodzy odkryli w Paderborn w Niemczech wyjątkowy artefakt: średniowieczny notatnik z woskowanymi stronami. Mimo 700 lat spędzonych w latrynie, obiekt zachował się w doskonałym stanie. Jakie tajemnice skrywa jego treść?
Paderborn to urokliwe uniwersyteckie miasto położone we wschodniej części kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia. W 2024 roku prowadzono tam ratownicze badania archeologiczne, poprzedzające budowę nowej siedziby administracji miejskiej. Naukowcy natrafili tam na pozostałości zabudowy z okresu nowożytnego, pod którymi ukryte były starsze struktury, w tym średniowieczne latryny. To właśnie w jednej z tych szczelnych, beztlenowych komór odnaleziono przedmiot, który stał się przedmiotem intensywnych badań. Eksperci właśnie podzielili się wynikami tych prac. Latryna jako skarbnica wiedzy Archeolodzy kopiący miasta i osady, bardzo cenią sobie odkrycia w postaci latryn. To jest dla nich prawdziwy strzał w dziesiątkę. I nie zawsze chodzi o to, że są w nich ciekawe zabytki, czasem wskazują wręcz kluczowe miejsca dla historii. Tak było w przypadku zlokalizowania królewskiej rezydencji w Anglii. W Paderborn wilgotne, odcięte od dopływu powietrza środowisko idealnie zakonserwowało materiały organiczne, takie jak drewno, skóra i wosk, które w innych warunkach uległyby rozkładowi. W średniowiecznych latrynach w tym mieście archeolodzy natknęli się na fragmenty pasków, nóż, naczynia ceramiczne oraz luksusowe resztki jedwabnych tkanin, które mogły służyć jako średniowieczny odpowiednik papieru toaletowego. Średniowieczny notatnik Odnaleziony obiekt to mały notes datowana na XIII-XIV wiek. Składa się z dziesięciu stron, z których osiem jest dwustronnie pokrytych woskiem. Całość była chroniona przez skórzaną oprawę o wymiarach 10 x 7,5 cm, ozdobioną motywem lilii – to świadczy o tym, że zabytek pełnił ważną rolę. W tamtym okresie lilia symbolizowała czystość i władzę królewską. Notatnik był wielokrotnego użytki. Do notowania używano rylca (stylusa), którego płaska końcówka pozwalała na wymazywanie tekstu. Fakt odnalezienia notatnika w latrynie może być wynikiem nieszczęśliwego wypadku, w którym cenny przedmiot po prostu wypadł właścicielowi w czasie korzystania z ustępu. Notatnik pełen zapisków Dr Sveva Gai, archeolożka miejski LWL w Paderborn uważa, że rozszyfrowany tekst dostarczy konkretnych informacji o autorze. – Kto zapisał ten zeszyt i jakiemu celowi służył? Wstępne założenia sugerują, że mógł to być kupiec z Paderborn, który notował transakcje handlowe i swoje myśli – uważa ekspertka. W jej ocenie nie byłoby to zaskakujące, bo kupcy byli ludźmi wykształconymi: w przeciwieństwie do większości ludzi potrafili zarówno czytać, jak i pisać. Notatki mają charakter spontaniczny – tekst nanoszono w różnych kierunkach, co sugeruje robienie szybkich zapisków handlowych lub utrwalanie bieżących notatek w języku łacińskim. Przyszłość unikatowego znaleziska Mimo że prace nad transkrypcją i tłumaczeniem z łaciny na niemiecki wciąż trwają, odkrycie już teraz uznawane jest za jedyne takie w całej Nadrenii Północnej-Westfalii. Pozwala ono na bezpośredni wgląd w życie codzienne i kulturę piśmienniczą średniowiecznych elit. Po zakończeniu żmudnych procesów konserwatorskich, notatnik stanie się częścią ekspozycji w Muzeum LWL w Paderborn, gdzie każdy będzie mógł zobaczyć ten niezwykły artefakt. Źródło: LWL-Archäologie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Niewierne żony i niekończące się wojny. Czy „ludzka sprawa” obaliła polskiego króla?
Zamiast wielkich idei – proza życia. Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska rzuca nowe światło na kulisy buntu przeciwko Bolesławowi Śmiałemu. Czy to możliwe, że u fundamentów największego konfliktu w dziejach Piastów leżały… problemy małżeńskie rycerstwa i zmęczenie nieustanną walką?
Tradycyjna historia skupia się na sporze biskupa z królem. Jednak prof. Bożena Czwojdrak patrzy głębiej – tam, gdzie rodziła się realna frustracja możnych, którzy przez dwie dekady prawie nie widzieli swoich domów. Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego analizuje przekaz Wincentego Kadłubka, w którym pod warstwą legendy kryje się obraz państwa wycieńczonego ambicjami władcy. Dwie dekady w siodle: Dlaczego rycerze dezerterowali? Bolesław Śmiały był władcą niezwykle aktywnym militarnie, ale jego wyprawy miały jedną zasadniczą wadę – często nie przynosiły łupów. Król angażował się w konflikty dynastyczne na Rusi i Węgrzech, by osadzać na tronach swoich krewnych i sojuszników. – Przez 20 lat Bolesław Śmiały jest prawie cały czas na jakiejś wyprawie... sojuszników nie łupimy, a musimy pamiętać, że książę nie płaci za te wyprawy poza granicami naszym rycerzom. Tych rycerzy praktycznie w ogóle nie ma w kraju – tłumaczy prof. Czwojdrak. To właśnie to zmęczenie materiału mogło być prawdziwym paliwem dla buntu. Podczas gdy król realizował wielką geopolitykę, jego rycerstwo martwiło się o swoje pozostawione bez opieki majątki. Skandal obyczajowy na dworze: Żony i szczenięta Jednym z najbardziej kontrowersyjnych fragmentów kroniki Kadłubka jest opis kary, jaką król miał wymierzyć niewiernym żonom rycerzy, którzy samowolnie opuścili wyprawę na Ruś. Według legendy, król kazał im karmić szczenięta zamiast dzieci. Choć brzmi to jak literacka fikcja, prof. Czwojdrak dostrzega w tym echa prawdziwych napięć społecznych. Żony z zarządcami muszą zarządzać tymi majątkami... pewnie tam któraś w końcu jedna, druga czy trzecia zdradziła, no bo ludzka sprawa, jak męża cały czas nie ma w domu. Coś tam być może z tą kwestią prawdy było – opowiada badaczka epoki. To właśnie w obronie tych kobiet (i karanych surowo rycerzy) miał wystąpić biskup Stanisław, co doprowadziło do eskalacji konfliktu. Zdrada czy bunt? Co naprawdę oznaczało słowo „traditor” Kluczem do zrozumienia upadku Bolesława jest słynne oskarżenie o zdradę. Prof. Czwojdrak wyjaśnia, że w XI wieku pojęcie to było znacznie szersze niż dzisiaj. Nie musiało oznaczać spiskowania z obcym wywiadem – wystarczyło wypowiedzenie posłuszeństwa. Bez względu na to, jak będziemy to słowo tłumaczyć: zdrada, bunt, sprzeniewierzenie... każda forma wystąpienia przeciwko władcy jest zdradą. W tamtym czasie każdy poddany składał przysięgę radności władcy – mówi prof. Bożena Czwojdrak. Błąd Bolesława polegał na tym, że zamiast ukarać politycznego lidera buntu – prawdopodobnie palatyna Sieciecha – uderzył w biskupa, który był „pomazańcem”. To dało opozycji idealne narzędzie do usunięcia króla z tronu pod pretekstem obrony moralności i Kościoła. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Sieciech, romans i morderstwo następcy tronu. Mroczne kulisy upadku króla Bolesława Śmiałego
Dlaczego najpotężniejszy władca wczesnych Piastów musiał uciekać z kraju i nigdy do niego nie wrócił? Prof. Bożena Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska odkrywa, że za konfliktem z biskupem Stanisławem mogła stać jedna z najbardziej demonicznych postaci polskiego średniowiecza – palatyn Sieciech.
Choć w szkole uczymy się głównie o męczeństwie biskupa, prof. Czwojdrak zwraca uwagę na polityczny „thriller”, który rozgrywał się w cieniu ołtarza na Skałce. Bolesław Śmiały, król o wielkich ambicjach, stał się ofiarą własnej pychy, którą po mistrzowsku rozegrał człowiek z drugiego planu. Klątwa, która zablokowała powrót do domu Bolesław Śmiały nie był pierwszym Piastem, który musiał uciekać z kraju – robili to wcześniej Mieszko II czy Kazimierz Odnowiciel. Jednak Śmiały jako jedyny nigdy nie zdołał odzyskać tronu. Dlaczego? Zdaniem prof. Czwojdrak, kluczem jest postać palatyna Sieciecha, który trzymał stery władzy przy boku chorowitego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Być może to właśnie za śmiercią Bolesława Śmiałego na Węgrzech stoi Sieciech – zauważa prof. Czwojdrak. Romans na szczytach władzy i „czyszczenie” drogi do tronu W podcaście mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego kreśli obraz Sieciecha jako polityka bezwzględnego, który prawdopodobnie nawiązał romans z trzecią żoną Władysława Hermana, Judytą. Wspólnie mogli dążyć do przejęcia pełni władzy, co wymagało brutalnej eliminacji konkurentów – w tym prawowitego następcy tronu, syna Bolesława Śmiałego. – Herman z Sieciechem zaprosili syna Bolesława Śmiałego, Mieszka, do kraju pod pretekstem wydania go za mąż... i co się dzieje? Oni go tam zamordowali. To był młody chłopak, ale to był prawowity następca – opowiada badaczka. Z tej perspektywy konflikt z biskupem Stanisławem był jedynie „kapitalnym pretekstem”, który Bolesław Śmiały sam podał swoim wrogom na tacy, łamiąc tabu dotyczące nietykalności pomazańca. „Szczodry” czy „Śmiały”? Mit o bogactwie i morał z klerykiem Prof. Czwojdrak w rozmowie z Łukaszem Załuskim rozprawia się także z przydomkami władcy. Skąd wziął się „Szczodry”? To zasługa legendy o biednym kleryku, któremu król pozwolił nabrać tyle złota, ile zdoła udźwignąć. – Bolesław Śmiały kazał mu rozprostrzeć płaszcz i wrzucił mu na ten płaszcz tyle złota, ile ten kleryk zdążył unieść. Ale już u Kadłubka mamy dopisany morał: chytremu klerykowi złamał się kark od ciężkości tego wszystkiego – mówi prof. Czwojdrak w podcaście National Geographic Polska. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Historia Bolesława to opowieść o potędze, zdradzie i upadku, w której religijny konflikt był tylko wierzchołkiem góry lodowej. Jakie jeszcze tajemnice kryje postać Sieciecha, „najbardziej demonicznej postaci początków polskiego średniowiecza”? Dowiedz się z pełnego odcinka podcastu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o zabójstwie biskupa Stanisława Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
Chazarowie, lud o tureckich korzeniach, stworzyli organizm państwowy, który nie tylko przetrwał ponad trzy stulecia, ale stał się jedną z kluczowych potęg wczesnośredniowiecznego świata, kontrolując strategiczne szlaki handlowe i stając się „tarczą” oddzielającą bizantyjskie chrześcijaństwo od ekspansywnego islamu. Co najbardziej zdumiewające, ta stepowa potęga dokonała bezprecedensowego wyboru ideologicznego, przyjmując judaizm jako religię elit rządzących. Ten fakt do dziś stanowi jeden z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych tematów w historiografii.
Spis treści: Od stepów Azji do brzegów Wołgi Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy Gospodarka i Jedwabny Szlak Przyjęcie judaizmu Upadek Chazarów Choć zniknęli z dziejów jako naród, Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej, kładąc trwałe fundamenty pod rozwój handlu, dyplomacji i przyszłych państw słowiańskich. Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między bizantyjskim przepychem a stepową wolnością i między Torą a runami. Dzięki temu wyróżnili się w burzliwej części Eurazji, gdzie wędrujące ludy niszczyły stare porządki, ale nie budowały niczego trwałego na ich miejscu. Od stepów Azji do brzegów Wołgi Jako lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, Chazarowie wyłonili się z rozległych związków plemiennych, które dominowały na stepach po upadku konfederacji Hunów. Ich pierwotna kolebka znajdowała się prawdopodobnie w regionie Kaukazu Północnego i Dagestanu, który kronikarze z epoki nazywali „Bersilią”. W VI wieku Chazarowie funkcjonowali w ramach szerszego związku plemiennego Sabirów, w którym stopniowo zaczęli odgrywać dominującą rolę polityczną. Około 560 roku n.e., stali się kluczowymi sojusznikami lub wasalami Kaganatu Zachodniotureckiego. To właśnie z tej tradycji politycznej zaczerpnęli swoją ideologię władzy i tytulaturę, która później stała się fundamentem ich państwowości. W połowie VII stulecia proces formowania się niezależnego Kaganatu Chazarskiego znacząco przyspieszył. W tym czasie wewnętrzne podziały i ataki z zewnątrz doprowadziły do rozpadu Kaganatu Zachodniotureckiego. Wykorzystując powstałą próżnię polityczną, Chazarowie skonsolidowali pod swoim panowaniem różnorodne grupy etniczne w regionie stepu pontyjsko-kaspijskiego. W tym samym czasie musieli stawić czoła innej wschodzącej potędze – Bułgarom. Zwycięstwo nad nimi i zmuszenie części plemion bułgarskich do migracji na Bałkany oraz nad środkową Wołgę ugruntowało pozycję Chazarii jako regionalnej potęgi. U szczytu hegemonii kontrolowali rozległe terytorium, rozciągające się od Krymu na zachodzie, przez stepy nadwołżańskie, aż po brzegi Morza Kaspijskiego na wschodzie. Stworzyli imperium o charakterze wieloetnicznym i wielojęzycznym, co wymuszało na elitach rządzących dużą elastyczność w zarządzaniu oraz otwartość na wpływy kulturowe. Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy System rządów w Chazarii stanowi jeden z najbardziej skomplikowanych modeli władzy w świecie koczowniczym. Opierał się na zasadzie dualizmu, określanej często jako diarchia. W modelu tym role polityczne były podzielone między dwóch władców o skrajnie odmiennym charakterze. Władca sacrum Na szczycie hierarchii stał wielki kagan. Mógł nim zostać wyłącznie mężczyzna wywodzący się z najszlachetniejszych rodów. Należy jednak podkreślić, że jego rola nie polegała na bieżącym zarządzaniu państwem. Wielki kagan był władcą w sferze sakralnej – żywym symbolem pomyślności państwa i łącznikiem między ludem a siłami nadprzyrodzonymi. Jego osoba była otoczona ścisłym tabu – rzadko pojawiał się publicznie, a nawet jego najbliżsi współpracownicy musieli przestrzegać rygorystycznych rytuałów w jego obecności. Równie fascynującym, co mrocznym aspektem chazarskiej władzy był rytuał inicjacji kagana. Jak wynika z zapisków arabskich podróżników, podczas wyboru nowy władca był niemal duszony jedwabnym sznurem, aż w stanie niedotlenienia musiał zadeklarować liczbę lat, przez które zamierza sprawować urząd. Co więcej, istniała sztywna granica czterdziestu lat panowania. Jeśli kagan dożył tego wieku na tronie, był rytualnie zabijany przez dworzan, którzy wierzyli, że jego siły duchowe i zdolności umysłowe uległy wyczerpaniu, co zagrażało pomyślności kaganatu. Władca profanum Rzeczywista władza administracyjna, wojskowa i skarbowa spoczywała w rękach drugiego monarchy, zwanego kagan-bekiem. To on dowodził armią, zarządzał relacjami z sąsiadami i zbierał daniny. Bek był de facto premierem i naczelnym wodzem, podczas gdy wielki kagan pozostawał cesarzem o charakterze religijnym. Nawet bek, wchodząc przed oblicze kagana, musiał wykazywać się najwyższą pokorą. Zbliżał się boso, prostracja w pyle była normą, a w ręku trzymał płonący kawałek drewna jako element oczyszczający. Należy wspomnieć, że to właśnie ta hierarchiczna struktura pozwalała państwu zachować ciągłość ideologiczną, nawet w czasach kryzysu militarnego. Charyzma kagana była nienaruszalna, podczas gdy winę za niepowodzenia mógł ponieść wymienny bek. Warto zauważyć, że zasada ta została utrzymana nawet po przyjęciu judaizmu. Gospodarka i Jedwabny Szlak Sukces Chazarów nie wynikał jedynie z siły oręża, ale także ze sprawnego wykorzystania korzystnego położenia ich państwa. Łącząc Chiny, Indie, Kalifat Bagdadzki i Bizancjum z północną Europą, Chazaria stała się kluczowym węzłem handlowym. W okresie stabilizacji, który historycy nazywają Pax Khazarica, nastąpił istotny rozkwit międzynarodowej wymiany handlowej. Rola Radanitów Ważnym elementem gospodarki Chazarów była działalność Radanitów – wielojęzycznych kupców żydowskich, którzy kontrolowali handel między Zachodem a Dalekim Wschodem. Dzięki swojej mobilności i wspólnemu językowi (hebrajskiemu, arabskiemu, greckiemu czy słowiańskiemu), pełnili rolę neutralnych pośredników w świecie podzielonym konfliktami religijnymi między chrześcijaństwem a islamem. Radanici trudnili się transportem towarów luksusowych, które przy niewielkiej objętości wykazywały dużą wartość. Z zachodu napływały futra, broń i niewolnicy. Ze wschodu – przyprawy, głównie cynamon i pieprz, piżmo, kamfora i jedwab. Chazaria pobierała dziesięcinę od każdej karawany i statku przechodzącego przez jej terytorium. Głównym centrum tego handlu stała się stolica państwa – Itil, położona w delcie Wołgi, która była gigantycznym targowiskiem świata wczesnośredniowiecznego. Rolnictwo, rybołówstwo i rzemiosło Mimo koczowniczych korzeni, Chazarom szybko udało się przejść do osiadłego trybu życia we wszystkich kluczowych regionach imperium. Wykopaliska archeologiczne wykazują istnienie rozwiniętych systemów irygacyjnych, upraw winorośli i hodowli zwierząt. Duże znaczenie miało rybołówstwo. Solone ryby z Morza Kaspijskiego i Wołgi, a także kawior, stanowiły nie tylko podstawę lokalnej diety. Były też wartościowym towarem eksportowym. Kultura materialna Kaganatu, określana jako kultura Sałtowo-Majacka, stała na wysokim poziomie. Chazarscy rzemieślnicy słynęli z produkcji wysokiej jakości ceramiki polerowanej, wyrobów metalowych i biżuterii, która stepowe wzory łączyła z wpływami bizantyjskimi i perskimi. Przyjęcie judaizmu Najniezwyklejszym aspektem historii Chazarów jest ich przejście na judaizm. W świecie, gdzie dominacja religijna zazwyczaj szła w parze z podbojem politycznym przez chrześcijańskie Bizancjum lub islamski Kalifat, Chazarowie wybrali „trzecią drogę”. Przyczyny wyboru wiary Proces konwersji nie był jednorazowym aktem, a trwającą od połowy VIII do początku IX wieku ewolucją. Tradycja, uwieczniona w listach króla Józefa i w dziele „Kuzari” Judy Halewiego, opisuje spór religijny zorganizowany przez króla Bulana. Ten miał zaprosić chrześcijańskiego kapłana, muzułmańskiego mułłę i żydowskiego rabina, by przedstawili zasady swoich wiar. Wybór padł na judaizm, ponieważ, paradoksalnie, obie pozostałe religie uznawały go za swój fundament, nie będąc w stanie przyznać wyższości konkurentowi. Z perspektywy geopolitycznej decyzja ta była wytrawnym posunięciem. Przyjęcie judaizmu pozwoliło Chazarom: zachować niezależność (nie podlegali ani kalifowi w Bagdadzie, ani cesarzowi w Konstantynopolu), zyskać prestiż (judaizm stawiał ich na równi z cywilizowanymi potęgami tamtego czasu), zacieśnić więzi handlowe (ułatwiało to współpracę z wpływową siecią kupców żydowskich operujących na całym świecie). O ile Bulan dokonał pierwszej konwersji, o tyle król Obadiasz przeprowadził reformy, które przekształciły Chazarię w państwo realnie praktykujące prawo mojżeszowe. Sprowadził on uczonych z Bagdadu i Bizancjum, fundował synagogi i szkoły oraz wprowadził znajomość Biblii, Miszny i Talmudu wśród elit. Chazarowie zaadoptowali alfabet hebrajski do celów państwowych, choć w codziennym życiu nadal posługiwali się językiem tureckim. W tym miejscu należy podkreślić, że judaizm był przede wszystkim wyznaniem elity rządzącej i kasty wojowników. Upadek Chazarów Kres Chazarów nastał w X wieku. Proces osłabienia państwa był wynikiem splotu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. System dualnej władzy, który przez stulecia gwarantował stabilność, w obliczu nowych zagrożeń stał się zbyt ociężały. Imperium osłabione wewnętrznymi sporami i naporem Pieczyngów stało się łatwym celem dla Rusi Kijowskiej. Książę Światosław I Igorowicz przeprowadził błyskawiczną kampanię wojenną. Nie interesowała go okupacja czy przejęcie kontroli nad handlem. Chodziło o zwykłe łupienie. Ostatnie ślady niezależności chazarskiej zniknęły na początku XI wieku pod wspólnym naciskiem Bizancjum i Rusi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
Czy w średniowieczu pito wyłącznie piwo, a biesiady trwały tygodniami? W najnowszym podcaście National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa kulisy dawnej kuchni, gier i turniejów.
Słynna uczta u Wierzynka, turnieje rycerskie i huczne świętowanie to tylko niektóre z obrazów, jakie przychodzą na myśl, gdy mówimy o późnym średniowieczu. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego opowiada o tym, co faktycznie trafiało na stoły, jakie napoje towarzyszyły biesiadom i dlaczego polskie turnieje tak bardzo różniły się od tych znanych z zachodnioeuropejskich eposów. Tajemnice słynnej uczty u Wierzynka Jednym z najbardziej znanych wydarzeń w polskiej historii jest uczta wydana w Krakowie w XIV wieku przez Mikołaja Wierzynka. Choć wydarzenie to ma w sobie elementy legendy, zwyczaj organizowania wystawnych przyjęć był w tamtym okresie rzeczywistością. Długie, trwające nawet tydzień uroczystości (na przykład wesela) kończyły się bankietami, które dla zamożnych mieszczan czy rycerzy były kwestią ogromnego prestiżu. Podobną ucztę, po zaślubinach Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską, wyprawił również sam Zawisza Czarny. Turnieje rycerskie – teatr polityczny, a nie sport Wbrew wyobrażeniom o romantycznych pojedynkach znanych z zachodniej literatury turnieje rycerskie w Polsce nie cieszyły się wielką popularnością ani dobrą renomą. Brak tradycji: polski rycerz nie miał wielu okazji do walki w kraju. Sławny Zawisza Czarny musiał jeździć na dwór Zygmunta Luksemburskiego, aby móc uczestniczyć w renomowanych turniejach. Rozrywka dla gawiedzi: jak zauważa prof. Czwojdrak, turnieje były na ziemiach polskich postrzegane raczej jako element sztuczny lub sposób władcy na wydawanie pieniędzy i rozrywkę dla tłumu niż jako szlachetny sport. Preferencje władców: Władysław Jagiełło zdecydowanie bardziej wolał spędzać czas na polowaniach niż na organizacji turniejów. „Rozchodniaczek” i podsumowanie uczty Biesiady miały swoje własne, stałe reguły i sekwencję serwowanych dań. Ciekawym zwyczajem było podawanie na sam koniec posiłku dania, które jednoznacznie informowało gości, że spotkanie dobiegło końca. Była to potrawa z przecieranego grochu gotowanego ze słoniną, tłuszczem lub skwarkami. Pełniła funkcję sycącego „rozchodniaczka”, po którego zjedzeniu biesiadnicy rozchodzili się do domów. W ten sposób zamykano ucztę bez konieczności serwowania kolejnych dań. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
Czy średniowiecze to epoka mroku, zacofania i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego historycy sprzeciwiają się takiemu obrazowi i jak wyglądała rzeczywistość tamtych czasów.
Wyobrażenie o średniowieczu jako epoce ponurej, pozbawionej intelektualnych osiągnięć i kultury, to jeden z największych mitów w historii. Jak przekonuje prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w rzeczywistości był to okres niezwykle barwny, dynamiczny i stanowiący fundament pod późniejszy renesans. W rozmowie z Łukaszem Załuskim historyczka obala krzywdzące opinie i przybliża codzienne realia, kulinarne zwyczaje oraz rozrywki dawnych Polaków. „Ciemne wieki” – niesprawiedliwy stereotyp Pojęcie „ciemnych wieków” wcale nie odnosi się do ponurego nastroju epoki ani braku inteligencji. Prof. Czwojdrak wskazuje, że określenie to dotyczy wczesnego średniowiecza – konkretnie VI i VII wieku po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Wówczas starano się odciąć od zdobyczy antyku, co zaowocowało mniejszą liczbą zachowanych źródeł pisanych z tamtego okresu. – Na hasło ciemne średniowiecze wszyscy mediewiści dostają białej gorączki. Cały czas walczymy z tym przekonaniem. – przyznaje z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, płynnie przechodząc do rozkwitu renesansu. Huczne życie na dworach i rozrywki Przekonanie o powszechnej ascezie i religijności wszystkich ówczesnych ludzi również mija się z prawdą. Choć na dworach pojawiali się władcy spędzający dużo czasu na modlitwie, życie codzienne tętniło rozrywką. Leszek Biały i Henryk Brodaty – ich spotkania towarzyskie w łaźniach nierzadko kończyły się tragicznie z powodu zaskoczenia przez wrogów lub po prostu hucznej zabawy. Porwanie Przemysła II – władca został wyciągnięty przez Brandenburczyków z Rogoźna, podczas gdy jego otoczenie spało po udanej zabawie na jarmarku. Gry i hazard: na dworach chętnie grano w kości, karty (będące pierwowzorem współczesnego mariasza) oraz szachy. W tę ostatnią grę z synami grywał m.in. Kazimierz Jagiellończyk. Kulinaria i codzienne smaki Życie codzienne w średniowieczu było głośne i pełne smaków. Choć dieta różniła się w zależności od stanu społecznego – od chłopskich kasz i strączków po arystokratyczne mięsa – posiłki miały dostarczać energii do całodziennej pracy. Dzień rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem, która miała zapewnić siłę na wiele godzin. Pito głównie piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze niż woda, a wino – zwłaszcza węgierskie – spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
Czy średniowiecze to epoka ciemności i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obala popularne mity o życiu codziennym, zwyczajach i kulinariach naszych przodków sprzed setek lat.
Wyobraźmy sobie średniowieczny jarmark – zapach pieczonego mięsa, gwar rozmów i stukot kości do gry. To nie jest epoka ciszy i nudy – to świat barwny, głośny i pełen smaków. W najnowszej rozmowie Łukasz Załuski pyta prof. Bożenę Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego o to, jak naprawdę wyglądało codzienne życie, co jedzono i pito oraz jak wyglądały rozrywki na dworach. Mroki średniowiecza – mit czy prawda? Prof. Bożena Czwojdrak zdecydowanie sprzeciwia się nazywaniu średniowiecza „wiekami ciemnymi”. Jak tłumaczy, termin ten nie odnosi się do ponurej atmosfery czy braku rozwoju, lecz do ograniczonej liczby źródeł, którymi dysponujemy z okresu wczesnego średniowiecza. Historyczka przyznaje, że na hasło „ciemne średniowiecze” badacze dostają „białej gorączki”. Podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, dając podwaliny pod późniejszy renesans. Zamiast ciągłej ascezy i modlitwy, życie na dworach tętniło życiem, a władcy i szlachta chętnie korzystali z uciech, w tym gier takich jak karty czy kości. Piwo zamiast wody i sekrety uczt Jednym z najciekawszych tematów poruszonych w podcaście są średniowieczne nawyki kulinarne. Jak wyjaśnia ekspertka, podstawowym napojem było wówczas piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze od wody. W miastach niemal każdy dom miał własny, mały browar. Na dworach natomiast pito piwo o różnej zawartości alkoholu, a także miód sycony, do którego produkcji wyłączne prawo (regale) miał władca. Wino, zwłaszcza węgierskie, spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki, tworząc modę, która przetrwała przez wieki. Od polewki piwnej po bobrowe ogony Podczas gdy elity mogły cieszyć się białym pieczywem i mięsem, dieta chłopska opierała się na kaszach, strączkach i chlebie. Ciekawostką jest średniowieczny post, podczas którego jadano ogony bobrowe, uważane wówczas za potrawę postną. Prof. Czwojdrak obala też mit, że w tamtych czasach używano ogromnych ilości przypraw w celu zamaskowania zepsutego mięsa. Średniowieczna kuchnia była po prostu inna od współczesnej, a dzień często rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kobiety, intrygi i śmiertelne toasty. Co ukrywają średniowieczni kronikarze?
Średniowieczni władcy Polski nie tylko walczyli o terytoria, ale mierzyli się z nietypowymi problemami osobistymi i politycznymi skandalami. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa pikantne kulisy życia polskich Piastów.
Spis treści: Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Kobiety, które pociągały za sznurki Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozbicie dzielnicowe często kojarzy się z nudnymi lekcjami historii i ciągłymi wojnami. Tymczasem za chłodnymi kartami kronik kryją się niezwykłe ludzkie dramaty, sekrety alkowy oraz intrygi, które mogłyby zawstydzić niejeden współczesny serial. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego zabiera nas w podróż po mniej znanych, ale niezwykle fascynujących zakątkach polskiego średniowiecza. Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Zaskakującym wątkiem w historii Piastów są ich relacje małżeńskie, a właściwie ich brak. Dwoje ważnych władców krakowskich, Bolesław Wstydliwy oraz Leszek Czarny, zmagało się z problemami w sferze intymnej. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na specyficzny charakter relacji Bolesława z żoną Kingą (późniejszą świętą). – Mamy też przekazy że kiedy był proces beatyfikacyjny Kingi, to Władysław Łokietek, który przecież był spokrewniony... jako dziecko miał wielokrotnie bawić się w łożnicy księżnej i cytuję przekaz: „po wiadomych oznakach wiedział że została do końca życia dziewicą” – opowiada z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Z kolei Leszek Czarny otwarcie zmagał się z impotencją. Jego żona Gryfina publicznie wyznała na wiecu, że jej mąż jest niezdolny do pożycia, co było wówczas ogromnym skandalem i stawiało pod znakiem zapytania legalność małżeństwa. Władca próbował się leczyć, stosując specyfiki ze sproszkowanych żab i jaszczurek, jednak bez rezultatu. Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Choć zamachy na władców nie były w Polsce tak powszechne jak na Zachodzie, polscy książęta bywali ofiarami własnych słabości. Jak zauważa ekspertka podcastu, zgubą dla wielu z nich okazywał się alkohol. Najlepszym tego przykładem jest śmierć Kazimierza Sprawiedliwego. – Kazimierz siedział sobie w Wiślicy i było mu tam dobrze. Wyciągnęli go do tego Krakowa, ale ani uczty go nie interesowały i tamtejsza filozofia. Kadłubek starannie ukrywa, że Kazimierz był chyba alkoholikiem, bo rzeczywiście też umarł w sposób typowy – podczas uczty, wychylając kubek wina i padając na ziemię – opowiada historyczka. Podobnie hulaszczy tryb życia i brak ostrożności doprowadziły do tragicznej śmierci Leszka Białego w Gąsawie. Wraz z Henrykiem Brodatym relaksował się w łaźni i pił alkohol, gdy nagle zostali zaskoczeni przez najeźdźców. Kobiety, które pociągały za sznurki Początek rozbicia dzielnicowego to także wielka polityka tworzona za zamkniętymi drzwiami. Prof. Czwojdrak podkreśla rolę Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, która aktywnie dbała o interesy swoich młodszych synów, snując intrygi przeciwko najstarszemu Władysławowi Wygnańcowi. – Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym i matka młodszych synów... zaczyna knuć z synami, żeby pozbawić Władysława tej głównej roli. Ona ich pod pretekstem wydania za mąż ich siostry Agnieszki zwołuje do swoich dóbr oprawnych pod Łęczycą – wyjaśnia ekspertka. Dzięki temu sprytowi młodsi bracia zyskali czas i pretekst do zajęcia ziem. To ostatecznie doprowadziło do wygnania Władysława i pogłębienia kryzysu. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Testament, który podzielił Polskę. Początek 200 lat chaosu w Polsce
Czy śmierć Bolesława Krzywoustego w 1138 roku rzeczywiście skazała Polskę na wieki upadku? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak rozprawia się z mitem „testamentu” i tłumaczy, dlaczego rozbicie dzielnicowe, choć skomplikowane, było fascynującą grą o władzę.
Spis treści: Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W powszechnej świadomości śmierć Bolesława Krzywoustego kojarzy się z dramatycznym podziałem państwa, który na 200 lat pogrążył Polskę w chaosie. Czy jednak system senioratu był rzeczywiście przyczyną zguby, czy może jedynie ramą, której nie zdołały wytrzymać ludzkie ambicje? W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego analizuje meandry polskiego średniowiecza wskazując, że historia naszych władców to nie tylko daty i bitwy, ale przede wszystkim polityczne intrygi, które do dziś potrafią zaskakiwać. Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Wielu z nas w szkole uczyło się, że testament Bolesława Krzywoustego miał uratować jedność państwa, a w rzeczywistości stał się przyczyną rozbicia dzielnicowego. Prof. Czwojdrak proponuje spojrzenie z innej perspektywy: podziały terytorialne między synów były w tamtym czasie normą, a nie rewolucją. – To nie jest żadne novum, to funkcjonowało w Polsce wcześniejszej, ale także i poza granicami państwa polskiego. To była całkowicie naturalna sprawa – wyjaśnia historyczka. Jak zauważa ekspertka, problemem nie był sam dokument, lecz fakt, że system senioratu przegrał starcie z realiami politycznymi. Synowie Krzywoustego nie czekali na śmierć ojca, by zacząć ze sobą rywalizować – kłótnie wybuchały już za jego życia. Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Słuchając o rozbiciu dzielnicowym, łatwo się pogubić w gąszczu imion. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że historycy również mają z tym problem. Przyczyną jest niezwykła popularność kilku imion wśród Piastów, co tworzyło logistyczny koszmar. – Załatwili nas w cudzysłowie nasi Piastowie, bo mieli swoje ulubione imiona i wszystkim synom dawali tak samo na imię. Jak przejdziemy sobie na Śląsk, to mamy tam praktycznie samych Henryków – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak. Ten rodzinny zwyczaj w połączeniu z rozdrobnieniem dzielnicowym sprawia, że śledzenie losów poszczególnych linii dynastycznych – od Śląska po Mazowsze – przypomina próbę rozwiązania labiryntu bez wyjścia. Podcast przybliża sylwetki tych, którzy zasiadali na tronie krakowskim, często zmieniając go w wyniku przewrotów, a nie dziedziczenia. Poznamy m.in. historię Kazimierza Sprawiedliwego, którego postać – zgodnie z relacją mistrza Wincentego Kadłubka – bywa kontrowersyjna, czy postać Leszka Białego, którego tragiczny koniec w Gąsawie był jednym z kluczowych momentów epoki. Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walki braci, ale też ciągłe poszukiwanie stabilności. W odcinku prof. Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego Małopolanie w pewnym momencie zaczęli spoglądać w stronę czeskich władców, szukając u nich gwarancji bezpieczeństwa, której nie potrafili zapewnić lokalni książęta. – Przez cały wiek XIII dookoła Krakowa cały czas latają różne wojska i się biją o ten Kraków. Małopolanie widzą jedno – Czesi dali stabilność Śląskowi – podsumowuje ekspertka. Ta fascynująca opowieść o ambicjach, politycznych sojuszach i dynastycznych dramatach pokazuje, że okres rozbicia dzielnicowego był czasem dojrzewania polskiej państwowości. Zachęcamy do wysłuchania całej rozmowy, aby zrozumieć, co naprawdę działo się w kuluarach władzy naszych średniowiecznych przodków. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnica rozbicia dzielnicowego. Czy Piastowie sami zgotowali sobie ten los?
Rozbicie dzielnicowe w Polsce często kojarzy nam się z nudnym rozdziałem w podręczniku historii, pełnym niezrozumiałych dat i skomplikowanych koligacji. Tymczasem była to prawdziwa „Gra o tron” – czas pełen politycznych intryg, niezwykłych zgonów i dynastycznych dramatów, które na dekady zmieniły losy naszego kraju. Posłuchaj nowego odcinka podcastu, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o fascynującym średniowieczu w Polsce.
Spis treści: Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska Łukasz Załuski rozmawia z prof. Bożeną Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego o tym, jak testament Bolesława Krzywoustego wpłynął na kształt średniowiecznej Polski. Czy podział państwa rzeczywiście miał być receptą na pokój? A może Piastowie byli skazani na chaos przez własne ambicje i… słabość do mocnych trunków? Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę W powszechnej opinii panuje przekonanie, że Bolesław Krzywousty podzielił państwo, by zapobiec konfliktom między synami. Prof. Bożena Czwojdrak obala ten mit, nazywając go „kompletnym absurdem”. W tamtym czasie prawo zwyczajowe w Europie było jasne – władca wyznaczał dzielnice dla każdego potomka. Dlaczego więc eksperyment Krzywoustego zakończył się fiaskiem? Jak zauważa historyczka, problemem nie był sam podział, lecz brak zdolności utrzymania władzy centralnej przez najstarszego z rodu, Władysława Wygnańca. To otwierało drogę do kolejnych konfliktów, które wciągały w wir walk kolejne pokolenia Piastów. Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Śledzenie losów Piastów to wyzwanie nawet dla historyków. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że książęta „załatwili nas” tym, że nadawali swoim synom te same imiona. Gdy do tego dodamy skomplikowane linie dynastyczne – cieszyńską, oświęcimską czy śląską – łatwo się pogubić. Jednak to nie tylko imiona były problemem. W podcaście usłyszymy również o fascynujących, a czasem tragikomicznych kulisach władzy. Przykładem jest Kazimierz Sprawiedliwy, którego śmierć była równie prozaiczna, co niespodziewana. Po uczcie, podczas której „wychylił kubek wina i padł na ziemię”, sekcja zwłok wykazała stan organów, który – jak sugeruje mediewistka – wskazywał na to, że przyczyną zgonu była po prostu nadmierna miłość do alkoholu. Nie brakowało też tematów tabu – od impotencji Leszka Czarnego, która stała się publicznym skandalem, po zagadkę dziewictwa Kingi, żony Bolesława Wstydliwego. Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walka o ziemię, to również odwieczna walka pomiędzy Wielkopolską i Małopolską. Prof. Czwojdrak tłumaczy, że Kraków – jako dawna stolica – był łakomym kąskiem, o który rywalizowali niemal wszyscy, często z opłakanym skutkiem. Brak stabilności w Krakowie sprawiał, że przez cały XIII wiek wokół miasta przetaczały się wojska, niszcząc przedmieścia i siejąc postrach. To właśnie poszukiwanie stabilności skłoniło wielu książąt do szukania wsparcia za granicą. W efekcie doprowadziło to do „czesko-śląskich” powiązań politycznych, o których wciąż rzadko mówi się w szkolnych ławkach. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.