National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-03-19T07:08:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: W starożytności nie tylko Grecja i Rzym miały demokrację. „Głos ludu” był znacznie częściej brany pod uwagę
items: Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
items: „Urodziła się, by rządzić mężczyznami". Bona Sforza była najpotężniejszą kobietą na polskim tronie
items: Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
items: Gdy brakuje bliskich, Japończycy wynajmują przyjaciół. Ta usługa naprawdę działa
items: Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
items: Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
items: Pochodził z dawnej Rzeczpospolitej. Kim był genialny popularyzator nauki i twórca serialu „Kosmos”
items: Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi? Papużki już to rozgryzły i powinniśmy się od nich uczyć
items: Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
items: Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
items: Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
items: Którego dnia w roku rodzi się najwięcej maluchów? Znamy odpowiedź
items: Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym
items: Tajemniczy lud ze Skandynawii. To oni zostawili w Polsce kamienne kręgi
items: Fala upałów nie musi być koszmarem. Naukowcy mają prosty sposób na ochłodę
items: Kurort zakazał mężczyznom noszenia krótkich spodenek. Uznano je za „nieprzyzwoite”
items: Jak wyglądała Tora? Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej kobiety
items: Plotkowanie przynosi wiele korzyści. Co zawdzięczamy plotkom?
items: Ziemia nam nie wystarczy. By przetrwać, ludzkość potrzebuje jeszcze 5 takich planet
items: Wiara kontra wiedza. Czy da się udowodnić istnienie Jezusa?
items: Jaki był brytyjski humor w średniowieczu? Przypominał Monty Pythona
items: Czy psy to nowe dzieci? Nowa koncepcja relacji człowiek-pies
items: Kataklizm sprzed 3800 lat. Trzęsienie ziemi, które zmieniło historię ludzkości​
items: Demokracje epoki kamienia. Jak rządzili łowcy i zbieracze?

W starożytności nie tylko Grecja i Rzym miały demokrację. „Głos ludu” był znacznie częściej brany pod uwagę
type: item
date: 2026-03-19T07:07:21.000Z
creator: Jan Stradowski
subject: Historia
subject: archeologia
subject: demokracja
subject: NatGeoBN
subject: polityka
subject: Społeczeństwo
description: Nowe badanie dotyczące demokracji opiera się na dowodach archeologicznych i historycznych z 31 starożytnych społeczeństw z Europy, Azji i obu Ameryk. Zespół badaczy z Field Museum wskazuje, że bardziej demokratyczne style rządzenia były częstsze, niż zakładano. Kluczowe znaczenie mogło mieć to, jak finansowano władzę.
encoded: Zespół naukowców związanych m.in. z Field Museum przeanalizował archeologiczne i historyczne ślady rządzenia w 31 starożytnych społeczeństwach z Europy, Azji i obu Ameryk. W sumie zestawiono 40 przypadków z 31 jednostek politycznych, obejmujących tysiące lat. Wniosek: demokracja była znacznie powszechniejsza w starożytności niż się powszechnie uważa. – Ludzie często zakładają, że praktyki demokratyczne narodziły się w Grecji i Rzymie – mówi Gary Feinman, główny autor badania. – Jednak nasze badania pokazują, że wiele społeczeństw na całym świecie wypracowało sposoby ograniczania wpływu władców i dawania głosu zwykłym ludziom. Demokracja widoczna w architekturze W badaniu porównywano systemy rządzenia w oparciu o dwa wymiary. Pierwszy to stopień koncentracji władzy: czy decyzje skupiają się w rękach jednej osoby lub jednej instytucji, czy są rozproszone. Drugi to inkluzywność, rozumiana jako to, na ile „większość obywateli” ma dostęp do władzy i może uczestniczyć w wybranych aspektach rządzenia. To podejście miało ułatwić ocenę społeczeństw, które różnie dokumentowały swoją historię, a część z nich nie zostawiła po sobie źródeł pisanych. Kluczową rolę odegrały ślady widoczne w przestrzeni: architektura i planowanie urbanistyczne. Wskazywano, że szerokie, otwarte przestrzenie w miastach oraz publiczne budynki z rozległymi miejscami spotkań sprzyjały wymianie informacji i wiązały się z bardziej współdzielonym modelem podejmowania decyzji. Z drugiej strony, jako sygnały większej autokracji traktowano m.in. piramidy z bardzo małą przestrzenią na szczycie, układy, w których drogi prowadzą w stronę siedziby władcy oraz brak miejsc, gdzie ludzie mogliby spotykać się i komunikować. Sposób finansowania władzy i związek z nierównościami Analiza objęła też sztukę, inskrypcje, układy miast, systemy administracyjne oraz oznaki nierówności majątkowych. Zestawiano m.in. przedstawienia władców o boskich atrybutach oraz monumentalne grobowce rządzących jako wskaźniki autokracji. Z ko…

Teotihuacan-demokracja-7fa115c.jpg
width: 1500
height: 1125

Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
type: item
date: 2026-02-24T12:02:42.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: narodziny
subject: płeć
subject: Społeczeństwo
description: Czy temperatura może zmienić światowy rozkład płci? To nie hipoteza – wskazują na to badania przeprowadzone na 5 milionach urodzeń. Wyniki są jednoznaczne: więcej stopni Celsjusza oznacza mniej mężczyzn. Czy globalne ocieplenie zgotuje nam scenariusz jak z „Seksmisji”?
encoded: Długo utrzymujące się temperatury powyżej 20°C mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby narodzin chłopców względem dziewczynek. Efekty te, chociaż na razie obserwowane głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz Indiach – w regionach najbardziej dotkniętych podwyższającą się temperaturą i o silnym wpływie kulturowym płci – wywołują ważne pytania do przyszłość demograficzną świata. Wysoka temperatura zmienia proporcje płci – najnowsze badania z Oksfordu Analiza ponad 5 milionów urodzeń w 33 krajach Afryki Subsaharyjskiej i Indiach pozwoliła po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązać wyższe temperatury z liczbą rodzących się chłopców – szczególnie wśród kobiet z terenów wiejskich i o niższym statusie społecznym. Oczywiście determinowały one płeć jedynie pośrednio. W Afryce to pierwszy trymestr jest najważniejszy Badacze wykazali, że w Afryce Subsaharyjskiej temperatury przekraczające 20°C w pierwszym trymestrze ciąży skutkują zauważalnym spadkiem liczby narodzin chłopców. Ten efekt szczególnie dotyka kobiet zamieszkujących tereny wiejskie, mających niższy poziom wykształcenia oraz rodzących już kolejnego potomka. Przyczyną jest zwiększona śmiertelność prenatalna chłopców spowodowana stresem cieplnym u matki. To oznacza, że nie tylko czynniki społeczno-kulturowe, ale także warunki klimatyczne mogą znacząco wpływać na stosunek płci przy urodzeniach. W Indiach ciepło uderza w drugi trymestr: może hamować aborcje selektywne W Indiach naukowcy zaobserwowali, że wpływ wysokiej temperatury widoczny jest w drugim trymestrze ciąży. Tutaj szczególnie zagrożone są kobiety starsze, wieloródki oraz te, które nie mają jeszcze synów – zwłaszcza w północnych stanach kraju. W Indiach mechanizm ten nie powoduje jednak, że koniecznie rodzi się więcej dziewczynek niż chłopców. Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana. Wysoka temperatura bowiem utrudnia dostęp lub użycie aborcji selektywnej pod względem płci. Efekt klimatyczny zatem oddziałuje zarówno na biologiczne mechanizmy śmie…

GettyImages-1190823302-509bd22.jpg
width: 6720
height: 4480

„Urodziła się, by rządzić mężczyznami". Bona Sforza była najpotężniejszą kobietą na polskim tronie
type: item
date: 2026-02-20T11:03:06.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Historia
subject: Społeczeństwo
description: Oskarżano ją o intrygi, kradzieże i rozwiązłość. Bona Sforza zamiast oddawać się modłom wybrała twardą politykę i skuteczne pomnażanie królewskiego majątku. Potężna władczyni odeszła z tego świata otruta przez własnego, zaufanego sługę.
encoded: W tym artykule: Bona Sforza – wykształcenie i młodość Waleczne włoskie księżne Bona, królowa Polski Bona Sforza jako ikona mody Silna pozycja władczyni Matka ostatniego z Jagiellonów Paszkwile o królowej Szczytowy moment potęgi Litwy i Korony Śmierć królowej Nauczyciel Bony, włoski humanista Crisostomo Colonna, w liście do swojej wychowanki napisał: „Urodziłaś się, by rządzić mężczyznami”. Ale zanim przyszła królowa Polski miała wykorzystać swoje talenty i umiejętności, musiała po prostu przeżyć. Urodziła się 2 lutego 1494 roku w Vigevano w Lombardii. Jej matką była Izabela Aragońska. Małżeństwo z Gianem nie było dobrane. Dziedzic potęgi Sforzów uważany był za nieudacznika. Katował żonę i zdradzał ją z atrakcyjnymi, młodymi mężczyznami. Był nieudolnym politykiem i marionetką w rękach krewnych. Rozstał się z tym światem za sprawą kuzyna i opiekuna – Ludovica „Il Moro” Sforzy, który przejął mediolański dwór. Bogate księstwo było mekką artystów. Na mediolańskim dworze przez szereg lat pracował sam Leonardo da Vinci. Bona Sforza – wykształcenie i młodość Zresztą matka Bony – Izabela Aragońska – utrzymywała z nim przyjacielskie stosunki. Renesansowy geniusz nie tylko przygotował specjalną inscenizację z okazji ślubu Izabeli i Giana, a także sporządził piękny portret przyszłej księżnej Bari. Po śmierci ojca, Bona przez pewien czas została na dworze jego mordercy – Il Moro. Później przez szereg lat tułała się z matką po różnych prowincjach. Wreszcie osiadła w Bari – małym księstwie wydzielonym Izabeli przez panujących w Neapolu Habsburgów. Bona od najmłodszych lat była wychowywana i kształcona na władczynię. Dzięki zachowanym notatkom jej wychowawcy, Crisostomo Colonny, wiadomo, że Bona znała biegle łacinę i potrafiła „wysławiać się w sposób niezwykle uczony”. Cytowała z pamięci księgi Wergiliusza, wiersze Petrarki i listy Cycerona. Od matki nauczyła się języka hiszpańskiego. Miała bez wątpienia dar do języków. Już jako królowa Polski nauczyła się naszego języka i posługiw…

bona-sforza-8207dc0.png
width: 2160
height: 1440

Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
type: item
date: 2026-02-04T11:10:26.000Z
creator: Marek Teler
subject: Historia
subject: historia
subject: historia polski
subject: królowa
subject: królowie
subject: Społeczeństwo
subject: średniowiecze
description: Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
encoded: W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. …

Elzbieta-Granowska-13f2da7.jpg
width: 1400
height: 731

Gdy brakuje bliskich, Japończycy wynajmują przyjaciół. Ta usługa naprawdę działa
type: item
date: 2026-01-31T11:57:45.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Kierunki
subject: Lifestyle
subject: Traveler
subject: azja
subject: japonia
subject: rodzina
subject: samotność
subject: Społeczeństwo
description: Kilka dni temu do polskich kin trafił film „Rodzina do wynajęcia”, w którym amerykański aktor mieszkający w Tokio podejmuje pracę jako „członek rodziny na zamówienie”. Choć fabuła może brzmieć jak czysta fikcja, podobne usługi naprawdę istnieją. W Japonii od lat działają agencje oferujące wynajem osób, które na kilka godzin lub dni wcielają się w role bliskich, partnerów czy przyjaciół.
encoded: Starzejące się społeczeństwo, rosnąca samotność i silna presja społecznych oczekiwań sprawiają, że relacje międzyludzkie w Japonii przybierają czasem nieoczywiste formy. W odpowiedzi na te zjawiska powstał specyficzny segment rynku usług – firmy oferujące „wynajem relacji”. Klienci mogą zatrudnić kogoś, kto zagra rolę męża, żony, ojca, matki, babci, a nawet współpracownika czy przyjaciela. Dla jednych to sposób na poradzenie sobie z izolacją, dla innych – narzędzie do utrzymania pozorów w świecie, w którym wizerunek społeczny wciąż ma ogromne znaczenie. Początki wynajmu „rodzin” w Japonii. Skąd wzięło się to zjawisko? W Japonii usługi polegające na wynajmowaniu aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy codziennych aktywności mają swoje korzenie już w początku lat 90. XX wieku, kiedy jedna z pierwszych firm w Tokio zaczęła oferować tego typu rozwiązania jako tzw. „usługi miękkie”, czyli kontakty z innymi z empatią i wsparciem, które miały pomagać osobom w trudnych sytuacjach społecznych. Firmy te, choć brzmią dziś egzotycznie dla zachodnich odbiorców, powstały w odpowiedzi na konkretne potrzeby: samotność, presję społeczną i lukę w tradycyjnych relacjach międzyludzkich. Pionierami tego segmentu byli przedsiębiorcy, którzy już ponad dwie dekady temu dostrzegli potencjał rynku. Jednym z nich jest Ryuichi Ichinokawa, który około 20 lat temu założył firmę Heart Project, określając jej działalność mianem „usługi dodatkowej obecności”. Jego koncepcja polegała na wynajmowaniu ludzi, którzy mogą zastąpić kogoś bliskiego w życiu klienta, wypełniając lukę emocjonalną lub społeczną. Ceny takich usług były zróżnicowane w zależności od roli i długości wynajmu, a sama idea szybko zyskała na popularności i zaczęła się rozprzestrzeniać w całym kraju. To właśnie ta długoletnia praktyka i ewolucja rynku sprawiły, że zjawisko wynajmu relacji stało się na tyle znane, iż stało się inspiracją dla twórców filmowych. Głośno zrobiło się o tym ponownie w kontekście premiery o…

wynajem-d74ce38.jpg
width: 7008
height: 4672

Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
type: item
date: 2025-12-17T13:02:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: człowiek
subject: delfiny
subject: Społeczeństwo
subject: wiek
subject: zwierzęta
description: Przyjaźń okazała się naturalnym eliksirem młodości. Udowodniły to delfiny, które nawiązują bliskie znajomości – starzeją się one zdecydowanie wolniej, niż osobniki będące samotnikami. Czy mechanizm, który działa u morskich ssaków, sprawdza się także u ludzi?
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii udowodnili, że samce delfinów butlonosych czerpią ogromne korzyści z bliskich relacji. Zaobserwowali, że trwałe przyjaźnie nie tylko poprawiają ich codzienne funkcjonowanie, ale realnie wpływają na tempo starzenia na poziomie komórkowym. To potwierdzenie znaczenia przyjaźni dla zdrowia w świecie ssaków. Wpływ przyjaźni na długość życia delfinów Badania przeprowadzone w Shark Bay w Australii Zachodniej objęły analizę sieci społecznych 38 samców delfinów butlonosych, od których pobierano próbki skóry w celu oceny wieku biologicznego. Stosowano technologie tzw. zegara epigenetycznego, który określał stan starzenia komórek na podstawie zmian metylacji DNA. Wyniki wykazały, że te samce, które posiadały więcej przyjaciół, spędzały czas w „męskim” gronie i utrzymywały głębokie relacje społeczne miały znacznie niższy wiek biologiczny względem wieku metrykalnego w porównaniu do bardziej samotnych osobników. Co samce zyskują na trwałych przyjaźniach? W odróżnieniu od samic, których więzi społeczne są bardziej płynne i powiązane z opieką nad młodymi, samce delfinów tworzą długotrwałe sojusze z innymi samcami, często trwające całe życie: tak jak ludzie. Przyjaźnie te polegają na wspólnym polowaniu, zabawie, odpoczynku, a także wzajemnym wspieraniu się w rywalizacji o samice i ochronie przed drapieżnikami. Życie w grupie nie tylko ogranicza stres, ale również zwiększa szanse przetrwania w wymagającym środowisku morskim. Czy podobne mechanizmy dotyczą także innych zwierząt społecznych – na przykład ludzi? Zjawisko to nie jest ograniczone tylko do delfinów. Prof. Lee Rollins z Uniwersytetu Południowej Walii uważa, że więzi społeczne to fundamentalna potrzeba biologiczna u wszystkich stadnych ssaków. Naukowcy planują rozszerzyć badania na inne gatunki społeczne, takie jak słonie, wilki czy małpy człekokształtne, by sprawdzić, czy przyjaźń ma podobne działanie ochronne przed starzeniem. Już wcześniejsze badania nad ludźmi wskazują, że …

GettyImages-70009045-2b5d980.jpg
width: 5017
height: 3344

Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
type: item
date: 2025-12-11T08:45:11.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: biblia
subject: chrześcijaństwo
subject: Edukacja
subject: historia
subject: religie
subject: Społeczeństwo
subject: starożytność
subject: wiara
description: Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
encoded: Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, red…

kodeks-synajskiGettyImages-106671087-d907d38.jpg
width: 5068
height: 3543

Pochodził z dawnej Rzeczpospolitej. Kim był genialny popularyzator nauki i twórca serialu „Kosmos”
type: item
date: 2025-12-08T09:05:56.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Kosmos
subject: Ludzie
subject: astronomia
subject: fizyka
subject: książki
subject: misja
subject: nauka
subject: Społeczeństwo
subject: telewizja
description: Carl Sagan nie tylko tłumaczył trudne pojęcia naukowe w prosty sposób, ale robił to z poetyckim zacięciem, które przyciągnęło miliony widzów do serialu „Kosmos”. Kim był człowiek, który uczył, jak patrzeć w gwiazdy?
encoded: Spis treści: Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Najpopularniejsze książki Carla Sagana Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Serial „Kosmos” Poglądy Carla Sagana Złota Płyta Carl Sagan był naukowcem, ale również świetnym popularyzatorem wiedzy. W czasach, gdy niewielu potrafiło mówić o fizyce, astronomii czy matematyce w zrozumiały i porywający sposób, on uczynił z nauki opowieść, której słuchał cały świat. Dzięki niemu serial „Kosmos” stał się globalnym fenomenem, a złote płyty na sondach Voyager – wiadomością dla obcych cywilizacji. Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Carl Sagan urodził się 9 listopada 1934 roku w rodzinie robotniczej na Brooklynie, w Nowym Jorku. Jego ojciec, Sam Sagan, pochodził z Kamieńca Podolskiego – niegdyś twierdzy granicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obecnie leżącej na terytorium Ukrainy. Matka, Rachel Molly Gruber, była Amerykanką z urodzenia, wychowaną w środowisku silnie związanym z żydowską tradycją. Od najmłodszych lat Carl przejawiał ponadprzeciętną ciekawość świata i zamiłowanie do książek. Rodzice, choć skromnie wykształceni, rozpoznali jego potencjał intelektualny i wspierali rozwój zainteresowań syna. Momentem przełomowym była dla niego Wystawa Światowa w Nowym Jorku w 1939 roku, której honorowym gościem był Albert Einstein. To właśnie wtedy kilkuletni Carl po raz pierwszy zafascynował się wszechświatem. Zaintrygowany pytaniem, czym są świecące punkty na nocnym niebie, poprosił matkę, by zabrała go do lokalnej biblioteki. Tam, przeglądając książki astronomiczne, dokonał swojego pierwszego naukowego odkrycia: gwiazdy to nic innego jak inne słońca – podobne do naszego, choć często znacznie większe i jaśniejsze. To doświadczenie wywarło trwały wpływ na jego młodzieńczy umysł i zapoczątkowało życiową pasję do zgłębiania tajemnic kosmosu. Wkrótce później Carl zaczął zadawać pytania wykraczające poza szkolne programy: o początek Wszec…

Carl-Sagan-GettyImages-1307542983-6e55153.jpg
width: 4954
height: 4978

Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi? Papużki już to rozgryzły i powinniśmy się od nich uczyć
type: item
date: 2025-11-25T08:38:31.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: papugi
subject: psychologia zwierząt
subject: ptaki
subject: Społeczeństwo
description: Mnicha nizinna ostrożnie bada teren, szanuje przestrzeń osobistą i powoli przekonuje do siebie inne ptaki, zanim przystąpi do odważniejszych interakcji – robi więc więcej niż niektórzy ludzie. Naukowcy dowiedli, że i my mamy się czego uczyć od dobrze wychowanych ptaków, bo potrafią one w błyskawiczny i skuteczny sposób wykształcać przyjaźnie.
encoded: Niektóre papugi ostrożnie testują nowe znajomości, zanim pójdą „na całość”. To zachowanie pozwala im wykształcić trwałe przyjaźnie, uniknąć agresji i innych nieprzyjemności. Naukowcy badający mnichy nizinne udowadniają nam, że ptaki inteligentnie rozwijają więzi społeczne: niekiedy lepiej od ludzi. Jak papugi nawiązują przyjaźnie? Papugi, tak jak ludzie, wykazują silną potrzebę życia w grupie. Ich przyjaźnie nie powstają jednak przypadkowo, lecz są efektem wieloetapowego procesu społecznego, który minimalizuje ryzyko konfliktów. Badania przeprowadzone przez zespół naukowców z University of Cincinnati wykazały, ze mnichy nizinne – gatunek pięknych, zielonkawych papug z Ameryki Południowej – stopniowo zbliżają się do nowych osobników, szanując swoją przestrzeń osobistą, obserwując je z dystansu, a dopiero po jakimś czasie, w przemyślany sposób podejmują ostrożne próby nawiązania kontaktu. Wyniki opublikowali 12 listopada 2025 roku w czasopiśmie „Biology Letters”. Podryw „na papugę” Wygląda na to, że wiele osób szukających nowych znajomości naprawdę mogłoby uczyć się od ptaków. Te w pierwszych etapach relacji kategorycznie unikają bezpośredniego kontaktu fizycznego. Z czasem jednak, gdy pojawia się wzajemne zaufanie, ptaki zaczynają siedzieć bliżej siebie, dotykać się dziobami, a nawet pielęgnować swoje pióra. Brzmi znajomo? To właśnie te drobne, przyjazne gesty budują fundamenty silnych więzi społecznych, których efektem może być wspólne, przyjazne dzielenie przestrzeni, jedzenia a niekiedy nawet tworzenie par lęgowych. Czy zwierzęta mogą się przyjaźnić? Badacze obserwowali zachowania mnichów nizinnych w grupach, dokumentując ponad 179 relacji między nieznanymi sobie osobnikami. Nieznajomi początkowo zachowywali dystans, ale po jakimś czasie dochodziło między nimi nawet do dzielenia się pożywieniem, co w świecie ptaków stanowi wyraz głębokiego zaufania. Analogiczne mechanizmy społeczne zaobserwowano także u nietoperzy. To dowodzi, że – także w świecie zwierząt – kropl…

GettyImages-136658283-215a32e.jpg
width: 2192
height: 1564

Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
type: item
date: 2025-11-24T10:21:05.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: archeologia
subject: architektura
subject: egipt
subject: historia
subject: historia egiptu
subject: piramidy
subject: Społeczeństwo
subject: starożytność
subject: starożytny egipt
description: Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
encoded: W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pr…

Jak-budowano-piramidy-3ec63e5.jpg
width: 4141
height: 2761

Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
type: item
date: 2025-10-22T07:09:00.000Z
creator: Barbara Żukowska
subject: Historia
subject: Lifestyle
subject: cerkwie
subject: kościoły
subject: Kultura
subject: prawosławie
subject: religie
subject: Społeczeństwo
subject: Travel
subject: Wolny czas
subject: wschód
subject: zachód
description: Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
encoded: Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra J…

kosciol-prawoslawny-w-polsce-GettyImages-2151097123-2991f1b.jpg
width: 7736
height: 5160

Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
type: item
date: 2025-09-21T13:10:17.000Z
creator: Erin Blakemore
subject: Historia
subject: człowiek
subject: historia
subject: neolit
subject: prehistoria
subject: Społeczeństwo
description: Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
encoded: Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście…

GettyImages-463920487-429409a.jpg
width: 3952
height: 2928

Którego dnia w roku rodzi się najwięcej maluchów? Znamy odpowiedź
type: item
date: 2025-09-09T12:06:29.000Z
subject: Nauka
subject: Dom
subject: Społeczeństwo
description: Okazuje się, że w kalendarzu są daty cieszące się wyjątkową „popularnością” wśród noworodków. Statystyki nie pozostawiają wątpliwości – jeden dzień wyraźnie bije rekordy. Dlaczego to właśnie wtedy rodzi się najwięcej dzieci?
encoded: W tym artykule: Którego dnia w roku rodzi się najwięcej dzieci? Dlaczego najwięcej dzieci rodzi się we wrześniu? Którego dnia tygodnia rodzi się najwięcej dzieci? Ludzi z którego rocznika jest najwięcej na świecie? Każdego dnia na świecie rodzi się średnio 385 tys. dzieci. Średnio, bo ta liczba jest różna dla kolejnych miesięcy, tygodni, a także dni w roku. Co ciekawe, okresy, w których na świat przychodzi najwięcej i najmniej dzieci, są bardzo podobne w różnych państwach i regionach naszej planety. Którego dnia w roku rodzi się najwięcej dzieci? Jak pokazują statystyki narodzin prowadzone w wielu krajach na świecie, najwięcej dzieci rodzi się we wrześniu. A dniem, w który na świat przychodzi najwięcej noworodków jest 9 września. Na kolejnych dwóch miejscach znajdują się 19 września i 12 września. W Polsce, zgodnie ostatnim wydaniem „Polskiego Rocznika Demograficznego" najwięcej dzieci w 2021 roku rodziło się w takiej kolejności miesięcy: wrzesień – 30 001 dzieci marzec – 29 333 dzieci czerwiec – 28 127 dzieci lipiec – 28 079 dzieci maj – 27 699 dzieci sierpień – 27 662 dzieci kwiecień – 27 621 dzieci styczeń – 27 329 dzieci październik – 27 317 dzieci luty – 26 537 dzieci listopad – 26 014 dzieci grudzień – 25 792 dzieci Inaczej to wyglądało w poprzednich latach. Analiza przeprowadzona przez badaczy ze Szkoły Głównej Handlowej na podstawie danych z Eurostatu wskazuje, że najwięcej dzieci nieprzerwalnie od 2018 do 2020 roku zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Polsce urodziło się w lipcu. Z kolei najmniej dzieci zarówno w Polsce, jak i na świecie, rodzi się 25 grudnia. Kolejne najrzadsze dni urodzin to 1 stycznia, 24 grudnia i 4 stycznia. Dlaczego najwięcej dzieci rodzi się we wrześniu? Najprostszym wyjaśnieniem jest uznanie, że zima sprzyja czułości. Takie założenie potwierdza nauka. Badania przeprowadzone w 2001 roku na University of Texas School of Medicine na grupie Amerykanek w różnym wieku wskazują, że najrzadziej do poczęcia zachodzi latem. Naukowcy przyjmują…

Tego-dnia-rodzi-sie-najwiecej-dzieci-9fe524e.jpg
width: 4896
height: 3264

Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym
type: item
date: 2025-09-08T05:52:04.000Z
creator: Artur Białek
subject: Ludzie
subject: internet
subject: katolicy
subject: kościół katolicki
subject: religie
subject: Społeczeństwo
description: Wierzył, że wszystko, co zwyczajne, można przemienić w coś nadzwyczajnego. Żył tak samo, jak jego rówieśnicy. Miał podobne zainteresowania i pasje. Zdołał jednak sprawić, że zwykłe życie stało się czymś niezwykłym. Jego dzieło wpłynęło na wielu ludzi z całego świata, a misja, którą zapoczątkował jest kontynuowana do dziś. Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym Włochu, który został kanonizowany, wymieniamy poniżej.
encoded: W tym artykule: Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Carlo Acutis – ewangelizator online Choroba i śmierć Carlo Acutisa Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji Kanonizacja Carlo Acutisa Krótkie, za to aktywne i inspirujące – tak najkrócej można określić życie młodego Włocha, który został okrzyknięty pierwszym patronem pokolenia millenialsów. Carlo Acutis mawiał, że: „Życie jest prezentem, bo jak długo żyjemy na ziemi, możemy pomnażać naszą zdolność miłowania”. Hołdował tej idei aż do 12 października 2006 roku, kiedy jego ziemska egzystencja dobiegła końca. Niespełna czternaście lat później został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego. W maju 2024 r. papież Franciszek ogłosił, że Carlo Acutis zostanie świętym. Stało się to 7 września 2025 r. Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis urodził się 3 maja 1991 roku w Londynie. Jego rodzina przeniosła się tam ze względu na karierę Andrei Acutisa, ojca chłopca. W stolicy Anglii pracował jako dyrektor ds. korporacyjnych w banku inwestycyjnym Lazard Brothers. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/carlo-acutis-ciekawostki-o-mlodym-influencerze-ktory-zostal-swietym-fot-adrian-tusar-shutterstock-com-17f47e6.jpg" width="3024" height="1512" alt="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" title="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" /> Carlo pochodził z włoskiej rodziny, jednak nie można nie można nie wspomnieć, że w jego żyłach płynęła odrobina polskiej krwi. Maria Henrietta Perłowska, jego babcia ze strony taty, była wnuczką Jana Perłowskiego, polskiego dyplomaty. Gdy chłopiec miał 5 miesięcy, jego rodzina wróciła do ojczyzny. Zamieszkali w Mediolanie, gdzie Carlo spędził resztę swojego życia. Carlo pozornie nie różnił się od swoich rówieśni…

carlo-acutis-ciekawostki-o-mlodym-influencerze-ktory-zostal-swietym-27d26b2.jpg
width: 1024
height: 681

Tajemniczy lud ze Skandynawii. To oni zostawili w Polsce kamienne kręgi
type: item
date: 2025-08-08T13:43:05.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: Edukacja
subject: Kultura
subject: Społeczeństwo
description: Goci w Polsce osiedlili się na Pomorzu Nadwiślańskim, zostawiając po sobie kurhany i kamienne kręgi. Ich obecność zmieniła historię tych ziem – dziś badacze odkrywają coraz więcej śladów kultury gockiej i jej wpływu na nasz język.
encoded: Spis treści: Kim byli Goci? Na jakich terenach osiedlili się Goci? Co później stało się z Gotami? W co wierzyli Goci i dlaczego kamienne kręgi były dla nich ważne? Dziedzictwo Gotów w języku polskim Jordanes, historyk i kronikarz, mnich pochodzenia gockiego, napisał w 551 roku księgę, którą zatytułował „Getica. O pochodzeniu i czynach Gotów”. Była to obszerna historia ludu, który opuścił swoją ojczystą krainę Skandzę. Tajemniczy ludzie północy mieli wyruszyć ze swej rodzinnej ziemi na zaledwie trzech łodziach. Po kilku dniach rejsu, przez mroźne wody Bałtyku, dotarli Gothiskandzy. Był to region Dolnej Wisły, na Wysoczyźnie Elbląskiej, dzisiejsze Bory Tucholskie, Zabory i Krajny. W ten sposób tereny dzisiejszej Polski stały się pierwszą siedzibą Gotów w Europie kontynentalnej, którą zamieszkiwali przez kilka pokoleń. Goci zostawili po sobie kamienne kręgi i kurhany. Niektórzy wierzą, że to miejsca magiczne, a według kaszubskich legend to pozostałości po Stolemach, czyli pradawnych olbrzymach. Nic dziwnego zatem, że odwiedzają je ludzie z całego kraju, w poszukiwaniu zdrowia, siły i mocy. Kim byli Goci? Według Jordanesa to król Berig, pierwszy znany z imienia król Gotów, podjął decyzję o migracji ze Skandynawii. Byli to zatem przedstawiciele plemion germańskich. Jednak dużo wątpliwości budzi to, skąd dokładnie pochodzi ten lud. Niegdyś historycy twierdzili, że to wyspa Gotlandia była ich prasiedzibą. Jednak wykopaliska i badania archeologiczne obaliły tę tezę. Świadczy o tym fakt, że wyposażenie gotlandzkich grobów znacznie różniło się od tych, które odkryto na późniejszych terenach, na których żyli Goci, m.in. na Pomorzu. Pozostaje zatem hipoteza, która ma najwięcej zwolenników wśród badaczy, wskazująca na szwedzką prowincję jako praojczyznę Gotów. Większość naukowców uważa, że prawdziwą ojczyzną tego ludu było Götaland, czyli historyczna kraina w południowej Szwecji. To właśnie region graniczący od północy ze Svealandią, miał być pierwszym grotem gockich władców. Na…

wesiory-shutterstock1280452222-ddcd021.jpg
width: 1000
height: 667

Fala upałów nie musi być koszmarem. Naukowcy mają prosty sposób na ochłodę
type: item
date: 2025-08-04T08:47:10.000Z
creator: redakcja
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: energia
subject: energia odnawialna
subject: energia słoneczna
subject: klimat
subject: lato
subject: słońce
subject: Społeczeństwo
description: Nie potrzebujesz klimatyzacji, by przetrwać falę upałów. Wystarczy wykorzystać dwa przedmioty, które masz w domu. To odkrycie może uratować niejeden letni dzień.
encoded: W tym artykule: Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Sposób na upały: zrób to sam Chłodzić się można na różne sposoby, ale z praw termodynamiki wynika jedno zasadnicze ograniczenie. Ciepło może płynąć tylko w jednym kierunku – od obiektu cieplejszego do chłodnego. Jeśli chcemy ten proces zatrzymać lub odwrócić, potrzebna jest energia. Dlatego też prąd pobierają lodówki i klimatyzatory. Te ostatnie zużywają go całkiem sporo, bo bezustannie muszą walczyć z napływem ciepła do pomieszczenia. Kierując do niego strumień zimnego powietrza, nadmiar ciepła oddają na zewnątrz. Te dwie rzeczy – zużycie energii i oddawanie ciepła do otoczenia – powinny nas martwić. W miarę tego, jak letnie dni coraz częściej bywają upalne, ludzkość zużywa coraz więcej energii na chłodzenie. Dodatkowo, włączone klimatyzatory sprawiają, że w miastach jest jeszcze goręcej. Na szczęście jest na to sposób. Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Ciepłe obiekty emitują część energii (zwanej cieplną) w postaci promieniowania podczerwonego. Większość tego ciepła zatrzymuje atmosfera (głównie cząsteczki pary wodnej). Przepuszcza ona jednak pewien wąski zakres tego promieniowania w kosmos. Zjawisko to nazywa się czasem „oknem atmosferycznym”. W kosmicznej przestrzeni panuje taki chłód, że jest bardzo dobrym odbiornikiem ciepła. Problem polega na tym, by szeroki zakres promieniowania podczerwonego, emitowanego na przykład przez nagrzany budynek, przetworzyć na ten wąski zakres, który ucieknie w kosmiczną przestrzeń. Gdyby materiał o takiej właściwości zastosować na ścianach i dachach budynków, w nocy mogłyby być chłodniejsze o kilkanaście stopni. W dzień długo pozostawałyby zaś chłodne. To tak zwane chłodzenie radiacyjne. Nazwa podkreśla, że chłodzenie następuje przez radiację, czyli wypromieniowywanie ciepła. Słynna teoria Hawkinga o czarnych dziurach potwierdzona Jedno z najsłynniejszych twierdzeń Stephena Hawkinga zostało wł…

sposob-na-upaly-a96bc5b.jpg
width: 6960
height: 4640

Kurort zakazał mężczyznom noszenia krótkich spodenek. Uznano je za „nieprzyzwoite”
type: item
date: 2025-07-28T07:51:31.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Kierunki
subject: Traveler
subject: algieria
subject: religie
subject: różnice kulturowe
subject: Społeczeństwo
subject: ubrania
description: Decyzja burmistrza małego algierskiego kurortu wywołała ogólnonarodową debatę. Gdy w lipcu zakazano mężczyznom noszenia bermudów, argumentując to „pogwałceniem wartości moralnych”, głos zabrali zarówno lokalni przedsiębiorcy, jak i władze regionu. Sprawa obnażyła narastające napięcia między rozwojem turystyki a normami religijnymi.
encoded: Spis treści: Kontrowersyjny zakaz bermudów w algierskim kurorcie Dress code granicą wolności? Kontekst religijny i historyczny zakazu W dobie intensywnego rozwoju turystyki coraz więcej nadmorskich miejscowości zmaga się z koniecznością pogodzenia lokalnych norm obyczajowych z napływem odwiedzających o odmiennych przyzwyczajeniach. Tam, gdzie tradycja styka się z masową kulturą wypoczynku, rodzą się napięcia – często prowadzące do sporów o granice akceptowalnych zachowań. Kontrowersyjny zakaz bermudów w algierskim kurorcie Taki właśnie konflikt wybuchł w niewielkim miasteczku na algierskim wybrzeżu, które dotychczas znane było głównie z urokliwych plaż i spokojnej atmosfery. Gdy lokalne władze zakazały mężczyznom noszenia krótkich spodenek, temat natychmiast wywołał ogólnokrajową dyskusję o normach publicznej przyzwoitości, roli religii oraz wpływie turystyki na lokalną tożsamość. Chetaïbi, niewielka miejscowość licząca ok. 8 tys. mieszkańców, od lat przyciąga tysiące turystów — zarówno z Algierii, jak i z zagranicy. Słynie z malowniczych zatoczek, krystalicznie czystej wody i życzliwości lokalnej społeczności, dla której sezonowa turystyka pozostaje jednym z filarów gospodarki. – Atmosfera zawsze była przyjazna, barwna i żywiołowa. Nie widzieliśmy wrogości wobec plażowiczów. (...) Gościnność to tradycja tego regionu – podkreślał Salah Edine Bey, mieszkaniec miasteczka, w rozmowie z „The Independent”. Ten obraz zakłócił nagły dekret burmistrza Layachiego Allaoui, który na początku lipca 2025 r. ogłosił zakaz noszenia przez mężczyzn krótkich spodenek typu bermudy. W oficjalnym uzasadnieniu określił ten strój jako „nieprzyzwoity” i sprzeczny z moralnymi normami społeczeństwa. W swoim oświadczeniu argumentował: „Letnie stroje kąpielowe tego typu denerwują mieszkańców, godzą w moralność i poczucie przyzwoitości. Nie możemy dłużej tolerować widoku obcokrajowców włóczących się po ulicach w nieodpowiednim ubraniu”. Decyzja wywołała gwałtowną reakcję opinii publicznej – zar…

zakaz-spodenek-6767b3f.png
width: 900
height: 600

Jak wyglądała Tora? Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej kobiety
type: item
date: 2025-06-06T07:10:54.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: Edukacja
subject: kobiety
subject: norwegia
subject: rekonstrukcja
subject: Społeczeństwo
subject: średniowiecze
description: Jak wyglądała średniowieczna kobieta? Dzięki pracy archeologów i technologii modelowania 3D poznaliśmy twarz kobiety sprzed ponad 800 lat. Zobacz, co odkryli naukowcy.
encoded: Spis treści: Realistyczny model średniowiecznej staruszki Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Kolejna ciekawostka z Norwegii. Badacze z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim (NTNU) stworzyli niedawno realistyczny, trójwymiarowy model kobiety, która żyła w Norwegii prawie 800 lat temu. Do stworzenia tej niezwykłej rekonstrukcji naukowcy wykorzystali jej kości, które odnaleziono w Trondheim. Tora, bo tak nazwano tę kobietę, w chwili śmierci miała 65 lat. Realistyczny model średniowiecznej staruszki – Zastanawiam się, co mogłaby pomyśleć, gdyby 800 lat temu powiedziano jej, że któregoś dnia stanie się główną atrakcją muzeum – mówi Ellen Grav, archeolożka, która brała udział w tworzeniu rekonstrukcji. Kobieta, którą widać w postaci pełnowymiarowego modelu 3D jest uśmiechniętą staruszką, która podpiera się na drewnianym kiju. Ma na sobie pomarańczową suknię oraz lekkie buty. – Chcieliśmy pokazać każdemu, kto przyjdzie na spotkanie z Torą, że średniowiecze nie było wyłącznie okresem w historii Europy. Powstawało wtedy przecież wiele przełomowych dla ludzkości wynalazków. Ta starsza kobieta mogła ciężko pracować, ale na pewno były chwile, w których była szczęśliwa. Chcieliśmy, żeby ludzie zobaczyli ją właśnie z uśmiechem na twarzy – mówi prof. Ellen Grav. Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Tora urodziła się pod koniec XIII wieku w Trondheim, w środkowej Norwegii. Miasto zamieszkiwało wówczas ok. 4000 osób, głównie kupcy i rzemieślnicy. Prof. Ellen Grav uważa, że w tamtym okresie był to spory i dobrze funkcjonujący ośrodek miejski. Kobieta została pochowana na średniowiecznym cmentarzu przy głównej ulicy Kaupmannastretet. Jej szczątki odkopano w latach 70. XX wieku. Badacze twierdzą, że staruszka prawdopodobnie pochodziła z kupieckiej rodziny. – Na ulicy Kaupmannastretet mieszkali głównie rzemieślnicy, którzy sprzedawali swoje towary na straganach obok domów, zwróconych w stronę drogi. Zakła…

jak-wygladala-sredniowieczna-kobieta-ca095ea.jpg
width: 2560
height: 1707

Plotkowanie przynosi wiele korzyści. Co zawdzięczamy plotkom?
type: item
date: 2025-05-24T12:27:23.000Z
creator: Agnieszka Fiedorowicz
subject: Ludzie
subject: Nauka
subject: psychologia
subject: Społeczeństwo
description: Słyszeliście? Plotkowanie może pełnić wiele pożytecznych funkcji. Buduje więzi, poprawia nastrój, skąpców zachęca do hojności, a pracowników – do współpracy.
encoded: Spis treści: Zła sława plotki Plotkowanie wzmacnia więzi Plotkowanie jako umiejętność społeczna Plotka scala grupę Rola plotek w pracy Kiedy pojawia się mobbing Doktor Natascia Brondino nie tylko lubiła plotkować, ale zauważyła, że po „sesji” plotek z koleżanką czuje z nią większą bliskość. „Czy istnieje biochemiczna przyczyna tej bliskości?”– zastanowiła się badaczka. By znaleźć odpowiedź na to pytanie, wraz z zespołem z włoskiego Uniwersytetu w Pavii przebadała dwie grupy studentek. W pierwszej tak pokierowano dyskusją, że uczestniczki zaczęły plotkować o nieplanowanej ciąży jednej z koleżanek, w drugiej współpracowniczka Brondino opowiedziała o swojej kontuzji sportowej. Następnie obie grupy dyskutowały na temat neutralny. Badanym po każdej sesji mierzono poziom oksytocyny i kortyzolu w ślinie. O ile poziom hormonu stresu zmalał we wszystkich przypadkach, o tyle poziom oksytocyny wzrósł aż o 50% w grupie „plotkującej” o ciąży, o 2% w grupie rozmawiającej o kontuzji, natomiast przy temacie neutralnym spadł. Oksytocyna uwalniana jest w organizmie, gdy dotykamy się i przytulamy. Jej wzrost w czasie plotkowania zdaniem Brondino dowodzi, że plotka pomaga tworzyć więzi między ludźmi. Zła sława plotki Nie, nie przesłyszeliście się! Mowa o tej samej plotce, przed którą ostrzega już Biblia („Nie noście próżnych pogłosek”). Tej, która w ludowym przysłowiu „obiegnie całe miasto, zanim prawda zdąży wdziać buty” i która jest zajęciem ludzi „o małych umysłach” (podczas gdy te wielkie dyskutują o ideach). W staroangielskim istniało słowo godsibb oznaczające pierwotnie przyjaciela rodziny. W XVI w. zaczęto go używać jako określenia „osoby oddającej się czczej gadaninie”. W tym samym czasie upowszechnił się w Europie, a później także w Ameryce, tzw. Scold’s Bridle, przyrząd do karania plotkarzy, który był formą kagańca lub żelaznej maski uniemożliwiającej ukaranemu mówienie. – Mimo tak złej reputacji najnowsze badania pokazują, że plotkowanie spełnia szereg pożytecznych funkcji –…

plotkowanie-2296e9f.jpg
width: 1000
height: 672

Ziemia nam nie wystarczy. By przetrwać, ludzkość potrzebuje jeszcze 5 takich planet
type: item
date: 2025-05-22T09:29:39.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Przyroda
subject: ekologia
subject: katastrofy ekologiczne
subject: przyroda
subject: Społeczeństwo
subject: wymieranie gatunków
subject: ziemia
description: Ziemia weszła w fazę szóstego masowego wymierania gatunków. Tym razem jednak tempo zmian jest bezprecedensowe – nawet 100 razy szybsze niż w przeszłości. A to może zagrozić również ludziom.
encoded: W tym artykule: Najgorsze wymieranie w historii Winę za szóste wymieranie ponosi ludzkość Koniec mitu kreatywnej destrukcji Jak dużo konsumujemy? W XX wieku straciliśmy w wyniku wymierania 543 gatunki kręgowców lądowych. Specjaliści twierdzą, że tyle samo gatunków utracimy w kolejnych 20 latach. To jasno pokazuje, że szóste wielkie wymieranie, zwane holoceńskim, przyspiesza. Wymieranie, które wcześniej trwało setki lat, teraz zajmie zaledwie dziesięciolecia. Oznacza to utratę setek gatunków w bardzo krótkim czasie. To zakłóci działanie ekosystemów i łańcuchów pokarmowych, a nawet zmieni sposób życia ludzi. Najgorsze wymieranie w historii – Sposób, w jaki poradzimy sobie z obecnym kryzysem wymierania w ciągu najbliższych dwóch dekad, określi los milionów gatunków – powiedział Gerardo Ceballos. To ekolog i badacz z Narodowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku. A także główny autor badania opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS). W swoich badaniach Ceballos i jego dwaj współpracownicy twierdzą, że wymieranie holoceńskie może być najpoważniejszym w historii zagrożeniem środowiskowym dla trwałości cywilizacji, ponieważ jest nieodwracalne. Wyjaśniają, że szybko rosnąca populacja ludzka w połączeniu z rosnącymi wskaźnikami konsumpcji to dwie główne przyczyny wymierania. Ostatnie wymieranie. Powstrzymać wielkie znikanie gatunków! Udało nam się przyspieszyć naturalne tempo wymierania gatunków od 100 do 1000 razy. Ciekawe, czy równie dobrze wyjdzie nam przyspieszanie odbudowy różnorodności życia po obecnej katastrofie. – Gatunki są ogniwami w ekosystemach, a gdy znikną, odejdą również gatunki, z którymi wchodzą w interakcje. W regionach, w których koncentrują się znikające gatunki, prawdopodobnie dochodzi do załamania regionalnej różnorodności biologicznej – dodają autorzy. Winę za szóste wymieranie ponosi ludzkość W programie CBS „60 minutes” do tematu nowego wielkiego wymierania odniósł się biolog i demograf Paul Ehrl…

ludziom-grozi-wyginiecie-e2aa3c3.jpg
width: 8697
height: 5748

Wiara kontra wiedza. Czy da się udowodnić istnienie Jezusa?
type: item
date: 2025-04-17T10:07:29.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: Nauka
subject: boże narodzenie
subject: chrześcijaństwo
subject: Czas na święta
subject: Edukacja
subject: jezus chrystus
subject: Społeczeństwo
description: Jezus jako postać historyczna to temat pełen niejasności. Czy był tylko mitem? Co możemy powiedzieć o nim, bazując na źródłach? I gdzie kończy się wiedza, a zaczyna wiara?
encoded: W tym artykule: Co to znaczy wiara? Kto to jest Jezus Chrystus? Pisma niechrześcijańskie Całun Turyński Zwoje znad Morza Martwego Jeżeli przyjmiemy tezę, że Jezus jest Bogiem, należy zastanowić się nad tym, czym w ogóle jest wiara? Przede wszystkim nie jest wiedzą i nie może jej zastępować. Oczywiście istnieją tutaj podobne aspiracje poznawcze, ale wiara może jedynie ją uzupełniać w sensie paranaukowym. Jeżeli w coś wierzymy, to tego nie wiemy. Co to znaczy wiara? Natomiast jeśli wiemy, to nie musimy już dłużej wierzyć. Angielski filozof John Locke twierdzi, że rozum, jako różny od wiary i jako jej przeciwieństwo, to odkrywanie pewności albo prawdopodobieństwa takich zdań czy prawd, do jakich umysł dochodzi na drodze dedukcji, wyprowadzając je z idei, które zdobył, używając naturalnych swych władz poznawczych. – To znaczy: przez doznania zmysłowe lub refleksję. Z drugiej strony wiara jest uznaniem za prawdę takiego zdania, które nie powstało przez dedukcję rozumową, lecz zostało przyjęte dzięki zaufaniu do tego, kto je przedkłada, jako pochodzące od Boga i przekazane drogą nadnaturalną. Taki sposób odkrywania ludziom prawd nazywamy objawieniem – tłumaczy Locke. Dziś ponad 2 miliardy ludzi na świecie wierzy w Jezusa Chrystusa. Jednak czy to znaczy, że osoba ta istniała naprawdę? Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Syn Boży naprawdę istniał? Kto to jest Jezus Chrystus? Najważniejszym źródłem historycznym, w którym dowiadujemy się o Jezusie, są cztery Ewangelie. Trzy synoptyczne (Mateusza, Łukasza i Marka) oraz Ewangelia Jana. Pierwsza trójka zawdzięcza swoją nazwę podobieństwu opisów, języka, słownictwa i stylu. Istnieje teoria o istnieniu wczesnochrześcijańskiego dokumentu, zwanym Źródłem Q. Miał powstać przed ukształtowaniem się Nowego Testamentu. Hipotetycznie mógł powstać w Galilei w latach 50. Tekst mógł zawierać zbiór wypowiedzi Jezusa, z których później mieli korzystać Mateusz i Łukasz, pisząc swoje teksty. Niestety ów dokument – jeśli kiedykolwiek istniał – n…

Czy-da-sie-udowodnic-istnienie-Jezusa-4e457cc.jpg
width: 5472
height: 3648

Jaki był brytyjski humor w średniowieczu? Przypominał Monty Pythona
type: item
date: 2025-04-01T07:00:30.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Historia
subject: anglia
subject: Społeczeństwo
subject: średniowiecze
description: Brytyjski humor wyróżnia się bezpośredniością i pikanterią. Jak żartowali poprzednicy współczesnych stand-uperów? Badacze dotarli do rękopisu z XV w.
encoded: W tym artykule: Czym zajmowali się minstrele? Brytyjski humor w średniowiecznym wydaniu Poprzednicy Monty’ego Pythona Brytyjski humor może wzbudzać kontrowersje. Opiera się na wyśmiewaniu absurdów codzienności, ale komicy nie stronią od komentowania nawet najbardziej wrażliwych kwestii społecznych czy osób publicznych. Niecenzuralnym słowom może towarzyszyć niemalże grobowa powaga. I choć żarty Brytyjczyków są w stanie urazić, mają więcej zwolenników niż przeciwników. Świadczy o tym, chociażby niesłabnąca popularność Monty Pythona czy serialu „The Office” (amerykańska wersja to adaptacja brytyjskiej). Czy Brytyjczycy zawsze mieli taki cięty humor? Najnowsze odkrycie naukowca z Uniwersytetu w Cambridge dowodzi, że tak. Badacz dotarł do XV-wiecznych opisów średniowiecznych występów komediowych na żywo. Dowcipy uderzały w królów, księży i ​​chłopów. Nie brakowało też elementów slapsticku, co do dziś jest domeną Brytyjczyków, a w szczególności Jasia Fasoli. Czym zajmowali się minstrele? Minstrele byli w średniowieczu grupą wędrownych muzyków i komediantów. Zabawiali ludzi pieśniami oraz historiami, i na jarmarkach, i na magnackich salonach. Uważa się, że wielu minstreli miało też normalne zajęcia i zawody, na przykład jako handlarze. Koncertowali natomiast w weekendy i wieczorami. Niektórzy podróżowali po całym kraju, podczas gdy inni trzymali się stałych miejsc. Co ciekawe, o ile ta profesja często pojawia się w literaturze czy filmach, o tyle życiorysów konkretnych minstreli praktycznie nie ma. Historycy docierali co najwyżej do ich imion i instrumentów, na których grali. Tym cenniejsze jest odkrycie, jakiego dokonał dr James Wade z Wydziału Anglistyki Uniwersytetu Cambridge i Girton College. Podczas badań w Bibliotece Narodowej Szkocji natknął się na rękopis podpisany: „Przez mnie, Richard Heege, ponieważ byłem na tej uczcie i nie piłem”. Skrybowie nie mieli w zwyczaju zostawiać żartobliwych inskrypcji, dlatego Wade postanowił wszcząć historyczne śledztwo. Brytyjski …

minstrel-65a5197.jpg
width: 846
height: 423

Czy psy to nowe dzieci? Nowa koncepcja relacji człowiek-pies
type: item
date: 2025-03-26T15:17:22.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Lifestyle
subject: Ludzie
subject: Przyroda
subject: pies
subject: psy
subject: psychologia
subject: Społeczeństwo
subject: zwierzęta
description: Naukowcy przyjrzeli się zależnościom między posiadaniem psa-towarzysza, dzietnością i ilością relacji społecznych. Wnioski z badania są zaskakujące. Posiadanie psa może być ratunkiem dla słabnących więzi.
encoded: Spis treści W Europie jest coraz więcej psów Czy pies to substytut dziecka? Nowa koncepcja: pies jako „społeczny klej” Nie ma wątpliwości, że psy zajmują coraz ważniejsze miejsce w życiu ludzi w krajach rozwiniętych. I jest to inne miejsce niż wcześniej – psy przestały być zwierzętami przede wszystkim użytkowymi. Stały się za to członkami rodziny, których potrzeby są starannie spełniane i traktowane jak równie ważne, co nasze własne. W Polsce dorobiliśmy się nawet nowego słowa „psiecko”, oznaczającego psie dziecko. „Psia mama” to też określenie na porządku dziennym. I nie chodzi tu tylko o szczeniaki – tak coraz częściej po prostu określamy naszych pupili. Ale czy psy faktycznie niektórym zastępują dzieci? Zbadali to węgierscy naukowcy, a wyniki są zaskakujące. W Europie jest coraz więcej psów W niektórych krajach liczba psów przewyższa liczbę dzieci. Polska jest w europejskiej czołówce, jeśli chodzi o liczbę psów w przeliczeniu na liczbę ludności – nasz wynik to ponad 21%. Jeszcze większe zagęszczenie najlepszych przyjaciół człowieka jest w Portugalii – ponad 27% oraz na Węgrzech – 29.07%. I to właśnie Węgrzy ostatnio przodują w badaniach nad relacją człowiek-pies. Kolejne ciekawe badanie przeprowadzono na Uniwersytecie Loránda Eötvösa w Budapeszcie. Biolożka, profesor Eniko Kubinyi, w nowym artykule opublikowanym na łamach czasopisma „Current Directions in Psychological Science”, przedstawiła nową koncepcję miejsca psa w relacji z człowiekiem. Przyjrzała się związkom między posiadaniem psa-towarzysza, dzietnością i siatką relacji społecznych. Zauważa, że choć niektórzy sugerują, iż psy zastępują dzieci w rodzinach, to rzeczywistość jest bardziej złożona. Czy pies to substytut dziecka? Niektóre przeprowadzone do tej pory badania wskazują, że właściciele psów mogą mieć bardziej negatywne nastawienie do rodzicielstwa. Matki posiadające psy odczuwają większe obciążenie związane z wychowywaniem dzieci, co potencjalnie zmniejsza ich chęć posiadania kolejnych potomków. A…

AdobeStock463238228-f460c5c.jpeg
width: 5044
height: 3226

Kataklizm sprzed 3800 lat. Trzęsienie ziemi, które zmieniło historię ludzkości​
type: item
date: 2025-03-14T08:26:01.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Historia
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: ameryka południowa
subject: chile
subject: Edukacja
subject: Społeczeństwo
subject: Travel
subject: trzęsienie ziemi
subject: tsunami
description: Największe trzęsienie ziemi w historii nie tylko wstrząsnęło ziemią, ale i zmieniło krajobraz naszej planety na całe wieki. Magnituda wstrząsu wynosiła aż 9,5 stopnia w skali Richtera. Nowe badania ujawniają skalę tej katastrofy i jak bardzo to naturalne wydarzenie wpłynęło na historię ludzkości.
encoded: W tym artykule: Do historycznego trzęsienia ziemi doszło ponad 3800 lat temu w północnym Chile Nikt nie spodziewał się, że w tym regionie może dochodzić do tak dużej aktywności sejsmicznej Dowody na olbrzymi wstrząs odnaleziono daleko w głębi lądu Naukowcy chcą sprawdzić, czy może w przyszłości dojść do podobnego wstrząsu Trzęsienia ziemi to często ogromne zagrożenie dla ludzi. Dotychczas uważano, że najsilniejszym w historii było to w południowym Chile w 1960 roku. Uważa się je za największy wstrząs tektoniczny w historii pomiarów sejsmicznych. Miało magnitudę 9,5 (magnituda to odpowiednik dawniej używanej skali Richtera). Zginęło wówczas nawet 6000 osób, a skutki katastrofy odczuły ponad 2 miliony ludzi. Z kolei za najbardziej śmiercionośny wstrząs uważa się trzęsienie z 23 stycznia 1556 roku, które wydarzyło się w chińskim Shaanxi. Szacuje się, że liczba ofiar mogła wynieść ok. 830 tysięcy. Do historycznego trzęsienia ziemi doszło ponad 3800 lat temu w północnym Chile Trzęsienia ziemi, tornada, tsunami. Największe katastrofy naturalne na świecie i w Polsce Katastrofy naturalne to zjawiska wywołane działaniem sił natury, w wyniku których na dotkniętym nimi obszarze powstają szkody przyrodnicze i ekonomiczne. Jeżeli na ich skutek giną ludzie, w... W najnowszych badaniach, które zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego "Science Advances", uczeni wykazali, że w historii doszło do jeszcze większego, dużo bardziej katastrofalnego trzęsienia. Według naukowców do ogromnego wstrząsu o magnitudzie 9,5 doszło również na terenie Chile, lecz tym razem północnego, ok. 3800 lat temu. Według badaczy trzęsienie było tak silne, że spowodowało fale tsunami o wysokości ponad 20 metrów, które mogły mieć zasięg nawet do ośmiu tysięcy kilometrów. Uczeni twierdzą, że skutki zniszczeń były tak przerażające, że ludzie musieli opuścić swoje osady na 1000 lat. Nikt nie spodziewał się, że w tym regionie może dochodzić do tak dużej aktywności sejsmicznej Na północy dzisiejszego Chi…

najwieksze-trzesienie-ziemi-696093c.png
width: 1200
height: 630

Demokracje epoki kamienia. Jak rządzili łowcy i zbieracze?
type: item
date: 2025-03-12T11:20:53.000Z
subject: Historia
subject: archeologia
subject: demokracja
subject: epoka kamienia
subject: polityka
subject: Społeczeństwo
subject: starożytność
description: Świadectwa archeologiczne i antropologiczne wskazują, że demokracja była najbardziej charakterystycznym systemem politycznym wśród archaicznych łowców-zbieraczy. Demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych społeczności.
encoded: Spis treści: Gdy głosowano… nogami Wraz z czasem – coraz mniej demokracji Ateńska demokracja nie taka demokratyczna W stronę rzymskiej demokracji bez realnego wpływu Gromady ludzkie epoki kamienia rzecz jasna nie wytworzyły takich formalnych instytucji, jak wybory, sądy i media. Jednak ich sieci informacyjne na ogół miały charakter rozproszony i stwarzały szerokie możliwości samokorekty. W kilkudziesięcioosobowych gromadach łatwo dawało się wymieniać informacje między wszystkimi członkami grupy. Kiedy gromada rozstrzygała, gdzie rozbić obóz, dokąd wyruszyć na polowanie albo jak zażegnać konflikt z inną gromadą, każdy mógł wziąć udział w rozmowie i wdawać się w spory. Gromady takie przeważnie wchodziły w skład większego plemienia, liczącego setki czy nawet tysiące ludzi. Kiedy jednak trzeba było podejmować ważkie decyzje wpływające na całe plemię, na przykład o przystąpieniu do wojny, plemiona były zwykle na tyle niewielkie liczebnie, że spora część ich członków mogła zbierać się w jednym miejscu i debatować. Gdy głosowano… nogami Chociaż w gromadach i plemionach występowali niekiedy dominujący przywódcy, ich władza przeważnie była ograniczona. Jednostki takie nie miały do dyspozycji stałej armii, policji ani aparatu biurokracji, toteż nie mogły po prostu narzucać siłą swojej woli. Przywódcom trudno też było kontrolować podstawy ekonomiczne bytu ludzi. W dzisiejszych czasach tacy dyktatorzy, jak Władimir Putin i Saddam Husajn nierzadko budowali swoją władzę polityczną na monopolizacji takich aktywów gospodarczych, jak szyby naftowe. W epoce starożytnej chińscy cesarze, greccy tyrani i egipscy faraonowie zdominowali społeczeństwa, przejmując kontrolę nad spichlerzami, kopalniami srebra i kanałami irygacyjnymi. Dla odmiany w gospodarce łowiecko-zbierackiej taka scentralizowana władza gospodarcza była możliwa tylko w określonych okolicznościach. Na przykład na północno-zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej podstawą niektórych gospodarek łowiecko-zbierackich były połowy i…

demokracje-epoki-kamienia-5cbbcb2.jpg
width: 1024
height: 635