Czy święty Stanisław był zdrajcą? Prof. Bożena Czwojdrak o największej zagadce Piastów
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem stanowi fundament polskiej tożsamości, ale czy na pewno znamy prawdę o tym, co wydarzyło się na Skałce? Prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym odcinku podcastu National Geographic rzuca nowe światło na postać biskupa, którego – jak twierdzi – „stworzył” PR-owy majstersztyk Wincentego Kadłubka.
Od wieków historia ta wydaje się czarno-biała – okrutny król kat i niewinny biskup męczennik. Jednak współczesna mediewistyka, reprezentowana przez prof. Bożenę Czwojdrak, coraz częściej staje w „teamie Bolesława”. Zagadka roku 1079 pozostaje najbardziej intrygującym kryminałem w dziejach Polski, w którym główne role grają wielka polityka, osobiste ambicje i brakujące dowody. Milczenie Galla Anonima i PR-owy majstersztyk Kadłubka Najstarsze źródło, kronika Galla Anonima pisana zaledwie 30 lat po wydarzeniach, jest uderzająco lakoniczne. Gall nie podaje nawet imienia biskupa ani nazwy jego diecezji. Wspomina jedynie o „biskupie zdrajcy”, którego król skazał na karę obcięcia członków. Dlaczego kronikarz był tak powściągliwy? – Gall nie napisał ani imienia, ani diecezji. On je znał, wszyscy je znali. Nie napisał, bo biskup był zdrajcą – należało zapomnieć imienia zdrajcy, nie należało go upubliczniać – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Dopiero ponad sto lat później Wincenty Kadłubek stworzył barwną opowieść o królu szaleńcu i cudownym zrośnięciu się ciała świętego. Zdaniem profesor, Kadłubek był „szefem najlepszej firmy public relations”, który potrzebował stworzyć krakowskiego świętego na wzór głośnego wówczas w Europie morderstwa Tomasza Becketa. Badacz lędźwi czy obrońca uciśnionych? Co mogło być przyczyną tak brutalnego konfliktu? Choć legenda mówi o obronie niewiernych żon rycerzy przed gniewem króla, rzeczywistość mogła być znacznie bardziej prozaiczna i dotyczyć wpływów oraz pieniędzy. Bolesław Śmiały zaczął ograniczać potęgę biskupa krakowskiego, tworząc nowe diecezje i odbierając mu ziemie. Interesujące są również zarzuty, jakie król miał stawiać duchownemu. Kadłubek, chcąc ośmieszyć argumenty władcy, włożył w jego usta ostre słowa, które paradoksalnie mogą zawierać ziarno prawdy o charakterze Stanisława: „Bolesław nazywał go nie biskupem, a piekarzem... nie badaczem ksiąg, ale badaczem lędźwi”. Według prof. Czwojdrak, jeśli te cechy rzeczywiście wyszły na jaw, Stanisław przestał być dla króla godną osobą do sprawowania najwyższej funkcji duchownej w państwie. Sieciech – demoniczna postać w cieniu tronu W cieniu sporu króla z biskupem czaiła się jeszcze jedna postać, która mogła być prawdziwym beneficjentem tragedii – palatyn Sieciech. To on, zdaniem badaczki, mógł umiejętnie wykorzystać błąd Bolesława, by przejąć realną władzę w kraju u boku słabego Władysława Hermana. – Prawdopodobnie przy Sieciechu jest ten pies pogrzebany. To jest człowiek, który ma wielkie ambicje... Sieciech podsunął Władysławowi Hermanowi kapitalny pretekst, bo Bolesław Śmiały się mu fantastycznie podłożył”. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Czy Stanisław był tylko pionkiem w grze o tron? Dlaczego przez 170 lat nikt nie starał się o jego kanonizację? Zapraszamy do wysłuchania pełnej rozmowy, która wywraca do góry nogami szkolną wiedzę o początkach państwa polskiego. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między Torą a runami. Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej
Chazarowie, lud o tureckich korzeniach, stworzyli organizm państwowy, który nie tylko przetrwał ponad trzy stulecia, ale stał się jedną z kluczowych potęg wczesnośredniowiecznego świata, kontrolując strategiczne szlaki handlowe i stając się „tarczą” oddzielającą bizantyjskie chrześcijaństwo od ekspansywnego islamu. Co najbardziej zdumiewające, ta stepowa potęga dokonała bezprecedensowego wyboru ideologicznego, przyjmując judaizm jako religię elit rządzących. Ten fakt do dziś stanowi jeden z najbardziej fascynujących i kontrowersyjnych tematów w historiografii.
Spis treści: Od stepów Azji do brzegów Wołgi Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy Gospodarka i Jedwabny Szlak Przyjęcie judaizmu Upadek Chazarów Choć zniknęli z dziejów jako naród, Chazarowie na zawsze zmienili oblicze Europy Wschodniej, kładąc trwałe fundamenty pod rozwój handlu, dyplomacji i przyszłych państw słowiańskich. Stworzyli niezwykłe imperium, rozpięte między bizantyjskim przepychem a stepową wolnością i między Torą a runami. Dzięki temu wyróżnili się w burzliwej części Eurazji, gdzie wędrujące ludy niszczyły stare porządki, ale nie budowały niczego trwałego na ich miejscu. Od stepów Azji do brzegów Wołgi Jako lud koczowniczy pochodzenia tureckiego, Chazarowie wyłonili się z rozległych związków plemiennych, które dominowały na stepach po upadku konfederacji Hunów. Ich pierwotna kolebka znajdowała się prawdopodobnie w regionie Kaukazu Północnego i Dagestanu, który kronikarze z epoki nazywali „Bersilią”. W VI wieku Chazarowie funkcjonowali w ramach szerszego związku plemiennego Sabirów, w którym stopniowo zaczęli odgrywać dominującą rolę polityczną. Około 560 roku n.e., stali się kluczowymi sojusznikami lub wasalami Kaganatu Zachodniotureckiego. To właśnie z tej tradycji politycznej zaczerpnęli swoją ideologię władzy i tytulaturę, która później stała się fundamentem ich państwowości. W połowie VII stulecia proces formowania się niezależnego Kaganatu Chazarskiego znacząco przyspieszył. W tym czasie wewnętrzne podziały i ataki z zewnątrz doprowadziły do rozpadu Kaganatu Zachodniotureckiego. Wykorzystując powstałą próżnię polityczną, Chazarowie skonsolidowali pod swoim panowaniem różnorodne grupy etniczne w regionie stepu pontyjsko-kaspijskiego. W tym samym czasie musieli stawić czoła innej wschodzącej potędze – Bułgarom. Zwycięstwo nad nimi i zmuszenie części plemion bułgarskich do migracji na Bałkany oraz nad środkową Wołgę ugruntowało pozycję Chazarii jako regionalnej potęgi. U szczytu hegemonii kontrolowali rozległe terytorium, rozciągające się od Krymu na zachodzie, przez stepy nadwołżańskie, aż po brzegi Morza Kaspijskiego na wschodzie. Stworzyli imperium o charakterze wieloetnicznym i wielojęzycznym, co wymuszało na elitach rządzących dużą elastyczność w zarządzaniu oraz otwartość na wpływy kulturowe. Dualizm kaganatu i sakralizacja monarchy System rządów w Chazarii stanowi jeden z najbardziej skomplikowanych modeli władzy w świecie koczowniczym. Opierał się na zasadzie dualizmu, określanej często jako diarchia. W modelu tym role polityczne były podzielone między dwóch władców o skrajnie odmiennym charakterze. Władca sacrum Na szczycie hierarchii stał wielki kagan. Mógł nim zostać wyłącznie mężczyzna wywodzący się z najszlachetniejszych rodów. Należy jednak podkreślić, że jego rola nie polegała na bieżącym zarządzaniu państwem. Wielki kagan był władcą w sferze sakralnej – żywym symbolem pomyślności państwa i łącznikiem między ludem a siłami nadprzyrodzonymi. Jego osoba była otoczona ścisłym tabu – rzadko pojawiał się publicznie, a nawet jego najbliżsi współpracownicy musieli przestrzegać rygorystycznych rytuałów w jego obecności. Równie fascynującym, co mrocznym aspektem chazarskiej władzy był rytuał inicjacji kagana. Jak wynika z zapisków arabskich podróżników, podczas wyboru nowy władca był niemal duszony jedwabnym sznurem, aż w stanie niedotlenienia musiał zadeklarować liczbę lat, przez które zamierza sprawować urząd. Co więcej, istniała sztywna granica czterdziestu lat panowania. Jeśli kagan dożył tego wieku na tronie, był rytualnie zabijany przez dworzan, którzy wierzyli, że jego siły duchowe i zdolności umysłowe uległy wyczerpaniu, co zagrażało pomyślności kaganatu. Władca profanum Rzeczywista władza administracyjna, wojskowa i skarbowa spoczywała w rękach drugiego monarchy, zwanego kagan-bekiem. To on dowodził armią, zarządzał relacjami z sąsiadami i zbierał daniny. Bek był de facto premierem i naczelnym wodzem, podczas gdy wielki kagan pozostawał cesarzem o charakterze religijnym. Nawet bek, wchodząc przed oblicze kagana, musiał wykazywać się najwyższą pokorą. Zbliżał się boso, prostracja w pyle była normą, a w ręku trzymał płonący kawałek drewna jako element oczyszczający. Należy wspomnieć, że to właśnie ta hierarchiczna struktura pozwalała państwu zachować ciągłość ideologiczną, nawet w czasach kryzysu militarnego. Charyzma kagana była nienaruszalna, podczas gdy winę za niepowodzenia mógł ponieść wymienny bek. Warto zauważyć, że zasada ta została utrzymana nawet po przyjęciu judaizmu. Gospodarka i Jedwabny Szlak Sukces Chazarów nie wynikał jedynie z siły oręża, ale także ze sprawnego wykorzystania korzystnego położenia ich państwa. Łącząc Chiny, Indie, Kalifat Bagdadzki i Bizancjum z północną Europą, Chazaria stała się kluczowym węzłem handlowym. W okresie stabilizacji, który historycy nazywają Pax Khazarica, nastąpił istotny rozkwit międzynarodowej wymiany handlowej. Rola Radanitów Ważnym elementem gospodarki Chazarów była działalność Radanitów – wielojęzycznych kupców żydowskich, którzy kontrolowali handel między Zachodem a Dalekim Wschodem. Dzięki swojej mobilności i wspólnemu językowi (hebrajskiemu, arabskiemu, greckiemu czy słowiańskiemu), pełnili rolę neutralnych pośredników w świecie podzielonym konfliktami religijnymi między chrześcijaństwem a islamem. Radanici trudnili się transportem towarów luksusowych, które przy niewielkiej objętości wykazywały dużą wartość. Z zachodu napływały futra, broń i niewolnicy. Ze wschodu – przyprawy, głównie cynamon i pieprz, piżmo, kamfora i jedwab. Chazaria pobierała dziesięcinę od każdej karawany i statku przechodzącego przez jej terytorium. Głównym centrum tego handlu stała się stolica państwa – Itil, położona w delcie Wołgi, która była gigantycznym targowiskiem świata wczesnośredniowiecznego. Rolnictwo, rybołówstwo i rzemiosło Mimo koczowniczych korzeni, Chazarom szybko udało się przejść do osiadłego trybu życia we wszystkich kluczowych regionach imperium. Wykopaliska archeologiczne wykazują istnienie rozwiniętych systemów irygacyjnych, upraw winorośli i hodowli zwierząt. Duże znaczenie miało rybołówstwo. Solone ryby z Morza Kaspijskiego i Wołgi, a także kawior, stanowiły nie tylko podstawę lokalnej diety. Były też wartościowym towarem eksportowym. Kultura materialna Kaganatu, określana jako kultura Sałtowo-Majacka, stała na wysokim poziomie. Chazarscy rzemieślnicy słynęli z produkcji wysokiej jakości ceramiki polerowanej, wyrobów metalowych i biżuterii, która stepowe wzory łączyła z wpływami bizantyjskimi i perskimi. Przyjęcie judaizmu Najniezwyklejszym aspektem historii Chazarów jest ich przejście na judaizm. W świecie, gdzie dominacja religijna zazwyczaj szła w parze z podbojem politycznym przez chrześcijańskie Bizancjum lub islamski Kalifat, Chazarowie wybrali „trzecią drogę”. Przyczyny wyboru wiary Proces konwersji nie był jednorazowym aktem, a trwającą od połowy VIII do początku IX wieku ewolucją. Tradycja, uwieczniona w listach króla Józefa i w dziele „Kuzari” Judy Halewiego, opisuje spór religijny zorganizowany przez króla Bulana. Ten miał zaprosić chrześcijańskiego kapłana, muzułmańskiego mułłę i żydowskiego rabina, by przedstawili zasady swoich wiar. Wybór padł na judaizm, ponieważ, paradoksalnie, obie pozostałe religie uznawały go za swój fundament, nie będąc w stanie przyznać wyższości konkurentowi. Z perspektywy geopolitycznej decyzja ta była wytrawnym posunięciem. Przyjęcie judaizmu pozwoliło Chazarom: zachować niezależność (nie podlegali ani kalifowi w Bagdadzie, ani cesarzowi w Konstantynopolu), zyskać prestiż (judaizm stawiał ich na równi z cywilizowanymi potęgami tamtego czasu), zacieśnić więzi handlowe (ułatwiało to współpracę z wpływową siecią kupców żydowskich operujących na całym świecie). O ile Bulan dokonał pierwszej konwersji, o tyle król Obadiasz przeprowadził reformy, które przekształciły Chazarię w państwo realnie praktykujące prawo mojżeszowe. Sprowadził on uczonych z Bagdadu i Bizancjum, fundował synagogi i szkoły oraz wprowadził znajomość Biblii, Miszny i Talmudu wśród elit. Chazarowie zaadoptowali alfabet hebrajski do celów państwowych, choć w codziennym życiu nadal posługiwali się językiem tureckim. W tym miejscu należy podkreślić, że judaizm był przede wszystkim wyznaniem elity rządzącej i kasty wojowników. Upadek Chazarów Kres Chazarów nastał w X wieku. Proces osłabienia państwa był wynikiem splotu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. System dualnej władzy, który przez stulecia gwarantował stabilność, w obliczu nowych zagrożeń stał się zbyt ociężały. Imperium osłabione wewnętrznymi sporami i naporem Pieczyngów stało się łatwym celem dla Rusi Kijowskiej. Książę Światosław I Igorowicz przeprowadził błyskawiczną kampanię wojenną. Nie interesowała go okupacja czy przejęcie kontroli nad handlem. Chodziło o zwykłe łupienie. Ostatnie ślady niezależności chazarskiej zniknęły na początku XI wieku pod wspólnym naciskiem Bizancjum i Rusi. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Piwo, biesiady i turnieje. Tak wyglądało średniowiecze w Polsce
Czy w średniowieczu pito wyłącznie piwo, a biesiady trwały tygodniami? W najnowszym podcaście National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa kulisy dawnej kuchni, gier i turniejów.
Słynna uczta u Wierzynka, turnieje rycerskie i huczne świętowanie to tylko niektóre z obrazów, jakie przychodzą na myśl, gdy mówimy o późnym średniowieczu. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego opowiada o tym, co faktycznie trafiało na stoły, jakie napoje towarzyszyły biesiadom i dlaczego polskie turnieje tak bardzo różniły się od tych znanych z zachodnioeuropejskich eposów. Tajemnice słynnej uczty u Wierzynka Jednym z najbardziej znanych wydarzeń w polskiej historii jest uczta wydana w Krakowie w XIV wieku przez Mikołaja Wierzynka. Choć wydarzenie to ma w sobie elementy legendy, zwyczaj organizowania wystawnych przyjęć był w tamtym okresie rzeczywistością. Długie, trwające nawet tydzień uroczystości (na przykład wesela) kończyły się bankietami, które dla zamożnych mieszczan czy rycerzy były kwestią ogromnego prestiżu. Podobną ucztę, po zaślubinach Władysława Jagiełły z Zofią Holszańską, wyprawił również sam Zawisza Czarny. Turnieje rycerskie – teatr polityczny, a nie sport Wbrew wyobrażeniom o romantycznych pojedynkach znanych z zachodniej literatury turnieje rycerskie w Polsce nie cieszyły się wielką popularnością ani dobrą renomą. Brak tradycji: polski rycerz nie miał wielu okazji do walki w kraju. Sławny Zawisza Czarny musiał jeździć na dwór Zygmunta Luksemburskiego, aby móc uczestniczyć w renomowanych turniejach. Rozrywka dla gawiedzi: jak zauważa prof. Czwojdrak, turnieje były na ziemiach polskich postrzegane raczej jako element sztuczny lub sposób władcy na wydawanie pieniędzy i rozrywkę dla tłumu niż jako szlachetny sport. Preferencje władców: Władysław Jagiełło zdecydowanie bardziej wolał spędzać czas na polowaniach niż na organizacji turniejów. „Rozchodniaczek” i podsumowanie uczty Biesiady miały swoje własne, stałe reguły i sekwencję serwowanych dań. Ciekawym zwyczajem było podawanie na sam koniec posiłku dania, które jednoznacznie informowało gości, że spotkanie dobiegło końca. Była to potrawa z przecieranego grochu gotowanego ze słoniną, tłuszczem lub skwarkami. Pełniła funkcję sycącego „rozchodniaczka”, po którego zjedzeniu biesiadnicy rozchodzili się do domów. W ten sposób zamykano ucztę bez konieczności serwowania kolejnych dań. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Średniowiecze nie było wcale „ciemne”! Prof. Bożena Czwojdrak obala mity o polskiej historii
Czy średniowiecze to epoka mroku, zacofania i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego historycy sprzeciwiają się takiemu obrazowi i jak wyglądała rzeczywistość tamtych czasów.
Wyobrażenie o średniowieczu jako epoce ponurej, pozbawionej intelektualnych osiągnięć i kultury, to jeden z największych mitów w historii. Jak przekonuje prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego, w rzeczywistości był to okres niezwykle barwny, dynamiczny i stanowiący fundament pod późniejszy renesans. W rozmowie z Łukaszem Załuskim historyczka obala krzywdzące opinie i przybliża codzienne realia, kulinarne zwyczaje oraz rozrywki dawnych Polaków. „Ciemne wieki” – niesprawiedliwy stereotyp Pojęcie „ciemnych wieków” wcale nie odnosi się do ponurego nastroju epoki ani braku inteligencji. Prof. Czwojdrak wskazuje, że określenie to dotyczy wczesnego średniowiecza – konkretnie VI i VII wieku po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego. Wówczas starano się odciąć od zdobyczy antyku, co zaowocowało mniejszą liczbą zachowanych źródeł pisanych z tamtego okresu. – Na hasło ciemne średniowiecze wszyscy mediewiści dostają białej gorączki. Cały czas walczymy z tym przekonaniem. – przyznaje z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, płynnie przechodząc do rozkwitu renesansu. Huczne życie na dworach i rozrywki Przekonanie o powszechnej ascezie i religijności wszystkich ówczesnych ludzi również mija się z prawdą. Choć na dworach pojawiali się władcy spędzający dużo czasu na modlitwie, życie codzienne tętniło rozrywką. Leszek Biały i Henryk Brodaty – ich spotkania towarzyskie w łaźniach nierzadko kończyły się tragicznie z powodu zaskoczenia przez wrogów lub po prostu hucznej zabawy. Porwanie Przemysła II – władca został wyciągnięty przez Brandenburczyków z Rogoźna, podczas gdy jego otoczenie spało po udanej zabawie na jarmarku. Gry i hazard: na dworach chętnie grano w kości, karty (będące pierwowzorem współczesnego mariasza) oraz szachy. W tę ostatnią grę z synami grywał m.in. Kazimierz Jagiellończyk. Kulinaria i codzienne smaki Życie codzienne w średniowieczu było głośne i pełne smaków. Choć dieta różniła się w zależności od stanu społecznego – od chłopskich kasz i strączków po arystokratyczne mięsa – posiłki miały dostarczać energii do całodziennej pracy. Dzień rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem, która miała zapewnić siłę na wiele godzin. Pito głównie piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze niż woda, a wino – zwłaszcza węgierskie – spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Piwo zamiast wody i dzikie uczty? Tak wyglądało życie codzienne w polskim średniowieczu
Czy średniowiecze to epoka ciemności i ascezy? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak obala popularne mity o życiu codziennym, zwyczajach i kulinariach naszych przodków sprzed setek lat.
Wyobraźmy sobie średniowieczny jarmark – zapach pieczonego mięsa, gwar rozmów i stukot kości do gry. To nie jest epoka ciszy i nudy – to świat barwny, głośny i pełen smaków. W najnowszej rozmowie Łukasz Załuski pyta prof. Bożenę Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego o to, jak naprawdę wyglądało codzienne życie, co jedzono i pito oraz jak wyglądały rozrywki na dworach. Mroki średniowiecza – mit czy prawda? Prof. Bożena Czwojdrak zdecydowanie sprzeciwia się nazywaniu średniowiecza „wiekami ciemnymi”. Jak tłumaczy, termin ten nie odnosi się do ponurej atmosfery czy braku rozwoju, lecz do ograniczonej liczby źródeł, którymi dysponujemy z okresu wczesnego średniowiecza. Historyczka przyznaje, że na hasło „ciemne średniowiecze” badacze dostają „białej gorączki”. Podkreśla, że epoka ta rozwijała filozofię, medycynę i naukę, dając podwaliny pod późniejszy renesans. Zamiast ciągłej ascezy i modlitwy, życie na dworach tętniło życiem, a władcy i szlachta chętnie korzystali z uciech, w tym gier takich jak karty czy kości. Piwo zamiast wody i sekrety uczt Jednym z najciekawszych tematów poruszonych w podcaście są średniowieczne nawyki kulinarne. Jak wyjaśnia ekspertka, podstawowym napojem było wówczas piwo, które ze względu na proces warzenia było bezpieczniejsze od wody. W miastach niemal każdy dom miał własny, mały browar. Na dworach natomiast pito piwo o różnej zawartości alkoholu, a także miód sycony, do którego produkcji wyłączne prawo (regale) miał władca. Wino, zwłaszcza węgierskie, spopularyzował w Polsce Kazimierz Wielki, tworząc modę, która przetrwała przez wieki. Od polewki piwnej po bobrowe ogony Podczas gdy elity mogły cieszyć się białym pieczywem i mięsem, dieta chłopska opierała się na kaszach, strączkach i chlebie. Ciekawostką jest średniowieczny post, podczas którego jadano ogony bobrowe, uważane wówczas za potrawę postną. Prof. Czwojdrak obala też mit, że w tamtych czasach używano ogromnych ilości przypraw w celu zamaskowania zepsutego mięsa. Średniowieczna kuchnia była po prostu inna od współczesnej, a dzień często rozpoczynano od pożywnej polewki piwnej z żółtkami i serem. Posłuchaj całej rozmowy o życiu codziennym w średniowieczu Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Kobiety, intrygi i śmiertelne toasty. Co ukrywają średniowieczni kronikarze?
Średniowieczni władcy Polski nie tylko walczyli o terytoria, ale mierzyli się z nietypowymi problemami osobistymi i politycznymi skandalami. W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak odkrywa pikantne kulisy życia polskich Piastów.
Spis treści: Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Kobiety, które pociągały za sznurki Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozbicie dzielnicowe często kojarzy się z nudnymi lekcjami historii i ciągłymi wojnami. Tymczasem za chłodnymi kartami kronik kryją się niezwykłe ludzkie dramaty, sekrety alkowy oraz intrygi, które mogłyby zawstydzić niejeden współczesny serial. W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego zabiera nas w podróż po mniej znanych, ale niezwykle fascynujących zakątkach polskiego średniowiecza. Małżeństwa, które nigdy nie zostały skonsumowane Zaskakującym wątkiem w historii Piastów są ich relacje małżeńskie, a właściwie ich brak. Dwoje ważnych władców krakowskich, Bolesław Wstydliwy oraz Leszek Czarny, zmagało się z problemami w sferze intymnej. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na specyficzny charakter relacji Bolesława z żoną Kingą (późniejszą świętą). – Mamy też przekazy że kiedy był proces beatyfikacyjny Kingi, to Władysław Łokietek, który przecież był spokrewniony... jako dziecko miał wielokrotnie bawić się w łożnicy księżnej i cytuję przekaz: „po wiadomych oznakach wiedział że została do końca życia dziewicą” – opowiada z uśmiechem prof. Bożena Czwojdrak. Z kolei Leszek Czarny otwarcie zmagał się z impotencją. Jego żona Gryfina publicznie wyznała na wiecu, że jej mąż jest niezdolny do pożycia, co było wówczas ogromnym skandalem i stawiało pod znakiem zapytania legalność małżeństwa. Władca próbował się leczyć, stosując specyfiki ze sproszkowanych żab i jaszczurek, jednak bez rezultatu. Władcy, których zgubił hulaszczy tryb życia Choć zamachy na władców nie były w Polsce tak powszechne jak na Zachodzie, polscy książęta bywali ofiarami własnych słabości. Jak zauważa ekspertka podcastu, zgubą dla wielu z nich okazywał się alkohol. Najlepszym tego przykładem jest śmierć Kazimierza Sprawiedliwego. – Kazimierz siedział sobie w Wiślicy i było mu tam dobrze. Wyciągnęli go do tego Krakowa, ale ani uczty go nie interesowały i tamtejsza filozofia. Kadłubek starannie ukrywa, że Kazimierz był chyba alkoholikiem, bo rzeczywiście też umarł w sposób typowy – podczas uczty, wychylając kubek wina i padając na ziemię – opowiada historyczka. Podobnie hulaszczy tryb życia i brak ostrożności doprowadziły do tragicznej śmierci Leszka Białego w Gąsawie. Wraz z Henrykiem Brodatym relaksował się w łaźni i pił alkohol, gdy nagle zostali zaskoczeni przez najeźdźców. Kobiety, które pociągały za sznurki Początek rozbicia dzielnicowego to także wielka polityka tworzona za zamkniętymi drzwiami. Prof. Czwojdrak podkreśla rolę Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, która aktywnie dbała o interesy swoich młodszych synów, snując intrygi przeciwko najstarszemu Władysławowi Wygnańcowi. – Salomea, wdowa po Bolesławie Krzywoustym i matka młodszych synów... zaczyna knuć z synami, żeby pozbawić Władysława tej głównej roli. Ona ich pod pretekstem wydania za mąż ich siostry Agnieszki zwołuje do swoich dóbr oprawnych pod Łęczycą – wyjaśnia ekspertka. Dzięki temu sprytowi młodsi bracia zyskali czas i pretekst do zajęcia ziem. To ostatecznie doprowadziło do wygnania Władysława i pogłębienia kryzysu. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Testament, który podzielił Polskę. Początek 200 lat chaosu w Polsce
Czy śmierć Bolesława Krzywoustego w 1138 roku rzeczywiście skazała Polskę na wieki upadku? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska prof. Bożena Czwojdrak rozprawia się z mitem „testamentu” i tłumaczy, dlaczego rozbicie dzielnicowe, choć skomplikowane, było fascynującą grą o władzę.
Spis treści: Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W powszechnej świadomości śmierć Bolesława Krzywoustego kojarzy się z dramatycznym podziałem państwa, który na 200 lat pogrążył Polskę w chaosie. Czy jednak system senioratu był rzeczywiście przyczyną zguby, czy może jedynie ramą, której nie zdołały wytrzymać ludzkie ambicje? W rozmowie z Łukaszem Załuskim prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego analizuje meandry polskiego średniowiecza wskazując, że historia naszych władców to nie tylko daty i bitwy, ale przede wszystkim polityczne intrygi, które do dziś potrafią zaskakiwać. Testament Krzywoustego – mit o początku chaosu? Wielu z nas w szkole uczyło się, że testament Bolesława Krzywoustego miał uratować jedność państwa, a w rzeczywistości stał się przyczyną rozbicia dzielnicowego. Prof. Czwojdrak proponuje spojrzenie z innej perspektywy: podziały terytorialne między synów były w tamtym czasie normą, a nie rewolucją. – To nie jest żadne novum, to funkcjonowało w Polsce wcześniejszej, ale także i poza granicami państwa polskiego. To była całkowicie naturalna sprawa – wyjaśnia historyczka. Jak zauważa ekspertka, problemem nie był sam dokument, lecz fakt, że system senioratu przegrał starcie z realiami politycznymi. Synowie Krzywoustego nie czekali na śmierć ojca, by zacząć ze sobą rywalizować – kłótnie wybuchały już za jego życia. Gra o tron – Piastowie, których trudno odróżnić Słuchając o rozbiciu dzielnicowym, łatwo się pogubić w gąszczu imion. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że historycy również mają z tym problem. Przyczyną jest niezwykła popularność kilku imion wśród Piastów, co tworzyło logistyczny koszmar. – Załatwili nas w cudzysłowie nasi Piastowie, bo mieli swoje ulubione imiona i wszystkim synom dawali tak samo na imię. Jak przejdziemy sobie na Śląsk, to mamy tam praktycznie samych Henryków – tłumaczy prof. Bożena Czwojdrak. Ten rodzinny zwyczaj w połączeniu z rozdrobnieniem dzielnicowym sprawia, że śledzenie losów poszczególnych linii dynastycznych – od Śląska po Mazowsze – przypomina próbę rozwiązania labiryntu bez wyjścia. Podcast przybliża sylwetki tych, którzy zasiadali na tronie krakowskim, często zmieniając go w wyniku przewrotów, a nie dziedziczenia. Poznamy m.in. historię Kazimierza Sprawiedliwego, którego postać – zgodnie z relacją mistrza Wincentego Kadłubka – bywa kontrowersyjna, czy postać Leszka Białego, którego tragiczny koniec w Gąsawie był jednym z kluczowych momentów epoki. Dlaczego rozbicie trwało tak długo? Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walki braci, ale też ciągłe poszukiwanie stabilności. W odcinku prof. Czwojdrak wyjaśnia, dlaczego Małopolanie w pewnym momencie zaczęli spoglądać w stronę czeskich władców, szukając u nich gwarancji bezpieczeństwa, której nie potrafili zapewnić lokalni książęta. – Przez cały wiek XIII dookoła Krakowa cały czas latają różne wojska i się biją o ten Kraków. Małopolanie widzą jedno – Czesi dali stabilność Śląskowi – podsumowuje ekspertka. Ta fascynująca opowieść o ambicjach, politycznych sojuszach i dynastycznych dramatach pokazuje, że okres rozbicia dzielnicowego był czasem dojrzewania polskiej państwowości. Zachęcamy do wysłuchania całej rozmowy, aby zrozumieć, co naprawdę działo się w kuluarach władzy naszych średniowiecznych przodków. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Tajemnica rozbicia dzielnicowego. Czy Piastowie sami zgotowali sobie ten los?
Rozbicie dzielnicowe w Polsce często kojarzy nam się z nudnym rozdziałem w podręczniku historii, pełnym niezrozumiałych dat i skomplikowanych koligacji. Tymczasem była to prawdziwa „Gra o tron” – czas pełen politycznych intryg, niezwykłych zgonów i dynastycznych dramatów, które na dekady zmieniły losy naszego kraju. Posłuchaj nowego odcinka podcastu, w którym prof. Bożena Czwojdrak opowiada o fascynującym średniowieczu w Polsce.
Spis treści: Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce W najnowszym odcinku podcastu National Geographic Polska Łukasz Załuski rozmawia z prof. Bożeną Czwojdrak z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego o tym, jak testament Bolesława Krzywoustego wpłynął na kształt średniowiecznej Polski. Czy podział państwa rzeczywiście miał być receptą na pokój? A może Piastowie byli skazani na chaos przez własne ambicje i… słabość do mocnych trunków? Testament, który miał łączyć, a podzielił Polskę W powszechnej opinii panuje przekonanie, że Bolesław Krzywousty podzielił państwo, by zapobiec konfliktom między synami. Prof. Bożena Czwojdrak obala ten mit, nazywając go „kompletnym absurdem”. W tamtym czasie prawo zwyczajowe w Europie było jasne – władca wyznaczał dzielnice dla każdego potomka. Dlaczego więc eksperyment Krzywoustego zakończył się fiaskiem? Jak zauważa historyczka, problemem nie był sam podział, lecz brak zdolności utrzymania władzy centralnej przez najstarszego z rodu, Władysława Wygnańca. To otwierało drogę do kolejnych konfliktów, które wciągały w wir walk kolejne pokolenia Piastów. Dynastia pełna imienników i „nietypowych” zgonów Śledzenie losów Piastów to wyzwanie nawet dla historyków. Prof. Czwojdrak z uśmiechem przyznaje, że książęta „załatwili nas” tym, że nadawali swoim synom te same imiona. Gdy do tego dodamy skomplikowane linie dynastyczne – cieszyńską, oświęcimską czy śląską – łatwo się pogubić. Jednak to nie tylko imiona były problemem. W podcaście usłyszymy również o fascynujących, a czasem tragikomicznych kulisach władzy. Przykładem jest Kazimierz Sprawiedliwy, którego śmierć była równie prozaiczna, co niespodziewana. Po uczcie, podczas której „wychylił kubek wina i padł na ziemię”, sekcja zwłok wykazała stan organów, który – jak sugeruje mediewistka – wskazywał na to, że przyczyną zgonu była po prostu nadmierna miłość do alkoholu. Nie brakowało też tematów tabu – od impotencji Leszka Czarnego, która stała się publicznym skandalem, po zagadkę dziewictwa Kingi, żony Bolesława Wstydliwego. Polska gra o tron – Małopolska kontra Wielkopolska Rozbicie dzielnicowe to nie tylko walka o ziemię, to również odwieczna walka pomiędzy Wielkopolską i Małopolską. Prof. Czwojdrak tłumaczy, że Kraków – jako dawna stolica – był łakomym kąskiem, o który rywalizowali niemal wszyscy, często z opłakanym skutkiem. Brak stabilności w Krakowie sprawiał, że przez cały XIII wiek wokół miasta przetaczały się wojska, niszcząc przedmieścia i siejąc postrach. To właśnie poszukiwanie stabilności skłoniło wielu książąt do szukania wsparcia za granicą. W efekcie doprowadziło to do „czesko-śląskich” powiązań politycznych, o których wciąż rzadko mówi się w szkolnych ławkach. Posłuchaj całej rozmowy o kulisach rozbicia dzielnicowego w Polsce Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czy Piastowie byli „majordomusami”? Jak nowoczesna nauka zmienia naszą historię
Od lat uczymy się historii o „piastowskich początkach”, w których Piast Kołodziej zakładał podwaliny pod potęgę dynastii. Jednak prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego przekonuje, że za romantycznymi legendami kryje się chłodna, polityczna kalkulacja, a dzisiejsza nauka pozwala nam przejrzeć na oczy i dostrzec w naszych przodkach coś znacznie ciekawszego niż tylko plemienną tradycję.
Spis treści: Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Język zdradza nasze sekrety Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Historia pisana na nowo Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Wszyscy znamy tę historię – Piast, skromny kołodziej, który dzięki boskiej opatrzności kładzie podwaliny pod najsłynniejszą polską dynastię. Ta malownicza legenda od pokoleń kształtuje naszą wyobraźnię, skutecznie maskując brutalną, polityczną rzeczywistość tamtych czasów. Co jeśli za tym mitem nie kryje się pokora, lecz wyrachowany polityczny przewrót, przypominający walki o wpływy na wielkich dworach średniowiecznej Europy? Piast Kołodziej – majordomus w służbie władzy? Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Jedna z najstarszych polskich legend opowiada o Piaście, który zajmował się kołami wozów. Tymczasem historycy coraz częściej wskazują na bardziej prozaiczną, choć fascynującą interpretację. Słowo „piast” prawdopodobnie nie wywodzi się od koła, lecz od funkcji piastuna – opiekuna, zarządcy dworu. – Jest duża szansa, że ten praprzodek naszych Piastów był po prostu takim majordomusem na dworze [...] być może Popielidów – wyjaśnia prof. Bożena Czwojdrak. Historia zna takie przypadki – podobny mechanizm zadziałał w dynastii Karolingów, którzy jako zarządcy dworu Merowingów stopniowo przejęli pełnię władzy. Czy zatem nasza pierwsza dynastia to historia „dyplomatycznego przewrotu” na dworze poprzedników? Język zdradza nasze sekrety Czy zastanawialiście się kiedyś, skąd w naszym języku wzięło się słowo „lekarz”? Choć wydaje się ono rdzennie słowiańskie, kryje w sobie ślad prastarych kontaktów. Nasza polszczyzna, wbrew mitom o czystej izolacji, od zawsze była językiem „wymiany”. – Bardzo proste słowo „lekarz” jest pochodzenia gockiego, języka, który już nie istnieje – zdradza historyczka. To tylko wierzchołek góry lodowej. Słownictwo, którym posługujemy się na co dzień – od „dziękuję” (wywodzącego się z niemieckiego dankes), po nazwy urzędów i pojęć religijnych – to mozaika wpływów, która świadczy o tym, jak otwarte na świat było wczesne państwo Piastów. Dziś, dzięki nowoczesnym badaniom genetycznym i świeżemu spojrzeniu lingwistów, wreszcie zdejmujemy z historii maskę podyktowaną dawnymi ideologiami. Okazuje się, że wczesne państwo Piastów nie było odizolowaną słowiańską wyspą, lecz tętniącym życiem europejskim tyglem, w którym krzyżowały się losy wikingów, Gotów i przybyszów z różnych stron świata. Koniec mitu o „izolowanych plemionach” Podręczniki często rysują mapę wczesnej Polski jako mozaikę odizolowanych, „czystych” plemion – Polan, Wiślan czy Opolan. Dziś historycy i archeolodzy patrzą na to zupełnie inaczej. Zamiast hermetycznych wspólnot mamy do czynienia z wielkim europejskim konglomeratem. – Te wszystkie kultury, które tutaj mieliśmy... Mamy teraz dodatkowe elementy badań. Jesteśmy w stanie na podstawie DNA wytworzyć, skąd pochodzili dani ludzie – podkreśla prof. Czwojdrak. Badania genetyczne ostatecznie rozprawiają się z wizją „czystej Słowiańszczyzny”. Na naszych ziemiach krzyżowały się szlaki wikingów, Skandynawów, Gotów i Germanów. To, co z tego miksu wyłoniło się później jako państwo polskie, nie było efektem izolacji, lecz wynikiem przenikania się kultur i ludzi z całej Europy. Historia pisana na nowo Jeszcze kilkadziesiąt lat temu interpretacje wykopalisk były ściśle podporządkowane polityce. Dziś, dzięki nowoczesnym technologiom, nie musimy już „naciągać” faktów do z góry założonych tez. – Te badania, które teraz są, pokazują, że tutaj był wielki konglomerat, że nie możemy mówić tylko i wyłącznie o Słowiańszczyźnie – podsumowuje badaczka. To zmiana paradygmatu, która sprawia, że historia wczesnych Piastów staje się fascynującym śledztwem. Nie szukamy już mitycznych „początków”, ale próbujemy zrozumieć, jak w tyglu różnorodnych wpływów, języków i ambicji narodziła się tożsamość, którą dziś nazywamy polską. Posłuchaj całej rozmowy o początkach państwa polskiego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Triumf czy polityczny hazard? Kulisy koronacji, która zmieniła wszystko
Dla jednych – ukoronowanie potęgi pierwszych Piastów. Dla innych – ryzykowny ruch na krawędzi politycznej przepaści. Rok 1025 w podręcznikach jawi się jako moment chwały, ale prof. Bożena Czwojdrak w najnowszym podcaście National Geographic stawia sprawę jasno: to była gra o najwyższą stawkę. Czy Bolesław Chrobry, sięgając po koronę tuż przed śmiercią, świętował zwycięstwo, czy ratował sypiące się dziedzictwo?
W polskiej świadomości narodowej Bolesław Chrobry to postać pomnikowa. Jednak patrząc na wydarzenia sprzed tysiąca lat okiem historyka, obraz ten staje się znacznie bardziej dynamiczny i... niepewny. Kiedy w 1024 roku zmarli niemal jednocześnie papież i cesarz, w Europie powstała próżnia, którą polski władca postanowił bezwzględnie wykorzystać. Czy była to jednak przemyślana strategia, czy „ucieczka do przodu” człowieka, który wiedział, że kończy mu się czas? Pokerowa zagrywka Piasta: dlaczego 1025 rok był ryzykiem? Sytuacja geopolityczna Bolesława Chrobrego wcale nie była tak stabilna, jak mogłoby się wydawać. Po latach wojen z Henrykiem II Polska była wyczerpana, a relacje z nowym cesarzem, Konradem II, pozostawały chłodne. Koronacja Chrobrego bez wyraźnej, aktualnej zgody papiestwa (lub przy wykorzystaniu niejasnych pełnomocnictw sprzed lat) była ruchem, który mógł ściągnąć na kraj gniew potężnych sąsiadów. – Musimy uciekać od sformułowania, że na 100% Bolesław Chrobry koronował się w roku 1025 tylko jako król-senior. Jeśli, jak sugerują niektórzy historycy, koronował wtedy także swojego syna Mieszka II, był to polityczny hazard mający na celu zabezpieczenie dynastii przed wewnętrznym rozpadem – zauważa prof. Bożena Czwojdrak. Chrobry grał o „wszystko albo nic”. Korona miała być barierą ochronną dla jego następcy, namacalnym dowodem na to, że Polska nie jest już tylko trybutariuszem cesarstwa, ale pełnoprawnym królestwem. Propaganda i milczenie: co ukryli przed nami kronikarze? Fascynujące jest to, jak różnie o tym „triumfie” opowiadają źródła. Niemiecki kronikarz Thietmar, który szczerze nienawidził Chrobrego, z bólem odnotowywał wzrost jego potęgi, podczas gdy nasz Gall Anonim budował legendę „Bolesława Wielkiego”. Jednak to, czego w kronikach nie ma, jest równie ciekawe jak to, co w nich zapisano. Brak szczegółowego opisu ceremonii z 1025 roku sugeruje, że mogła ona odbyć się w pośpiechu lub w warunkach, które nie sprzyjały wielkiej pompie. Prof. Czwojdrak zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt tego hazardu: kwestię legitymizacji władzy. – W tamtym czasie władza królewska znaczyła najwięcej na zewnątrz. Dla poddanych to, czy rozkaz wydawał książę czy król, nie miało większego znaczenia – tłumaczy ekspertka. Korona była więc narzędziem w polityce zagranicznej – tarczą, która miała osłonić młode państwo przed roszczeniami sąsiadów. Czy skutecznie? Historia pokazuje, że triumf Chrobrego był krótkotrwały, a hazardowa stawka, o którą grał, została wystawiona na ciężką próbę już kilka lat po jego śmierci. Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Para zmarłych w czułej pozycji. Zagadka anglosaskiego grobu rozwiązana
Archeolodzy nie wykopują tylko milczących naczyń ceramicznych. Teraz udało się im wydrzeć z ziemi jedną z najbardziej wzruszających historii wczesnego średniowiecza. Dwoje młodych ludzi pochowano w uścisku, który przetrwał czternaście stuleci. Teraz ustalono, kim dla siebie byli.
Archeolodzy pojawili się w Chrington w Wielkiej Brytanii już w 2016 roku. Zaalarmowali ich detektoryści, którzy natykali się na cenne średniowieczne artefakty. Okazało się, że był to cmentarz, a metalowe przedmioty były złożone wraz z zmarłymi. W 2024 roku w czasie dalszych poszukiwań z pomocą wykrywacza eksperci usłyszeli ponownie obiecujący sygnał. To był dopiero początek pasjonujących badań. Co kryła ziemia? Wykopaliska przeprowadzone w ramach popularnonaukowej serii Time Team ujawniły płytki grób w wapiennym podłożu wyposażony w miecz. Początkowo archeolodzy spodziewali się pojedynczego pochówku wojownika. Szybko jednak okazało się, że w mogile spoczywa więcej niż jedna osoba. Obok pełnowymiarowego miecza znaleziono szczątki nie rosłego mężczyzny, ale małego dziecka oraz nastoletniej dziewczyny. To znalezisko było niezwykle rzadkie i zaskakujące dla całego zespołu badawczego Miecz i tajemnicze pudełko Przy dziecku leżał wspaniały, wzorzyście spawany miecz w drewnianej pochwie. Dziewczyna posiadała natomiast naszyjnik z rzymskich monet oraz metalowy pojemnik przy pasie. Mógł służyć jako chrześcijański relikwiarz. View oEmbed on the source website Takie przedmioty świadczą o wysokim statusie społecznym pochowanej osoby. Wszystkie artefakty zostały poddane pieczołowitej konserwacji i badaniom rentgenowskim. Z analizy artefaktów wynika, że zmarłych złożono do grobu w połowie VII wieku. Ostatni gest opieki Ułożenie ciał w grobie świadczyło o bliskich relacjach zmarłych. Nastoletnia dziewczyna leżała na boku, zwrócona twarzą w stronę chłopca. Jej ciało było lekko uniesione, jakby czuwała nad towarzyszem nawet po śmierci. – Wcześniejsze przypadki podwójnych pochówków, z jakimi miałam do czynienia, najczęściej ukazywały zmarłych leżących ramię w ramię. Tutaj najpierw ułożono chłopca, a tuż obok niego nastolatkę. Zwrócono ją twarzą w jego stronę, jakby celowo ją podpierając – mówi bioarcheolożka Jacqueline McKinley. – Jednoczesny pochówek wskazuje na to, że oboje padli ofiarą tej samej choroby zakaźnej. To, że [dziewczynka – przyp. red.] spoczęła obok niego w tak czułym geście, niemal nad nim czuwając, pozwala mi przypuszczać, iż zaraziła się podczas opieki nad nim, pełniąc do końca rolę starszej siostry – przypuszcza ekspertka. Przełom w laboratorium DNA Kluczowe odpowiedzi przyniosły zaawansowane analizy genetyczne wykonane z próbek kości. Badania przeprowadzone w Francis Crick Institute potwierdziły, że pochowani byli rodzeństwem. Brat i siostra zmarli prawdopodobnie w tym samym czasie. – Taki pochówek wskazuje na wspólną przyczynę zgonu, zapewne chorobę zakaźną. Fakt ułożenia dziewczyny w pozie wyrażającej troskę i czuwanie nad zmarłym sugeruje, że mogła ona zarazić się od chłopca, gdy opiekowała się nim jako starsza siostra – mówi McKinley. Źródło: Time Team Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wyklęty syn i kronikarz z zagranicy. Mroczne cienie złotego wieku Chrobrego
Bolesław Chrobry przeszedł do historii jako władca potężny i bezwzględny, ale jego prywatne życie i kulisy budowania państwowej propagandy kryją dramaty, o których rzadko wspomina się na lekcjach historii. W najnowszym podcaście National Geographic prof. Bożena Czwojdrak rzuca nowe światło na postać Bezpryma – syna, którego król próbował wymazać z pamięci – oraz na sensacyjne odkrycia dotyczące pochodzenia Galla Anonima.
Spis treści: Bezprym: syn pozbawiony prymatu Gall Anonim nie był Galem? Sensacja w polskiej kronice Gdzie była stolica? Polska na kołach Posłuchaj całej rozmowy o czasach Bolesława Chrobrego Budowa państwa polskiego w XI wieku nie była jedynie pasmem zwycięskich bitew, ale przede wszystkim bezwzględną grą o przetrwanie dynastii. Podczas gdy my celebrujemy wielkość Chrobrego, prof. Bożena Czwojdrak przypomina, że za fasadą złotych tkanin i wystawnych uczt kryły się rodzinne tragedie i brutalne decyzje o tym, kto ma prawo do korony, a kto musi zniknąć w mroku dziejów. Bezprym: syn pozbawiony prymatu Jednym z najbardziej intrygujących wątków poruszonych przez prof. Czwojdrak jest postać Bezpryma, pierworodnego syna Chrobrego, który został całkowicie pominięty w sukcesji na rzecz młodszego Mieszka II. Czy jego imię było jedynie przydomkiem nadanym przez złośliwych? – Niektórzy historycy tłumaczą imię Bezprym jako „ten, który jest pozbawiony prymu, prymatu”, czyli pierwszeństwa – po prostu tego, którego „wykolegowano” z drogi do tronu – wyjaśnia prof. Czwojdrak. Według ekspertki Bolesław Chrobry mógł dokonać odnowienia swojej koronacji w 1025 roku właśnie po to, by przy okazji namaścić Mieszka II i jednoznacznie wskazać go jako swojego jedynego następcę, łamiąc przy tym prawo pierworodztwa. To był polityczny hazard, który po śmierci króla doprowadził kraj na skraj upadku. Gall Anonim nie był Galem? Sensacja w polskiej kronice Kolejnym mitem, który prof. Czwojdrak dekonstruuje w rozmowie z Łukaszem Załuskim, jest tożsamość naszego pierwszego kronikarza. Choć od stuleci nazywamy go Gallem Anonimem, współczesna nauka wskazuje na zupełnie inny kierunek niż Francja. – Określenie „Gal” jest już bardzo mocno nieadekwatne. Badania prof. Tomasza Jasińskiego wskazują ewidentnie na basen Morza Śródziemnego. To na pewno Włochy, być może mnich z Lido – tłumaczy prof. Czwojdrak. Ta zmiana perspektywy rzuca nowe światło na to, jak powstawała „historia oficjalna” Polski. Anonim nie pisał suchej kroniki, lecz tworzył propagandowy epos na zamówienie Bolesława Krzywoustego, w którym Chrobry miał być niedoścignionym wzorem, a niewygodne fakty – jak choćby upadek Bolesława Śmiałego – zręcznie pomijano dyplomatycznym zwrotem: „wiele by o tym mówić”. Gdzie była stolica? Polska na kołach Dla współczesnego człowieka pojęcie stolicy jest nierozerwalnie związane z konkretnym miastem. Jednak w czasach Chrobrego Polska była „państwem na kołach”. Prof. Czwojdrak studzi zapał tych, którzy szukają jednej kolebki państwa w Gnieźnie czy Poznaniu. – Słowo „stolica” w naszym rozumieniu funkcjonuje dopiero od XIV wieku. Wcześniej stolica jest tam, gdzie jest książę. On był mobilny, wszędzie jeździł – zauważa mediewistka. Choć Gniezno miało znaczenie symboliczne ze względu na relikwie św. Wojciecha, a Poznań był siedzibą biskupa, kluczowe decyzje mogły zapadać na Ostrowie Lednickim, w Gieczu czy Kaliszu. Każdy z tych grodów pełnił funkcję „stolicy”, gdy tylko w jego bramach pojawiał się królewski orszak. Posłuchaj całej rozmowy o czasach Bolesława Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej staruszki. Żyła 800 lat temu w Norwegii
Jak wyglądała kobieta w średniowieczu? Dzięki archeologom i technologii 3D możemy dziś zobaczyć twarz Tory sprzed ponad 800 lat. Rekonstrukcja robi ogromne wrażenie.
Spis treści: Realistyczny model średniowiecznej staruszki Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Kolejna ciekawostka z Norwegii. Badacze z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim (NTNU) stworzyli niedawno realistyczny, trójwymiarowy model kobiety, która żyła w Norwegii prawie 800 lat temu. Do stworzenia tej niezwykłej rekonstrukcji naukowcy wykorzystali jej kości, które odnaleziono w Trondheim. Tora, bo tak nazwano tę kobietę, w chwili śmierci miała 65 lat. Realistyczny model średniowiecznej staruszki – Zastanawiam się, co mogłaby pomyśleć, gdyby 800 lat temu powiedziano jej, że któregoś dnia stanie się główną atrakcją muzeum – mówi Ellen Grav, archeolożka, która brała udział w tworzeniu rekonstrukcji. Kobieta, którą widać w postaci pełnowymiarowego modelu 3D jest uśmiechniętą staruszką, która podpiera się na drewnianym kiju. Ma na sobie pomarańczową suknię oraz lekkie buty. – Chcieliśmy pokazać każdemu, kto przyjdzie na spotkanie z Torą, że średniowiecze nie było wyłącznie okresem w historii Europy. Powstawało wtedy przecież wiele przełomowych dla ludzkości wynalazków. Ta starsza kobieta mogła ciężko pracować, ale na pewno były chwile, w których była szczęśliwa. Chcieliśmy, żeby ludzie zobaczyli ją właśnie z uśmiechem na twarzy – mówi prof. Ellen Grav. Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Tora urodziła się pod koniec XIII wieku w Trondheim, w środkowej Norwegii. Miasto zamieszkiwało wówczas ok. 4000 osób, głównie kupcy i rzemieślnicy. Prof. Ellen Grav uważa, że w tamtym okresie był to spory i dobrze funkcjonujący ośrodek miejski. Kobieta została pochowana na średniowiecznym cmentarzu przy głównej ulicy Kaupmannastretet. Jej szczątki odkopano w latach 70. XX wieku. Badacze twierdzą, że staruszka prawdopodobnie pochodziła z kupieckiej rodziny. – Na ulicy Kaupmannastretet mieszkali głównie rzemieślnicy, którzy sprzedawali swoje towary na straganach obok domów, zwróconych w stronę drogi. Zakładamy, że Torą pochodziła z rodziny lepiej sytuowanej, ponieważ kupcy należeli do bogatszej warstwy społecznej Trondheim – podkreśla prof. Grav. – Sam fakt, że Tora dożyła 65 lat, już jest na swój sposób wyjątkowy i świadczy o jej lepszym statusie. W ówczesnych czasach w Norwegii tylko bogatsi ludzie mieli odpowiednią dietę, która mogła zapobiegać niektórym chorobom – dodaje prof. Grav. Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Suknia, którą ma na sobie Tora, jest wzorowana na prawdziwej sukni, którą odnaleziono w kościele klepkowym w Uvdal. Pochodzi z okresu, w którym żyła Tora. Została utkana ten sam sposób, co średniowieczne damskie odzienie. Zafarbowano ją również ręcznie przy użyciu naturalnego barwnika z rośliny zwanej marzanna barwierska (Rubia tinctorum). Tora, którą widzimy w postaci trójwymiarowego modelu, jest zgarbiona i nie ma dolnych zębów. Naukowcy odkryli, że miała mocno zdeformowany kręgosłup, a zęby straciła jeszcze wiele lat przed śmiercią. Archeolodzy uważają, że jej postura może wskazywać, że pomimo wysokiego statusu społecznego całe życie ciężko pracowała. Ellen Grav współpracowała z duńskim charakteryzatorem filmowym Thomasem Foldbergiem, aby stworzyć jak najbardziej rzeczywisty model Tory. Archeolożka przyznaje, że każdy fragment ciała norweskiej kobiety był ręcznie malowany, a każdy kosmyk włosów pojedynczo doklejany. Skóra Tory została wykonana z silikonu. Ubranie z kolei zostało stworzone przez Nille Glæsel, która zajmuje się szyciem i rekonstrukcją m.in. ubrań wikingów. Suknia została uszyta z wykorzystaniem średniowiecznych technik. Źródło: National Geographic Polska, NTNU Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Koronacja, której mogło nie być? Tajemnice politycznego hazardu Bolesława Chrobrego
Każdy uczeń potrafi wskazać datę 1025 r. jako moment narodzin Królestwa Polskiego. Jednak dla historyków to dopiero początek pytań. Czy Bolesław Chrobry rzeczywiście czekał na koronę aż do śmierci, czy może nosił ją na skroniach od ćwierćwiecza? W najnowszym odcinku podcastu National Geographic prof. Bożena Czwojdrak zagląda za kulisy najważniejszej ceremonii w dziejach wczesnej Polski, obnażając luki w naszej wiedzy i fascynujące gry dyplomatyczne średniowiecza.
Spis treści: 1025 czy rok 1000? Zagadka dwóch koronacji Złote obrusy i polityczny teatr: jak Piastowie imponowali Europie Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Większość z nas wyobraża sobie koronację Bolesława Chrobrego jako uroczysty, niemal filmowy moment, który ostatecznie scalił państwo Piastów. Tymczasem rzeczywistość roku 1025 jest pełna białych plam. Nie znamy dokładnego miejsca ceremonii, nie dysponujemy opisem liturgii, a co więcej – niektórzy badacze poddają w wątpliwość samą datę. Czy celebrowana hucznie rocznica tysiąclecia królestwa opiera się na kruchych fundamentach? Prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego sugeruje, że to, co bierzemy za fakt, może być jedynie zgrabną narracją kronikarzy. 1025 czy rok 1000? Zagadka dwóch koronacji Największy spór historyków dotyczy tego, kiedy Bolesław Chrobry faktycznie stał się królem. Choć podręczniki stawiają na rok 1025, sławny Gall Anonim konsekwentnie nazywa Bolesława królem już od zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku. Według kronikarza to wtedy cesarz Otton III miał zdjąć z głowy diadem i nałożyć go na skronie Piasta. – Gdybyśmy chcieli zaczynać od tajemnic, musimy zacząć od tego, czy rok 1025 nie jest przypadkiem drugą koronacją Bolesława Chrobrego – zauważa w podcaście prof. Bożena Czwojdrak. Ekspertka wskazuje na zagadkowe monety bite przez władcę na długo przed 1025 rokiem, na których widnieje napis „Rex” (król), a nie „Dux” (książę). Czy Chrobry uprawiał polityczny marketing, zanim jeszcze oficjalnie otrzymał zgodę od papieża? Wszystko wskazuje na to, że dla ówczesnych władców prestiż płynący z gestu cesarza był ważniejszy niż formalne rzymskie dekrety. Złote obrusy i polityczny teatr: Jak Piastowie imponowali Europie Jeśli do koronacji Chrobrego doszło w 1025 roku, uroczystość mogła wyglądać zupełnie inaczej, niż sądzimy. Możliwe, że nie był to tylko akt wywyższenia ojca, ale sprytny zabieg sukcesyjny. – Wszystko na to wskazuje, że w 1025 roku Chrobry koronował jednocześnie swojego syna, Mieszka II, wykorzystując prawo inwestytury – tłumaczy prof. Czwojdrak. Był to polityczny majstersztyk: zabezpieczenie tronu dla wybranego potomka, z pominięciem pierworodnego Bezpryma, którego imię może oznaczać właśnie tego, którego „wykolegowano z pierwszeństwa”. Średniowieczna kronika Thietmara, choć niechętna Słowianom, oraz zapiski Galla Anonima dają nam wgląd w niesamowitą oprawę piastowskiej władzy. Chrobry potrafił olśnić zachodnich gości przepychem, o jakim w Niemczech krążyły legendy. – Mamy opis tej niesamowitej uczty, gdzie wszyscy noszą tylko złote tkaniny, bo srebro to było coś nędznego, najwyżej do podbicia – mówi prof. Czwojdrak. Złote puchary i wyszywane złotem obrusy nie były tylko fanaberią, ale elementem twardej dyplomacji, która miała udowodnić, że „ten książę ze środkowej Europy” jest równy cesarzom. Posłuchaj całej rozmowy o tajemniczej koronacji Chrobrego Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. View Ediplayer on the source website Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Wielkie zamieszanie w Watykanie. Historia papieża, którego... pominięto.
Wywodzące się z hebrajskiego imię Jan jest najczęściej przyjmowanym spośród wszystkich wybieranych przez następców św. Piotra. W XIII w. na tronie papieskim zasiadł jedyny dotychczas Portugalczyk, Piotr Hiszpan, który zdecydował, że będzie nosił imię Jan. Dlaczego Piotr Hiszpan stał się Janem XXI?
Spis treści: Walka o władzę w Rzymie: Ottonowie kontra Krescencjusze Błąd, który namieszał w historii: tajemnica „podwójnego” Jana Tragiczny finał antypapieża: Jan XVI na tronie Piotrowym Krwawy odwet cesarza: okrutny koniec Jana XVI Dlaczego nie ma Jana XX? Wielka pomyłka w numeracji Do rozwiązania tej zagadki wydają się prowadzić zasadniczo dwie drogi. Jedna wiodłaby do Marianusa Scotusa, irlandzkiego mnicha i kronikarza z XI w., który pomylił się w swoich wyliczeniach biskupów Rzymu urzędujących w X w. Drugi powód zamieszania w rejestrach papieskich wiąże się z pierwszym papieżem Niemcem, Grzegorzem V, panowaniem Ottona III, zaś w Polsce z rządami Bolesława Chrobrego. Wydarzenia z X w. na tyle zagmatwały porządek w katalogach pontyfikalnych, że w XIII w. trudno już było o ścisłą numerację. Przyjrzyjmy się bliżej sytuacji w końcu X w. Walka o władzę w Rzymie: Ottonowie kontra Krescencjusze Druga połowa X w. wyniosła do godności cesarskiej przedstawicieli rodu Ludolfingów, dobrze znanych z lekcji historii Ottonów. Konflikt między dynastią ottońską a rodem rzymskich patrycjuszy Krescencjuszy dotyczył przede wszystkim papieskiego tronu. Niespełna dwadzieścia lat po chrzcie Polski cesarz Otton II postarał się o wyniesienie do godności papieża niegdysiejszego arcykanclerza Italii Pietra Canepanovy, który przyjął imię Jana XIV. Wybrany bez konsultacji z duchowieństwem i ludem rzymskim, reformatorsko nastawiony następca św. Piotra już w kilka miesięcy po objęciu władzy został jej pozbawiony przez antypapieża Bonifacego VII przy wsparciu Krescencjuszy. Uwięziony w rzymskim Zamku św. Anioła Jan XIV zmarł z głodu lub został otruty. Jednak kim był antypapież? Za antypapieża uznaje się osobę, która nielegalnie zasiadła na Stolicy Apostolskiej. W analizach historycznych w odniesieniu do okresu między powstaniem Państwa Kościelnego w VIII w. a XII w. najczęściej uważa się, że głównie motywy polityczne decydowały o potraktowaniu danej osoby jako bezprawnego papieża. Błąd, który namieszał w historii: tajemnica „podwójnego” Jana W badaniach można spotkać się z opinią, że za podwójne liczenie Jana XIV był odpowiedzialny irlandzki mnich Marianus Scotus. W dziele „Cronica Clara”, w napisanych w XI w. „Dziejach świata”, często kopiowanych przez późniejszych autorów, wprowadził po pontyfikacie Jana XIV, zaś przed wyborem Jana XV jeszcze jednego papieża. W analizach historycznych przyjmuje się jednak za najbardziej prawdopodobne, że kronikarz błędnie duplikował papieża Jana XIV, panującego na przełomie 983 i 984 roku. Dobrze znany ze zjazdu w Gnieźnie Otton III, jeszcze jako król, w 996 r. zatroszczył się o to, by na Stolicy Piotrowej zasiadł jego kuzyn a zarazem dawny kapelan, Brunon. Wychowany niegdyś na dworze biskupa Wormacji Brunon postanowił, że jako papież będzie nazywał się Grzegorzem V. Niedługo po rozpoczęciu pontyfikatu Grzegorz V koronował Ottona III na cesarza. Pontyfikat Grzegorza V okazał się być niezagrożony tak długo, jak w Wiecznym Mieście przebywał Otton III. Po wyjeździe cesarza przywódca rzymskiego rodu patrycjuszy Krescencjusz II wspólnie z Bizantyjczykami wzniecił bunt i wygnał Grzegorza V. Jesienią 996 r. w centrum wydarzeń pojawił się Jan Filagatos, wychowawca Ottona III i jego ojciec chrzestny. Tragiczny finał antypapieża: Jan XVI na tronie Piotrowym Osiemnaście wieków przed chrztem Polski antyczni Grecy założyli na południu współczesnych Włoch swoje kolonie. Właśnie greccy osadnicy wprowadzili nazwę „Italia” na określenie obszaru Półwyspu Apenińskiego. Jednym z potomków osiadłych w Kalabrii Greków był Jan Filagatos. Nadzwyczaj znakomicie układała się jego kościelna i polityczna kariera, o czym świadczą urzędy kanclerza cesarskiego, opata w Noantoli czy wreszcie arcybiskupstwo Piacenzy. Po wybuchu rebelii Krescencjusza wpływowy dostojnik udał się na tereny dzisiejszych północnych Włoch, ażeby mediować między Krescencjuszem a Ottonem. Najprawdopodobniej na przełomie lutego i marca 997 r. Krescencjusz, który zdążył już mianować się dyktatorem, sprowadził Jana Filagatosa do Rzymu i wyniósł go na tron Piotrowy jako Jana XVI. Przebywający na wygnaniu Grzegorz V obłożył ekskomuniką i pozbawił wszelkich godności kościelnych Jana Filagatosa. Trudno z całą pewnością stwierdzić, czy Jan XVI odegrał jedynie rolę marionetki w rękach Krescencjusza, czy też świadomie wystąpił przeciwko cesarzowi przy poparciu Bizantyjczyków. Roczny pontyfikat uznanego za antypapieża Jana XVI miał swój tragiczny finał. Krwawy odwet cesarza: okrutny koniec Jana XVI Gdy w styczniu 998 r. Otton III wraz z Grzegorzem V wkroczyli z wojskiem do Wiecznego Miasta rozpoczęły się rokowania z buntownikami. Stojącego na czele rebelii Krescencjusza aresztowano i ścięto, natomiast Jan XVI po ucieczce z miasta ukrył się w Kampanii. Ostatecznie wysłannicy cesarscy schwytali antypapieża, który został oślepiony, pozbawiony nosa, uszu i języka. W Rzymie okrutnie oszpeconego usadzono na osła i, założywszy mu na głowę wypreparowane wymiona krowy, prowadzono po ulicach. Podczas synodu w Wielkim Poście 998 roku. formalnie zniesiono z urzędu Jana XVI. Zamknięty w klasztorze zmarł przypuszczalnie latem 1001 r. Dlaczego nie ma Jana XX? Wielka pomyłka w numeracji Kiedy w 1276 r. dawny osobisty lekarz papieża Grzegorza X, ceniony już za życia uczony Piotr Hiszpan jako pierwszy Portugalczyk obejmował tron Piotrowy, stanął przed wyborem imienia. Wspomniana pomyłka u Marianusa Scotusa odnośnie do Jana XIV, jak też numerowanie w niektórych kronikach papieża Jana XVII jako Jana XVI spowodowały niemały zamęt we właściwej rachubie Janów na Stolicy Apostolskiej. Nie ma pełnego konsensusu wśród znawców tematu, czy Piotr Hiszpan świadomie rozwiązał dylemat nieścisłości i przeskoczył w numeracji. Niekiedy uczeni zakładają, że i on popełnił błąd, gdy wybrał imię Jan XXI zamiast Jana XX. Gdy zatem zajrzymy do pocztu papieży, a nawet do oficjalnie przyjętego spis antypapieży nie znajdziemy nikogo o imieniu Jan XX. Sławny logik i medyk sprawował urząd głowy Kościoła niespełna rok. W „Boskiej komedii” Dante uczcił Piotra Hiszpana, umieszczając go pośród teologów w niebie, zaś Jan Długosz chwalił przystępność papieża Jana XXI, który nie unikał obcowania z nikim, choćby najuboższym, żeby tylko był wykształcony. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Michał Szczepaniak Z wykształcenia jestem biblistą. Od wielu lat pracuję jako przewodnik turystyczny grup do ponad 30 krajów. Jestem autorem podcastu „Izrael 1001 podróży”. Po godzinach najchętniej spędzam czas podczas samotnych wypraw w nieznane oraz odkrywam zgiełk światowych metropolii. Więcej na stronie michalszczepaniak.com.
Od skromnego hospicjum do globalnej sieci dyplomacji. Najważniejszym celem, który realizuje zakon maltański, jest służba potrzebującym
Współczesne stosunki międzynarodowe opierają się niemal wyłącznie na koncepcji państwa narodowego, dysponującego określonym terytorium i ludnością. Niemal, bo należy podkreślić, że w tym systemie funkcjonuje także podmiot z siedzibą w Rzymie, który wymyka się tym definicjom. Suwerenny Rycerski Zakon Szpitalników Świętego Jana, z Jerozolimy, Rodos i Malty, znany powszechnie jako zakon maltański, to instytucja, która od blisko tysiąca lat łączy misję religijną i tradycję rycerską z suwerennością polityczną.
Spis treści: Fundamenty misji zakonu Wpływ na średniowieczną Europę Zakon maltański w XXI wieku Zakon maltański w Polsce Kim są współcześni rycerze? Instytucje oparte na solidnym fundamencie potrafią przetrwać upadki imperiów, a zakon maltański jest tego najlepszym przykładem. Od skromnego hospicjum w Jerozolimie, przez potężne państwo na Malcie, aż po dzisiejszą globalną sieć dyplomacji humanitarnej – joannici konsekwentnie realizują misję służby „Panom Chorym”. Ich suwerenność, postrzegana niekiedy jako anachronizm, w rzeczywistości stanowi nowoczesne i skuteczne narzędzie niesienia pomocy tam, gdzie zawodzą tradycyjne struktury państwowe. Fundamenty misji zakonu Historia joannitów nie opiera się na szczęku stali i krwawym krzewieniu wiary, jak w przypadku wielu innych zakonów rycerskich, a na potrzebie niesienia pomocy. W połowie XI stulecia, jeszcze przed pierwszą krucjatą, kupcy z Amalfi – potężnej wówczas włoskiej republiki morskiej – uzyskali od kalifa Egiptu zgodę na wzniesienie w Jerozolimie kościoła, klasztoru i hospicjum. Placówka ta, poświęcona św. Janowi Chrzcicielowi, miała służyć pielgrzymom przybywającym do Grobu Świętego, bez względu na ich pochodzenie czy wyznanie. To właśnie ten pierwotny, uniwersalny charakter opieki stał się fundamentem, na którym zbudowano tożsamość zakonu. Narodziny wspólnoty Za fundatora i pierwszego mistrza zakonu uznawany jest błogosławiony brat Gerard. Pod jego przywództwem luźna wspólnota religijna przekształciła się w sformalizowany zakon, który w 1113 roku został formalnie uznany przez papieża. Paschalis II, wydając bullę Pie Postulatio Voluntatis, wyłączył szpitalników spod jurysdykcji lokalnych władz kościelnych i świeckich, poddając ich bezpośredniej opiece Stolicy Apostolskiej. Dokument ten zagwarantował zakonowi prawo do swobodnego wyboru kolejnych mistrzów bez zewnętrznej ingerencji. We wczesnych latach działalności w Jerozolimie organizacja koncentrowała się na rozwijaniu nowatorskich metod opieki. W pierwszej spisanej regule zakonu, opracowanej przez błogosławionego Raymonda du Puy, następcę Gerarda, członkowie wspólnoty byli definiowani jako słudzy ubogich i chorych. Wprowadzono wówczas standardy, które znacznie wyprzedzały swoją epokę, kładąc nacisk na higienę, dietę pacjentów i systematyczną opiekę medyczną, co uczyniło jerozolimski szpital jednym z najbardziej zaawansowanych ośrodków medycznych średniowiecznego świata. Rycerze i obrońcy Gdy Królestwo Jerozolimskie zaczęło się umacniać, zakon stanął przed nowymi wyzwaniami. Ze strony sił muzułmańskich zaczęło narastać zagrożenie. To, w połączeniu z koniecznością obrony szlaków pielgrzymkowych, wymusiło na szpitalnikach przyjęcie funkcji militarnej. Konstytucja królestwa zobowiązała zakon do zbrojnej obrony chorych, pielgrzymów i kluczowych twierdz. W ten sposób narodził się fenomen persona mixta – zakonu rycerskiego, którego członkowie byli jednocześnie mnichami składającymi śluby ubóstwa, czystości i posłuszeństwa, oraz profesjonalnymi wojownikami. Obronność stała się drugim przedmiotem działalności joannitów. Wraz z templariuszami szpitalnicy stworzyli pierwszą w historii nowożytnej stałą armię w Ziemi Świętej, zarządzając potężnymi twierdzami, takimi jak Krak des Chevaliers czy Margat. To właśnie w tym okresie ukształtowała się słynna dewiza zakonu: tuitio fidei et obsequium pauperum – obrona wiary i służba ubogim. Symbolika ośmioramiennego krzyża, przyjęta w tym czasie, miała przypominać o ośmiu błogosławieństwach ewangelicznych i ośmiu cnotach rycerskich, takich jak męstwo, lojalność czy pogarda dla śmierci w imię wyższych wartości. Wpływ na średniowieczną Europę Należy podkreślić, że zakon nie wpływał na Stary Kontynent wyłącznie na polu bitwy. Dzięki rozległej sieci komandorii joannici stali się pionierami nowoczesnej administracji i bankowości. Dochody z europejskich posiadłości finansowały nie tylko wojny w Ziemi Świętej, ale także budowę szpitali i mostów, co przyczyniało się do rozwoju infrastruktury cywilnej wielu państw. Budowa państwowości Po upadku Akki w 1291 roku i utracie Ziemi Świętej zakon musiał się ewakuować. Joannici najpierw udali się na Cypr, a później – na Rodos. To właśnie tam, po krwawym podboju wyspy, który zakończył się w 1310 roku, wspólnota po raz pierwszy utworzyła pełnoprawne suwerenne terytorium. Wielcy mistrzowie, przyjmując tytuł książąt Rodos, budowali państwo dysponujące nowoczesną flotą, własną monetą i rozwiniętą dyplomacją. Okres rodyjski to czas intensywnego rozwoju architektury obronnej. Fortyfikacje wzniesione w mieście Rodos stały się wzorem dla inżynierów wojskowych w całej Europie. Kontrolując wschodnie akweny Morza Śródziemnego, zakon stał się czymś w rodzaju „straży morskiej”, chroniącej chrześcijańską żeglugę przed piratami i flotą osmańską. Maltański bastion W 1530 roku cesarz Karol V przekazał zakonowi w wieczyste lenno archipelag Malty, w zamian za symboliczną daninę. To właśnie na tej wyspie joannici osiągnęli szczyt swojej potęgi, zarówno militarnej, jak i politycznej. Najważniejszym sprawdzianem dla rezydującego na Malcie zakonu było wielkie oblężenie z 1565 roku. Przez cztery miesiące rycerze pod wodzą wielkiego mistrza Jeana de la Vallette odpierali ataki potężnej armii osmańskiej. Zwycięstwo, okupione ogromnymi stratami, zahamowało ekspansję Imperium Osmańskiego w kierunku zachodnim i stało się symbolem chrześcijańskiego oporu, świętowanym na dworach całej Europy. Tuż po bitwie rozpoczęto budowę Valletty – nowoczesnego miasta-twierdzy, które do dziś zachwyca barokową architekturą i innowacyjnym układem urbanistycznym. Sacra Infermeria Mimo militarnego zaangażowania, zakon pozostał wierny swojej pierwotnej misji. Budowa Sacra Infermeria w Valletcie, rozpoczęta w 1574 roku, zaowocowała powstaniem jednego z najnowocześniejszych szpitali w historii. Placówka ta posiadała między innymi najdłuższą w Europie, bo mierzącą 155 metrów, salę szpitalną i mogła przyjąć blisko tysiąc pacjentów w stanach nagłych. Standardy higieniczne, takie jak używanie srebrnych naczyń w celu zapobiegania infekcjom czy prowadzenie zaawansowanych badań anatomicznych i farmakologicznych, czyniły z Malty europejskie centrum nauki medycznej, gdzie szkolili się lekarze z całego kontynentu. Zmierzch potęgi Koniec XVIII stulecia przyniósł gwałtowne zmiany. Rozwój potęg narodowych i słabnące zagrożenie ze strony Imperium Osmańskiego sprawiły, że militarna rola zakonu zaczęła być podważana. W 1798 roku Napoleon Bonaparte, w trakcie swojej wyprawy do Egiptu, zajął Maltę bez walki. Rycerze, związani kodeksem zabraniającym walki przeciwko chrześcijanom, musieli opuścić wyspę. Po okresie tułaczki i krótkim epizodzie z caratem rosyjskim, w 1834 roku zakon ostatecznie osiadł w Rzymie. Joannici zrezygnowali z militarnych ambicji. Skoncentrowali się niemal wyłącznie na działalności charytatywnej i medycznej. W XIX i XX wieku rycerze maltańscy stali się pionierami nowoczesnego ratownictwa, organizując pociągi sanitarne podczas wojen i misje humanitarne w najodleglejsze zakątki świata. Zakon maltański w XXI wieku Współczesny zakon maltański jest czymś w rodzaju unikatowej hybrydy instytucjonalnej. Mimo że poza eksterytorialnymi posiadłościami w Rzymie nie dysponuje terytorium państwowym, powszechnie jest uznawany za suwerenny podmiot prawa międzynarodowego. Należy jednak podkreślić, że w tym przypadku suwerenność nie jest celem samym w sobie, a jedynie narzędziem ułatwiającym realizację misji humanitarnych. Status dyplomatyczny i rola w ONZ Zakon utrzymuje pełne stosunki dyplomatyczne z 115 państwami oraz z Unią Europejską. Ma status stałego obserwatora przy Organizacji Narodów Zjednoczonych, co pozwala mu na aktywny udział w kształtowaniu polityki humanitarnej na najwyższym szczeblu. Dzięki swojej neutralności i apolityczności, często pełni rolę mediatora w konfliktach międzynarodowych, docierając z pomocą tam, gdzie inne organizacje nie mają wstępu. Malteser International Głównym ramieniem operacyjnym zakonu w zakresie niesienia pomocy międzynarodowej jest Malteser International. Założona w 2005 roku agencja realizuje ponad 100 projektów rocznie w 30 krajach. Jej działalność obejmuje nie tylko pomoc doraźną po katastrofach naturalnych, ale także długofalowe programy ochrony zdrowia i odbudowy. Współcześnie, zakon koncentruje się przede wszystkim na: pomocy uchodźcom (prowadzenie obozów i opieki medycznej m.in. w Sudanie, Ugandzie i na Bliskim Wschodzie), walce z chorobami (programy leczenia trądu, gruźlicy oraz walka ze skutkami pandemii COVID-19), bezpieczeństwie żywnościowym (wspieranie rolnictwa i systemów irygacyjnych w regionach dotkniętych suszą), opiece nad wykluczonymi (prowadzenie domów opieki, hospicjów i jadłodajni dla bezdomnych w Europie i obu Amerykach). Zakon maltański w Polsce Historia obecności joannitów na ziemiach polskich sięga XII wieku, kiedy książę Henryk Sandomierski ufundował komandorię w Zagości. Przez stulecia zakon odgrywał istotną rolę w polskim życiu społecznym i religijnym, a jego członkami byli wybitni przedstawiciele rodów arystokratycznych i dostojnicy państwowi. Po okresie komunistycznym, kiedy zakon nie mógł prowadzić działalności, Związek Polskich Kawalerów Maltańskich reaktywował swoje struktury w 1992 roku, powracając do intensywnej działalności charytatywnej. Kim są współcześni rycerze? Dzisiejszy zakon maltański liczy około 13 500 członków. Choć tradycyjnie kojarzony z arystokracją, w latach 90. XX wieku przeszedł proces demokratyzacji, otwierając najwyższe klasy członkostwa dla osób spoza szlacheckich rodów, o ile wykazują się one wyjątkowymi zasługami dla misji instytucji. Członkowie dzielą się na trzy klasy, przy czym kluczową rolę odgrywają rycerze sprawiedliwości – profesi zakonni składający śluby zakonne, z których wyłaniany jest wielki mistrz. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
XV-wieczny obraz skrywał tajemnicę. Dostrzeżono na nim jedno z najstarszych kamiennych narzędzi świata
Naukowcy odkryli na XV-wiecznym obrazie religijnym jedno z najstarszych narzędzi kamiennych świata. Pięściak, bo tak określają go archeolodzy, symbolizuje ukamienowanie – ale jak trafił na malowidło?
W tym artykule: Dyptyk z Melun Zagadkowy kamień Pięściak czy coś innego. Specjalistyczne analizy Technika wykonania pięściaka Pięściaki to obustronnie obrobione narzędzia kamienne o migdałowatym kształcie. Najstarsze mają nawet ponad 2 miliony lat. Narzędzia o podobnej formie wykonywane były przez większą część pradziejów, przez różnych przodków człowieka. Jak to możliwe, że taki przedmiot znalazł się na obrazie religijnym sprzed kilkuset lat? Dyptyk z Melun Dyptyk z Melun jest określany również jako Madonna z Dzieciątkiem wśród Aniołów lub Dyptyk Etienne'a Chevaliera. Wykonał go malarz francuski, Jean Fouquet w połowie XV wieku. Dzieło powstało na zlecenie skarbnika i sekretarza króla Karola VII, Stefana Chevaliera. Najpierw znajdowało się w kościele Dziewic w Melun we Francji nad grobem Agnès Sorel, metresy Karola VII. Obecnie lewy panel dzieła znajduje się w berlińskiej Galerii Malarstwa (niem. Gemäldegalerie) w Niemczech, a prawy w belgijskiej Antwerpii. Na lewym panelu widoczne są dwie postaci. Po lewej stronie klęczy donator – Chevalier, w czerwonej tunice. Tuż obok niego jest jego patron, św. Stefan. Święty w lewej ręce ma Biblię. Na niej znajduje się kamień symbolizujący jego ukamienowanie. Z tyłu głowy świętemu spływa krew z zadanej mu śmiertelnej rany. Zagadkowy kamień Kamień nie wygląda jednak jak typowy nieobrobiony otoczak. Dlatego zaintrygował naukowców. Zwrócił na niego uwagę prof. Steven Kangas, starszy wykładowca na Wydziale Historii Sztuki w Dartmouth w USA. Miał przeczucie, że to nie był zwykły kamień. – Znałem malarstwo Fouqueta od lat i zawsze myślałem, że kamienny obiekt wygląda jak prehistoryczne narzędzie. Miałem z tyłu głowy poczucie, by zająć się tą sprawą w przyszłości – powiedział Kangas. W 2021 roku Kangas wziął udział w seminarium w Dartmouth na temat stanowiska Isimila w Tanzanii, które słynie z pięściaków. Wykład wygłosił stypendysta Montgomery Charles Musiba, profesor antropologii na Uniwersytecie Colorado-Denver i ekspert ds. pochodzenia człowieka w Tanzanii i Republice Południowej Afryki. Po wykładzie Kangas nawiązał rozmowę z Musibą i profesorem i kierownikiem Wydziału Antropologii w Dartmouth, Jeremym DeSilvą. Kangas pokazał zdjęcie lewego panelu francuskiego dyptyku. Naukowcy nie mieli wątpliwości, że kamień przypomina pięściak. Potrzebne były jednak dalsze analizy. Pięściak czy coś innego. Specjalistyczne analizy Do badań włączyli się archeolodzy z brytyjskiego Uniwersytetu w Cambridge. Wykonali trzy analizy. Najpierw przyjrzeli się kształtowi kamienia. Wynik specjalistycznej analizy był jednoznaczny. Kształt obiektu był podobny w granicach 95 proc. do innych pięściaków aszelskich z regionu, w którym wykonano obraz. Nazwa „aszelski” pochodzi od specyficznego typu pięściaka. Po raz pierwszy odkryto go we Francji, na przedmieściach Amiens, Saint-Acheul. A co jeśli chodzi o kolor? Archeolodzy porównali go z 20 innymi pięściakami aszelskimi. Chociaż kolory na obrazie są prawdopodobnie zniekształcone przez zastosowany pigment i lakiery, gama kolorów na powierzchni obiektu w odcieniach żółtego, brązowego i czerwonego była podobna do innych artefaktów tego typu. Zdaniem badaczy Fouquet włożył sporo wysiłku w rzeczywiste oddanie barwy kamienia. Jego powierzchnia nie jest pod tym względem jednorodna. Co ciekawe, analiza obrazu w podczerwieni ujawniła, że ta część obrazu była przerabiana. Wygląda na to, jakby chciał artysta chciał jak najwierniej odzwierciedlić kamień. – Wydaje się, że Fouquet szczególnie zainteresował się kamiennym przedmiotem, prawdopodobnie dlatego, że go widział. Zapewne przykuł jego uwagę i poruszył wyobraźnię – mówi Kangas. Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens Naukowcy natrafili na miejsce, w którym powstawały pierwsze kamienne narzędzia. W prehistorycznym warsztacie milion lat temu produkowano pięściaki z obsydianu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odnaleziono-najstarszy-warsztat-do-produkowania-narzedzi-z-obsydianu-nie-stworzyl-go-homo-sapiens-fot-nature-ecology-evolution-2023-doi-10-1038-s41559-022-01970-1-8083bdd.jpg" width="800" height="530" alt="Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens (fot. Nature Ecology & Evolution (2023). DOI: 10.1038/s41559-022-01970-1)" title="Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens (fot. Nature Ecology & Evolution (2023). DOI: 10.1038/s41559-022-01970-1)" /> Technika wykonania pięściaka Archeolodzy bardzo dokładnie przyjrzeli się powierzchni kamienia. Dostrzegli na nim ślady obróbki. Naliczyli na nim 33 ślady po wykonaniu odłupków. Ich liczba jest zgodna z podobnymi śladami obróbki na narzędziach tego typu znajdowanych we Francji w okresie paleolitu. – Dane z naszych analiz kształtu, koloru i śladów po obróbce przedmiotu widocznego na obrazie były zadziwiająco spójne z danymi dotyczącymi innych aszelskich pięściaków, znanych z obszaru, w którym żył Fouquet – zapewnił James Clark z Wydziału Archeologii na Uniwersytecie w Cambridge. Narzędzie namalowane na religijnym obrazie może mieć nawet ponad pół miliona lat Wygląda na to, że jest to najstarsze znane artystyczne przedstawienie pięściaka w sztuce. Źródła: Cambridge Archaeological Journal Brézillon M., Encyklopedia Kultur Pradziejowych, Warszawa 1981 Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Średniowieczna sieć handlowa i miasta, które kształtowały Europę
Hanza była jednym z najważniejszych zjawisk gospodarczych średniowiecznej Europy. Ta sieć miast i kupieckich stowarzyszeń nie tylko regulowała handel w basenie Morza Bałtyckiego i Północnego, lecz także wpływała na życie polityczne, społeczne i kulturowe regionu. Działając na pograniczu ekonomii i prawa miejskiego, Hanza przyczyniła się do rozwoju portów, stworzenia stałych szlaków handlowych i wymiany doświadczeń między miastami hanzeatyckimi w Polsce, Niemczech i innych krajach.
Spis treści: Jak działała Hanza? Miasta hanzeatyckie w Polsce Hanza w Niemczech i innych krajach Znaczenie Hanzy w historii Europy Dlaczego Hanza upadła? Hanza (Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki) nie była państwem w klasycznym sensie, lecz siecią współpracujących miast i kupieckich gildii, które wspólnie chroniły swoje interesy handlowe. Jej korzenie sięgają XII wieku, kiedy to niemieckie miasta nad Bałtykiem, takie jak Lubeka, Hamburg czy Wismar, zaczęły tworzyć luźne porozumienia kupców, mające chronić ich przed piractwem i rabunkiem podczas dalekosiężnych podróży handlowych. Hanza w szczytowym momencie skupiała około 160 miast w Europie Północnej i Środkowej, a jej zasięg obejmował dzisiejsze Niemcy, Polskę, kraje bałtyckie, Holandię i Skandynawię. Liga zapewniała swoim członkom nie tylko bezpieczeństwo, ale również korzystne warunki handlowe, takie jak zwolnienia celne i prawo do eksploatacji strategicznych portów. Jak działała Hanza? Funkcjonowanie Hanzy opierało się na kilku kluczowych zasadach: współpracy, wzajemnej ochronie oraz kontroli nad szlakami handlowymi. Zjazdy delegatów miast hanzeatyckich, zwane Hansetagami, były najwyższym organem decyzyjnym związku. Te zgromadzenia, które choć nieregularne, pozwalały na podejmowanie decyzji dotyczących handlu, polityki i obrony wspólnych interesów. Hanza ustanawiała Kantory, czyli stałe placówki handlowe w najważniejszych ośrodkach handlowych Europy. Najsłynniejsze z nich znajdowały się w Londynie, Brugii, Bergen i Nowogorodzie. Kantory nie były zwykłymi magazynami – posiadały własną administrację, prawo do sądzenia sporów między kupcami, a czasem nawet niezależne statusy prawne. Takie placówki umożliwiały kontrolę nad handlem i zabezpieczały inwestycje członków Hanzy poza granicami ich miast. W codziennym funkcjonowaniu Hanza zapewniała swoim członkom ochronę przed piratami, wsparcie w negocjacjach handlowych oraz możliwość koordynacji produkcji i sprzedaży. Sieć miast hanzeatyckich umożliwiała wymianę surowców, takich jak drewno, futra, wosk, miód czy zboża, na dobra importowane – w tym tkaniny, wino, metale czy luksusowe produkty z południa Europy. Równolegle rozwijał się handel wewnętrzny między miastami, który w wielu przypadkach był bardziej znaczący niż wymiana zagraniczna. Miasta hanzeatyckie w Polsce Polska była ważnym obszarem aktywności Hanzy, zwłaszcza w rejonie Pomorza i Prus. Do najważniejszych miast leżących dziś w granicach Polski należały Gdańsk, Toruń, Elbląg, Szczecin oraz później inne ośrodki nad Bałtykiem i wzdłuż Wisły. Miasta te korzystały z przywilejów nadanych przez władców lokalnych i królów Polski, umożliwiając skuteczne prowadzenie handlu z Zachodem i Skandynawią. Gdańsk był największym ośrodkiem Hanzy w Polsce – jego port stał się kluczowym punktem dla eksportu zboża, drewna i innych surowców. Obecność Hanzy w Polsce miała wpływ nie tylko na gospodarkę, ale także na architekturę i strukturę urbanistyczną miast. Wiele budynków użyteczności publicznej, magazynów i hal targowych w dawnych miastach hanzeatyckich w Polsce nosi ślady tego wpływu. Hanza w Niemczech i innych krajach Niemieckie miasta północne, zwłaszcza Lubeka, Hamburg i Wismar, stanowiły trzon Hanzy. Sejm związku, którego zadaniem było rozstrzyganie sporów wewnętrznych i ustalanie polityki, działał właśnie w Lubece. To stamtąd koordynowano szlaki handlowe na Morzu Bałtyckim i Północnym, a także organizowano wyprawy handlowe i ekspedycje morskie. Niemieckie miasta stanowiące trzon Hanzy kontrolowały handel solą, rybami, tkaninami i metalami, a także rozwijały własne stocznie i flotę handlową, zapewniając przewagę nad konkurencją. Do Związku Hanzeatyckiego należały także miasta ze Skandynawii (Bergen, Visby) oraz Niderlandów (Brugia), gdzie założono Kantory i placówki handlowe. Dzięki temu Liga zyskała zasięg międzynarodowy i mogła wpływać na przepływy towarów oraz ceny. Znaczenie Hanzy w historii Europy Liga Hanzeatycka odegrała kluczową rolę w kształtowaniu średniowiecznej gospodarki i polityki europejskiej. Jej wpływ obejmował nie tylko handel, ale także przepisy prawne, architekturę i systemy miejskie. Dzięki Hanzie rozwijały się miasta, które później stały się centrami administracyjnymi i kulturalnymi regionu. Hanza przyczyniła się do rozwoju sieci dróg, kanałów i portów, a także wprowadzenia norm i regulacji handlowych obowiązujących w różnych krajach. W wielu przypadkach miasta hanzeatyckie działały jak samorządne organizmy, które mogły wchodzić w układy polityczne z władcami lokalnymi i wpływać na lokalne decyzje. Architektoniczne dziedzictwo Hanzy, zwłaszcza budowle w stylu ceglanego gotyku, zachowało się w wielu miastach należących niegdyś do Ligi i stanowi świadectwo potęgi gospodarczej i kulturowej tej organizacji. Dlaczego Hanza upadła? Upadek Hanzy był procesem stopniowym, wynikającym z połączenia czynników ekonomicznych, politycznych i technologicznych. Pozycja Hanzy zaczęła słabnąć wraz z rozwojem silnych państw narodowych, które przejmowały kontrolę nad handlem morskim, ograniczając autonomię miast członkowskich. Wzrost znaczenia handlu atlantyckiego i odkrycia geograficzne, prowadzące do nowych szlaków handlowych z Ameryką, spowodowały spadek znaczenia tradycyjnego bałtyckiego handlu. Dodatkowo konflikty wewnętrzne między miastami członkowskimi, różnice w interesach gospodarczych oraz zmieniające się systemy podatkowe osłabiały spójność tej organizacji. W rezultacie wiele miast opuściło Ligę lub zostało wchłoniętych przez państwa narodowe, a system Kantorów zaczął tracić znaczenie. Ostatecznie proces dezintegracji zakończył się w XVII wieku, kiedy Hanza przestała pełnić funkcję centralnego organizatora handlu w Europie Północnej. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Naukowcy potwierdzili tożsamość twórcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Pomogła analiza DNA i tomograf
Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością to Otton I Wielki – ogłosili badacze z Niemiec. Wyniki archaeogenetyczne łączące szczątki spoczwyające w katedrze w Magdeburgu z dynastią Ludolfingów zamknęły proces identyfikacji. Po tysiącu lat nauka potwierdziła, że fundator katedry spoczywa w swoim pierwotnym miejscu. W jego tumbie znaleziono jednak coś, co zaskoczyło badaczy: skorupki jajek i nasiona. Co tam robiły?
Otton I Wielki, żyjący w latach 912–973, był postacią monumentalną. Stworzył potęgę Świętego Cesarstwa Rzymskiego i ufundował arcybiskupstwo w Magdeburgu. To właśnie w tej katedrze, u boku swojej pierwszej żony Edyty, cesarz znalazł miejsce wiecznego spoczynku. Choć jego grobowiec był otwierany w XIX wieku, dopiero współczesne badania kontrolne z 2024 roku ujawniły krytyczny stan zabytku. Oprócz pilnej renowacji przy okazji wykonano szczegółowe analizy szczątków. Kiedy w 2025 roku naukowcy otworzyli kamienny sarkofag Ottona I Wielkiego, stanęli przed kluczowym pytaniem: czy odnalezione wewnątrz kości rzeczywiście należą do potężnego władcy. Dzięki badaniom genetycznym i analizom antropologicznym, w marcu 2026 roku poznaliśmy odpowiedź. Dziedzictwo zagrożone przez czas Naukowcy zaobserwowali niepokojące uszkodzenia: korodujące żelazne elementy, wilgoć oraz zasolenie niszczące strukturę sarkofagu. Aby ratować ten bezcenny obiekt, w styczniu 2025 roku wokół grobowca wzniesiono specjalną drewnianą konstrukcję, pozwalającą na przeprowadzenie prac w kontrolowanych warunkach. Decyzja o podniesieniu ważącej 300 kilogramów marmurowej płyty była nieunikniona, by móc zbadać i zakonserwować jego zawartość. Skarby ukryte w sośninie Pod płytą z marmuru pochodzącego z dzisiejszej wyspy Marmara (Turcja) odkryto skromną, drewnianą trumnę, która – jak wykazały badania dendrochronologiczne – została wykonana z sosny ściętej zimą 1208 roku. Prawdopodobnie wiązało się to z przeniesieniem szczątków cesarza po wielkim pożarze katedry w 1207 roku. Wewnątrz oczom badaczy ukazały się nie tylko kości, ale też artefakty: fragmenty bizantyjskiego jedwabiu, tkanina przetykana srebrnymi nićmi oraz przedmioty świadczące o dawnych ingerencjach w pochówek, takie jak XIII-wieczna moneta, skorupki jaj czy pestki owoców. Dokumentacja trumny odbywała się przy użyciu najnowocześniejszych technik, w tym skanowania 3D i fotografii wysokiej rozdzielczości. Podczas gdy sarkofag poddawano renowacji, szczątki trafiły w ręce interdyscyplinarnego zespołu ekspertów, w skład którego weszli m.in. biolodzy, radiolodzy i medycy sądowi. Ich zadaniem było ustalenie, kim był człowiek spoczywający w cesarskiej tumbie. Biologiczny portret władcy Analiza antropologiczna naukowców z Landowego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhalt dostarczyła pierwszych mocnych dowodów, że mamy do czynienia z Ottonem I. Szczątki należały do mężczyzny, który w chwili śmierci miał od 55 do 65 lat, co idealnie współgra z przekazami historycznymi o zgonie cesarza w wieku 60 lat. Zmarły mierzył około 180 centymetrów wzrostu, co czyniło go osobą wyjątkowo postawną na tle współczesnych mu ludzi. Charakterystyczne zmiany kostne w okolicach miednicy i ud potwierdziły, że spędził on dużą część życia w siodle. Badania izotopowe w Mannheim rzuciły światło na „cesarskie menu”. Dieta władcy była bogata w białko zwierzęce i ryby słodkowodne, a co istotne, nie zawierała prosa – zboża kojarzonego wówczas z niższymi warstwami społecznymi. Antropolodzy fizyczni dostrzegli też ślady dawnych urazów: zagojone rany na czaszce, parodontozę oraz nietypowe zmiany naczyniowe u podstawy czaszki, które mogą sugerować przyczynę śmierci zgodną z kronikarskimi opisami. Był to zapewne udar. Z kolei badania radiowęglowe szczątków potwierdzają okres, w którym żył Otton I. Wielka szkoda, że w przypadku pierwszych piastowskich władców Polski nie możemy pochwalić się tak dobrze zachowanymi miejscami ich pochówków. Genetyczny stempel autentyczności Ostateczny, „twardy” dowód przyniosły jednak dopiero badania DNA przeprowadzone przez Instytut Maxa Plancka w Lipsku. Kluczem do sukcesu było porównanie materiału genetycznego z kośćmi Henryka II, ostatniego z rodu Ludolfingów, spoczywającego w Bambergu. Dzięki zgodzie władz kościelnych pobrano próbki z relikwiarza św. Henryka, co pozwoliło na zestawienie obu profili genetycznych. Wyniki nie pozostawiły złudzeń: obaj zmarli są ze sobą spokrewnieni w trzecim stopniu w linii męskiej. Fakt ten idealnie pasuje do genealogii, według której Henryk II był prawnukiem brata Ottona Wielkiego, Henryka Bawarskiego. – Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością mamy przed sobą szczątki Ottona Wielkiego” – ogłosił prof. Harald Meller dyrektor Landowego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Archeologii Saksonii-Anhalt. 1 września 2026 roku cesarz spocznie ponownie w katedrze, tym razem w nowej trumnie. Źródło: Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie (LDA) Sachsen-Anhalt Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Zapomniane imperium. Chazaria była jedną z największych potęg Europy
Od VII do IX wieku Chazaria stanowiła jeden z głównych filarów ówczesnego porządku geopolitycznego. Państwo rozciągające się od brzegów Morza Kaspijskiego po stepy dzisiejszej Ukrainy było bowiem czymś więcej niż tylko efemerycznym związkiem koczowników. Mówimy tu o kluczowym buforze, chroniącym Europę przed ekspansją islamu od strony Kaukazu i jednocześnie – o „inkubatorze”, w którym kształtowały się zręby przyszłej Rusi Kijowskiej i państwowości węgierskiej. Dziś nazwa stepowego imperium jest już niemal nieobecna w potocznej świadomości historycznej.
Spis treści: Tureckie korzenie Wielkie imperium, czyli zasięg terytorialny Chazarii Sacrum i profanum, czyli dwuwładza w Chazarii Tarcza Europy Judaizm na stepie Upadek imperium Bez chazarskich wzorców administracyjnych i militarnych, wczesna Ruś Kijowska najprawdopodobniej wyglądałaby zupełnie inaczej. Również Węgrzy, którzy przez wieki żyli w symbiozie z Chazarami, przenieśli wiele elementów ich kultury politycznej i rzemiosła do Europy Środkowej. Jak na ironię, Rusowie zadecydowali o upadku potężnego i bogatego imperium, od którego tarczy przez ponad sto lat odbijały się siły arabskie, dążące do islamskiego podboju Europy Wschodniej. Tureckie korzenie Początki Chazarii – a właściwie Kaganatu Chazarskiego – są związane z wielkimi procesami migracyjnymi, które wstrząsnęły Eurazją po upadku potęgi Hunów. Źródła wspominają o tym ludzie dopiero w VI wieku, jednak należy wspomnieć, że istnieje hipoteza, według której pojawili się oni w dorzeczu dolnej Wołgi znacznie wcześniej, jako jeden z odłamów ludów tureckich. We wczesnych kronikach ich kolebka jest nazywana „Bersilią”. Mowa o regionie zlokalizowanym na terenie dzisiejszego Dagestanu, gdzie Chazarowie funkcjonowali pierwotnie w ramach potężnego związku plemiennego Sabirów. Kluczowy moment dla krystalizacji chazarskiej państwowości nastał w połowie VII stulecia, wraz z rozpadem kaganatu zachodniotureckiego. W 650 roku, w obliczu chaosu po upadku Turkuci, Chazarowie pod wodzą klanu, który niektórzy historycy utożsamiają z królewskim rodem Ashina, ogłosili niezależność. Nie była to jednak zwykła rebelia, a narodziny nowej potęgi, która szybko zdominowała sąsiednie ludy: Bułgarów, Alanów i wczesne plemiona słowiańskie. Chazarowie od samego początku nie tworzyli jednolitej etnicznie grupy. Był to raczej konglomerat plemion posługujących się językami tureckimi, głównie z grupy oghurskiej, ale obejmujący także ludy irańskie, ugrofińskie i słowiańskie. Różnorodność stała się podstawą potęgi nowego państwa, ale także wyzwaniem dla jego spójności. Wielkie imperium, czyli zasięg terytorialny Chazarii Między VIII a IX wiekiem, czyli w szczytowym momencie rozkwitu, Chazaria kontrolowała obszary, które dziś stanowią południową Rosję, Ukrainę, zachodnie krańce Kazachstanu, południowe obrzeża Gruzji i północną część Azerbejdżanu. Granice państwa były płynne, a determinowała je nie tylko siła militarna, ale także sezonowe cykle koczownicze. Dolna Wołga i Dagestan Rdzeń państwa był zlokalizowany na żyznych terenach wzdłuż dolnego biegu Wołgi i w północnym Dagestanie. To właśnie tam wznosiły się najstarsze stolice – Semender i Belendżer, które później ustąpiły miejsca Itil – wielkiej metropolii, zlokalizowanej w delcie Wołgi. Kontrola nad tym regionem zapewniła Chazarom monopol na handel kaspijski i stanowiła klucz do komunikacji z Bliskim Wschodem. Ekspansja na zachód i północ Na zachodzie chazarskie wpływy sięgały Dniepru, włączając w system trybutarny wczesne ośrodki słowiańskie, w tym Kijów. Na Krymie Chazaria dzieliła wpływy z Bizancjum, kontrolując stepową część półwyspu i strategiczne porty. To czyniło Chazarów bezpośrednim sąsiadem i partnerem cesarstwa. Sacrum i profanum, czyli dwuwładza w Chazarii W Chazarii panował system rządów, oparty na dualizmie władzy – diarchii. Taki ustrój był charakterystyczny dla wielu ludów tureckich, jednak w Kaganacie Chazarskim osiągnął najskrajniejszą i najbardziej sformalizowaną formę. Żywe bóstwo Na szczycie państwowej hierarchii stał wielki kagan. Nie uczestniczył on czynnie w życiu politycznym. Był raczej postacią sakralną – ucieleśnieniem pomyślności państwa. Wielki kagan był niemal całkowicie odizolowany od poddanych. Rzadko opuszczał pałac, a kiedy już to robił, lud musiał padać przed nim na twarz, nie tylko by oddać mu cześć, ale także by nie spojrzeć w jego oblicze. Rytuał intronizacji był wyjątkowo brutalny. Nowemu kaganowi zaciskano na szyi jedwabny sznur, a w momencie, gdy zaczynał tracić przytomność, pytano go, ile lat chce panować. Liczba, którą wymówił w zamroczeniu, stawała się jego terminem urzędowania. Ponadto istniał twardy limit 40 lat panowania. Po tym czasie kagan był zabijany, gdyż uważano, że jego siły duchowe uległy wyczerpaniu. Rzeczywista siła Podczas gdy wielki kagan pozostawał w sferze sacrum, realną władzę dzierżył kagan-bek. To on dowodził armią, nakładał podatki, zarządzał administracją i przyjmował obce poselstwa. Relacja między oboma urzędami była jednak pełna rytualnej podległości. Bek codziennie odwiedzał kagana, wchodząc do pałacu boso i niosąc kawałek drewna, który zapalał na znak szacunku, zanim zasiadł po jego prawej stronie. Tarcza Europy Chazaria odegrała kluczową rolę w powstrzymaniu arabskiej ekspansji na północ. W VII i VIII wieku, gdy armie islamu podbijały Persję i zagrażały Konstantynopolowi, Chazarowie stali się „murem”, o który rozbijały się kolejne inwazje Umajjadów. Konflikt z Arabami trwał z przerwami ponad sto lat. Chazarowie nie tylko bronili swoich granic. Przeprowadzali też śmiałe kontrataki, zapuszczając się głęboko do Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. W 730 roku, pod Ardabilem, Chazarowie odnieśli spektakularne zwycięstwo, niszcząc armię kalifatu. Choć późniejsza wielka wyprawa Marwana II w 737 roku zmusiła chazarskiego kagana do ucieczki na północ i chwilowego przyjęcia islamu, Arabowie nie byli w stanie utrzymać tak odległych terenów. Co zwycięstwa Kaganatu oznaczały dla Starego Kontynentu? W następstwie wojen arabsko-chazarskich doszło do trwałego ustalenia granicy na linii Kaukazu, co uchroniło Europę Wschodnią przed wczesnym podbojem islamskim i pozwoliło na rozwój chrześcijaństwa na Rusi i Bałkanach. Judaizm na stepie Elementem historii Chazarów, o którym nie można nie wspomnieć, jest przyjęcie przez nich judaizmu. W świecie zdominowanym przez misje chrześcijańskie i muzułmańskie, wybór religii mojżeszowej był dość kontrowersyjnym, a jednocześnie – genialnym posunięciem geopolitycznym. Dzięki niemu Kaganat zachował neutralność wobec potężnych sąsiadów. Według tradycji zapisanej w korespondencji chazarskiej i „Kuzari”, dziele Judy Halewiego, król Bulan doznał objawienia i zaprosił przedstawicieli trzech religii na debatę. Zauważył, że zarówno chrześcijanie, jak i muzułmanie wywodzą swoje fundamenty od judaizmu, co skłoniło go do wyboru „wiary ojców”. Bulan i tysiące jego możnych zaczęło przestrzegać praw Tory. Współczesna nauka datuje ten proces na drugą połowę VIII lub początek IX wieku. Należy jednak podkreślić, że niektórzy badacze kwestionują historię masowej konwersji, wskazując na brak archeologicznych śladów w rdzennym sercu kaganatu nad Wołgą. Z drugiej strony, liczne źródła arabskie, bizantyńskie i żydowskie z epoki zgodnie potwierdzają, że władca i jego dwór wyznawali judaizm. Upadek imperium Koniec Chazarii nie był procesem powolnym, a gwałtowną katastrofą, wywołaną przez pojawienie się nowej, agresywnej siły na północy – Rusi Kijowskiej. Wspierana była przez bizantyjskiego sojusznika (który wcześniej był sprzymierzeńcem Kaganatu). W połowie X wieku Chazaria była już osłabiona wewnętrznymi tarciami religijnymi i naporem Pieczyngów. Ten moment doskonale wykorzystał książę kijowski Światosław I Igorowicz. W 965 roku jego wojska zdobyły Sarkel w błyskawicznej kampanii, a następnie – Itil i Semender. Ruś nie zamierzała jednak okupować tych ziem. Po zniszczeniu infrastruktury handlowej najeźdźcy odeszli z łupami, co doprowadziło do załamania się gospodarczej podstawy państwa. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Kiedy powstała najstarsza broń palna? Badacze odnaleźli w Niemczech bardzo stary prymitywny pistolet
Podczas wykopalisk w niemieckiej Brandenburgii archeolodzy odnaleźli broń krótką datowaną na końcówkę XIV wieku. Naukowcy uważają, że jest 9 lat starsza od słynnej broni z Tannenbergu.
Historia broni palnej ma swój początek w Chinach. W Kraju Środka w IX wieku wynaleziono proch czarny. Początkowo był on używany głównie w celach rozrywkowych oraz do prostych broni zapalających. Z czasem Chińczycy zaczęli wykorzystywać proch w działaniach militarnych. Jedną z pierwszych takich konstrukcji była lanca ognista, którą uważa się za pierwszą na świecie broń prochową i poprzednik broni palnej. Kiedy powstała broń prochowa? Była to włócznia z przymocowaną rurą, z której po zapaleniu prochu wydobywał się płomień oraz drobne odłamki. Lance ogniste wykorzystywano m.in. w wojnach dynastii Song przeciw północnym państwom Liao i Jin, a później także przez Jin przeciwko Mongołom Czyngis-chana. W Europie lance pojawiły się dopiero w XIV w. Z chińskiej technologii stopniowo rozwijały się kolejne rodzaje broni, również krótkiej. W krajach europejskich zaczęły pojawiać się się pierwsze ręczne działa. Były to proste metalowe lufy zamocowane na drewnianym trzonku, które ładowano od przodu prochem i kulą. Strzał następował po przyłożeniu zapalonego lontu do otworu zapłonowego. Dotychczas jednym z najstarszych zachowanych egzemplarzy takiej broni było działko z Tannenbergu z 1399 roku. Najstarsza broń palna na świecie Okazuje się jednak, że istnieje starsza broń. Naukowcy prowadzący wykopaliska na terenie Brandenburgii znaleźli broń palną datowaną na 1390 r. W sumie ma ok. 6 cm długości. – Nie mamy żadnych pisemnych ani archeologicznych dowodów na używanie broni palnej z tego okresu w Brandenburgii. Do tej pory mogliśmy to jedynie zakładać w sposób ogólny – powiedział Christof Krauskopf, dyrektor Brandenburskiego Urzędu ds. Zarządzania Dziedzictwem i Państwowego Muzeum Archeologicznego. Broń została odnaleziona w 2023 roku przez Matthiasa Dasse, wolontariusza i konserwatora zabytków. Odkrył fragmenty tego prymitywnego pistoletu podczas badań terenowych w pobliżu zamku Kletzke. Odkrywca przekazał artefakt Gordonowi Thalmannowi, kierownikowi Urzędu Ochrony Zabytków w Prignitz, który zidentyfikował przedmiot jako lufę średniowiecznej broni palnej. Skąd pochodziło odkryte ręczne działo? Naukowcy nazwali tę broń „działem ręcznym Kletzke”, od miejsca odkrycia i wydarzeniem, z którym mogła być związana. Badacze sugerują, że pistolet mógł być elementem ekwipunku wojownika, który brał udział w oblężeniu zamku w 1390 roku. Była to część większego regionalnego konfliktu. W oświadczeniu niemieccy uczeni przypomnieli zachowaną relację franciszkanina Detmara z Lubeki. Według niej dwóch brandenburskich książąt – Henryk I i ErykaIV – miało poprowadzić ponad 1100 żołnierzy w marszu na zamek Kletzke, który był wówczas w posiadaniu potężnej rodziny von Quitzow. Obrońcom udało się zabezpieczyć twierdzę i odeprzeć napastników. Zamek uległ jednak zniszczeniom był odbudowywany w kolejnych latach. – Jeśli związek między oblężeniem a ręcznym działem Kletzke zostanie potwierdzony, przedmiot ten będzie stanowił rzadki dowód wczesnej broni palnej, która zaczęła pojawiać się w późnośredniowiecznych działaniach wojennych – pokreślił Krauskopf. Zaznaczył jednak, że pistolet prawdopodobnie nie został wykonany w Niemczech, co może świadczyć o tym, że należał do najemnika z innej części Europy, który był wynajęty na czas kampanii przeciwko von Quitzom. Źródło: Landkreis Prignitz
Powstaje najdroższy film w historii Polski. Będzie opowiadał o Słowianach
To nie będzie kolejna „cepelia”. Wojciech Smarzowski chce zbudować prawdziwe grody i zrekonstruować starosłowiańską mowę, by opowiedzieć o czasach Mieszka I. „Swadźba” i „Chrzest” mają być najdroższymi i najbardziej autentycznymi filmami w historii naszej kinematografii. Kiedy premiera?
Wojciech Smarzowski tworzy filmy, które nikogo nie pozostawiają obojętnym. Jego produkcje, tak jak „Wołyń”, „Kler” oraz „Dom dobry” dotykają bolesnych traum społecznych. Reżyser przedstawia te zjawiska w sposób bezkompromisowy. Czy tak samo będzie w przypadku przygotowywanej właśnie produkcji? Tym razem Smarzowski wziął się za temat związany z początkami państwa polskiego. Akcja filmu rozgrywać się będzie w drugiej połowie X wieku i dotyczyć będzie Słowian. Trzy warstwy słowiańskiej duszy Co do tej pory zdradzili na temat filmu jego twórcy? Scenariusz, współtworzony przez Wojciecha Rzehaka (autora m.in. „Kleru”), opiera się na kilku przeplatających się płaszczyznach. „Film składa się z trzech warstw. Pierwsza, która teraz przyciąga naszą uwagę najsilniej, to Mieszko i to, co działo się w wielkiej polityce, czyli budowanie państwowości. Drugi wątek jest przygodowy, można powiedzieć awanturniczy. (…) Trzecia płaszczyzna będzie związana z wierzeniami oraz obyczajami” – mówi w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” Wojciech Rzehak. Akcja filmu rozpocznie się w latach 963–964, kiedy Mieszko I ścierał się z Wieletami i Wolinianami. Oś czasu produkcji uwzględnia rok 966, bezpośrednio związany z chrztem władcy, oraz rok 967, w którym Mieszko odniósł zwycięstwo nad Wichmanem dzięki sojuszowi z Czechami. Wierzenia i obrzędy Słowian Warstwa dotycząca wierzeń i rytuałów Słowian będzie stanowić ważną cześć produkcji. Twórcom zależy na dowartościowaniu słowiańskiej mitologii, którą postrzegają jako „scancelowaną”. Wojciech Rzehak stwierdził, że chce „dowartościować słowiańską mitologię, którą nam zabrano”. Z tego powodu filmowcy chcą zaprezentować na ekranie kilka ważnych ceremonii i świąt: Swadźba (Swaćba) – staropolski ceremoniał zaślubin, będący istotnym rytuałem przejścia, Tryzna – słowiański obrzęd żałobny i pogrzebowy, Noc Kupały oraz Szczodre Gody – celebrowanie przesileń letniego i zimowego. Życie społeczności zostanie pokazane jako nierozerwalnie zrośnięte z naturą i cyklem pór roku, co scenarzysta Wojciech Rzehak porównuje do konstrukcji „Chłopów” Reymonta. Fachowcy ramię w ramię z filmowcami Reżyser kategorycznie odrzuca estetykę „cepelii”, stawiając na maksymalny realizm w przedstawianiu sposobów oddawania czci bogom, dbałość o detale ubiorów oraz wykorzystanie zrekonstruowanego języka dawnych Słowian. „Nie idziemy w kierunku technologii 3D, spora część dekoracji powstawanie od zera” – podkreślił Rzehak. Od samego początku prac, czyli od 2016 roku, konsultantem historycznym projektu jest Igor Górewicz, autor monografii o uzbrojeniu Słowian. Każdy element scenariusza, uzbrojenia i ubiorów jest weryfikowany pod kątem zgodności z badaniami archeologicznymi i opiniami fachowców. Takie podejście powoduje spore koszty i w konsekwencji może być to najdroższa polska produkcja filmowa w historii. Na jakim etapie są prace nad filmem i kiedy wielka premiera? Jak zdradził „Gazecie Wyborczej” Rzehak, film ma być zaprezentowany w kinach w 2028 roku. Wcześniej całe przedsięwzięcie było ogłaszane pod zbiorczym roboczym tytułem „Słowianie Swaćba”. W trakcie trwających blisko dekadę prac nad koncepcją rozważano również stworzenie trylogii, w skład której miały wejść filmy o tytułach: „Swadźba”, „Postrzyżyny” oraz „Chrzest”. Z najnowszych informacji wynika, że produkcja będzie podzielona na dwie części o tytułach: „Swadźba” oraz „Chrzest”, które będzie można obejrzeć za jednym razem z przerwą. Obsada filmu nie jest jeszcze znana. Twórcy stawiają na młodych aktorów, bo jak argumentują – Mieszko I u szczytu potęgi był zaledwie 30-letnim mężczyzną. Źródła: Gazeta Wyborcza, Telemagazyn Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To się nazywa szczęście. Mężczyzna podczas nurkowania znalazł swój drugi miecz krzyżowców
Izraelski student podczas nurkowania u wybrzeży Morza Śródziemnego między Hajfą a Tel Awiwem natrafił na pokryty grubą warstwą piachu i muszli średniowieczny miecz należący do krzyżowców. Podobnego odkrycia dokonał już 5 lat wcześniej.
W 2021 roku u wybrzeży północnego Izraela podwodny archeolog Shlomi Katzin natrafił na niezwykłe znalezisko – żelazny miecz z epoki krucjat. Artefakt przez stulecia lat spoczywał na dnie morza, niemal całkowicie pokryty grubą warstwą muszli, piasku i innych morskich organizmów. Dwa miecze krzyżowców odnalezione w ciągu 6 lat Powstała w ten sposób skorupa działała jak naturalna osłona, która zabezpieczyła broń przed całkowitą korozją. Po usunięciu osadów z ostrza badania wykazały, że miecz ma ok. 800 lat i najpewniej powstał w czasach krucjat. Analiza ujawniła coś jeszcze. Było to niewielkie wygięcie ostrza, które zdaniem badaczy mogło powstać w trakcie walki z innym rycerzem. Sześć lat później wydarzyła się sytuacja niemal jak deja vu. Shlomi Katzin ponownie nurkował u wybrzeży Izraela i znów dostrzegł wystającą z dna rękojeść miecza. Tym razem jednak artefakt był niemal całkowicie zasypany piaskiem i pokryty grubą warstwą morskich osadów. W komunikacie prasowym Uniwersytet w Hajfie poinformował, że Izraelczyk początkowo zwrócił uwagę na grupę nurków, którzy przeczesywali dno morza z wykorzystaniem z wykrywaczy metalu. Katzin relacjonował, że obawiał się, iż mogą to być osoby próbujące nielegalnie poszukiwać zabytków. W Izraelu znaleziono tylko kilka podobnych mieczy Izraelczyk postanowił przepędzić innych nurków z potencjalnego stanowiska archeologicznego. Gdy wszyscy odpłynęli, zauważył fragment rękojeści miecza. Katzin poinformował o znalezisku swoją przełożoną, archeolożkę morską Deborah Cvikel. Ta z kolei skontaktowała się z Izraelskim Urzędem Starożytności, który wydał zgodę na wydobycie artefaktu z dna Morza Śródziemnego, aby zapobiec jego dalszemu niszczeniu. – To niezwykle rzadkie znalezisko, które rzuca nowe światło na obecność krzyżowców na wybrzeżach Izraela. W kraju znanych jest zaledwie kilka podobnych mieczy z okresu krzyżowców (1095–1291 n.e.). Dlatego to odkrycie w znacznym stopniu przyczynia się do poznania i zrozumienia znaczenia wykorzystania morskich kotwicowisk i życia uczestników krucjat – powiedziała Cvikel w oświadczeniu. Średniowieczne krucjaty przeciw innowiercom Wyprawy krzyżowe, znane również jako krucjaty (łac. crux – „krzyż”), rozpoczęły się pod koniec XI wieku. Na wezwanie papieży europejscy rycerze podejmowali zbrojne ekspedycje do różnych części świata. Ich przeciwnikami byli nie tylko muzułmanie na Bliskim Wschodzie, lecz także ludy pogańskie zamieszkujące wschodnie obszary Europy. W pamięci historycznej szczególne miejsce zajęły jednak walki prowadzone przeciwko państwom muzułmańskim. Najważniejszym celem pierwszych wypraw w imię wiary chrześcijańskiej było zdobycie kontroli nad Ziemią Świętą. Dla średniowiecznych wyznawców tej religii kluczowe znaczenie miała zwłaszcza Jerozolima, uznawana za miejsce ukrzyżowania Jezusa Chrystusa. Dlatego to właśnie odzyskanie tego miasta stało się jednym z głównych motywów organizowania wypraw krzyżowych. Miecze, takie jak te odkryte przez Shlomiego Katzina ujawniają badaczom, jak wyglądał ekwipunek średniowiecznych obrońców wiary. W tym przypadku naukowcy wykorzystali tomografię komputerową, aby nieinwazyjnie zajrzeć do wnętrza miecza, bez konieczności zdrapywania osadów morskich z ostrza. Okazało się, że był to miecz jednoręczny, a jego kształt wskazywał, że ​​prawdopodobnie należał do krzyżowca, który pochodził z terenów dzisiejszej Francji. Źródło: Uniwersytet w Hajfie Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Valhalla stanowi centrum potęgi Odyna. Zamiast odpoczynku na bohaterów czeka tam wieczny trening i ostateczne poświęcenie
Valhalla, magiczna kraina, gdzie Odyn gromadzi ogromną armię i karmi wojowników dzikiem, jest jednym z najważniejszych składników nordyckiej mitologii – pięknej i fascynującej, ale także mrocznej i przerażającej. Powszechnie jest przedstawiana jako miejsce wiecznego szczęścia wikingów. Jednak rzadko wspomina się, że dla wojownika nagrodą nie był odpoczynek, a wieczna wojna, będąca niczym innym, jak przygotowaniem do ostatecznego poświęcenia.
Spis treści: Złote serce Asgardu Konstrukcja z oręża Mieszkańcy Valhalli Rutyna w krainie bogów i bohaterów Współczesna kultura – od oper Wagnera, po komiksowe uniwersa i gry wideo – zredukowała obraz Valhalli do „wikińskiego raju”, pełnego piwa i romantycznej walki. Należy jednak podkreślić, że rzeczywista, czyli zgodna z pierwotnym mitem, natura tego miejsca jest znacznie bardziej złożona i mroczniejsza, niż mogłoby się wydawać. Bez współczesnych naleciałości dom poległych wojowników jawi się jako gigantyczne koszary, twierdza ostatecznej obrony i polityczne centrum, w którym Odyn gromadzi zasoby na dzień sądu. Złote serce Asgardu Według przekazów zawartych w mitologii nordyckiej, Valhalla nie unosi się w próżni. Źródła precyzyjnie osadzają ją w geografii Asgardu, świata bogów Aesirów. „Grímnismál”, pieśń w której Odyn wyjawia tajniki kosmosu, wskazuje, że Valhalla znajduje się w krainie zwanej Glaðsheimr. Pod tą nazwą kryje się piąta z wymienianych w poemacie niebiańskich siedzib, opisywana jako „rozciągająca się szeroko” i „jaśniejąca złotem”. Snorri Sturluson w „Gylfaginning” dopowiada, że Glaðsheimr to nie tylko parcela pod Valhallę. Kraina ta jest miejscem zgromadzeń rady bogów, zawierającym trzynaście wysokich tronów dla Aesirów – męskich bóstw. Oznacza to, że koszary armii Odyna nie zostały zepchnięte na peryferia Asgardu, a stanowią jego administracyjne i reprezentacyjne centrum. Siedziba Wszechojca sąsiaduje z Vingólf, salą zgromadzeń bogiń. Sugeruje to, że wojna, która w nordyckiej mitologii jest męską domeną, i sacrum są w tym świecie nierozerwalnie splecione. Konstrukcja z oręża Valhalla nie jest kamienną twierdzą czy drewnianą chatą. Bardziej przypomina ogromny pomnik wojny. Zgodnie z opisami zawartymi w „Grímnismál” i powtórzonymi w „Eddzie prozaicznej”, każdy element konstrukcyjny budynku pełni funkcję symboliczną i praktyczną. Dach ze złotych tarcz Budynek nie jest kryty strzechą czy gontem. Jego połać dachowa składa się z tysięcy złotych tarcz, ułożonych jedna na drugiej, niczym rybia łuska. Każda z nich lśni w słońcu Asgardu, a to sprawia, że dach mieni się blaskiem widocznym z daleka. Jest to obraz nawiązujący do formacji tzw. muru tarcz, podstawowej taktyki bojowej wikingów. Dach Valhalli jest więc niebiańską osłoną, chroniącą mieszkańców przed żywiołami, a jednocześnie stanowiącą ogromny magazyn uzbrojenia defensywnego, gotowego do pobrania w dniu Ragnarök. Krokwie z włóczni Belki podtrzymujące ciężką konstrukcję wykonane są z drzewców włóczni. Broń poświęcona Odynowi stanowi szkielet konstrukcji. To sugestywne przypomnienie, że cała struktura „nieba” opiera się na agresji i sile ataku. Bez włóczni, czyli ataku, dach – obrona – zawaliłby się w jednej chwili. Ławy z pancerzy Wewnątrz hali znajdują się długie stoły biesiadne, otoczone ławami. Nie są one jednak wyściełane futrami czy tkaninami, a kolczugami i pancerzami. Wojownicy siedzą na zbrojach, jedzą na zbrojach i prawdopodobnie śpią na zbrojach. To całkowicie zaciera granicę między stanem spoczynku a gotowością bojową. W Valhalli nie ma cywilów – nawet meble są zmilitaryzowane. Złota flora przedproża Zanim wejdzie się do samej hali, należy przejść przez jej przedpole. Tam, tuż przed głównymi drzwiami, rośnie Glasir – gaj lub pojedyncze drzewo, porośnięte złotymi liśćmi. W „Skáldskaparmál” drzewo to jest opisane jako najpiękniejsze wśród bogów i ludzi. W poezji skaldów określenie „liście Glasira” stało się powszechną metaforą złota. Fosa twierdzy Odyna Pierwszą linią obrony jest rzeka Thund. Otacza ona teren Valhalli, oddzielając sacrum od profanum. Dla zastępów poległych, to niezwykle trudna do pokonania bariera. Silny nurt i hałas wody stanowią swoisty sprawdzian determinacji dusz, które chcą przekroczyć próg Valhalli. Mieszkańcy Valhalli Należy podkreślić, że ta mityczna kraina nie jest otwartym niebem dla każdego wikinga. Dostęp do Valhalli jest ściśle kontrolowany. Wstąpić tam mogą wyłącznie ci, którzy na polu bitwy zginęli gwałtowną śmiercią, a ich ciała stały się łupem dla wilków i kruków. Jednym z najniezwyklejszych aspektów koszarów Odyna jest ich ogromna pojemność. „Grímnismál” wymienia 540 drzwi i 800 wojowników, którzy ramię w ramię mogą wyjść przez każde z nich. Proste działanie wskazuje zatem na 432 tys. wojowników. Należy jednak podkreślić, że kryje się tu pewien haczyk. Badacze zwracają uwagę, że równolegle z dziesiętnym, Germanie posługiwali się systemem dwunastkowym. W efekcie funkcjonowały dwa pojęcia: mała setka, czyli nasze współczesne 100, i wielka setka, oznaczająca liczbę 120. W języku staronordyckim słowo „hundrað” domyślnie oznaczało 120. Przyjmując, że liczba 800 w poemacie odnosi się do ośmiu wielkich setek, a 500 w liczbie wielkich drzwi to pięć długich setek, należy założyć, że całkowita liczebność armii Wszechojca to 614 400 wojowników. Einherjerowie Mieszkańcami Valhalli są Einherjerowie, czyli „ci, którzy walczą sami”. Są to dusze ludzi, którzy zginęli w walce. Trzeba jednak wspomnieć, że nie każdy poległy wojownik mógł trafić do armii Odyna. Według „Grímnismál”, Wszechojciec dzieli się poległymi po połowie z boginią Freyją, która ma prawo pierwszego wyboru i zabiera swoją połowę do krainy Fólkvangr, do hali Sessrúmnir. Jako że najwyższy z nordyckich bogów potrzebuje skutecznej armii na Ragnarök, preferuje tych, którzy wykazali się „wirtuozerią” w uśmiercaniu wrogów. Ci, którzy umarli ze starości lub w następstwie choroby, trafiają do mrocznego Helheimu. Wbrew powszechnemu przekonaniu, Einherjerowie nie przebywają w Valhalli w ramach nagrody. Kraina Odyna to obóz szkoleniowy, gdzie nagroda, czyli uczta, jest tylko paliwem do dalszego treningu. Wojownicy mają pracować, w dodatku ciężko. Ich losem jest zginąć ponownie, tym razem ostatecznie, u boku boga, który również zginie. Walkirie „Pozyskiwaniem zasobów ludzkich” dla Odyna zajmują się Walkirie. Są to żeńskie duchy, całkowicie podległe najwyższemu. Ich rola jest dwojaka. Na polu bitwy Walkirie są wykonawczyniami woli Odyna. To właśnie one „tkają” los bitwy decydując, kogo dosięgnie włócznia, a kto przeżyje. W Valhalli, już po przetransportowaniu dusz, rola Walkirii ulega zmianie. Stają się strażniczkami domowego ogniska i posługaczkami. Serwują miód Einherjerom, dbając o to, by rogi nigdy nie były puste. Rutyna w krainie bogów i bohaterów Każdy dzień w Valhalli jest brutalny, a w dodatku – cykliczny. Życie toczy się tam w formie wiecznej pętli, która trwa od momentu śmierci wojownika, aż do Ragnaröku. Trening O świcie wojownicy wychodzą na wielki dziedziniec lub równinę wewnątrz murów. Tam rozpoczyna się walka. Nie są to jednak ćwiczenia z drewnianą bronią. Wikingowie staczają krwawą bitwę na śmierć i życie. Rąbią się toporami, przebijają włóczniami, odcinają kończyny. Trup ściele się gęsto. Jest to konieczne, by utrzymać najwyższą formę bojową i przyzwyczaić psychikę do ciągłego zabijania. Gdy nadchodzi pora posiłku, następuje cud. Rany zasklepiają się, odcięte głowy wracają na karki, a polegli wstają z martwych. Wszyscy, teraz w pełni zdrowi i pogodzeni, wracają do hali jako najlepsi przyjaciele, by wspólnie ucztować. Wieczorna uczta Głód po całym dniu rzezi jest gigantyczny. Zaspokajany jest przez dwa cudowne źródła pożywienia. Podstawowym jest dzik Sæhrímnir – odnawialne zwierzę ofiarne. Każdego dnia, kucharz bogów – Andhrímnir – zabija Sæhrímnira i gotuje go w gigantycznym kotle. Co najważniejsze, po zjedzeniu kości są zbierane, a dzik odradza się nocą, by rano znów być gotowym na rzeź. Drugim pokarmem, a właściwie – napojem, jest miód kozy Heiðrún. Zwierzę to żywi się liśćmi i korą z drzewa Læraðr, a zamiast mleka daje jasny miód pitny. Dieta Odyna Warto wspomnieć, że w przeciwieństwie do Einherjerów, Odyn nie pożywia się dziczyzną. Najwyższy z bogów oddaje swoje porcje mięsa dwóm wilkom leżącym u jego stóp. Sam pije tylko wino. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Rzymskie dziedzictwo ukształtowało Bizancjum na ponad tysiąc lat. Losy imperium pełne były spektakularnych triumfów i bolesnych upadków
Bizancjum trwało przez ponad tysiąc lat. Potężne imperium było swoistym paradoksem – w swej dojrzałej fazie mówiło po grecku, modliło się w obrządku chrześcijańskim, a kulturowo chyliło się ku Bliskiemu Wschodowi. Jednak do ostatniego dnia istnienia czerpało legitymizację z rzymskiego prawa, rzymskiej administracji i rzymskiej idei uniwersalnego imperium. Przyjrzyjmy się nieco bliżej dziejom potężnego państwa.
Spis treści: Konstantynopol i trwały podział Złoty wiek Justyniana Kryzys VII wieku i początek systemu temowego Macedońskie odrodzenie Katastrofalny rok 1204 Jak upadł kolos? W powszechnej i historycznej świadomości, termin „Bizancjum” funkcjonuje jako synonim wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, która przetrwała upadek zachodu. Należy jednak podkreślić, że nazwa ta została nadana dopiero przez XIX-wiecznych historyków, nie przez samych twórców tej cywilizacji. Mieszkańcy imperium, od jego zarania w IV wieku aż po tragiczny finał w XV wieku, niezmiennie określali się mianem Rzymian, a swoje państwo dumnie nazywali Cesarstwem Rzymskim. Konstantynopol i trwały podział Bizancjum zostało wzniesione na ryzykownej decyzji cesarza Konstantyna Wielkiego o przeniesieniu stolicy imperium z Rzymu nad Bosfor. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza i zjednoczeniu cesarstwa Konstantyn dostrzegł, że demograficzny, gospodarczy i militarny środek ciężkości imperium przesunął się na wschód. Bizancjum, starożytne greckie miasto zlokalizowane na strategicznym cyplu kontrolującym kluczowe szlaki handlowe, zostało wybrane na „Nowy Rzym”. Oficjalna dedykacja miasta nastąpiła 11 maja 330 roku. Konstantynopol był czymś więcej niż tylko nową rezydencją władcy. Stanowił coś w rodzaju deklaracji politycznej. Miasto zaprojektowano z rozmachem godnym starego Rzymu – z senatem, forami i hipodromem – ale z chrześcijańskim duchem, który miał zdefiniować przyszłość imperium. W 395 roku, po śmierci Teodozjusza I Wielkiego, nastąpił ostateczny i trwały podział na Cesarstwo Zachodniorzymskie i Wschodniorzymskie. Nękany problemami gospodarczymi i presją migracyjną zachód upadł w 476 roku pod ciosami Odoakra. Wschód nie tylko przetrwał i obronił swoje granice, ale także ciągłość administracyjną i prawną, co stało się bazą dla przyszłej ekspansji. Złoty wiek Justyniana Wraz z panowaniem Justyniana I Wielkiego nastał najambitniejszy, a przy tym także najbardziej kontrowersyjny okres w dziejach wczesnego Cesarstwa Bizantyjskiego. Siostrzeniec Justyna I postawił sobie za cel odzyskanie utraconych ziem zachodnich i przywrócenie rzymskiego panowania w całym basenie Morza Śródziemnego. W 533 roku w błyskawicznej kampanii wojska Justyniana zniszczyły Wandalów w Afryce Północnej, przywracając cesarstwu kontrolę nad spichlerzem imperium. Następnie przyszła kolej na Italię. Wojna gocka była jednak wyniszczająca i długa. Choć zakończyła się klęską Ostrogotów i w konsekwencji – odzyskaniem Rzymu, Rawenny i całej Italii – pozostawiła Półwysep Apeniński w ruinie. Wreszcie, wojska Justyniana wylądowały w południowej Hiszpanii, wydzierając Wizygotom pas wybrzeża. W 565 roku, w momencie śmierci Justyniana, granice imperium obejmowały: Bałkany i Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Egipt, Italię i Sycylię, Afrykę Północną, południową Hiszpanię, wyspy Morza Śródziemnego. Cena tego sukcesu była jednak astronomiczna. Skarbiec został opróżniony, armia rozciągnięta do granic możliwości, a ludność zdziesiątkowana przez tzw. dżumę Justyniana, która mogła zabić nawet 40% populacji Konstantynopola. Kryzys VII wieku i początek systemu temowego W VII wieku charakter państwa zmienił się na zawsze. Najpierw Persowie z dynastii Sasanidów zajęli wschodnie prowincje, docierając aż pod Chalcedon. Cesarz Herakliusz w heroicznym wysiłku zdołał ich pokonać, ale triumf był krótkotrwały. Wyczerpane wojną imperia stały się bowiem łatwym łupem dla nowej siły z pustyni – Arabów zjednoczonych pod sztandarem islamu. W 636 roku, w bitwie nad rzeką Jarmuk, armia bizantyńska została rozbita. W ciągu zaledwie kilku dekad imperium utraciło swoje najbogatsze ziemie: Syrię, Palestynę, Egipt i Afrykę Północną. Równocześnie na Bałkanach osiedlali się Słowianie, a Bułgarzy tworzyli własne państwo. Bizancjum skurczyło się do Anatolii, skrawków Bałkanów i południowej Italii. To zagrożenie wymusiło jednak pewną reorganizację, która de facto uratowała państwo. Mowa o systemie temów. Tradycyjny rzymski podział na prowincje cywilne i dowództwa wojskowe został zniesiony. W ich miejsce wprowadzono okręgi wojskowo-administracyjne (temy), zarządzane przez strategów, którzy łączyli władzę cywilną i militarną. Kluczem do sukcesu było oparcie armii nie na drogich najemnikach, a na wolnych chłopach-żołnierzach, którzy otrzymywali ziemię w zamian za dziedziczną służbę wojskową. Dzięki temu Bizancjum w 717 roku odparło oblegających Konstantynopol Arabów. Ten triumf, podobnie jak późniejsza bitwa pod Poitiers, w której zatriumfowały wojska pod wodzą Karola Młota, uratowało Europę przed islamską inwazją. Macedońskie odrodzenie Względna stabilizacja nastała na przełomie IX i X wieku. Pod rządami dynastii macedońskiej, nastąpiła ponowna ekspansja i rozpoczął się czas kulturowego renesansu. Kolejni cesarze, w tym Nicefor II Fokas i Jan I Tzimiskes, przesunęli granice z powrotem na wschód, odzyskując Cylicję, Cypr, a nawet na krótko Syrię z Antiochią. Szczyt potęgi nastał wraz z objęciem tronu przez Bazylego II. W serii brutalnych kampanii zniszczył on pierwsze państwo bułgarskie, przywracając granicę imperium na Dunaju po raz pierwszy od stuleci. W 1025 roku Bizancjum było najsilniejszym mocarstwem regionu, rozciągającym się od południowych Włoch, przez całe Bałkany, aż po góry Armenii i Eufrat. Skarbiec był pełny, a autorytet cesarza – niepodważalny. Punkt zwrotny Po śmierci Bazylego II nastał czas rządów wywodzących się z konstantynopolskiej arystokracji cesarzy cywilnych. Ci, w obawie przed rosnącą potęgą wojska, zaczęli demontować system temowy, co w konsekwencji doprowadziło do katastrofy. W 1071 roku, w bitwie pod Manzikertem, Roman IV Diogenes został pokonany i wzięty do niewoli przez Turków Seldżuckich. Choć sama bitwa nie była wielką klęską militarną, wywołała wojnę domową, która pozwoliła Turkom zalać Anatolię – serce demograficzne i gospodarcze imperium. Sytuację częściowo opanowała dynastia Komnenów. Dzięki zręcznej dyplomacji odzyskali wybrzeża Azji Mniejszej. Był to jednak „łabędzi śpiew”. System obronny opierał się wówczas na nadaniach ziemi w zarząd w zamian za wystawienie oddziału, tzw. pronojach. Doprowadziło to do feudalizacji i osłabienia władzy centralnej. Katastrofalny rok 1204 Największy cios zadali imperium chrześcijanie. Zamiast do Ziemi Świętej, IV krucjata trafiła pod mury Konstantynopola. W 1204 roku krzyżowcy zdobyli i brutalnie złupili miasto, niszcząc bezcenne dzieła sztuki i relikwie gromadzone przez 900 lat. Na gruzach imperium powstało Cesarstwo Łacińskie oraz kilka greckich państw sukcesyjnych: Cesarstwo Nicejskie, Despotat Epiru i Cesarstwo Trapezuntu. Cień dawnej potęgi W 1261 roku, Michał VIII Paleolog, władca Nicei, odzyskał Konstantynopol, ale „odrodzone” imperium nie przypominało już dawnej potęgi. Zniszczone gospodarczo i pozbawione floty, stało się de facto drugorzędnym państwem regionalnym. W XIV wieku Turcy osmańscy przekroczyli Dardanele, zajmując Bałkany i odcinając stolicę od zaplecza. Tuż przed upadkiem, w połowie XV wieku, „imperium” składało się już tylko z samego Konstantynopola, garstki wysp i Despotatu Morei na Peloponezie. Jak upadł kolos? 2 kwietnia 1453 roku armia Mehmeda II przystąpiła do oblężenia Konstantynopola. Siły chrześcijańskie, liczące ok. 7 tysięcy zbrojnych, musiały stawić czoła 80-tysięcznej armii. Po trwającym niemal dwa miesiące oblężeniu, dokładnie 29 maja 1453 roku, miasto upadło. Konstantyn XI Paleolog był ostatni raz widziany, gdy włączył się do walki. Upadek Bizancjum nie był pojedynczym wydarzeniem, a długotrwałym procesem, przerywanym momentami remisji. Wymieniając główne przyczyny, należy wskazać na splot czynników wewnętrznych i zewnętrznych, które doprowadziły do zagłady. Przyczyny wewnętrzne Bizancjum nie miało jasno określonego prawa sukcesji. Rezultatem tego były nieustanne uzurpacje i wojny domowe. Szczególnie niszczycielskie były walki w XIV wieku (wojny trzech Janów), które skłoniły rywali do zatrudniania Turków jako najemników, co ułatwiło im poznanie słabości imperium i późniejszą inwazję. Od XI wieku klasa wolnych chłopów-żołnierzy zaczęła zanikać na rzecz wielkiej własności ziemskiej. Magnaci wchłaniali małe gospodarstwa, unikając jednocześnie płacenia podatków. Państwo, tracąc dochody i rekruta, przeszło na system pronoi, co jednak feudalizowało armię i czyniło ją mniej lojalną wobec centrum. W rezultacie cesarze musieli polegać na drogich i niepewnych najemnikach. Spór o Filioque i prymat papieża dzielił społeczeństwo. Próby ratowania państwa poprzez unie kościelne z Rzymem spotykały się z gwałtownym oporem ludności i niższego kleru. Słynne słowa wielkiego admirała Łukasza Notarasa: „Lepszy turban sułtana niż tiara papieża”, oddają nastroje części elit, które wolały polityczną podległość Turkom niż duchową podległość łacinnikom. Pozbawione floty Bizancjum utraciło kontrolę nad handlem na rzecz Wenecji i Genui i de facto stało się zależne od włoskich republik. Zamiast czerpać zyski z ceł, stało się ekonomicznym zakładnikiem faktorii, które drenowały zasoby regionu. Przyczyny zewnętrzne Faktyczny początek końca nastąpił w 1071 roku, gdy w bitwie pod Manzikertem Bizancjum utraciło Anatolię na rzecz Turków seldżuckich. Imperium utraciło wówczas wielki „rezerwuar” żywności i ludzi. IV krucjata „złamała kręgosłup” państwa. Krzyżowcy nie tylko ograbili miasto z bogactw gromadzonych przez 900 lat, ale rozczłonkowali terytorium. Mimo odzyskania stolicy w 1261 roku, Bizancjum nigdy nie odzyskało integralności ani potęgi morskiej. Decydujący cios wyprowadzili Turcy osmańscy, którzy, w przeciwieństwie do Seldżuków czy Arabów, stworzyli scentralizowane państwo z nowoczesną armią. Metodycznie odcinali Konstantynopol, zajmując najpierw Azję Mniejszą, a potem przenosząc się do Europy. W połowie XV wieku Konstantynopol był już tylko samotną wyspą w osmańskim morzu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.