National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-02-07T07:23:10.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Dlaczego wikingowie zniknęli z Grenlandii? Naukowcy mają nowe tropy
items: Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
items: Cukier jako lekarstwo? Historia dietetyki pełna jest takich paradoksów
items: Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
items: Słowianie kontra wikingowie. Jakie relacje łączyły ich we wczesnym średniowieczu? – nowy podcast
items: Tu czas się zatrzymał. Francuzi uznali tę wioskę za najpiękniejszą
items: Tu pochowano zmarłych na „czarną śmierć”. Archeolodzy odkryli to miejsce bez wykopalisk
items: W Danii odkryto wrak gigantycznego statku z czasów średniowiecza. Powstał z drewna z dzisiejszej Polski
items: Udałem się tropem „Atlantydy Bałtyku”. Trafiłem do podziemi z zagadkowymi cylindrami
items: Czemu Boże Narodzenie cieszy Cię mniej niż średniowiecznego chłopa? On miał przed sobą 6 tygodni świętowania, jedzenia i pijaństwa
items: Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
items: Najpiękniejsza katedra gotycka Europy przyciąga tłumy turystów. Imponująca budowla powstawała przez sześć stuleci
items: Tu narodziła się polska państwowość. Mała wyspa na jeziorze Lednica to jedno z najważniejszych miejsc naszej historii
items: Wieki nie całkiem ciemne. Czy wczesne średniowiecze słusznie nosi taką nazwę?
items: Co jadali Bałtowie i Słowianie? Naukowcy wykryli część ich diety w kamieniu nazębnym
items: Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
items: Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
items: Czaszka średniowiecznego rycerza zaskoczyła badaczy. Taka deformacja to prawdziwa rzadkość
items: Wikingowie budowali specjalne sale do picia miodu. Jednak co innego było ich ulubionym trunkiem
items: Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
items: Jak średniowieczny mnich z Oksfordu wykorzystał światło, by poznać pochodzenie gwiazd? Poznajcie pioniera astronomii
items: Spektakularne znalezisko z jeziora Lednica. „To nie była zwykła broń”
items: Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
items: Potwór, o którym wspominają kroniki historyczne. Zatapiał statki przez 50 lat, dopóki nie pokonały go delfiny
items: Szukał robaków, a znalazł skarb. Wędkarz odkrył tysiące monet sprzed wieków

Dlaczego wikingowie zniknęli z Grenlandii? Naukowcy mają nowe tropy
type: item
date: 2026-02-07T07:22:38.000Z
creator: Neil Shea
subject: Historia
subject: grenlandia
subject: norwegia
subject: średniowiecze
subject: wikingowie
description: Wikingowie na Grenlandii przez niemal 500 lat budowali farmy, kościoły i osady. Potem, w XV wieku, zniknęli. A stało się to bez śladów wojen czy katastrof. Europejskie kroniki milczą o ich losie. Dziś archeologia zaczyna odsłaniać nowe tropy tej zagadki.
encoded: Spis treści: Wikingowie na Grenlandii. Krótka historia Początek końca wikingów na Grenlandii Zaginieni wikingowie. Ktokolwiek widział, ktokolwiek wie Relikty po pierwszych osadnikach Sprzyjające anomalie klimatyczne Co przyniosło kres Skandynawom na Grenlandii? Białe złoto – prawdziwy cel wikingów Inuici kontra wikingowie Pożegnanie z wikingami Kiedy po raz pierwszy spotkałem Michaela Nielsena, właśnie wrócił z letnich wykopalisk na stanowisku związanym z wikingami w południowej Grenlandii, niedaleko miejsca, w którym mieszkał jako dziecko. Większość takich miejsc na wyspie zdaje się szybko niszczeć, a ich zakopane artefakty topią się w rodzaj brązowego szlamu. Ale to konkretne, wilgotne, bagniste miejsce stworzyło to, co archeolodzy nazywają „dobrymi warunkami konserwacji”. Odnaleziono tu małą rzeźbę konia. Na Grenlandii znaleziono wiele takich obiektów i, jak można się domyślić, były to dziecięce zabawki. Podobnie jak wiele innych elementów opowieści o wikingach, konie są niewyraźne i trudne do umiejscowienia. Czy były nie tylko zabawkami, ale i amuletami? Czy miały jakąś duchową moc? Czy wikingowie naprawdę wiązali grzywy koni w ten sposób? – Jest tyle rzeczy, których o nich nie wiemy. To ogromna tajemnica. To po prostu niesamowicie ekscytujące – powiedział mi z uśmiechem na twarzy. Wikingowie na Grenlandii. Krótka historia Oto co wiemy. Około roku 1000 n.e. grupa wikingów wypłynęła na zachód z Islandii w poszukiwaniu nowych lądów i nowych możliwości. Dowodził nimi banita Erik Thorvaldsson, lepiej znany nam jako Erik Rudy, którego historyczka Eleanor Barraclough opisuje jako „porywczego, seryjnego mordercę”. Thorvaldsson „odkrył” wyspę, odsiadując wyrok wygnania za morderstwo, i według średniowiecznych zapisów nadał nowemu, pokrytemu lodem terytorium nazwę Grænland (Zielona Kraina), co było wczesnym eksperymentem w zakresie brandingu. Zadziałało. Kolonie powoli rozprzestrzeniały się przez kręte fiordy południowo-zachodniej Grenlandii, gdzie osadnicy trzymali się …

Zrzut-ekranu-2026-02-06-134114-37d547e.png
width: 1224
height: 634

Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
type: item
date: 2026-02-04T11:10:26.000Z
creator: Marek Teler
subject: Historia
subject: historia
subject: historia polski
subject: królowa
subject: królowie
subject: Społeczeństwo
subject: średniowiecze
description: Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
encoded: W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. …

Elzbieta-Granowska-13f2da7.jpg
width: 1400
height: 731

Cukier jako lekarstwo? Historia dietetyki pełna jest takich paradoksów
type: item
date: 2026-02-04T07:00:01.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Lifestyle
subject: cukier
subject: jedzenie
subject: średniowiecze
subject: starożytność
subject: żywność
description: Kiedyś cukier uznawano za lekarstwo na kaszel, a soczysty melon budził grozę wśród lekarzy, którzy postrzegali go jako produkt wyjątkowo szkodliwy. Dziś liczymy każdą kalorię i obawiamy się „trucizn” ukrytych w przetworzonej żywności. Historia pokazuje jednak, że zalecenia dietetyczne na przestrzeni wieków zmieniały się radykalnie.
encoded: Dietetyka narodziła się około V wieku p.n.e. i była jednym z trzech filarów medycyny, obok chirurgii i farmakologii. Jej początki wiążą się z traktatami Hipokratesa, który postrzegał jedzenie jako klucz do utrzymania równowagi organizmu. Historyk Bruno Laurioux wydał właśnie nakładem francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) książkę „Une histoire de la diététique. D’Hippocrate au Nutri-Score” („Historia dietetyki. Od Hipokratesa do Nutri-Score”). Zabiera w niej czytelników w kulinarną podróż przez tysiąclecia, pokazując, jak zmieniały się poglądy na temat tego, co uznawano za zdrowe, a co za szkodliwe. – Konkretnym celem starożytnej dietetyki, koncepcji, która przetrwała przez wieki, było utrzymanie ciała w zdrowiu poprzez profilaktykę, a także leczenie chorób w ramach procesu terapeutycznego – mówi Laurioux w wywiadzie dla CNRS. Cukier w naszym menu Laurioux przybliża czytelnikom jeden z częściej dyskutowanych ostatnio składników diety. Mowa o cukrze, który trafił na europejskiej stoły z Indii, gdzie trzcina cukrowa była uprawiana od wieków, i odegrał złożoną rolę w historii dietetyki. Cukier importowano ze Wschodu już od XII wieku. W tamtych czasach uważano go zarówno za żywność, jak i lekarstwo, przepisywane między innymi na kaszel. Co ciekawe, już w XVII wieku zaczęto go potępiać za „czerń ukrytą pod bielą”. Dziś cukier bywa nazywany „trucizną”, której należy bezwzględnie unikać — co pokazuje, jak bardzo zmieniła się narracja wokół tego samego produktu. Szkodliwe owoce? Melon budził lęk lekarzy Laurioux przytacza także zaskakujący przykład dotyczący owoców. – Do XVIII wieku melony, cenione w regionie śródziemnomorskim, uważano za szkodliwe, jeśli spożywano je zbyt zimne i wilgotne, a przez to trudne do strawienia. Dominowała rada, by jeść je na pusty żołądek lub na początku posiłku, w towarzystwie substancji równoważących, takich jak sól czy mocne wino. Z dzisiejszej perspektywy brzmi to egzotycznie, ale wpisywało się w ówczesną teorię humoralną. „M…

cukier-76d952f.png
width: 1575
height: 1050

Średniowieczny tunel pod pogańskimi grobami. Jego funkcja to zagadka
type: item
date: 2026-02-03T11:50:31.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: grobowce
subject: niemcy
subject: odkrycia archeologiczne
subject: pradzieje
subject: saksonia
subject: średniowiecze
description: Pod badanym wzgórzem archeolodzy spodziewali się kolejnych grobów, ale odkryli coś zupełnie innego. Wąski, kręty tunel prowadził w głąb wzniesienia, przecinając obszar pradziejowych pochówków. Miejsce to było użytkowane przez ludzi w średniowieczu. Pytanie brzmi: w jakim celu? Poznajcie archeologiczną zagadkę z Niemiec.
encoded: Podczas budowy farmy wiatrowej na wzgórzu Dornberg w Reinstedt w niemieckim landzie Saksonia-Anhalt archeolodzy odkryli coś znacznie bardziej intrygującego niż tylko starożytne kości. Są to relikty po działalności człowieka z wielu epok. Najstarszym elementem jest rów w kształcie trapezu, który wykonano około 6000 lat temu, a zatem w czasach neolitu. Archeolodzy znaleźli tam również pochówki szkieletowe oraz ślady kurhanu z epoki brązu. Wzgórze pełne tajemnic Wzgórze Dornberg było więc ważnym punktem na mapie przez tysiąclecia. Służyło jako miejsce wiecznego spoczynku dla wielu pokoleń. Jednak w południowej części neolitycznego rowu badacze odkryli ślady ingerencji, która nie pasowała do starożytnych rytuałów. Średniowieczny tunel, który nie miał końca Podczas prac archeolodzy zauważyli owalny dół o długości około dwóch metrów przykryty dużą kamienną płytą. Początkowo sądzili, że to kolejny pradziejowy grób. Wypełnisko dołu nie kończyło się, lecz prowadziło coraz głębiej w twardy, jasny less, czyli rodzaj ziemi. Tak odkryto unikalny system podziemnych korytarzy wydrążonych ludzką ręką. Tunel ten jest niezwykle ciasny. Jego wysokość wynosi od 1 do 1,25 metra, a szerokość to zaledwie 50 do 70 centymetrów. Tunel skręcał w stronę północno-zachodnią, w głąb wzgórza, tworząc klaustrofobiczną przestrzeń. Zagadka ze wzgórza Dornberg Według archeologów ten tunel pochodzi z czasów średniowiecza. Ale co skłoniło ludzi do jego drążenia w miejscu dawnych pochówków? Wewnątrz tunelu badacze znaleźli fragmenty ceramiki, podkowę oraz szkielet lisa. Odkryto tam również cienką warstwę węgli drzewnych, co świadczy o tym, że przez krótki czas płonął tam ogień. Rytuały w tunelu Naukowcy przypuszczają, że tunel – określany przez nich mianem Erdstall – mógł służyć jako kryjówka w czasach zagrożenia lub miejsce tajemniczych obrzędów kultowych. Wybór lokalizacji był genialny w swej prostocie. Dawny neolityczny rów mógł być wciąż widoczny na powierzchni, co ułatwiało odnalezienie wejścia. Jed…

edrstall-a961748.png
width: 1575
height: 1050

Słowianie kontra wikingowie. Jakie relacje łączyły ich we wczesnym średniowieczu? – nowy podcast
type: item
date: 2026-02-02T12:13:45.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Podcasty
subject: archeologia
subject: słowianie
subject: średniowiecze
subject: wikingowie
description: W Skandynawii znajdowane są słowiańskie naczynia ceramiczne, biżuteria, a nawet pozostałości po konstrukcjach, które mają ponad 1000 lat. Czy to oznacza, że nasi przodkowie przyczynili się do powstania pierwszych skandynawskich królestw? O relacjach wikińsko-słowiańskich rozmawiamy w nowym podcaście National Geographic Polska z dr. Jakubem Jagodzińskim.
encoded: To już czwarty odcinek cyklu „Wszystkie Tajemnice Słowian”. Tym razem skupiamy się na kontaktach Słowian z wikingami, do których dochodziło ponad 1000 lat temu. Do tej pory dominowała w przestrzeni publicznej narracja, wedle której to Słowian mieli zdominować przybysze z północy. A Mieszko I miał być wikingiem. Rozmowa z dr. Jakubem Jagodzińskim Nasz kolejny gość, dr Jakub Jagodziński, jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie archeologii, a także etnologiem i antropologiem kultury, pracownikiem Działu Naukowego w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu. Jest też autorem artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz książki „Goście, kupcy, osadnicy. Kontakty Słowian Zachodnich i Skandynawów w epoce wikingów”. Zaginione emporium Truso W tym odcinki rozmawiamy między innymi o jedynym na ziemiach polskich wikińskim emporium Truso, które odkryto niedaleko Elbląga 40 lat temu. Miejsce to zostało założone przez Skandynawów i istniało od VIII do schyłku X wieku. Wiedza o istnieniu Truso pochodzi tylko z jednego źródła pisanego – relacji anglosaskiego podróżnika Wulfstana. Głównymi towarami handlowymi był tam bursztyn oraz prawdopodobnie niewolnicy, co potwierdzają znaleziska kajdan i arabskich monet. Osada miała charakter nieagrarny i składała się z trzech części: strefy portowej, centralnej oraz peryferyjnej. – Ta osada była na wskroś skandynawska. Ona była przez Skandynawów założona, kontrolowana, łączyła szlaki handlowe – opowiada dr Jagodziński. Czy Mieszko I był wikingiem? Dr Jakub Jagodziński kategorycznie stwierdza na podstawie źródeł, że Mieszko I nie był wikingiem. Nie istnieją żadne przesłanki historyczne ani archeologiczne, które wskazywałyby na skandynawskie korzenie pierwszych Piastów – przekonuje badacz. Z podcastu dowiemy się, że koncepcja ta zrodziła się w nauce kilkaset lat temu, gdy polscy uczeni zaczęli zastanawiać się nad początkami państwa. Słowianie w Skandynawii Ten temat prawie nie istnieje w szerszej debacie. Mowa o obecności Słowian w Ska…

Image-4-46b9a94.jpg
width: 1500
height: 1000

Tu czas się zatrzymał. Francuzi uznali tę wioskę za najpiękniejszą
type: item
date: 2026-01-30T10:10:47.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: francja
subject: ranking
subject: średniowiecze
subject: wioska
description: Francja od kilku lat nie ma sobie równych pod względem liczby odwiedzających – to najczęściej odwiedzany kraj na świecie. W samym 2024 roku przyciągnęła rekordowe 100 milionów turystów zagranicznych, którzy chcieli zasmakować jej kultury, kuchni i krajobrazów. A jakim wyborem kierują się sami Francuzi, gdy są pytani o ulubione miejsce we własnym kraju? Wiadomo, która miejscowość skradła ich serca.
encoded: Francja od dekad przyciąga turystów z całego świata, oferując mozaikę pejzaży (od Alp po Lazurowe Wybrzeże) oraz kulturowe skarby, jak muzea, katedry czy lokalne festiwale. Jej słynna kuchnia i malownicze wsie inspirowały nawet ekstremalnych podróżników: w 2022 roku pewien Belg przejechał rowerem ponad 1400 km tylko po to, by spróbować wyjątkowych croissantów z Nicei. Jednak gdy zapyta się samych Francuzów, jakie miejsce w ich kraju lubią najbardziej, wskazania bywają zaskakujące. Widzowie popularnego programu telewizyjnego „Le Village Préféré des Français 2025” wybrali mianowicie Saint-Antoine-l’Abbaye – niewielką wioskę, która okazała się najbliższa sercom mieszkańców Francji. Historia Saint Antoine l’Abbaye – od średniowiecznego sanktuarium, do malowniczej wioski Saint Antoine l’Abbaye to niewielka, ale niezwykle bogata historycznie wioska położona w departamencie Isère w regionie Owernia-Rodan-Alpy, która dziś uchodzi za jeden z najlepiej zachowanych przykładów średniowiecznej zabudowy we Francji. Pierwotnie miejscowość nosiła nazwę La-Motte-Saint-Didier, lecz jej losy zmieniły się gwałtownie po XI wieku, kiedy to sprowadzono tu relikwie św. Antoniego Wielkiego – egipskiego mnicha i pustelnika, czczonego jako święty patron uzdrawiania. Dzięki temu Saint-Antoine szybko stało się celem pielgrzymek. W 1095 roku założono tu dom Zakonu Szpitalników św. Antoniego, którzy opiekowali się chorymi, w szczególności osobami dotkniętymi tzw. ogniem św. Antoniego (chorobą powodującą drgawki i owrzodzenia), stając się jednym z ważniejszych ośrodków medyczno-religijnych średniowiecznej Europy. Centralnym punktem wioski jest majestatyczne gotyckie opactwo z jednym z najstarszych kościołów w regionie, którego początki sięgają średniowiecza (a wraz z innymi zabytkami zostało wpisane na listę Monuments Historiques już w XIX wieku). Ulice brukowane kamieniem, domy z muru pruskiego i wąskie zaułki tworzą niezwykłą atmosferę minionych wieków, przez co miejscowość wydaje się zawieszona…

saint-antoine-labbaye-e3f009c.jpg
width: 5464
height: 3640

Tu pochowano zmarłych na „czarną śmierć”. Archeolodzy odkryli to miejsce bez wykopalisk
type: item
date: 2026-01-14T10:20:30.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: dżuma
subject: niemcy
subject: średniowiecze
description: Niemieccy naukowcy odnaleźli miejsce spoczynku ofiar „czarnej śmierci”, nie wykonując przy tym żadnych tradycyjnych wykopalisk. Dzięki nowoczesnej technologii „prześwietlili” grunt i precyzyjnie namierzyli jedną z jedenastu mogił z 1350 roku. To pierwsze w Europie odkrycie masowego grobu ofiar dżumy wykonane systematycznie metodami niemal bezinwazyjnymi.
encoded: W połowie XIV wieku Europa zmagała się z najstraszniejszą katastrofą w swojej historii. „Czarna śmierć”, wywołana przez bakterię Yersinia pestis (tzw. pałeczkę dżumy), zabiła od 30 do 50% populacji kontynentu. W niemieckim Erfurcie zaraza uderzyła latem 1350 roku. Kroniki podają, że w ciągu kilku miesięcy zmarło tyle osób, iż zabrakło miejsca na miejskich cmentarzach. Władze musiały szybko zareagować w kwestii pochówków. Zdecydowano o wykopaniu jedenastu gigantycznych rowów poza murami miasta, w pobliżu wsi Neuses. Do niedawno nie było jasne, gdzie to miejsce się znajdowało. Teraz naukowcy wskazali lokalizację jednego z dołów, nie prowadząc nawet wykopalisk. Naukowcy wszystkich specjalności, łączcie się! Interdyscyplinarny zespół badaczy, w którego składzie znaleźli się archeolodzy, geografowie, historycy oraz specjaliści od nauk o środowisku, ogłosił właśnie odkrycie lokalizacji jednego z rowów, w którym złożono zmarłych na dżumę. Pracami kierował geograf z Uniwersytetu w Lipsku dr Michael Hein. Wnioski opublikowano na łamach „PLOS One”. Nowe technologie i kwerenda zamiast tradycyjnej łopaty Lokalizację mogiły wytypowano dzięki połączeniu szczegółowej analizy źródeł historycznych z nowoczesnymi badaniami geofizycznymi. Badacze wykorzystali średniowieczne kroniki oraz mapy z lat 20. XX wieku, które zintegrowano w systemach GIS (system informacji geograficznych), aby zawęzić obszar poszukiwań do okolic dawnej wsi Neuses. Zamiast archeologii satelitarnej, do precyzyjnego namierzenia mogił pod powierzchnią pola użyto tomografii elektrooporowej (ERT) oraz wierceń rdzeniowych. Zastosowanie tych metod pozwoliło na odkrycie masowego grobu bez konieczności prowadzenia od razu pełnoskalowych wykopalisk. A to ważne, bo wykopaliska są niszczące – raz przebadanej warstwy nie da się odtworzyć. Dlatego – zgodnie z obecną doktryną konserwatorską – powinno się je prowadzić w ostateczności. Mogiła przemówiła Co wiemy o gigantycznej mogile? Z analiz badaczy wynika, że w planie miała …

dzuma-9759f79.png
width: 1575
height: 1050

W Danii odkryto wrak gigantycznego statku z czasów średniowiecza. Powstał z drewna z dzisiejszej Polski
type: item
date: 2026-01-06T07:29:29.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: dania
subject: odkrycia archeologiczne
subject: średniowiecze
subject: wrak statku
description: Przez 600 lat wody koło Kopenhagi skrywały niewiarygodny sekret. Archeolodzy z Danii odkryli olbrzymi średniowieczny „superstatek”. To największa jednostka tego typu rozpoznana do tej pory. Część drewna do jej wykonania pochodziła z dzisiejszej Polski.
encoded: W średniowieczu transport morski był siłą napędową handlu międzynarodowego. Centralnym elementem tego systemu był kogi, nazywane „superstatkami” epoki. Był to zaawansowany typ statku. Opracowano go w rejonie Morza Północnego. Dzięki jego konstrukcji można było przewozić ogromne ilości towarów. Ten transport był wydajny i tani. Wcześniej na długich trasach przewożono towary luksusowe. Kogi zmienił tę zasadę. Nagłe stało się opłacalne przewożenie dóbr codziennych na duże odległości. Były to na przykład cegły, drewno, sól. Można więc je porównać do dzisiejszych kontenerowców, które transportują większość towarów na świecie. Wyjątkowy statek z czasów bitwy pod Grunwaldem Tę wyjątkową kogę odkryto w Sundzie, cieśninie między Danią a Szwecją. Miejsce to jest dobrze znane fanom skandynawskich seriali kryminalnych ze względu na produkcję „Most nad Sundem”. Archeolodzy od razu wiedzieli, że to nie jest zwykły wrak. Statek o tak wielkiej pojemności musiał należeć do zorganizowanej struktury handlowej. Odkryty wrak nazwano Svælget 2. Ma on wymiary, które potwierdzają, że kogi mogły osiągać ekstremalne rozmiary. Statek mierzy około 28 metrów długości. Ma 9 metrów szerokości i 6 metrów wysokości. Zbudowano go około 1410 roku, a więc wtedy, gdy rozegrała się słynna bitwa pod Grunwaldem. Jednostka ta była w stanie przetransportować nawet 300 ton towaru. Oznacza to, że jest to największa koga, jaką kiedykolwiek odkryto na świecie. Co wiemy o statku? Z analizy drewna wiemy, że Svælget 2 powstał w Holandii. Natomiast drewno do wykonania statku pozyskano z Pomorza, czyli dzisiejszej Polski (był to dąb) oraz Holandii. Z kolei ramy statku, zwane też wręgami, pochodziły z Holandii. Pochodzenie drewna jest dowodem na złożoną sieć handlową w Europie Północnej w XV wieku. Zaginiony ładunek gigantycznego statku Chociaż w obrębie wraku nie znaleziono ładunku, statek był na pewno kupiecki. Archeolodzy nie znaleźli śladów wykorzystania go do celów wojennych. Brak balastu sugeruje, że był on wyp…

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/60578125413153775472974248928664663386959909n-e1e68a8.jpg
width: 1800
height: 1200

Udałem się tropem „Atlantydy Bałtyku”. Trafiłem do podziemi z zagadkowymi cylindrami
type: item
date: 2026-01-04T12:43:19.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: muzeum
subject: niemcy
subject: słowianie
subject: średniowiecze
subject: wikingowie
subject: wyspa wolin
description: Cztery enigmatyczne, bezbarwne cylindry wypełnione cieczą znajdują się w podziemiach lokalnego muzeum w Greifswaldzie. Czy stanowią odpowiedź na odwieczne pytanie: gdzie położona była legendarna Wineta, czyli „Atlantyda Bałtyku”? Oto, co udało mi się ustalić.
encoded: Okres świąteczny to dobry moment nie tylko na siedzenie przy suto zastawionym stole z rodziną, ale też na wspólne bliższe i dalsze podróże. Nie trzeba wcale wylatywać do ciepłych krajów. Również za miedzą może być ciekawie, a czasem wręcz tajemniczo. Tak też było w przypadku mojej wycieczki pod koniec grudnia ubiegłego roku. Celem był Greifswald, ważne miasto w Meklemburgii-Pomorzu Przednim w północnych Niemczech. Swoje kroki skierowałem najpierw do lokalnego Pommersches Landesmuseum, które opowiada historię regionu. W jego podziemiach natknąłem się na coś niezwykłego. I związanego z pasjonującą legendą. „Atlantyda Bałtyku” – to gdzieś tutaj? Jedna z większych archeologicznych zagadek Pomorza Przedniego dotyczy średniowiecznej legendy. Chodzi o losy Winety, czyli wielkiego i bogatego miasta, które miało w średniowieczu pochłonąć morze. Wineta miała znajdować się na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego i nie mieć sobie równych na całym Morzu Północnym i Bałtyku. Jej mieszkańcy, wraz ze wzrostem bogactwa, stawali się coraz bardziej dumni, aroganccy i bezbożni. Ich domy były zbudowane z marmuru i wyłożone złotem, a w porcie cumowały setki statków. Legenda głosi, że w sztormową listopadową noc boska sprawiedliwość dosięgła miasto, kiedy to straszna powódź zatopiła domy i ludzi; nikt nie uniknął zagłady. Bogate miasto wraz z całą jego chwałą i przepychem zostało zniszczone w ciągu kilku godzin. Skąd czerpiemy informacje o tym miejscu? Niemiecki kronikarz Adam z Bremy w XI wieku opisywał miasto Jumne (identyfikowane z Winetą), które było największe ze wszystkich miast słowiańskich i Europy. Znajdowało się ono u ujścia Odry, na wyspie. Adam z Bremy podkreślał, że miasto było zasobne w towary nordyckich ludów. Wszystkie wskazuje, że Wineta to to samo miejsce opisywane przez Wikingów jako Jomsborg. Trzynastowieczna Saga o Jomsvikingach opisuje to miejsce jako warownię położoną na Słowiańszczyźnie. Według tej sagi miasto miał założyć duński jarl Palnatóki. Inne źródła jako …

atlantyda-d490cfe.jpg
width: 1575
height: 1050

Czemu Boże Narodzenie cieszy Cię mniej niż średniowiecznego chłopa? On miał przed sobą 6 tygodni świętowania, jedzenia i pijaństwa
type: item
date: 2025-12-29T13:44:41.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: boże narodzenie
subject: historia
subject: polska
subject: średniowiecze
subject: święta
subject: wieś
subject: zwyczaje
description: Wbrew popularnej opinii życie średniowiecznego chłopa nie było jedynie pasmem cierpienia składającego się z trzech składników: biedy, zabobonów i ciemności. Ich rzeczywistość na przestrzeni trwającego 1000 lat średniowiecza była nieco inna i prawdopodobnie cieszyli się Świętami bardziej , niż Ty robisz to obecnie.
encoded: Chłopi w średniowieczu stanowili około 90% społeczeństwa, a ich życia nie wypełniała wyłącznie praca w polu. Oczywiście pracowali ciężko i znojnie, ale tylko przez część roku: obchody świąt były częste i długie – samo Boże Narodzenie trwało gdzieniegdzie nawet niemal sześć tygodni i obfitowało w radość i relaks, których dzisiaj może nam brakować. Chłopi w średniowieczu: kim naprawdę byli? Mianem „chłopa” nie określało się po prostu ubogich ludzi – byli to rolnicy utrzymujący się z własnych upraw, zobowiązani do oddawania części plonów szlachcie oraz pracy na rzecz feudała. W zamian za to otrzymywali ochronę przed bandytami oraz – w teorii – sprawiedliwość sądową. Żyli w wiejskich osadach, które mogły liczyć od kilku do nawet kilkuset domostw. Powszechne przekonanie, że życie chłopów było niczym więcej niż nędzą, jest błędne – zapewnia dr Bobbi Sutherland, historyczka specjalizująca się w okresie średniowiecza z University of Dayton. Cieszyli się bogatym życiem towarzyskim – być może bogatszym niż nasze – dobrze jedli, często świętowali i radowali rodzinnym czasem. Dla nich Święta nie zaczynały się w Wigilię i nie kończyły na Nowym Roku – przynajmniej w Anglii, o której pisze historyczka. Impreza dopiero się rozkręcała. A jak było w Polsce? Średniowieczne świętowanie na pełnej Polskie wsie funkcjonowały w oparciu o doroczny cykl religijny: obok niedziel, wolne były liczne święta kościelne, takie jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, święta patronów parafii, a także tzw. odpusty parafialne. Ocenia się, że sumarycznie około jedna trzecia roku była wolna od ciężkiej pracy na roli, a dni świąteczne obejmowały także przygotowania, procesje, odwiedziny u sąsiadów i wspólne biesiady. Chłopi mieli prawo do wytchnienia – nawet panowie feudalni respektowali zakaz prac polowych w czasie świąt. Święta parafialne przyciągały pielgrzymów z sąsiednich miejscowości, a wspólne uczty czy zabawy integracyjne pozwalały na budowanie relacji społecznych. Zwyczaj wspólnego święt…

FABRIC-KOLAZ-32-42-9fcd76d.jpg
width: 2700
height: 1800

Jedną decyzją na zawsze zmienił historię Polski – dlaczego Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków
type: item
date: 2025-12-27T14:30:04.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: Edukacja
subject: historia
subject: historia polski
subject: krzyżacy
subject: polska
subject: średniowiecze
description: Decyzja Konrada Mazowieckiego o sprowadzeniu Krzyżaków do Polski zapoczątkowała serię wydarzeń, które doprowadziły do utraty Prus i setek lat konfliktów. Z jej konsekwencjami nasz kraj zmagał się przez kilka kolejnych wieków.
encoded: Spis treści: Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Działania Konrada Mazowieckiego przeciwko poganom Kiedy Konrad Mazowiecki sprowadził krzyżaków do Polski? Podbój Prus Współpraca Konrada Mazowieckiego z zakonem krzyżackim Powstania na podbitych terenach Konsekwencje decyzji Konrada Mazowieckiego Konrad I Mazowiecki, czwarty w kolejności wiekowej syn Kazimierza II Sprawiedliwego i Heleny znojemskiej, w 1200 roku objął samodzielne rządy na Mazowszu oraz Kujawach. Od pierwszych lat panowania wnuk Bolesława Krzywoustego zmagał się z najazdami pogańskich ludów, które stanowiły poważne zagrożenie dla północnych rubieży jego państwa. Starał się im przeciwdziałać na różne sposoby — zarówno poprzez chrystianizację, jak i działania zbrojne — lecz bez trwałych efektów. W obliczu niepowodzeń zwrócił się o wsparcie do wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, Hermanna von Salzy, obiecując mu w zamian ziemię chełmińską. Nie zdawał sobie jednak sprawy, że sprowadzeni rycerze Najświętszej Marii Panny wkrótce staną się poważnym zagrożeniem dla bytu państwa polskiego. Zagrożenie ze strony pogańskich Prus Od wczesnego średniowiecza nadbałtyckie tereny między Wisłą a Niemnem, od IX wieku zwyczajowo nazywane Prusami, zamieszkiwały plemiona Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Jaćwingów, Sasinów, Sklowów, Sambów, Bartów, Nadrowów i Natangów. Pruskie ludy nigdy nie utworzyły jednolitego państwa, ale współdziałały ze sobą, przez co stawały się coraz groźniejsze dla sąsiadów. W XIII wieku ich terytorium mierzyło ok. 42 tys. kilometrów kwadratowych i było zamieszkiwane przez ok. 170 tys. osób. Prusowie trudnili się nie tylko rolnictwem i hodowlą, ale także wyprawami łupieżczymi. Za cel obrali sobie między innymi granicę z Mazowszem. Łupili zamki, kościoły i domy. Po najechanych przez nich grodach pozostawały zgliszcza. Najazdy na ich ziemie nie przynosiły rezultatu. Znaczną część zajmowanego przez nich terenu pokrywały puszcze i bagna, co dawało im istotną przewagę w walce. Nawet jeżeli Prusowie przeg…

konrad-mazowiecki-f7a6c6d.png
width: 1536
height: 1024

Najpiękniejsza katedra gotycka Europy przyciąga tłumy turystów. Imponująca budowla powstawała przez sześć stuleci
type: item
date: 2025-12-25T14:12:36.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: gotyk
subject: katedra
subject: niemcy
subject: średniowiecze
description: Katedra w Kolonii – globalnie rozpoznawalna ikona dziedzictwa kulturowego i religijnego – to coś więcej niż tylko kościół. Budowana przez kilkaset lat, początkowo miała być domem dla jednej z najcenniejszych relikwii chrześcijańskich. Z czasem stała się narodowym symbolem, łączącym niemieckojęzyczne ludy – jednoznacznym manifestem potęgi kulturowej. Dziś jest postrzegana przede wszystkim jako jeden z najdoskonalszych przykładów dojrzałego gotyku.
encoded: Spis treści: Katedra w Kolonii powstawała przez kilkaset lat Najcenniejsze dzieła katedry w Kolonii Katedry Kolońskiej nie sposób przeoczyć. Nic dziwnego. Mówimy tu o jednym z najwyższych kościołów katolickich. Wykonana z ciemnego kamienia fasada sprawia przytłaczające, niemal surrealistyczne wrażenie, a strzeliste wieże zdają się przebijać niebo. To iście imponująca budowla, która jest szczytowym osiągnięciem gotyckiej filozofii budowlanej. Katedra w Kolonii powstawała przez kilkaset lat Katedra Kolońska, a dokładnie – Archikatedra Świętego Piotra i Najświętszej Marii Panny, była budowana od średniowiecza aż do czasów nowożytnych. Prace nad monumentalną świątynią rozpoczęły się w 1248 roku a zakończyły 632 lata później. Dom dla cennej relikwii W 1164 roku arcybiskup Kolonii i kanclerz cesarza Fryderyka I Barbarossy, Rainald von Dassel, przywiózł do miasta cenny łup wojenny ze zdobytego Mediolanu – relikwię Trzech Króli. Tak wartościowa zdobycz natychmiast podniosła prestiż Kolonii, czyniąc ją jednym z kluczowych ośrodków pielgrzymkowych w chrześcijańskiej Europie. Gwałtowny napływ pątników przyniósł miastu niemałe bogactwo. Pielgrzymi płacili za zakwaterowanie i wyżywienie, a przy tym – zostawiali hojne datki. W tym kontekście, wybudowana w IX stuleciu katedra karolińska okazała się niewystarczająca, nie tylko w kontekście duchowym, ale także logistycznym i ekonomicznym. Decyzja o budowie nowego, okazałego kościoła nie wynikała więc wyłącznie z potrzeby ducha. Była starannie przemyślaną, strategiczną inwestycją w główny sektor gospodarczy miasta – turystykę pielgrzymkową. Pierwszym krokiem było wykonanie odpowiedniego relikwiarza. Prace złotnicze rozpoczęły się w 1181 roku. 40 lat później, imponujące dzieło Mikołaja z Verdun zostało ukończone. Nowa katedra miała stać się ostatecznym miejscem, w którym cenne relikwie zostaną złożone. Wmurowanie kamienia węgielnego 30 kwietnia 1248 roku ogień strawił stary kościół. To wydarzenie w dogodny sposób oczyściło teren pod i…

Katedra-w-Kolonii-df21c4f.jpg
width: 2813
height: 1875

Tu narodziła się polska państwowość. Mała wyspa na jeziorze Lednica to jedno z najważniejszych miejsc naszej historii
type: item
date: 2025-12-21T11:59:51.000Z
creator: Łukasz Załuski
subject: Historia
subject: chrzest
subject: fakty i mity
subject: historia polski
subject: mieszko I
subject: średniowiecze
description: Ostrów Lednicki, położony na największej wyspie jeziora Lednica, to jedno z kluczowych miejsc związanych z początkami państwa polskiego. Dzięki badaniom archeologicznym i historycznym wyspa odkrywa przed nami tajemnice życia pierwszych Piastów oraz znaczenie chrztu Mieszka I.
encoded: Spis treści: Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Ostrów Lednicki jako miejsce chrztu Mieszka I Ostrów Lednicki dziś – zwiedzanie, rekonstrukcje i edukacja Wyspa Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica na Pojezierzu Gnieźnieńskim przyciąga zarówno badaczy, jak i pasjonatów historii. To tu, według najnowszych badań, mógł odbyć się chrzest Mieszka I w 966 roku, a złożone konstrukcje mostów i pozostałości palatium pozwalają lepiej zrozumieć codzienne życie oraz organizację pierwszego polskiego państwa. Współczesne odkrycia, takie jak militaria z X wieku i monety średniowieczne, ukazują skalę i znaczenie tego miejsca dla wczesnośredniowiecznej Polski. Ostrów Lednicki w badaniach archeologicznych – najważniejsze odkrycia Badania archeologiczne prowadzone na Ostrowie Lednickim należą do najbardziej zaawansowanych w Polsce. Ich początki sięgają lat 60. XX wieku, kiedy to archeolodzy rozpoczęli regularne prace wykopaliskowe na wyspie oraz w jej bezpośrednim otoczeniu. Prace te objęły zarówno badania podwodne w jeziorze Lednica, jak i szeroko zakrojone wykopy lądowe. Badania podwodne i lądowe wokół jeziora Lednica Jednym z najważniejszych etapów badań było rozpoczęcie podwodnych eksploracji na jeziorze Lednica przez specjalistów z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2020 roku, we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, archeolodzy zidentyfikowali militaria z X wieku, fragmenty ceramiki, kości zwierzęce oraz pozostałości umocnień brzegowych z czasów panowania Mieszka I. Badania te znacząco poszerzyły wiedzę o infrastrukturze wodnej, sposobie funkcjonowania mostów oraz szlaków komunikacyjnych z epoki wczesnopiastowskiej. Znaczenie znalezisk z X wieku dla historii Polski Odkrycia z dna jeziora Lednica, jak również te dokonane na wyspie, potwierdzają strategiczne znaczenie Ostrowa Lednickiego jako centrum wczesnego państwa polskiego. Przedmioty militarne, broń, narzędzia oraz ozdoby świadczą o istnieniu tu ważnego grodu obronnego …

Ostrow-Lednicki-c88664d.jpg
width: 2813
height: 1875

Wieki nie całkiem ciemne. Czy wczesne średniowiecze słusznie nosi taką nazwę?
type: item
date: 2025-12-18T12:00:58.000Z
creator: Peter Heather
subject: Historia
subject: europa
subject: kościół katolicki
subject: literatura
subject: średniowiecze
description: Wczesne średniowiecze bywa nazywane wiekami ciemnymi, ale ta etykieta coraz częściej budzi sprzeciw. Nowe badania pokazują, że kultura i edukacja nie zniknęły, tylko przeszły transformację. Elity uczyły się inaczej, często w domach, a kobiety odgrywały coraz większą rolę. Co więcej – wciąż tworzono literaturę, kazania i poezję.
encoded: Spis treści: Błędy w Biblii? Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Czytanie i pisanie – to dwie różne rzeczy Pisarze i intelektualiści wieków ciemnych Płodny Izydor Nowa forma edukacji w czasach postrzymskich Kościół a piśmienność Kobiety rosną w siłę Łacina coraz mniej zrozumiała Tradycyjne historiograficzne stereotypy, tworzone głównie przez zniesmaczonych miłośników antyku, przedstawiają trzecią ćwierć pierwszego tysiąclecia (ok. 500–750) jako „wieki ciemne” Europy: czas, w którym rozum i klasyczna filozofia ustąpiły miejsca ignorancji i zabobonom. Ale czy słusznie? Błędy w Biblii? Księża i mnisi wciąż czytali Biblię, ale kopie, które mieli do dyspozycji, były pisane koszmarną łaciną, rojącą się od błędów gramatycznych. A owa garstka duchownych, którzy robili choć tyle, stanowiła wyjątek; reszta ludzi w ogóle nie potrafiła czytać. Jednak ten stereotyp nie jest pełnym – ani nawet połowicznym – obrazem. Pod koniec VIII wieku zachodni skrybowie opracowali nowy rodzaj pisma i nowe metody kopiowania tekstów, które sprawiły, że wcześniejsze manuskrypty zapisane dawnymi stylami pisma zaczęły im się wydawać kompletnie archaiczne. W efekcie dość ochoczo pozbywali się starszych rękopisów po ich skopiowaniu – co oznacza, że zachowało się bardzo niewiele tekstów pochodzących sprzed drugiej połowy VIII wieku. Wieki ciemne. Skąd się wzięło takie przeświadczenie? Ogromnie komplikuje to proces rekonstruowania kultury intelektualnej łacińskiej Europy w trzeciej ćwierci pierwszego tysiąclecia. Wobec znikomej liczby zachowanych manuskryptów z tego okresu niezwykle trudno posłużyć się wprost ówczesnymi tekstami jako dowodem na to, że między VI a połową VIII wieku czytano i sporządzano kopie. Brak oryginalnych manuskryptów pochodzących z tego okresu był, rzecz jasna, głównym czynnikiem, który przyczynił się do nadania mu etykietki „wieków ciemnych”; jednak przynajmniej po części ów brak świadectw jest iluzoryczny, gdyż był konsekwencją zniszczeń towarzyszących odmienny…

wieki-ciemne-edd92e7.jpg
width: 1463
height: 975

Co jadali Bałtowie i Słowianie? Naukowcy wykryli część ich diety w kamieniu nazębnym
type: item
date: 2025-12-17T07:52:31.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: średniowiecze
subject: ukraina
subject: żywność
description: Ten składnik średniowiecznej diety Rusi Kijowskiej umykał naukowcom. Udało się go zidentyfikować dzięki… kamieniowi nazębnemu. A różnica w diecie zmarłych udowodniła, że część z nich nie była Słowianami. Skąd przybyli?
encoded: Archeolodzy i badacze przeszłości mają ograniczony wgląd w kulinaria przodków. Czasami zachowują się pozostałości pokonsumpcyjne w postaci obgryzionych kości lub przepalone ziarna. Najlepszym źródłem wiedzy są jednak ludzie. Od kilku lat święci triumfy metoda izotopowa – z zębów zmarłych pobierane są próbki kolagenu. Dzięki temu można z pewnym prawdopodobieństwem rekonstruować dietę. Jednak nie zawsze ta metoda daje radę. Nie wszystkie produkty da się w ten sposób wykryć. Niewidzialne proso na Rusi Kijowskiej Międzynarodowy zespół badaczy postanowił zrekonstruować dietę ludzi żyjącej na Rusi Kijowskiej w XI wieku. Ciekawiło ich spożycie prosa. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Tradycyjne metody badania diety z przeszłości, takie jak analiza stabilnych izotopów z kolagenu kości, mają dużą wadę. Mogą wykryć spożycie prosa tylko wtedy, gdy stanowiło ono więcej niż 20% białka w diecie człowieka. Oznacza to, że jeśli ktoś jadł proso rzadko lub w małych ilościach, ta informacja była dla naukowców ukryta. Izotopy po prostu jej nie „widziały”. Aby ominąć ten problem, badacze skupili się na czymś, co jest biologicznie trwalsze: kamieniu nazębnym. Kamień nazębny to materiał często znajdowany na zębach, który wchłania molekuły z jedzenia. Przyczynia się też do rozwoju próchnicy, a ta choroba znana jest bardzo odległych czasów. Cierpieli na nią już wikingowie. Kamień nazębny to cenne źródło dla archeologów Międzynarodowy zespół badaczy wykonał analizy ludzkich szczątków z średniowiecznego cmentarza Ostriv położonego 100 km na południe od Kijowa. Istniał w czasach Rusi Kijowskiej. Zmarli mieli na zębach duże ilości kamienia nazębnego, co było idealne do analizy. W kamieniu nazębnym szukano miliacyny. Miliacyna to wyjątkowy biomarker, czyli specyficzna cząsteczka chemiczna. Występuje w dużych ilościach tylko w prosie zwyczajnym i jest odporna na rozkład. Próbki pobrano od 31 zmarłych. Dodatkowo od tych samych osób pobrano próbki zębiny w celu przeprow…

proso-7b4af83.jpg
width: 1575
height: 1050

Musisz mieć wybrany film, zanim zaczniesz jeść? Średniowieczni mnisi do posiłku oglądali… ten gobelin
type: item
date: 2025-12-17T06:56:21.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: anglia
subject: średniowiecze
subject: wojna
subject: zakon
description: Wszyscy to znamy – kolacja gotowa stygnie na talerzu, a ty wciąż nie możesz zacząć jej jeść: najpierw należy wybrać odpowiedni film na platformie streamingowej czy program w telewizji. Do tej pory myśleliśmy, że to znak naszych czasów, ale okazuje się, że jest głębiej zakorzeniony w ludzkiej naturze. Z tą różnicą, że średniowieczni mnisi zamiast Netflixa wykorzystywali… ogromny gobelin.
encoded: Tkanina z Bayeux, czyli monumentalny gobelin stworzony w XI wieku mógł nie tylko zachwycać artystycznym kunsztem, ale także pełnić funkcję narzędzia komunikacji, edukacji i rozrywki. Badacz z Uniwersytetu Bristolskiego sugeruje, że mógł zostać zaprojektowany jako „lektura” dla spożywających posiłki mnichów w opactwie św. Augustyna w Canterbury. Czy to była ich „telewizja”? Czym jest Tkanina z Bayeux? Tkanina z Bayeux jest wyjątkowym, wpisanym na listę UNESCO średniowiecznym dziełem wielkoformatowego haftu – ma długość około 68 metrów i waży nawet 350 kilogramów. Przedstawia wydarzenia prowadzące do bitwy pod Hastings w 1066 roku, czyli decydującego starcia normańskich wojsk Wilhelma Zdobywca z armią Anglosasów. Pomimo ogromnego znaczenia tego artefaktu dla historii Anglii, jego pierwotne miejsce przechowywania pozostaje nieznane. Najwcześniejszy zapis o Tkaninie pochodzi dopiero z 1476 roku, kiedy to została ona odnotowana w inwentarzu katedry w Bayeux we Francji. Czy Tkanina mogła pełnić rolę Netflixa dla mnichów? Brak dokumentów potwierdzających obecność Tkaniny przed 1476 pozostaje zagadką, którą postanowił rozwiązać prof. Benjamin Pohl z Wydziału Historii Uniwersytetu Bristolskiego. Według jego teorii najbardziej odpowiednim miejscem prezentacji haftu mógł być refektarz w opactwie św. Augustyna. Chociaż nie zachowały się jego żadne elementy architektoniczne, to wiadomo, że był on odpowiednio przestronny. Refektarz jest miejscem codziennych spotkań, posiłków i wspólnotowych refleksji – byłby więc idealnym środowiskiem do prezentacji tkaniny. Pohl argumentuje, że kontekst wspólnego spożywania posiłków i oglądania gobelinu mógł sprzyjać odbiorowi przesłania Tkaniny, niezależnie od poziomu piśmienności mnichów. Co dokładnie znajduje się na gobelinie? Czy mnisi się nim nie nudzili? Cóż, z pewnością mieli na co popatrzeć. 50 scen ukazanych na Tkaninie prezentuje ponad 600 postaci ludzkich, 200 koni, dziesiątki innych zwierząt, statków, budynków i elementów krajobrazu.…

FABRIC-KOLAZ-32-30-3fe2f4f.jpg
width: 2700
height: 1800

Kim była cesarzowa Matylda? Zapomniana kobieta, która o mały włos nie została pierwszą królową Anglii
type: item
date: 2025-12-05T12:44:52.000Z
creator: Julia Carpenter
subject: Historia
subject: anglia
subject: historia
subject: kobiety
subject: średniowiecze
description: Cesarzowa Matylda niemal została pierwszą królową Anglii. Zobacz, jak niewiele zabrakło, by kobieta w XII wieku objęła koronę. Jak jej historia wpłynęła na dzieje Europy?
encoded: Spis treści: Kim była cesarzowa Matylda? Katastrofa „Białego Statku” Prawo Matyldy do tronu Anglii Anarchia Przyszły król Kiedy w 1120 roku zatonięcie „Białego Statku” zdziesiątkowało angielską linię sukcesji i pogrążyło królestwo w chaosie, jedyną osobą uprawnioną do dziedziczenia brytyjskiego tronu pozostała nastoletnia dziewczyna. Nawet przy – początkowo niechętnym – poparciu ze strony ojca, króla Henryka I, 25-letniej Matyldzie nie udało się dokonać historycznego przełomu: objąć rządów jako królowej z własnego prawa. Oto jak droga Matyldy – i, być może, kluczowy „brak bezwzględności” – sprawiły, że tylko o krok minęła się z tytułem pierwszej królowej Anglii. Kim była cesarzowa Matylda? W 1112 roku, gdy miała zaledwie osiem lat, król Henryk I wysłał Matyldę do Niemiec, aby poślubiła Henryka V, króla Niemiec, późniejszego cesarza rzymskiego. Swoje pierwsze doświadczenia zdobywała na niemieckim dworze, ucząc się, jak przetrwać z dala od potężnej rodziny. Te lata wzmocniły jej „stalowy rdzeń” – mówi Catherine Hanley, mediewistka i autorka książki Matilda: Empress, Queen and Warrior. – Nie była tylko jego żoną, która miała siedzieć w tle – podkreśla Hanley. – Wiele ośmioletnich dziewczynek, rozdzielonych z matką i wysłanych za granicę, załamałoby się. A historycy mówią, że ona przyjęła to wyzwanie i powiedziała: „To mój los. Tym mam się zająć”. Niesamowita determinacja Matyldy zrobiła wrażenie na jej mężu. Po koronacji Matyldy na cesarzową rzymską w 1114 roku Henryk V traktował ją jak polityczną doradczynię i współrządczynię. Ufał jej na tyle, że w 1118 roku mianował ją swoją regentką. Gdy sam prowadził serię wojen za granicą, uznał Matyldę za na tyle kompetentną, by powierzyć jej zarząd nad Italią. Jednak zatonięcie „Białego Statku” w 1120 roku oraz śmierć męża w 1125 roku postawiły pod znakiem zapytania dalszy los Matyldy. Wróciła do Anglii jako bezdzietna wdowa i była cesarzowa. Jej lata spędzone na obcym dworze i umiejętności wyostrzone za granicą zaczęły intrygo…

2025-12-05-123041-Dodaj-artykul--National-Geographic--WordPress-957044e.png
width: 1249
height: 899

Czaszka średniowiecznego rycerza zaskoczyła badaczy. Taka deformacja to prawdziwa rzadkość
type: item
date: 2025-11-27T07:03:28.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: czaszka
subject: rycerze
subject: średniowiecze
description: Rycerz, który żył w średniowiecznej Hiszpanii, miał czaszkę inną niż wszyscy. Jego wygląd musiał wzbudzać poruszenie nawet w tamtych czasach. Badacze nie kryją zdziwienia. Jakie sekrety ujawniła analiza jego szkieletu?
encoded: Te wyjątkowe szczątki odkryto na chrześcijańskim cmentarzu na dziedzińcu zamku Zorita de los Canes w Guadalajarze w Hiszpanii. Forteca ta była w okresie średniowiecza strategicznym miejscem, znajdującym się pod kontrolą Rycerzy Calatrava. Byli oni członkami zakonu rycersko-religijnego, stowarzyszonym z zakonem cystersów. Zaskakujące wyniki wykopalisk Na nietypowe kości archeolodzy natknęli się w trakcie sezonów wykopaliskowych prowadzonych między 2014 a 2019 rokiem. Rycerza pochowano w drewnianej trumnie. W momencie wydobycia trumna uległa już rozkładowi, zidentyfikowano jedynie kilka jej fragmentów. Antropolodzy fizyczni ocenili wiek zmarłego na 45 do 49 lat. Był to mężczyzna. Zachowała się ponad połowa kości. Uwagę badaczy od razu przykuła nietypowa czaszka. Przypadek ten hiszpańscy naukowcy opisali właśnie na łamach czasopisma „MDPI Heritage”. Oryginalny rycerz Już na pierwszy rzut oka widać było, że zmarły miał ekstremalnie wydłużoną czaszkę – 230 mm, podczas gdy średnia długość męskiej czaszki wynosi dziś około 170 mm. – Byłam bardzo zaskoczona. Nigdy wcześniej nie widziałam takiej czaszki, zwłaszcza należącej do rycerza – skomentowała dla LiveScience dr Carme Rissech, antropolożka fizyczna z Uniwersytetu Rovira i Virgili w Hiszpanii Taki kształt czaszki, wynikający z przedwczesnego zrośnięcia jej szwów, został sklasyfikowany jako ultradolichocefalia, czyli ekstremalne długogłowie. Być może wojownik cierpiał na zespół Crouzona. Jest to bardzo rzadka choroba genetyczna. Wiele wskazuje na to, że rycerz zmarł tragicznie – w czasie potyczki. Na szkielecie widać śmiertelne rany kłute w skroni i potylicy oraz uraz lewej piszczeli. Nie widać oznak gojenia, co dobitnie świadczy, że przyczyniły się do odejścia mężczyzny z tego świata. Czy była to jakaś większa bitwa? Trudno jednoznacznie wskazać. Jak wyglądał hiszpański wojownik? Dzięki szczegółowej analizie kości eksperci byli w stanie więcej powiedzieć o wyglądzie rycerza. Miał lekko wydatne czoło. Jego żuchwa była ba…

czaszka-4a3466b.jpg
width: 1575
height: 1050

Wikingowie budowali specjalne sale do picia miodu. Jednak co innego było ich ulubionym trunkiem
type: item
date: 2025-11-23T14:16:14.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Historia
subject: alkohole
subject: średniowiecze
subject: wikingowie
description: Powtarzane współcześnie mity o potężnych wikińskich wojownikach każą nam wierzyć, że ci niemal rodzili się z rogiem miodu pitnego w ręku. Wraz z rosnącą popularnością tego trunku jego wytwórcy chętnie nawiązują do wikińskich nazw. Jednak w rzeczywistości wikingowie od miodu woleli inny napój.
encoded: Wikingowie i alkohol to połączenie równie mocne, jak silne oddziaływania jądrowe. Główny bóg nordyckiej mitologii Odyn żywił się wyłącznie winem, a o człowieku szalonym, zakochanym lub pijanym mówiono, że jest we władzy Odyna. Ale w erze wikingów, która trwała od VIII do XI wieku, sprowadzanym z południa winem raczyć się mogli i to nie często wyłącznie najbogatsi wikińscy wodzowie. Nie ma władzy bez sali miodowej W sagach wspomina się o innym trunku – miodzie pitnym. Wikińscy władcy budowali nawet specjalne sale lub hale miodowe – pomieszczenia, w których świętowano podboje, wyprawy łupieżcze, przyjmowano możnych i przede wszystkim pito. Weźmy zachowany w jednym rękopisie napisanym w języku staroangielskim i przechowywanym w British Library anglosaski poemat „Beowulf”. Rozgrywa się on przed epoką wikingów, bo w początkach VI wieku. Większość wydarzeń poematu rozgrywa się właśnie w halach miodowych, będących ośrodkami władzy takich postaci jak duński król Hrothgar. W halach miodowych władca raczył wojowników suto zakrapianymi ucztami w zamian za służbę. Ten nierozerwalnie związany z honorem i lojalnością układ stanowi podstawę wojowniczego świata, który poemat wychwala. Sceny picia miodu są w nim częste i silnie nacechowane emocjonalnie. W mitologii nordyckiej halę miodową posiadał też oczywiście Wszechojciec Odyn. Była nieodłączną częścią Walhalli, pałacu dla bohaterskich wojowników, którzy zginęli na polu bitwy. W Walhalli każdego wieczoru odbywają się uczty, a miód w rogi dzielnych wojowników nalewały same Walkirie. Miód opiewano, lecz nie pito Epizody te ukazują symboliczne i kulturowe znaczenie miodu pitnego w mitologii oraz w historiach związanych z bohaterami epoki wikingów. Jednak wcale nie stanowią dowodu na to, że napój był powszechnie spożywany w Anglii lub Skandynawii. Według historyków wiele sal miodowych nigdy nie zaznało widoku ani zapachu miodu pitnego. Bo ten, choć tak opiewany w poezji, wcale nie był ulubionym i najczęściej spotykanym trunkiem wikin…

wiking-pije-d1b70d2.jpg
width: 2250
height: 1500

Niszczyli miejsca kultu i narzucali chrześcijaństwo – jak zakon krzyżacki zbudował swoją potęgę
type: item
date: 2025-11-19T12:20:21.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Historia
subject: historia polski
subject: krzyżacy
subject: religie
subject: średniowiecze
subject: wojna
subject: zakon
description: Zakon krzyżacki nie był jedyną siłą nawracającą pogan, ale to właśnie działania rycerzy z czarnym krzyżem zapisały się w historii jako wyjątkowo brutalne. Dlaczego chrystianizacja Słowian i Bałtów przybrała formę zbrojnego podboju, a nie duchowej misji?
encoded: Spis treści: Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa Zakony rycerskie – militarna siła Kościoła i strażnicy idei krucjat Wzrost potęgi Zakonu Krzyżackiego i jego ekspansja w Europie Środkowo-Wschodniej Pacyfikacja Prus – przemoc, chrystianizacja i budowa państwa zakonnego Konflikty z Polską – od sojuszu do wojny i upadku potęgi Krzyżaków Bitwa pod Grunwaldem – klęska Krzyżaków i triumf unii polsko-litewskiej Wojna trzynastoletnia i kres państwa zakonnego w Prusach Za przekształceniem Europy z kontynentu pogańskiego w chrześcijański stali nie tylko duchowni, ale również polityczni gracze – królowie, książęta i wojownicy. Dla takich zakonów jak krzyżacy religia była bronią, a chrzest środkiem do podporządkowania sobie ludów. Święte gaje płonęły, kapłani pogańscy ginęli, a opór karano śmiercią – wszystko w imię „dobrej nowiny”. Powołanie krucjaty przez Papieża Urbana II – moment przełomowy w dziejach chrześcijaństwa W przemowie wygłoszonej podczas Synodu w Clermont papież Urban II dramatycznie wezwał chrześcijan do zbrojnego wsparcia wschodnich współbraci, zagrożonych przez Turków seldżuckich, którzy opanowali znaczną część terytoriów Bizancjum. Apel papieża był reakcją na prośbę cesarza bizantyńskiego Aleksego I Komnena, ale też narzędziem wzmocnienia pozycji papiestwa w świecie zachodniego chrześcijaństwa. Papież celowo nadał wyprawie wymiar duchowego obowiązku – połączenie pielgrzymki z walką z niewiernymi miało nie tylko sens religijny, ale i praktyczny. Obiecał natychmiastowe odpuszczenie grzechów wszystkim, którzy wezmą udział w wyprawie krzyżowej i polegną w boju. Taka obietnica była potężnym motywatorem zarówno dla ubogich chłopów, jak i dla feudałów szukających ekspansji i zasług. Przemowa Urbana II zawierała także wezwanie do zakończenia wewnętrznych konfliktów – wzywał, by zamiast walczyć między sobą, chrześcijanie skierowali swoją siłę przeciwko wspólnemu wrogowi. Krucjata została ukazana jako święta misja, …

zakon-krzyzacki-shutterstock2537388281-96df9f1.jpg
width: 4096
height: 4096

Jak średniowieczny mnich z Oksfordu wykorzystał światło, by poznać pochodzenie gwiazd? Poznajcie pioniera astronomii
type: item
date: 2025-11-15T09:47:44.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: Kosmos
subject: astronomia
subject: Gwiazdy
subject: pierwiastki
subject: średniowiecze
subject: teleskop
description: W czasach, w których w Europie dominowała filozofia Arystotelesa, a Wszechświat wyobrażano sobie jako zbudowany z doskonałej i niezmiennej „kwintesencji”, pojawił się ktoś, kto odważył się zatrząść fundamentami poznania. Dominikański mnich Richard Fischacre, bez dostępu do teleskopu, trafnie określił budowę gwiazd i planet, a jego rozważania potwierdzono dopiero po setkach lat. Jak udało mu się tego dokonać?
encoded: W XIII wieku potrzeba było wielkiej odwagi, by zakwestionować teorie Arystotelesa. W Europie dominował pogląd, że wszystko to, co na Ziemi, stworzone jest z czterech pierwiastków – ziemi, ognia, powietrza i wody – a przeciwstawny im jest tzw. „piąty element” czyli „kwintesencja”, która stanowiła doskonały żywioł budujący świat niebios i planet. Dokonał tego jednak mnich z Oksfordu, który wykorzystał swoją wiedzę z optyki, a w szczególności zachowania światła i koloru. Jego rozważania okazały się prekursorskie, prowadząc do rewolucji w zrozumieniu Wszechświata. To opowieść o tym, że wielkie odkrycia wymagają czasem wielkiej odwagi. Z czego zrobione są planety? Richard Fishacre, pierwszy dominikanin wykładający teologię na Uniwersytecie Oksfordzkim, jako jeden z nielicznych naukowców średniowiecza otwarcie kwestionował autorytet Arystotelesa. Zamiast przyjmować istnienie tajemniczej kwintesencji, argumentował, że ciała niebieskie są zbudowane z tych samych czterech elementów, które znajdują się na Ziemi. Chociaż obecnie wiemy, że „elementów”, czyli pierwiastków, jest o wiele więcej, był to rewolucyjny krok w odpowiednią stronę. Jak właściwie angielski mnich dokonał obserwacji o naturze Wszechświata? Podejście dominikanina opierało się na analizie światła i koloru. Fishacre zauważył, że kolor jest właściwością ciał nieprzezroczystych – to jest takich, które z definicji muszą być złożone z co najmniej dwóch z czterech elementów ziemskich. Patrząc w niebo widział, że planety mają własne barwy: np. Mars mienił się na czerwono, a Wenus na żółto. Dla mnicha był to wyraźny znak, że planety i gwiazdy nie są zbudowanego z jakiegoś innego, eterycznego materiału. Te obserwacje były prekursorem przyszłych badań spektroskopowych, chociaż naukowiec nie miał do dyspozycji żadnych przyrządów optycznych poza własnym wzrokiem. Drobiazgowa analiza barw planet i Księżyca Jednym z najmocniejszych argumentów Fishacre’a przeciwko Arystotelesowi był Księżyc. Zauważył on – słusznie z resztą –…

shutterstock1403131478-a1f50f4.jpg
width: 5184
height: 2920

Spektakularne znalezisko z jeziora Lednica. „To nie była zwykła broń”
type: item
date: 2025-11-12T14:25:56.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: broń
subject: Piastowie
subject: słowianie
subject: średniowiecze
description: Pieczołowicie wykonaną włócznię wydobyli archeolodzy z jeziora Lednica. Częściowo była pokryta złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali. Przedmiot ten mógł być symbolem władzy lub służyć w czasie rytuałów.
encoded: Archeolodzy podwodni od wielu lat prowadzą badania wokół Ostrowa Lednickiego – wyspy na jeziorze Lednica między Gnieznem a Poznaniem. Od połowy X wieku znajdowała się tutaj jedna z głównych siedzib władzy państwa pierwszych Piastów. Wewnątrz grodu mieścił się zespół pałacowo-sakralny, wraz z kamiennym palatium, do którego przylegała kaplica. Od lat archeolodzy podwodni z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przeczesują obszar wokół wyspy. Przyszedł czas na podsumowanie ostatnich prac, które zamieszczono na stronie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. – Ten sezon miał być spokojny, a okazał się jednym z najbardziej emocjonujących w ostatnich latach – mówią badacze. Przebogata włócznia Największe emocje badaczy wzbudziło w czasie tegorocznych badań znalezisko w postaci włóczni, która określono jako „książęcą”. Całkiem nieźle zachował się grot ze skrzydełkami. Z kolei stalowe ostrze (liść) umieszczone jest na misternie zdobionej tulei, w której zachował się fragment drzewca. „Znaczna jej część – jak wykazały specjalistyczne badania – pokryta jest złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali” – opisali archeolodzy. Uwagę zwraca powierzchnia tulei i skrzydełek, która jest zdobiona jest ornamentem o motywach spiralnych i triskelionowych. Widoczne są wzory ukazujące plecionkę, której ostre zakończenia przypominają pazury lub dzioby. Dopełnia je ornament punktowy w postaci rzędów drobnych kropek tworzących wypełnienie plecionkowych motywów. Z analiz specjalistycznych wynika, że włócznia pochodzi z XI wieku, a jej drzewiec wykonano z jesionu. Znaczenie odkrycia Jak wyjaśniają naukowcy, groty ze zdobioną tulejką należą do wyjątkowych okazów uzbrojenia z wczesnośredniowiecznej Europy Północnej i Wschodniej. Trzy podobne zabytki znaleziono w latach 90. XX wieku w jeziorze Lednica. Ale żadne – do tej pory – nie było tak bogate. – To nie była zwykła broń. Włócznia ta mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze …

https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/58240880514821916972426372480935600257107204n-abe854e.jpg
width: 2048
height: 1152

Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
type: item
date: 2025-11-03T13:58:59.000Z
creator: A.R. Williams
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: azja
subject: azja środkowa
subject: historia
subject: imperium
subject: mongolia
subject: średniowiecze
subject: Wolny czas
description: Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
encoded: Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. …

czyngis-chan-na-tronie-GettyImages-142086732-05e6cd2.jpg
width: 3415
height: 2575

Potwór, o którym wspominają kroniki historyczne. Zatapiał statki przez 50 lat, dopóki nie pokonały go delfiny
type: item
date: 2025-11-01T12:45:49.000Z
creator: Melissa Hobson
subject: Historia
subject: bizancjum
subject: potwór
subject: średniowiecze
description: Historyk Prokopiusz opisał stworzenie zwane Porfyriosem, które przez pół wieku siało grozę wśród żeglarzy VI wieku. Ale czym ono było? – Zatopiło wiele statków i dręczyło pasażerów wielu innych. Te słowa mogłyby dziś dotyczyć Białej Gladys – orki, którą w ostatnich latach okrzyknięto przywódczynią grupy waleni taranujących łodzie i odrywających im stery.
encoded: Spis treści: Historia opisana przez Prokopiusza Kaszalot czy inny gigant? Trop prowadzi do orki Gdzie kończy się fakt, a zaczyna legenda? Tajemnica, która może nigdy nie zostać rozwiązana W rzeczywistości chodzi o tekst greckiego historyka Prokopiusza. Opowiada on o przerażającym morskim potworze Porfyrios, który nękał mieszkańców Bizancjum przez 50 lat. Ostatecznie miał paść z rąk… stada delfinów. Jego kolosalny rozmiar – długi jak szkolny autobus (około 10–12 m) – sprawił, że wielu sugerowało, iż był to kaszalot. Inni, widząc współczesne orki uszkadzające łodzie u wybrzeży Hiszpanii i Portugalii, patrzą na opowieść o Porfyriosie w nowym świetle. Historia opisana przez Prokopiusza Czy zatem tym morskim postrachem była orka – czy zupełnie inny gatunek? Poprosiliśmy o analizę „historyka potworów morskich” i współczesnego biologa morza. W słynnym dziele Wojny Prokopiusz opisuje ogromnego „kētos”, który „sprawiał kłopoty Konstantynopolowi i okolicom” – z przerwami – przez 50 lat. Starożytne greckie słowo kētos zwykle tłumaczy się jako „potwór morski” lub „wieloryb”. W praktyce termin jest jednak „frustrująco nieprecyzyjny” – mówi Ryan Denson, adiunkt Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach i autor przygotowywanej książki A Zoobiography of the Ancient Sea Monster. Denson, który udostępnił National Geographic własny przekład tych fragmentów, wyjaśnia, że kētos może obejmować tuńczyki, duże ryby, „psy morskie” (zapewne rekiny), a nawet stworzenia mityczne. Zgodnie z opowieścią potwór zatapiał wiele statków i porywał pasażerów. Czasem znikał na dłużej, po czym wracał i znowu czynił szkody. Problem był tak poważny, że cesarz Justynian (panował w latach 527–565) zaczął się niepokoić, lecz nie miał jak powstrzymać rozrabiakę. – Nie jest wykluczone, że Justynian wysłałby żołnierzy na łodzi, by spróbowali go harpunować – mówi Denson. – Nie mamy jednak na to dowodów. Po pół wieku straszenia żeglarzy Porfyrios miał w końcu paść ofiarą własnej żądzy zabijania. – Pchany głodem albo mił…

potwor-z-konstantynopolu-bd2794c.jpg
width: 2813
height: 1875

Szukał robaków, a znalazł skarb. Wędkarz odkrył tysiące monet sprzed wieków
type: item
date: 2025-10-15T06:51:44.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: skarby
subject: średniowiecze
subject: szwecja
description: Zapalony wędkarz szukał w ogrodzie domku letniskowego robaków na przynętę. A znalazł wielki i świetnie zachowany srebrny skarb z wczesnego średniowiecza. Waży 6 kg i składa się głównie z monet. Dlaczego trafił do ziemi?
encoded: Do znaleziska doszło w okolicy Sztokholmu w Szwecji. Znalazca natychmiast zgłosił swoje odkrycie do Länsstyrelsen, czyli Rady Administracyjnej Hrabstwa. Zatrudnieni w tej instytucji eksperci orzekli: jest to prawdopodobnie jeden z największych skarbów srebrnych z początku średniowiecza, jakie znaleziono w tym kraju. Co wiemy o skarbie? Cały skarb waży około 6 kg. Składa się głównie ze srebrnych monet, ale zawiera także srebrne pierścienie i wisiorki. Wszystkie te cenne przedmioty zostały pierwotnie złożone w miedzianym naczyniu, które niestety nie przetrwało próby czasu równie dobrze jak jego zawartość. Archeolodzy ciągle opracowują znalezisko. Ze wstępnych szacunków wynika, że monety datowane są przede wszystkim na XII wiek, a ich łączna liczba może sięgać nawet 20 tysięcy. Niektóre z nich są opatrzone napisem „KANUTUS” – łacińskim imieniem króla Knuta Erikssona, który panował pod koniec XII wieku. Skarb zawiera również rzadkie tak zwane monety biskupie, wybijane w średniowiecznej Europie na zlecenie biskupów. Na takich monetach można zobaczyć postać duchownego trzymającego pastorał w prawej dłoni. Skarb trafił do ziemi w dość niespokojnych czasach w historii Szwecji. Jej władcy próbowali wówczas kolonizować fińskie terytoria. Być może właściciel sreber obawiał się, że je straci, i postanowił ukryć na lepsze czasy. Znalezione nie kradzione? Co mówi prawo Każdy kraj ma nieco inne prawo dotyczące zabytków znajdowanych pod ziemią. W Szwecji wszystkie starożytne odkrycia i miejsca automatycznie podlegają regulacjom Ustawy o Środowisku Kulturowym. Länsstyrelsen jest organem odpowiedzialnym za to, by te zabytki były zachowane i chronione przed uszkodzeniem. W momencie odkrycia skarbu w Szwecji należy go zgłosić władzom i zaoferować państwu jego wykupienie za stosowną opłatą. Odkrywca postąpił prawidłowo, kontaktując się z Radą Administracyjną Hrabstwa. W kolejnym kroku Rada Dziedzictwa Narodowego zdecyduje, czy skarb ma zostać wykupiony przez państwo, a znalazcy zostanie…

1-Silverskatten-Foto-Lansstyrelsen-Stockholm-8a3e603.jpg
width: 6016
height: 4016