Media społecznościowe pogłębiają samotność. Kontakty z nieznajomymi nie pomagają
Media społecznościowe mają związek z samotnością. Naukowcy z Oregon State University sprawdzili, czy relacje online zmniejszają izolację. Wynik zaskakuje: kontakty z osobami nieznanymi osobiście wiążą się z większym poczuciem samotności.
Nie ma tygodnia, bym nie dostał przynajmniej jednego zaproszenia do znajomych w mediach społecznościowych od kompletnie mi nieznanej osoby. Gdy uprzejmie odmawiam dodania jej do kontaktów, często spotykam się ze zdziwieniem. Czemu nie chcę nawiązywać nowych znajomości? Czemu nie poszerzam sieci kontaktów? Odpowiadam, że taką przyjąłem zasadę. Teraz moją odpowiedź mogę poprzeć wynikami badań. Naukowcy z Oregon State University sprawdzili, czy bliskie kontakty w mediach społecznościowych chronią przed samotnością. W ogólnokrajowym badaniu ankietowym ponad 1500 dorosłych Amerykanów w wieku 30–70 lat opisało swoje relacje online latem 2023 r. Wyniki sugerują, że „bliskość” w sieci działa wybiórczo. A znajomości z osobami, których nigdy nie spotkaliśmy, mogą iść w parze z silniejszym poczuciem izolacji. Gdy „znajomy” jest tylko awatarem Badacze przeanalizowali związek między samotnością a rodzajem relacji utrzymywanych w social media. Kluczowe okazało się rozróżnienie: co innego kontakt z kimś, kogo znamy osobiście – z rodziny, pracy, sąsiedztwa czy dawnych szkół – a co innego intensywna relacja z osobą, której nigdy nie spotkaliśmy. Zależność była wyraźna. Kontakty w mediach społecznościowych z ludźmi, których uczestnicy nie znali w realnym świecie, wiązały się z większą samotnością. Jednocześnie łączenie się online z osobami znanymi twarzą w twarz nie było powiązane ani ze wzrostem, ani ze spadkiem samotności. To ważny szczegół: samo „bycie w kontakcie” nie gwarantuje korzyści mentalnych, nawet jeśli relacja jest odczuwana jako bliska. W badanej grupie około 35% kontaktów w mediach społecznościowych stanowili ludzie, z którymi uczestnicy nigdy nie spotkali się osobiście. To proporcja, która pozwala spojrzeć na cyfrowe sieci społeczne jak na osobny ekosystem. Obok kręgu realnych relacji funkcjonuje równoległy świat znajomości opartych na treściach, komentarzach i wizerunkach – często bez wspólnego doświadczenia, które weryfikuje wyobrażenia. Mechanizm porównań i zdrowie psychiczne Naukowcy zwracają uwagę, że interakcje z „obcymi” w sieci mają wysoki potencjał sprzyjania nieporozumieniom. Łatwiej w nich o dopowiadanie intencji, przypisywanie znaczeń i budowanie obrazu relacji innych osób na podstawie fragmentów informacji. Takie sytuacje sprzyjają idealizowaniu cudzych znajomości – a to może nasilać niekorzystne porównania. W praktyce wygląda to tak: przeglądamy zdjęcia, krótkie filmy i wpisy, z których trudno odczytać pełny kontekst. Zostaje więc migawkowy świat relacji, często bardziej uporządkowany i atrakcyjny niż życie offline. Gdy obserwujemy osoby, których nie znamy osobiście, brakuje nam „punktów zaczepienia”, by zrównoważyć wrażenie, że inni mają więcej bliskości, wsparcia i towarzystwa. Badacze podejrzewają, że właśnie w tej luce – między wykreowanym wizerunkiem a prawdziwym doświadczeniem – może rodzić się dodatkowe poczucie osamotnienia. Samotność szkodzi nie tylko psychice W USA temat samotności stał się kwestią zdrowia publicznego. W raporcie z 2023 r. dotyczącym „epidemii samotności” wskazano, że już przed pandemią około połowa dorosłych Amerykanów zgłaszała niepokojące poziomy osamotnienia. Brak więzi społecznych może wiązać się z ryzykiem zdrowotnym porównywalnym z paleniem tytoniu. Konsekwencje nie są abstrakcyjne. Osoby często doświadczające samotności są ponad dwukrotnie bardziej narażone na rozwój depresji. Wśród wymienianych zagrożeń są też: o 29% wyższe ryzyko chorób serca, o 32% wyższe ryzyko udaru, o 50% wyższe ryzyko rozwoju demencji u starszych, o ponad 60% wyższe ryzyko przedwczesnej śmierci. Jaki z tego płynie wniosek dla użytkowników? Jeśli czujesz się samotny, warto krytycznie przyjrzeć się interakcjom z osobami nieznajomymi w mediach społecznościowych. Ja co jakiś czas usuwam z listy znajomych osoby, z którymi mam bardzo rzadkie kontakty. A z pozostałymi staram się, o ile to tylko możliwe, rozmawiać choćby przez telefon, a najlepiej spotykać się twarzą w twarz. Bo do takich właśnie kontaktów międzyludzkich jesteśmy przystosowani wskutek ewolucji. Źródła: Public Health Reports, Oregon State University
Świat bez władców? Odkrycie z Rumunii sprzed 6000 lat podważa historię hierarchii społecznej
Czy cywilizacja zaczęła się od władców i elit? Nowe odkrycie w Rumunii sugeruje coś zupełnie odwrotnego. Jedna z największych społeczności neolitycznych Europy mogła funkcjonować bez wyraźnej hierarchii. W centrum osady znaleziono ogromną budowlę, która wygląda raczej na miejsce spotkań niż siedzibę władzy.
Przez tysiące lat władza miała swoje wyraźne symbole, takie jak pałace górujące nad miastami, monumenty i rzeźby czy bogate grobowce. Hierarchia towarzyszy ludziom od zarania dziejów. Powszechnie uważa się, że rozwój cywilizacji jest nieodłącznie związany z elitami, które jednoczyły i sprawowały pieczę nad konkretnym narodem lub państwem. Pradawna kultura bez elit? Najnowsze badania w Rumunii sugerują jednak, że nie zawsze mogło tak być. Archeolodzy prowadzili wykopaliska w starożytnej osadzie Stăuceni-Holm w północno-wschodniej części kraju. Podczas badań geomagnetycznych naukowcy odkryli ok. 45 domów, otoczonych kilkoma systemami rowów i palisad, a także megastrukturę o powierzchni 350 metrów kwadratowych, datowaną na około 6000 lat. Jest to jeden z niewielu przykładów ogromnej budowli, która została odkryta w tym regionie. Według badaczy konstrukcja została wybudowana przez ludzi należących do kultury Cucuteni-Trypole. Była to jedna z największych i najbardziej zagadkowych cywilizacji epoki kamienia. – Mamy nadzieję, że dowiemy się więcej o tej kulturze, która znana była z budowy dużych i dobrze zaplanowanych osad – napisali naukowcy. Ich odkrycie zostało opublikowane w czasopiśmie „PLOS One”. Naukowcy przez dekady badali kulturę Cucuteni-Trypole, ale wciąż niewiele wiadomo, jak i czy w ich społeczności istniały klasy lub hierarchia. W osadach nigdy nie znaleziono pozostałości pałaców, widocznych śladów pochówków bogatych elit, a metale szlachetne były tam niezwykle rzadkie. Zagadkowe przeznaczenie odkrytej megastruktury Archeolodzy podkreślają, że zidentyfikowana budowla nie przypomina ani domu mieszkalnego, ani świątyni w klasycznym rozumieniu. Jej konstrukcja i położenie sugerują, że mogła być to bardzo duża przestrzeń wspólna. To nie pierwszy taki obiekt odkryty w regionie, ale jeden z najlepiej zachowanych. Wcześniejsze znaleziska wskazywały, że podobne budowle mogły pełnić funkcję miejsc spotkań, rytuałów lub przestrzeni, w której podejmowane były decyzje przez całą społeczność. Wykopaliska ujawniły, że w przeciwieństwie do mniejszych domów w pobliżu, w dużym budynku znajdowało się bardzo mało typowych obiektów domowych znanych sprzed 6000 lat, takich jak doły magazynowe czy piece. Hipoteza, którą obecnie rozważa zespół, wskazuje, że budynek był wspólną salą zgromadzeń lub publicznym centrum administracyjnym. Jego widoczne położenie w pobliżu wejścia do osady sugeruje, że miał być od razu widoczny. Władzę mogło sprawować całe społeczeństwo – Megastruktura na pierwszy rzut oka wydaje się zbędna. Jednak ponieważ takie konstrukcje stanowią typowy element stanowisk archeologicznych Cucuteni-Trypole, uważamy, że budynek musiał być najważniejszym miejscem w tych osadach – napisali autorzy badania w swoim artykule. – Miejsce to zostało odkopane tylko częściowo, więc wszelkie wnioski na tym etapie są tymczasowe. Dalsze prace mogą rzucić światło na jej rzeczywiste przeznaczenie, a także strukturę społeczną tej starożytnej kultury – dodali. Jeśli ta interpretacja okazałaby się trafna, oznaczałoby to, że duże, złożone społeczeństwa mogły funkcjonować bez wyraźnej elity rządzącej. To hipoteza, która stoi w sprzeczności z dominującą narracją o początkach cywilizacji. W Mezopotamii, Egipcie czy Chinach rozwój miast niemal zawsze wiązał się z pojawieniem się hierarchii: władców, kapłanów czy państwowej administracji. Władza koncentruje się w rękach nielicznych, a jej symbole, czyli pałace, świątynie, monumentalne grobowce, dominują w krajobrazie archeologicznym. Źródło: PLOS One Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Naukowcy odtworzyli twarz średniowiecznej staruszki. Żyła 800 lat temu w Norwegii
Jak wyglądała kobieta w średniowieczu? Dzięki archeologom i technologii 3D możemy dziś zobaczyć twarz Tory sprzed ponad 800 lat. Rekonstrukcja robi ogromne wrażenie.
Spis treści: Realistyczny model średniowiecznej staruszki Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Kolejna ciekawostka z Norwegii. Badacze z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim (NTNU) stworzyli niedawno realistyczny, trójwymiarowy model kobiety, która żyła w Norwegii prawie 800 lat temu. Do stworzenia tej niezwykłej rekonstrukcji naukowcy wykorzystali jej kości, które odnaleziono w Trondheim. Tora, bo tak nazwano tę kobietę, w chwili śmierci miała 65 lat. Realistyczny model średniowiecznej staruszki – Zastanawiam się, co mogłaby pomyśleć, gdyby 800 lat temu powiedziano jej, że któregoś dnia stanie się główną atrakcją muzeum – mówi Ellen Grav, archeolożka, która brała udział w tworzeniu rekonstrukcji. Kobieta, którą widać w postaci pełnowymiarowego modelu 3D jest uśmiechniętą staruszką, która podpiera się na drewnianym kiju. Ma na sobie pomarańczową suknię oraz lekkie buty. – Chcieliśmy pokazać każdemu, kto przyjdzie na spotkanie z Torą, że średniowiecze nie było wyłącznie okresem w historii Europy. Powstawało wtedy przecież wiele przełomowych dla ludzkości wynalazków. Ta starsza kobieta mogła ciężko pracować, ale na pewno były chwile, w których była szczęśliwa. Chcieliśmy, żeby ludzie zobaczyli ją właśnie z uśmiechem na twarzy – mówi prof. Ellen Grav. Co wiemy na temat życia Tory z Trondheim Tora urodziła się pod koniec XIII wieku w Trondheim, w środkowej Norwegii. Miasto zamieszkiwało wówczas ok. 4000 osób, głównie kupcy i rzemieślnicy. Prof. Ellen Grav uważa, że w tamtym okresie był to spory i dobrze funkcjonujący ośrodek miejski. Kobieta została pochowana na średniowiecznym cmentarzu przy głównej ulicy Kaupmannastretet. Jej szczątki odkopano w latach 70. XX wieku. Badacze twierdzą, że staruszka prawdopodobnie pochodziła z kupieckiej rodziny. – Na ulicy Kaupmannastretet mieszkali głównie rzemieślnicy, którzy sprzedawali swoje towary na straganach obok domów, zwróconych w stronę drogi. Zakładamy, że Torą pochodziła z rodziny lepiej sytuowanej, ponieważ kupcy należeli do bogatszej warstwy społecznej Trondheim – podkreśla prof. Grav. – Sam fakt, że Tora dożyła 65 lat, już jest na swój sposób wyjątkowy i świadczy o jej lepszym statusie. W ówczesnych czasach w Norwegii tylko bogatsi ludzie mieli odpowiednią dietę, która mogła zapobiegać niektórym chorobom – dodaje prof. Grav. Za rekonstrukcję kobiety odpowiadają wybitni artyści Suknia, którą ma na sobie Tora, jest wzorowana na prawdziwej sukni, którą odnaleziono w kościele klepkowym w Uvdal. Pochodzi z okresu, w którym żyła Tora. Została utkana ten sam sposób, co średniowieczne damskie odzienie. Zafarbowano ją również ręcznie przy użyciu naturalnego barwnika z rośliny zwanej marzanna barwierska (Rubia tinctorum). Tora, którą widzimy w postaci trójwymiarowego modelu, jest zgarbiona i nie ma dolnych zębów. Naukowcy odkryli, że miała mocno zdeformowany kręgosłup, a zęby straciła jeszcze wiele lat przed śmiercią. Archeolodzy uważają, że jej postura może wskazywać, że pomimo wysokiego statusu społecznego całe życie ciężko pracowała. Ellen Grav współpracowała z duńskim charakteryzatorem filmowym Thomasem Foldbergiem, aby stworzyć jak najbardziej rzeczywisty model Tory. Archeolożka przyznaje, że każdy fragment ciała norweskiej kobiety był ręcznie malowany, a każdy kosmyk włosów pojedynczo doklejany. Skóra Tory została wykonana z silikonu. Ubranie z kolei zostało stworzone przez Nille Glæsel, która zajmuje się szyciem i rekonstrukcją m.in. ubrań wikingów. Suknia została uszyta z wykorzystaniem średniowiecznych technik. Źródło: National Geographic Polska, NTNU Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
W 2014 roku obiekt spoza Układu Słonecznego spłonął nad Ziemią. Odtajniono archiwalne dane
Dowództwo Kosmiczne USA ujawniło, że w 2014 roku nad Papuą-Nową Gwineą zaobserwowano obiekt pozasłoneczny. Meteoryt miał pół metra średnicy i trafił do ziemskiej atmosfery z nieznanego układu.
W tym artykule: Co jest pierwszym odkrytym obiektem pozasłonecznym? Co pojawiło się w 2014 r. na niebie nad Papuą-Nową Gwineą? Czy da się odnaleźć szczątki pozasłonecznego obiektu? Do niedawna sądziliśmy, że pierwszym obiektem pozasłonecznym – czyli pochodzącym spoza Układu Słonecznego – jest słynna ‘Oumuamua. To niewielka kometa, którą odkryto w 2017 r. ‘Oumuamua sławę zawdzięcza dwóm cechom. Pierwszą jest jej ogromna prędkość, większa niż wynikałaby z działania sił grawitacyjnych. Obserwacje wykazały, że kometa porusza się z szybkością 93 tys. km/godz. i cały czas przyspiesza. Przyspieszanie uważa się za skutek stałego wyrzucania z niej gazu i pyłu. Drugą dziwną cechą, jaką ma ten obiekt spoza Układu Słonecznego, jest jego nietypowy kształt. Przypomina wydłużone i spłaszczone cygaro. Czy to przypadek? Prof. Abraham Loeb, astrofizyk z Harvardu, spekulował publicznie, że ‘Oumuamua może być wrakiem statku kosmicznego zbudowanego przez pozaziemskie cywilizacje. Kometą zainteresował się nawet instytut SETI. Jednak obserwacje nie wykazały niczego, co sugerowałoby, że mogłaby być tworem sztucznym. Co jest pierwszym odkrytym obiektem pozasłonecznym? ‘Oumuamua to nazwa wywodząca się z języka hawajskiego. Można ją przetłumaczyć jako „pierwszy posłaniec”. Podkreśla to, że jest to pierwszy obiekt pozasłoneczny kiedykolwiek odkryty przez człowieka. Gigantyczna kometa zmierza w kierunku Słońca. Co wiemy o komecie Bernardinelli-Bernstein? Ogromna kometa, o średnicy od 100 do 200 km odwiedza właśnie Układ Słoneczny po raz pierwszy od 3 mln lat. Jednak by zobaczyć kometę Bernardinelliego-Bernsteina wciąż konieczny będzie tel... Jak się jednak właśnie okazało – nie jest to do końca prawda. Już wcześniej bowiem na Ziemię zawitał meteoryt, który pochodzi spoza naszego Układu Słonecznego. Odkrycie wiąże się bezpośrednio z ‘Oumuamuą. Po tym, jak o tamtej komecie zrobiło się głośno, prof. Loeb polecił swojemu studentowi Amirowi Sirajowi przekopanie się przez bazę danych NASA, rejestrującą meteoryty i meteory, jakie pojawiły się na Ziemi i nad Ziemią. Po przejrzeniu tysiąca rekordów w CNEOS Amir Siraj nagle natknął się na coś nietypowego. Co pojawiło się w 2014 r. na niebie nad Papuą-Nową Gwineą? Był to zapis o meteorycie, który 8 stycznia 2014 r. został zaobserwowany nad wyspą Manus. Siraj spostrzegł, że miał on nadzwyczaj dużą prędkość. Oszacowano ją na ok. 209 tys. km/godz. – To było naprawdę dużo! Pomyślałem: o Boże, to musi być obiekt pozasłoneczny! – wspomina Siraj w portalu Vice.com. Dlaczego jeszcze tu nie przylecieli? A może jesteśmy zupełnie sami? Poszukiwania życia w kosmosie Na całym świecie fani z wypiekami śledzą losy dwójki agentów badających teorie o kosmitach i spiskach w serialu "Archiwum X". Kilka dekad temu rekordy popularności biły książki Ericha vo... Zwraca uwagę, że odkrycie dosłownie czekało na widoku. Jednak przed ‘Oumuamuą nikomu nie przyszło do głowy, że w bazie rejestrującej meteoryty i meteory mogą być też takie, które pochodzą spoza Układu Słonecznego. W 2019 r. Siraj i Loeb napisali pracę naukową o obiekcie znad Papui Nowej-Gwinei. Zgłosili ją do czasopisma naukowego „The Astrophysical Journal Letters” oraz umieścili na serwerze arxiv.org, gdzie trafiają preprinty artykułów naukowych. Niespodziewanie okazało się jednak, że ich artykuł utknął w procesie recenzowania. Dlaczego? Ponieważ kluczowe dane – dotyczące prędkości odkrytego obiektu – zostały utajnione przez rząd amerykański. A konkretnie przez Dowództwo Kosmiczne Stanów Zjednoczonych (United States Space Command, USSC). Obawiało się ono, że opublikowanie ich ujawni technologie pozwalające Amerykanom rejestrować pojawiające się na niebie rozbłyski. Rozpoczęła się kilkuletnia walka biurokratyczna o odtajnienie danych. Jak mówi Siraj, „była to cała epopeja”. Ostatecznie jednak USSC oficjalnie przyznało, że w 2014 r. nad Ziemią spłonął półmetrowy meteoryt pozasłonecznego pochodzenia. Czy da się odnaleźć szczątki pozasłonecznego obiektu? To prowadzi do zaskakującego wniosku. W przeciwieństwie do ‘Oumuamuy, która ominęła Ziemię w odległości 30 mln km, szczątki meteorytu z 2014 r. spadły do oceanu. To oznacza, że można by je odszukać! Byłoby to jednak zadanie niezwykle trudne. Starożytne miasta, które mieli odwiedzić kosmici. Czy można odnaleźć ich ślady? Był rok 1954, kiedy Erich von Däniken, 19-latek z katolickim wykształceniem i pasjonat latających spodków, wspiął się na Wielką Piramidę w Gizie. Wówczas było to jeszcze dozwolone. Czte... Mimo to zdaniem Amira Siraja warto spróbować. – Perspektywa znalezienia obiektu pozasłonecznego jest wystarczająco ekscytująca, by się tym zająć – stwierdził astrofizyk. – Rozmawiałem już na ten temat z ekspertami od ekspedycji oceanograficznych – podkreśla. Jeśli udałoby mu się zebrać fundusze i zorganizować wyprawę naukową, mógłby to być dobry kandydat na naukową misję stulecia. Źródła: Vice.com, Science Alert, arxiv.org.
PGR przez kilkadziesiąt lat kształtował życie polskiej wsi. Gwałtowny upadek gospodarstw stał się katastrofą
PGR był czymś więcej niż tylko zakładem produkcji rolnej. Stanowił fundament potężnego, niemal totalnego ekosystemu społeczno-gospodarczego, który przez ponad czterdzieści lat kształtował życie milionów Polaków. Ideologiczny upór i wielkie ambicje modernizacyjne miały przełożenie na momenty produkcyjnej chwały. Jednak upadek państwowego przedsiębiorstwa był gwałtowny i dla wielu stał się prawdziwą katastrofą.
Spis treści: Początki rolniczego giganta Biurokracja i zarządzanie centralne Praca, deputaty i stabilizacja Kultura i życie społeczne w PGR-ach Mit a rzeczywistość Dlaczego PGR-y upadły? Państwowe Gospodarstwa Rolne były eksperymentem, który w swojej skali i założeniach nie miał odpowiednika w historii polskiego rolnictwa. Przez dekady potężne kolektywy napędzały modernizację wsi, oferując standardy życia niedostępne dla rolników indywidualnych. Ten idylliczny system miał jednak poważny minus – uzależnił swoich pracowników od opieki państwa. Gdy PGR-y upadły w realiach wolnego rynku, wielu ludzi po prostu nie potrafiło się odnaleźć w nowej rzeczywistości. Początki rolniczego giganta Początki Państwowych Gospodarstw Rolnych wiążą się z radykalną zmianą ustrojową i terytorialną, która zaszła w Polsce po II wojnie światowej. W 1944 roku dekretem o reformie rolnej władza zapoczątkowała proces przejmowania ziemi przez państwo, uderzając w ten sposób w dotychczasowe elity ziemskie. W 1949 roku nastąpiło oficjalne powołanie PGR-ów, co zbiegło się z procesem przymusowej kolektywizacji, zainspirowanej radzieckim modelem kołchozów i sowchozów (z inicjatywy ZSRR zaczęły wówczas powstawać Rolnicze Spółdzielnie Produkcyjne). Ideą wielkopowierzchniowych, centralnie zarządzanych gospodarstw było zapewnienie żywności dla szybko rosnącej populacji miast i robotników budujących nowy socjalistyczny system. Szczególne znaczenie dla rozwoju PGR-ów miały tzw. Ziemie Odzyskane. Na Pomorzu, Mazurach i w Zachodniej Polsce istniały rozległe majątki poniemieckie, które ze względu na skalę i infrastrukturę nie nadawały się do łatwego podziału między indywidualnych osadników. To właśnie tam powstały kluczowe ośrodki państwowego rolnictwa. Już w 1950 roku funkcjonowało w Polsce ponad 9600 PGR-ów, na które składały się grunty o powierzchni ok. 2 milionów hektarów. Z biegiem lat, wartość ta ulegała zmianie w wyniku procesów łączenia mniejszych jednostek w potężne kombinaty. Biurokracja i zarządzanie centralne Sprawowanie nadzoru nad milionami hektarów i setkami tysięcy pracowników wymagało stworzenia hierarchicznej struktury. PGR-y funkcjonowały w ramach sztywnego, centralnie planowanego systemu. Powołane do życia w celu usprawnienia zarządzania Ministerstwo Państwowych Gospodarstw Rolnych (zlikwidowane w 1956 roku, później nadzór przejął ogólny resort rolnictwa) dysponowało rozbudowaną strukturą departamentów, które decydowały o dosłownie każdym aspekcie funkcjonowania agrarnych molochów. W tej strukturze znajdowały się wyspecjalizowane jednostki, w tym: Departament Produkcji Zwierzęcej (dzielący się na wydziały chowu koni, bydła czy trzody), Departament Mechanizacji (zarządzający parkiem maszynowym), Departament Zatrudnienia i Płac (odpowiedzialny za sferę socjalną). W terenie władzę sprawowały Okręgowe Zarządy PGR, a później – od lat 70. – potężne kombinaty. Były to przedsiębiorstwa wielozakładowe, które w założeniu integrowały produkcję rolną z przetwórstwem i handlem. Modelowym przykładem takiej jednostki był Kombinat PGR Manieczki, utworzony w 1960 roku. Pod zarządem dyrektora Jana Baiera stał się wizytówką socjalistycznego rolnictwa, odwiedzaną przez delegacje z całego bloku wschodniego. Praca, deputaty i stabilizacja Praca w Państwowym Gospodarstwie Rolnym nie miała wiele wspólnego z wysiłkiem indywidualnego rolnika. Każdy pracownik PGR był de facto robotnikiem, zatrudnionym w państwowym zakładzie. Miał określone godziny pracy, prawo do urlopu, a jego życie było w dużej mierze ustrukturyzowane przez system zmianowy. Płace nie należały do najwyższych, jednak ten specyficzny system oferował poczucie bezpieczeństwa socjalnego, jakiego wcześniej polski rolnik nie zaznał. Kluczowym elementem wynagrodzenia był system deputatów. Pracownicy otrzymywali część zapłaty w naturze, co w realiach niedoborów rynkowych PRL-u było niezwykle cenne. Do standardowych przydziałów należały: produkty spożywcze – darmowe lub tanie mleko, mięso i ziemniaki; opał – przydział węgla lub drewna na zimę; ziemia – możliwość użytkowania niewielkiej działki pod uprawę własnych warzyw; pasze – choć oficjalnie pasze należały do gospodarstwa, powszechnie tolerowano „wynoszenie” ziarna na potrzeby własnego, przydomowego inwentarza. Praca była ciężka i fizycznie wymagająca. Kobiety najczęściej były zatrudniane jako dojarki. To zajęcie wymagało wstawania o świcie i dyscypliny związanej z cyklem udoju. Mężczyźni obsługiwali maszyny, pracowali przy żniwach lub w hodowli zwierząt. Praca była monotonna, jednak pozwalała na integrację i tworzenie wspólnot. Ludzie żyli skromnie, ale „wiązali koniec z końcem” i nie musieli martwić się o przyszłość. Kultura i życie społeczne w PGR-ach Jako instytucja totalna, PGR zaspokajał wszystkie potrzeby życiowe swoich pracowników. Budowano osiedla bloków z prefabrykatów, co w zamyśle planistów miało niwelować różnice między miastem a wsią. Mieszkania oferowały standard, który znajdował się poza zasięgiem większości rolników indywidualnych. Należy bowiem podkreślić, że centralne ogrzewanie i bieżąca woda wciąż jeszcze nie były oczywistymi udogodnieniami na polskiej wsi. Przy gospodarstwach działały przedszkola, świetlice, kluby, a niekiedy nawet kina i ośrodki zdrowia. PGR-y finansowały dowożenie dzieci do szkół, organizowały dożywianie, letnie kolonie i obozy sportowe w zakładowych ośrodkach wypoczynkowych. Świetlice środowiskowe tętniły życiem – prowadzono tam między innymi zajęcia plastyczne, muzyczne i warsztaty kulinarne. Życie społeczne koncentrowało się wokół wspólnych uroczystości. Dożynki w PGR-ach miały specyficzny, festynowy charakter, łączący tradycję z nowoczesnością. Organizowano zawody sportowe, zabawy taneczne i występy lokalnych zespołów artystycznych. Mit a rzeczywistość Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspektów historii PGR-ów jest ich rentowność. By oficjalne dane mogły korelować z ideologicznymi założeniami, często bywały „koloryzowane”. Należy bowiem podkreślić, że jedynie około 30% Państwowych Gospodarstw Rolnych cechowało się pełną rentownością i nie wymagało stałych dotacji z budżetu państwa. Pozostałe funkcjonowały dzięki systemowi dopłat, które pokrywały nie tylko koszty produkcji, ale także ogromne wydatki na infrastrukturę socjalną. Nie można jednak nie wspomnieć, że mimo problemów z efektywnością, PGR-y odegrały kluczową rolę w krajowym bilansie żywnościowym. W 1989 roku, pod zarządem tych jednostek znajdowało się 17,8% ogólnej powierzchni ziemi rolnej w Polsce. Co za tym idzie, dostarczały znaczną część surowców dla przemysłu spożywczego. Ważną funkcją PGR-ów była też modernizacja rolnictwa poprzez produkcję wysokiej jakości materiału nasiennego i zwierząt zarodowych, co miało stymulować postęp w całym sektorze. W latach 80. zaczęły piętrzyć się problemy. Kryzys gospodarczy, zagraniczne zobowiązania i niewydolność centralnego planowania doprowadziły do degradacji infrastruktury. Brak części zamiennych do maszyn, nawozów i nieefektywne zarządzanie powodowały, że gospodarstwa stawały się coraz większym obciążeniem dla chwiejącego się budżetu państwa. Dlaczego PGR-y upadły? Koniec ery PGR-ów nastał po 1989 roku, wraz z transformacją ustrojową. Plan Balcerowicza, mający na celu uzdrowienie polskiej gospodarki poprzez urynkowienie, okazał się „wyrokiem” dla państwowego rolnictwa. Gwałtowny wzrost stóp procentowych, hiperinflacja i zniesienie większości dotacji spowodowały, że Państwowe Gospodarstwa Rolne z dnia na dzień utraciły płynność finansową. Polityczna decyzja o likwidacji zapadła w 1991 roku. Uchwalona 19 października Ustawa o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa nakazała rozwiązanie wszystkich 1666 PGR-ów. Cały ich majątek – 4 miliony hektarów ziemi, budynki, inwentarz, ale i długi – przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Skutki społeczne likwidacji Ta operacja ekonomiczna okazała się społeczną katastrofą na ogromną skalę. Około 400 tys. ludzi z dnia na dzień straciło pracę. Ich sytuacji nie poprawiał fakt, że w wielu regionach gospodarstwa były jedynym pracodawcą. Byli pracownicy zostali z mieszkaniami w blokach pośrodku niczego – bez transportu, bez innych zakładów pracy. Nie mieli kwalifikacji przydatnych na nowym rynku, a to zabijało nadzieję na zmianę. Pojawiło się zjawisko bezrobocia strukturalnego – niedopasowania podaży pracy do popytu. „Sieroty po PGR-ach”, pozbawione opiekuńczości państwa, nie potrafiły odnaleźć się w realiach kapitalizmu. Państwo podjęło pewne próby wsparcia, ale skromna pomoc i tak zaspokajała tylko kroplę w morzu potrzeb. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Japończycy płacą majątek, by zniknąć bez śladu. Mogą legalnie zacząć nowe życie
Czasami codzienność staje się tak przytłaczająca, że pojawia się myśl o całkowitym zniknięciu i rozpoczęciu wszystkiego od nowa. W Europie pozostaje ona najczęściej w sferze wyobrażeń, jednak w Japonii przybiera realny wymiar. Istnieje tam zjawisko, które pozwala dosłownie „wyparować” – bez łamania prawa i z pomocą wyspecjalizowanych firm. Na czym polega fenomen johatsu i dlaczego tysiące osób decydują się na tak radykalny krok?
W sytuacji, gdy życie zaczyna wymykać się spod kontroli, a presja społeczna, problemy finansowe czy osobiste stają się trudne do udźwignięcia, w Japonii istnieje rozwiązanie, które dla wielu osób stanowi ostateczną formę ucieczki. Zjawisko to określane jest mianem johatsu, czyli „ludzi, którzy wyparowali” – osób, które świadomie zrywają kontakt z dotychczasowym życiem i zaczynają wszystko od nowa w innym miejscu. Skala tego fenomenu jest znacząca, gdyż szacuje się, że każdego roku znika w tym kraju nawet około 100 tysięcy osób. W odpowiedzi na to powstała cała nisza usług, w ramach której specjalne firmy pomagają w organizacji takiego „zniknięcia”, oferując wsparcie logistyczne, transport, a nawet pomoc w rozpoczęciu nowego życia w anonimowości. Johatsu w Japonii – skąd wzięło się to zjawisko i dlaczego ludzie znikają? Termin johatsu pojawił się w Japonii już w latach 60. XX wieku i początkowo odnosił się do osób uciekających z nieudanych małżeństw. W społeczeństwie, w którym rozwody były rzadkie i obarczone silnym piętnem społecznym, formalne zakończenie związku często postrzegano jako porażkę. Dla wielu łatwiejszym rozwiązaniem okazywało się więc całkowite zerwanie kontaktów i rozpoczęcie życia w innym miejscu. Z czasem zjawisko to zaczęło przybierać szerszy wymiar, szczególnie w latach 90., kiedy Japonia zmagała się z długotrwałą stagnacją gospodarczą. Utrata pracy, rosnące zadłużenie oraz presja związana z utrzymaniem statusu społecznego sprawiły, że coraz więcej osób decydowało się na radykalny krok, jakim było zniknięcie. Współcześnie przyczyny johatsu są znacznie bardziej złożone i obejmują zarówno kwestie ekonomiczne, jak i społeczne czy psychologiczne. Część osób ucieka przed przemocą domową, inni próbują zerwać z toksycznymi relacjami lub wymagającym środowiskiem pracy. W Japonii ogromną rolę odgrywa presja społeczna związana z osiągnięciami zawodowymi i edukacyjnymi – niepowodzenia, takie jak utrata pracy czy niezdany egzamin, mogą prowadzić do poczucia wstydu i izolacji. W skrajnych przypadkach decyzja o zniknięciu bywa postrzegana jako jedyna droga ucieczki przed społecznym napiętnowaniem. Nie bez znaczenia pozostaje także zjawisko karōshi, czyli śmierci z przepracowania, które od lat stanowi jeden z najbardziej ekstremalnych przejawów kultury pracy w Japonii. Skala zjawiska jest trudna do jednoznacznego oszacowania, ponieważ nie wszystkie przypadki są rejestrowane w oficjalnych statystykach. Szacuje się jednak, że każdego roku znika nawet około 100 tysięcy osób. Co istotne, część z nich robi to korzystając z pomocy wyspecjalizowanych firm. Johatsu pozostaje przy tym tematem tabu – podobnie jak kwestie zdrowia psychicznego czy samobójstw – co dodatkowo utrudnia jego pełne zrozumienie. W efekcie zjawisko to funkcjonuje na styku społecznej rzeczywistości i milczącego przyzwolenia, wpisując się w specyfikę japońskiej kultury, w której zachowanie twarzy i unikanie konfrontacji często mają kluczowe znaczenie. Jak działa johatsu i dlaczego jest legalne? Kulisy „znikania” w Japonii Wraz z rosnącą popularnością zjawiska johatsu w Japonii powstał cały sektor usług, który umożliwia przeprowadzenie takiego „zniknięcia” w sposób zorganizowany i – co istotne – zgodny z prawem. Kluczową rolę odgrywają tu tzw. yonige-ya, czyli firmy specjalizujące się w nocnych przeprowadzkach. Ich działalność polega na kompleksowym przygotowaniu klienta do porzucenia dotychczasowego życia: od szybkiego opróżnienia mieszkania, przez rozwiązanie umów z dostawcami usług i dezaktywację numerów telefonów, aż po pomoc w znalezieniu nowego miejsca zamieszkania. W zależności od skali operacji koszt takiej usługi może wynosić od około 50 do nawet 300 tysięcy jenów. Firmy te podkreślają, że współpracują wyłącznie z osobami, które nie uciekają przed odpowiedzialnością karną, lecz podejmują decyzję o zniknięciu dobrowolnie. Osoby, które decydują się na samodzielne działanie, często korzystają z poradników dostępnych w internecie, zawierających wskazówki dotyczące zmiany miejsca pobytu czy ograniczenia śladów w dokumentach. Po „zniknięciu” wielu johatsu przenosi się do mniej zaludnionych dzielnic dużych miast lub na obszary peryferyjne, gdzie łatwiej zachować anonimowość. Wybierają miejsca zamieszkania, które nie wymagają rozbudowanej weryfikacji tożsamości, korzystając z tanich kwater czy kafejek internetowych. Ich nowe życie często wiąże się z podejmowaniem prostych, nisko płatnych prac fizycznych, co pozwala funkcjonować poza oficjalnym systemem społecznym. Z punktu widzenia prawa zjawisko to znajduje się w szarej strefie, ale nie jest traktowane jako przestępstwo. Japońskie przepisy silnie chronią prywatność jednostki, co oznacza, że dorosła osoba ma prawo zmienić miejsce zamieszkania i zerwać kontakt z otoczeniem bez konieczności informowania bliskich. Organy ścigania zazwyczaj nie podejmują działań, jeśli nie istnieją przesłanki wskazujące na przestępstwo lub zagrożenie życia. Dodatkowo restrykcyjne regulacje dotyczące ochrony danych osobowych uniemożliwiają ujawnienie miejsca pobytu nawet członkom rodziny. W praktyce oznacza to, że bliscy osób, które zdecydowały się na johatsu, pozostają często bez realnych narzędzi do ich odnalezienia, a jedyną możliwością jest skorzystanie z usług prywatnych detektywów. Źródła: BBC, GaijinPot Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W starożytności nie tylko Grecja i Rzym miały demokrację. „Głos ludu” był znacznie częściej brany pod uwagę
Nowe badanie dotyczące demokracji opiera się na dowodach archeologicznych i historycznych z 31 starożytnych społeczeństw z Europy, Azji i obu Ameryk. Zespół badaczy z Field Museum wskazuje, że bardziej demokratyczne style rządzenia były częstsze, niż zakładano. Kluczowe znaczenie mogło mieć to, jak finansowano władzę.
Zespół naukowców związanych m.in. z Field Museum przeanalizował archeologiczne i historyczne ślady rządzenia w 31 starożytnych społeczeństwach z Europy, Azji i obu Ameryk. W sumie zestawiono 40 przypadków z 31 jednostek politycznych, obejmujących tysiące lat. Wniosek: demokracja była znacznie powszechniejsza w starożytności niż się powszechnie uważa. – Ludzie często zakładają, że praktyki demokratyczne narodziły się w Grecji i Rzymie – mówi Gary Feinman, główny autor badania. – Jednak nasze badania pokazują, że wiele społeczeństw na całym świecie wypracowało sposoby ograniczania wpływu władców i dawania głosu zwykłym ludziom. Demokracja widoczna w architekturze W badaniu porównywano systemy rządzenia w oparciu o dwa wymiary. Pierwszy to stopień koncentracji władzy: czy decyzje skupiają się w rękach jednej osoby lub jednej instytucji, czy są rozproszone. Drugi to inkluzywność, rozumiana jako to, na ile „większość obywateli” ma dostęp do władzy i może uczestniczyć w wybranych aspektach rządzenia. To podejście miało ułatwić ocenę społeczeństw, które różnie dokumentowały swoją historię, a część z nich nie zostawiła po sobie źródeł pisanych. Kluczową rolę odegrały ślady widoczne w przestrzeni: architektura i planowanie urbanistyczne. Wskazywano, że szerokie, otwarte przestrzenie w miastach oraz publiczne budynki z rozległymi miejscami spotkań sprzyjały wymianie informacji i wiązały się z bardziej współdzielonym modelem podejmowania decyzji. Z drugiej strony, jako sygnały większej autokracji traktowano m.in. piramidy z bardzo małą przestrzenią na szczycie, układy, w których drogi prowadzą w stronę siedziby władcy oraz brak miejsc, gdzie ludzie mogliby spotykać się i komunikować. Sposób finansowania władzy i związek z nierównościami Analiza objęła też sztukę, inskrypcje, układy miast, systemy administracyjne oraz oznaki nierówności majątkowych. Zestawiano m.in. przedstawienia władców o boskich atrybutach oraz monumentalne grobowce rządzących jako wskaźniki autokracji. Z kolei otwarte place i rzadko spotykane wizerunki władców miały sugerować mniejszą koncentrację władzy. Na tej podstawie stworzono „współczynnik autokracji”, który pozwolił umieścić każde społeczeństwo na skali od silnej autokracji po wyraźny kolektywizm. Wyniki wskazały, że wielkość populacji i liczba poziomów rządzenia nie wpływały na to, czy dane społeczeństwo będzie autokratyczne, czy demokratyczne. Za czynnik najsilniej powiązany z zakresem władzy rządzących uznano sposób finansowania. Społeczeństwa oparte na przychodach kontrolowanych lub monopolizowanych przez liderów (czerpanych z zasobów takich jak m.in. kopalnie, dalekosiężne szlaki handlowe, praca niewolnicza czy łupy wojenne) częściej przesuwały się w stronę autokracji. Tam, gdzie podstawą były szerokie podatki wewnętrzne lub praca wspólnotowa, częściej utrzymywano rozwiązania z podziałem władzy. W badaniu odnotowano też, że bardziej inkluzywne systemy polityczne generalnie wiązały się z niższym poziomem nierówności ekonomicznych. Teotihuacan jako przykład społeczeństwa z większym udziałem demokracji Badacze zwrócili uwagę m.in. na prekolumbijskie Teotihuacan. Wskazano je jako przykład społeczeństwa, w którym przeciętni ludzie mieli więcej do powiedzenia. W architekturze miasta uwagę zwracają szerokie, otwarte przestrzenie placów i alei. Dynamiczny rozwój Teotihuacán nastąpił w II stuleciu naszej ery, a szczytową fazę osiągnął między IV a VII wiekiem. Miasto zajmowało wówczas powierzchnię ok. 20 km kw., zamieszkiwało je ponad 200 tys. osób. Warto pamiętać, że korzenie demokracji sięgają epoki kamienia. Łowcy-zbieracze posiadali niewiele dóbr osobistych, a ich najważniejszym aktywem były umiejętności praktyczne i bliskie więzi z innymi ludźmi. Kiedy wódz wykazywał zapędy dyktatorskie, ludzie mogli po prostu od niego odejść. Demokracja starożytnych miast-państw przeważnie była mniej inkluzywna niż demokracja archaicznych społeczności. Źródło: Science Advances
Rosnąca temperatura zmienia proporcje ludzkich płci. Będzie mniej mężczyzn?
Czy temperatura może zmienić światowy rozkład płci? To nie hipoteza – wskazują na to badania przeprowadzone na 5 milionach urodzeń. Wyniki są jednoznaczne: więcej stopni Celsjusza oznacza mniej mężczyzn. Czy globalne ocieplenie zgotuje nam scenariusz jak z „Seksmisji”?
Długo utrzymujące się temperatury powyżej 20°C mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby narodzin chłopców względem dziewczynek. Efekty te, chociaż na razie obserwowane głównie w krajach Afryki Subsaharyjskiej oraz Indiach – w regionach najbardziej dotkniętych podwyższającą się temperaturą i o silnym wpływie kulturowym płci – wywołują ważne pytania do przyszłość demograficzną świata. Wysoka temperatura zmienia proporcje płci – najnowsze badania z Oksfordu Analiza ponad 5 milionów urodzeń w 33 krajach Afryki Subsaharyjskiej i Indiach pozwoliła po raz pierwszy tak jednoznacznie powiązać wyższe temperatury z liczbą rodzących się chłopców – szczególnie wśród kobiet z terenów wiejskich i o niższym statusie społecznym. Oczywiście determinowały one płeć jedynie pośrednio. W Afryce to pierwszy trymestr jest najważniejszy Badacze wykazali, że w Afryce Subsaharyjskiej temperatury przekraczające 20°C w pierwszym trymestrze ciąży skutkują zauważalnym spadkiem liczby narodzin chłopców. Ten efekt szczególnie dotyka kobiet zamieszkujących tereny wiejskie, mających niższy poziom wykształcenia oraz rodzących już kolejnego potomka. Przyczyną jest zwiększona śmiertelność prenatalna chłopców spowodowana stresem cieplnym u matki. To oznacza, że nie tylko czynniki społeczno-kulturowe, ale także warunki klimatyczne mogą znacząco wpływać na stosunek płci przy urodzeniach. W Indiach ciepło uderza w drugi trymestr: może hamować aborcje selektywne W Indiach naukowcy zaobserwowali, że wpływ wysokiej temperatury widoczny jest w drugim trymestrze ciąży. Tutaj szczególnie zagrożone są kobiety starsze, wieloródki oraz te, które nie mają jeszcze synów – zwłaszcza w północnych stanach kraju. W Indiach mechanizm ten nie powoduje jednak, że koniecznie rodzi się więcej dziewczynek niż chłopców. Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana. Wysoka temperatura bowiem utrudnia dostęp lub użycie aborcji selektywnej pod względem płci. Efekt klimatyczny zatem oddziałuje zarówno na biologiczne mechanizmy śmiertelności prenatalnej, jak i na praktyki społeczne związane z selekcją płci. Północna część Indii to miejsce, w którym matki zdecydowanie wolą rodzić chłopców, więc w przypadku ciąży z dziewczynką częściej decydowały się na aborcję. Najbardziej zagrożone kobiety o niższym statusie Skutki wysokiej temperatury nie rozkładają się równomiernie. Najbardziej dotknięte są kobiety w trudniejszej sytuacji życiowej – te z mniejszym dostępem do opieki medycznej, niższym poziomem wykształcenia czy żyjące na obszarach mniej zurbanizowanych. W ich przypadku skutki stresu cieplnego są silniejsze i prowadzą do wyraźnego spadku liczby narodzin chłopców. Oznacza to, że zmiany klimatu mogą pogłębiać już istniejące nierówności zdrowotne i społeczne. Co determinuje płeć u ludzi i zwierząt? Jeśli faktycznie temperatura wpływa na proporcję płci w ludzkim społeczeństwie, to nie bylibyśmy w tym osamotnieni. U człowieka płeć determinowana jest przez chromosomy X i Y, ale na przeżywalność płodów wpływają czynniki środowiskowe. U gadów czy ryb to temperatura inkubacji jak decyduje o płci potomstwa, ale okazuje się, że ma ona wiele do powiedzenia także w przypadku człowieka. Konsekwencje społeczne braku mężczyzn Chociaż w normalnych warunkach chłopców rodzi się więcej (na 100 urodzonych dziewczynek przypada około 106 chłopców), to ogółem w populacji żyje więcej kobiet. Wynika to z większej śmiertelności i krótszej przeciętnej długości życia mężczyzn. Jeśli jednak trend liczby narodzin chłopców się utrzyma, można spodziewać się niedoboru mężczyzn w społeczeństwach. To zaś wpłynie na strukturę rodzin, rynek pracy czy nawet systemy emerytalne. W regionach o wysokich nierównościach społecznych konsekwencje będą szczególnie odczuwalne przez kobiety i dzieci. Czy to kolejny argument by walczyć z globalnym ociepleniem? Źródła: PNAS, University of Oxford Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
„Urodziła się, by rządzić mężczyznami". Bona Sforza była najpotężniejszą kobietą na polskim tronie
Oskarżano ją o intrygi, kradzieże i rozwiązłość. Bona Sforza zamiast oddawać się modłom wybrała twardą politykę i skuteczne pomnażanie królewskiego majątku. Potężna władczyni odeszła z tego świata otruta przez własnego, zaufanego sługę.
W tym artykule: Bona Sforza – wykształcenie i młodość Waleczne włoskie księżne Bona, królowa Polski Bona Sforza jako ikona mody Silna pozycja władczyni Matka ostatniego z Jagiellonów Paszkwile o królowej Szczytowy moment potęgi Litwy i Korony Śmierć królowej Nauczyciel Bony, włoski humanista Crisostomo Colonna, w liście do swojej wychowanki napisał: „Urodziłaś się, by rządzić mężczyznami”. Ale zanim przyszła królowa Polski miała wykorzystać swoje talenty i umiejętności, musiała po prostu przeżyć. Urodziła się 2 lutego 1494 roku w Vigevano w Lombardii. Jej matką była Izabela Aragońska. Małżeństwo z Gianem nie było dobrane. Dziedzic potęgi Sforzów uważany był za nieudacznika. Katował żonę i zdradzał ją z atrakcyjnymi, młodymi mężczyznami. Był nieudolnym politykiem i marionetką w rękach krewnych. Rozstał się z tym światem za sprawą kuzyna i opiekuna – Ludovica „Il Moro” Sforzy, który przejął mediolański dwór. Bogate księstwo było mekką artystów. Na mediolańskim dworze przez szereg lat pracował sam Leonardo da Vinci. Bona Sforza – wykształcenie i młodość Zresztą matka Bony – Izabela Aragońska – utrzymywała z nim przyjacielskie stosunki. Renesansowy geniusz nie tylko przygotował specjalną inscenizację z okazji ślubu Izabeli i Giana, a także sporządził piękny portret przyszłej księżnej Bari. Po śmierci ojca, Bona przez pewien czas została na dworze jego mordercy – Il Moro. Później przez szereg lat tułała się z matką po różnych prowincjach. Wreszcie osiadła w Bari – małym księstwie wydzielonym Izabeli przez panujących w Neapolu Habsburgów. Bona od najmłodszych lat była wychowywana i kształcona na władczynię. Dzięki zachowanym notatkom jej wychowawcy, Crisostomo Colonny, wiadomo, że Bona znała biegle łacinę i potrafiła „wysławiać się w sposób niezwykle uczony”. Cytowała z pamięci księgi Wergiliusza, wiersze Petrarki i listy Cycerona. Od matki nauczyła się języka hiszpańskiego. Miała bez wątpienia dar do języków. Już jako królowa Polski nauczyła się naszego języka i posługiwała się nim naprawdę biegle. Jej edukację dopełniały przykłady płynące z życia najbardziej wpływowych kobiet z rodów Sforzów i Aragonów. A było kogo naśladować. Waleczne włoskie księżne Prababką Bony była księżna Bianka Maria. Sama dowodziła wojskiem w bitwach i znana była z wybujałego temperamentu. Natomiast ciotka przyszłej polskiej królowej, Katarzyna Sforza, po śmierci jednego z papieży zajęła Zamek Świętego Anioła w Rzymie i wymusiła na kardynałach sowity okup za jego zwrot. Krewną przyszłej polskiej królowej była też niesłusznie owiana złą sławą Lukrecja Borgia, córka papieża Aleksandra VI. Wykształcenie, uroda oraz fortuna, jaką miała odziedziczyć, sprawiły, że Bona była wprost wymarzoną kandydatką na żonę dla niemal każdego miejscowego możnowładcy. Odznaczała się niezwykłą urodą, doskonale tańczyła. Potrafiła grać na kilku instrumentach i prowadzić uczone dyskusje na naprawdę wysokim poziomie. Kochało się w niej wielu. Odtrącony przez nią poeta Tansillo pisał: „Mój ból więzieniem, gdzie płaczą ci, którzy cierpiąc bez winy, wieczną targani są rozpaczą!”. Inny odtrącony i niedoszły kochanej poświęcił młodej Bonie całą powieść zatytułowaną „Question de amor”. Także tam Bona – występująca pod imieniem Belisena – jest tylko nieosiągalną i niezdobytą muzą. Zakochany w niej bohater utworu, niejaki Flamiano, umiera, nie wybłagawszy dla siebie nawet pocałunku. Bona, królowa Polski Ale zdaniem matki Bony nikt nie był wystarczająco dobrym kandydatem na męża. Zmieniła zdanie, gdy Zygmunt Jagiellończyk – wówczas jeszcze nie tak stary, choć mający na karku 40 lat – owdowiał. Władca potężnego kraju, o którym sam Erazm z Rotterdamu pisał, że jest przykładem rozwoju, potęgi i kultury najwyższej próby, spełniał oczekiwania Izabeli. Aby upewnić się, że władca wybierze jej córkę, przekupywała dworzan Zygmunta, by ci chwalili przymioty Bony. Wreszcie doszło do oświadczyn i ślubu, który odbył się… bez króla. Jak to było wówczas w zwyczaju, ślub zawarto przez przedstawiciela. Izabela urządziła wielką ucztą w Bari, której częścią był turniej rycerski. Po tym wszystkim młoda żona wybrała się w długa drogę do Polski. Wiozła za sobą wiele wypełnionych po brzegi skrzyń. Lecz nie zawierały one obiecanego w posagu złota i srebra, a jedynie ubrania i cenne przedmioty. Przyjechała do Polski wraz z grupą 200 Włochów, znakomitych artystów i uczonych. Przywiozła ze sobą 232 suknie. W czasie swego pobytu zrobiła tu bardzo dużo, wraz z nią nastąpiło tchnienie renesansu. Dziedziniec wawelski już był przebudowany w stylu renesansowym, ale prawdziwy rozkwit dworu nastąpił właśnie za czasów Bony. Bona Sforza jako ikona mody Bona Sforza była sprawczynią wielkiej modowej rewolucji na dworze Jagiellonów. Zanim się tam pojawiła, damy nosiły suknie skrzętnie zasłaniające dekolt aż po samą szyję. Bona natomiast lubowała się w głębokich wycięciach. Początkowo było to uznawane za nieprzyzwoite. Jednak finalnie na królewskim dworze na dobre zagościły wydekoltowane suknie. Przez cały okres swojego panowania była ikoną mody. Największy zachwyt wzbudziła jej suknia ślubna – błękitna, ze złotymi blaszkami w kształcie uli. A suknię tę założyła w 1518 roku, by poślubić dwa razy starszego męża – Zygmunta Starego. Ten zakochał się w Bonie i traktował żonę po partnersku, ufając jej wiedzy i intuicji. Ciemna blondynka o delikatnych rysach podobała się królowi i zachwycała innych. Silna pozycja władczyni Na wawelskim dworze Bona szybko uzyskała bardzo silną pozycję. Ingerowała w sprawy polityczne, decydowała o obsadzie urzędów, a przede wszystkim gromadziła własny majątek. W samej tylko Koronie weszła w posiadanie piętnastu miast i niemal dwustu wsi. Kontrolowała też bezpośrednio ogromną część Litwy. Łącznie czyniło z niej to najbogatszą kobietę w kraju i jednego z największych właścicieli ziemskich nad Wisłą. Jak to się stało, że cudzoziemka tak szybko zdobyła ogromne wpływy? Zaważył na tym papież. W prezencie ślubnym dał jej możliwość obsadzenia 15 intratnych stanowisk kościelnych. Mając takiego asa w rękawie, Bona faktycznie mogła rozdawać karty. Matka ostatniego z Jagiellonów Bona Sforza, która przedstawiana jest najczęściej jako zakochana w synu matka Zygmunta Augusta, urodziła łącznie sześcioro dzieci. Pięcioro z nich dożyło dorosłości. Miała córki Izabelę (ur. 1519), Zofię (ur. 1522), Annę (ur. 1523) i Katarzynę (ur. 1526). Jej najstarszy syn, Zygmunt August (ur. 1520), był ostatnim męskim przedstawicielem rodu Jagiellonów. Młodszy Olbracht, urodzony przedwcześnie na skutek wypadku, jakiego królowa doznała na polowaniu w 1527 roku, zmarł jeszcze tego samego dnia. Już jako królowa wzięła się za wykupywanie oddanych w zastaw ziem królewskich. Oto, jak pisał o niej w „Polsce Jagiellonów” Paweł Jasienica: „Królowa intensywnie działała na Litwie. Podobnie jak w Koronie dążyła do powiększenia majątku rodziny panującej, wykupując z rąk magnatów włości państwowe, dzierżone przez nich tytułem zastawu. W ziemi bielskiej szlachta i mieszczanie urządzili składkę pieniężną, by ułatwić Bonie spłacenie Gosztołdów. Fakt niewymagający żadnych komentarzy”. „Objęte przez królową dobra natychmiast wstępowały w erę rozwoju. Bona wszechstronnie dbała o ich kulturę, wprowadzała nowe rodzaje upraw, (…) troszczyła się o higienę. (…) Zwracali się do niej z prośbami prości chłopi, całe gromady. (…) Naprawdę niezwykła była dopiero walka królowej o uwolnienie spod magnackiego jarzma… szlachty.” Paszkwile o królowej Zdaniem historyków zła sława Bony jest wynikiem dwóch kwestii. Po pierwsze tego, że jako kobieta nie powinna była mieszać się do polityki. Po drugie, że próbowała zatrzymać ogromne wpływy magnaterii. Polska królowa zdołała narazić się dosłownie wszystkim: „magnatom od lat przekupywanym przez Habsburgów, zmontowaniem antyhabsburskiej partii, całej szlachcie projektami reform i wzmocnieniem tronu, wszystkim zaś – rozwijaniem działalności gospodarczej i powiększaniem domeny królewskiej, pomyślanej jako baza silnej władzy” – wylicza Maria Bogucka w biografii Sforzy. „Bona – nawet jeśli nie zrewolucjonizowała Korony pod względem politycznym – i tak zrobiła dla kraju wiele dobrego: zakładała nowe miasta i osady, fundowała kościoły, szpitale i szkoły. Dbała o rozwój transportu i handlu. Była mecenaską sztuki – m.in. sprowadziła na Wawel imponującą kolekcję arrasów. Starała się też, by w Polsce wzrósł poziom kształcenia. Była prawdziwą kobietą renesansu i chciała wprowadzić w nową epokę również państwo, którym przyszło jej (współ)rządzić” – przekonuje w książce „Historia, której nie było” Agnieszka Jankowiak-Maik. „Choć można uznać ją za jedną z najwybitniejszych kobiet epoki, przetrwał jej wizerunek otyłej intrygantki i trucicielki. A wszystko dlatego, że »urodziła się, by rządzić mężczyznami« w kraju, który nie mógł zaakceptować jej ambicji” – twierdzi w biografii królowej Maria Bogucka. Szczytowy moment potęgi Litwy i Korony W okresie panowania Bony Polska była prawdziwą potęgą. Choć dało się już dostrzec problemy, jakie później doprowadziło do upadku kraju. O roku 1543, w którym to ukochany syn Bony Zygmunt August poślubił Elżbietę Habsburżankę, Jasienica napisał: „W tym samym 1543 roku Mikołaj Rej z Nagłowic wydał drukiem »Krótką rozprawę między panem, wójtem a plebanem«, Andrzej Frycz Modrzewski po raz pierwszy wystąpił w szrankach publicystycznych, ogłaszając łacińską broszurę »Łaski, czyli o karze za mężobójstwo«, a leżącemu na łożu śmierci Mikołajowi Kopernikowi przyniesiono świeży egzemplarz jego dzieła »O obrotach sfer niebieskich«. Nie ma innego przykładu, by jedna data tyle znaczyła w dziejach kultury jakiegoś narodu”. Bona Sforza miała ogromny wpływ na Polskę, jej politykę, kulturę i kulinaria. Prof. Jan Dumanowski w książce „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej” podkreśla jej wkład w rozwój polskiej kuchni. Wprowadziła do niej warzywa takie jak kalafiory, brokuły, szparagi, karczochy, kardy i kapary, które były popularne we Włoszech. W polskich zielnikach z XVI i początku XVII wieku te produkty były opisywane jako nowości i smakołyki. Na królewskim dworze, oprócz klasycznych przypraw, pojawiły się bazylia, oregano, rozmaryn i tymianek. Bona importowała także migdały, oliwki i owoce cytrusowe, choć proces adaptacji śródziemnomorskich smaków zaczął się przed jej przybyciem do Polski. Śmierć królowej Po śmierci męża i sporach z synem Zygmuntem Augustem, Bona Sforza wróciła do Italii. W październiku 1557 królowa zachorowała na tajemniczą chorobę. W połowie miesiąca była już w agonii. Jej najbliższy powiernik, Jan Wawrzyniec Pappacoda, będący agentem Habsburgów, sporządził testament, w którym Bona przekazywała cały majątek Habsburgom oraz jemu samemu. Wydziedziczyła natomiast Zygmunta Augusta i swoje córki. Bona, mimo otrucia, zrozumiała co się stało i postanowiła walczyć. Oddaliła zdrajców i pozostawiła przy sobie grono wiernych sług. Podyktowała nowy testament, który sporządził notariusz papieski Scypion Catapani. To czyniło dokument prawnie niezaprzeczalnym. Królowa odwołała zapisy na rzecz Filipa II Habsburga, wyznaczając Zygmunta Augusta swoim głównym spadkobiercą i rozdysponowując drobne ruchomości. Mimo konfliktu, pozostała metodyczna i wyrachowana do końca. Zapisała 13 tysięcy dukatów nawet Pappacodzie, licząc na zabezpieczenie przed jego reakcją na zniweczenie planu. Zmarła wkrótce po tym – 19 listopada 1557 roku. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Oskarżano ją o czary i oszustwa. Była najbardziej znienawidzoną królową Polski
Małżeństwo Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską wywołało wśród poddanych falę oburzenia. Wybranka monarchy była bowiem 45-letnią wdową i matką pięciorga dzieci, co dla szlachty stanowiło powód do bezlitosnych plotek. Jej przedwczesna śmierć została przyjęta z nieskrywaną radością.
W tym artykule: Elżbieta Granowska – młodość Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Wątpliwości historyków Kolejne małżeństwo Ślub z Jagiełłą Jaka była Elżbieta Granowska? Śmierć Elżbiety Granowskiej Kiedy w marcu 1416 r. zmarła królowa Anna Cylejska, Władysław II Jagiełło zaczął szukać odpowiedniej kandydatki na swoją trzecią żonę. Po odrzuceniu jego matrymonialnej propozycji przez księżną brabancką Elżbietę Luksemburską zdecydował się na krok, który zaskoczył jego poddanych. Rozsądek nakazywałby monarsze poślubienie młodej księżniczki, która dałaby mu męskiego potomka. Tymczasem Jagiełło ożenił się z Elżbietą Granowską, trzykrotną wdową z pięciorgiem dzieci. Jej wiek nie dawał większych szans na upragnionego dziedzica. Dwór nigdy nie zaakceptował nowej królowej, a jej pogrzeb stał się dla poddanych radosnym festynem. Elżbieta Granowska – młodość Elżbieta Granowska, inaczej Elżbieta z Pilczy przyszła na świat ok. 1372 r. Była jedynym dzieckiem starosty generalnego wielkopolskiego (od ok. 1376 r. starosty sandomierskiego) Ottona z Pilczy i wojewodzianki sandomierskiej Jadwigi z Melsztyna. Ojciec Elżbiety zmarł przed 5 września 1385 r., pozostawiając jej w spadku ogromny majątek w postaci dóbr łańcuckich i Pilicy. Do czasu osiągnięcia przez młodziutką dziedziczkę pełnoletności pieczę nad jej włościami sprawowała matka Jadwiga, która w 1386 r. dostąpiła zaszczytu bycia matką chrzestną króla Polski Władysława II Jagiełły. Elżbieta z całą pewnością nie przypuszczała, że trzydzieści lat później pochodzący z Litwy monarcha zostanie jej czwartym mężem. Dwaj mężowie Elżbiety Granowskiej Tymczasem w 1389 r. dziedziczka Pilicy i jej matka stały się bohaterkami dramatycznych wydarzeń. Śląski rycerz i tenutariusz kruszwicki Wiseł Czambor podstępnie uprowadził Elżbietę i Jadwigę, a następnie poślubił młodszą z kobiet. Na wieść o porwaniu matki chrzestnej i jej córki król Władysław II Jagiełło wysłał im na ratunek czeskiego rycerza Jana z Jičina. Udało mu się uwolnić ofiary Czambora. Już 14 grudnia 1390 r. Elżbieta i Jadwiga cieszyły się wolnością. W podzięce za cudowne ocalenie nadały klasztorowi dominikanów w Łańcucie karczmę z rybnikiem w Markowej Woli. Wdzięczny Janowi z Jičina za uratowanie bliskich mu osób Władysław II Jagiełło wyraził zgodę na jego ślub z Elżbietą. Zapewne uznał jej małżeństwo z Czamborem za nieważne i zawarte pod przymusem. Innego zdania był śląski rycerz, który cały czas upominał się o swoje prawa. Pod koniec 1393 r. udał się do Krakowa, aby odzyskać żonę. Jan z Jičina przejrzał plany rywala. Nasłał na Czambora dwunastu kuszników, którzy zastrzelili go, kiedy wychodził z łaźni. Jičinskiemu nie było jednak dane długo cieszyć się małżeńskim szczęściem, ponieważ sam już w 1395 r. zakończył żywot. Wątpliwości historyków Informacje o dwóch pierwszych małżeństwach Elżbiety znane są przede wszystkim z „Roczników, czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego” Jana Długosza. Powstały one kilkadziesiąt lat po śmierci królowej. Nie wspomina o niej choćby Bartosz Paprocki w swym herbarzu „Herby rycerstwa polskiego” z końca XVI wieku. Napisał tylko, że Elżbieta „była za Granowskiego, a potem, będąc wdową, szła za Jagiełłę”. W wydanej w 1874 r. książce „Elżbieta, trzecia żona Jagiełły. Opowiadanie historyczne” historyk Klemens Kantecki zakwestionował więc przekaz kronikarza. Stwierdził, iż opowieść o Czamborze i Jičinskim mogła zostać wymyślona przez przeciwników królowej, którym chodziło „o rzucenie plamy na jej przeszłość, o zohydzenie jej w oczach potomności”. Współcześni badacze potwierdzili jednak autentyczność przekazu Długosza w oparciu o zachowane dokumenty z końca XIV wieku. Kolejne małżeństwo Po śmierci drugiego męża Elżbieta zamieszkała u swojego wuja, wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna. Tam dochodziła do siebie po dramatycznych przeżyciach ostatnich kilku lat. W niedługim czasie Spytek znalazł jej jednak odpowiedniego kandydata na kolejnego męża – owdowiałego kasztelana nakielskiego Wincentego Granowskiego. W 1397 r. doszło do ślubu pary. W kolejnych latach małżonkowie doczekali się pięciorga dzieci: Jadwigi, żony Jana z Leksandrowic, zmarłego w dzieciństwie Ottona, Elżbiety, żony księcia opolskiego Bolka V, Jana, protoplasty rodu Pileckich herbu Leliwa, Eufemii zwanej Ofką, żony Jana z Jičina, pasierba swej matki. Trzecie małżeństwo Elżbiety, chociaż trwało dłużej niż dwa poprzednie, również miało dramatyczny finał. Między 10 lipca a 9 grudnia 1410 r. Wincenty Granowski zmarł, najprawdopodobniej otruty przez swoich politycznych przeciwników. Ślub z Jagiełłą Elżbieta Granowska nie myślała zapewne o kolejnym małżeństwie po śmierci trzeciego męża, lecz życie pisze niezwykłe scenariusze. Na początku 1417 r. zapałał do niej uczuciem król Władysław II Jagiełło i postanowił poprosić ją o rękę. Ślub Granowskiej i Jagiełły odbył się 2 maja 1417 r. w Sanoku, a udzielał go arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski. Małżeństwo to wstrząsnęło dworem królewskim. Dworzanie nie mogli pojąć, jak monarcha mógł wziąć za żonę kobietę – jak to o niej pisał Długosz – „mającą już za sobą kilka małżeństw, wyczerpaną nadto wielką liczbą dzieci”. Chociaż kronikarz nazywał też Elżbietę „zwiędłą ze starości”, inni historycy wyrażali się o jej urodzie nader pochlebnie. Marcin Bielski, świadek wydobycia szczątków królowej w katedrze na Wawelu w 1586 r., pisał, że „ta białogłowa musiała być subtelna i cudna”. Bartosz Paprocki nazwał ją kobietą „pięknej urody, acz w leciach podeszłą”. Jaka była Elżbieta Granowska? Władysław Jagiełło nie zamierzał poprzestać na małżeństwie. Chciał, aby Elżbieta została koronowana na królową. W sierpniu 1417 r. w Nowym Mieście Korczynie zagroził nawet urzędnikom, że zrzeknie się tronu na rzecz swojej córki Jadwigi, jeśli nie zaakceptują jego decyzji. W międzyczasie otrzymał od papieża dyspensę, aby przestali zarzucać mu, że małżeństwo z córką matki chrzestnej to kazirodztwo. W końcu 19 listopada 1417 r. w katedrze na Wawelu Jan Rzeszowski włożył na jej głowę koronę królowej. Lecz i tak nie zmieniło to stosunku części szlachty do jej osoby. Nie brakowało opinii, że Granowska zdobyła monarchę oszustwem lub czarami. Kiedy 2 sierpnia 1419 r. w czasie podróży króla z Poznania do Środy piorun zabił dwóch przedstawicieli służby i cztery konie, doszukiwano się w tej tragedii gniewu Bożego za królewskie małżeństwo. Niechęć szlachty przeniosła się także na członków najbliższej rodziny królowej. Kanclerz i biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec odmówił opieczętowania dokumentu dającego synowi Elżbiety zwierzchnictwo nad szlachtą z Jarosławia i okolicznych terenów. Elżbieta Granowska nie miała ambicji wpływania na prowadzoną przez męża politykę, chociaż niejednokrotnie służyła mu radą. To właśnie z jej inicjatywy Jagiełło i wielki książę litewski Witold spotkali się 17 października 1418 r. z wielkim mistrzem krzyżackim Michaelem Küchmeisterem von Sternbergiem pod Wieloną. Kiedy zaś w maju 1419 r. monarcha wyruszał do Koszyc na zjazd z królem Niemiec i Węgier Zygmuntem Luksemburskim, królowa wyszła mu na spotkanie aż do Bodzentyna. Jak pisał Długosz – „słaba i chora, pomimo choroby towarzyszyła królowi w podróży przez Bliziny, Żarnów i Sulejów aż do Wolborza”. Zapewne już wówczas chorowała na gruźlicę, której objawy w kolejnych miesiącach przybrały na sile. Śmierć Elżbiety Granowskiej Trzecia żona króla Władysława II Jagiełły zmarła 12 maja 1420 r. w Krakowie. Została pochowana w kaplicy mansjonarskiej na Wawelu. Przez trzy lata nie zdołała zdobyć szacunku dworu, który nie ukrywał, że cieszy się z jej przedwczesnej śmierci. Jan Długosz tak pisał o panującej wówczas atmosferze: „Ta nowina napełniła głęboką radością dwór królewski i całe Królestwo Polskie, ponieważ wszyscy razem cieszyli się, że hańba ich i króla została zmazana i w czasie pogrzebu urządzono większą owację, niż w czasie koronacji. […] Wszyscy ubrani w bardziej odświętne szaty brali udział w uroczystościach pogrzebowych królowej, wiwatując wśród śmiechu i radości”. Chociaż niespełna dwa lata później monarcha ożenił się z księżniczką Zofią Holszańską, nie zapomniał o swojej największej miłości. Kiedy w 1430 r. potwierdzał przywileje dla kościoła parafialnego w Szubinie, domagał się w nim modlitwy za zmarłą przed dziesięcioma laty żonę. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Gdy brakuje bliskich, Japończycy wynajmują przyjaciół. Ta usługa naprawdę działa
Kilka dni temu do polskich kin trafił film „Rodzina do wynajęcia”, w którym amerykański aktor mieszkający w Tokio podejmuje pracę jako „członek rodziny na zamówienie”. Choć fabuła może brzmieć jak czysta fikcja, podobne usługi naprawdę istnieją. W Japonii od lat działają agencje oferujące wynajem osób, które na kilka godzin lub dni wcielają się w role bliskich, partnerów czy przyjaciół.
Starzejące się społeczeństwo, rosnąca samotność i silna presja społecznych oczekiwań sprawiają, że relacje międzyludzkie w Japonii przybierają czasem nieoczywiste formy. W odpowiedzi na te zjawiska powstał specyficzny segment rynku usług – firmy oferujące „wynajem relacji”. Klienci mogą zatrudnić kogoś, kto zagra rolę męża, żony, ojca, matki, babci, a nawet współpracownika czy przyjaciela. Dla jednych to sposób na poradzenie sobie z izolacją, dla innych – narzędzie do utrzymania pozorów w świecie, w którym wizerunek społeczny wciąż ma ogromne znaczenie. Początki wynajmu „rodzin” w Japonii. Skąd wzięło się to zjawisko? W Japonii usługi polegające na wynajmowaniu aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy codziennych aktywności mają swoje korzenie już w początku lat 90. XX wieku, kiedy jedna z pierwszych firm w Tokio zaczęła oferować tego typu rozwiązania jako tzw. „usługi miękkie”, czyli kontakty z innymi z empatią i wsparciem, które miały pomagać osobom w trudnych sytuacjach społecznych. Firmy te, choć brzmią dziś egzotycznie dla zachodnich odbiorców, powstały w odpowiedzi na konkretne potrzeby: samotność, presję społeczną i lukę w tradycyjnych relacjach międzyludzkich. Pionierami tego segmentu byli przedsiębiorcy, którzy już ponad dwie dekady temu dostrzegli potencjał rynku. Jednym z nich jest Ryuichi Ichinokawa, który około 20 lat temu założył firmę Heart Project, określając jej działalność mianem „usługi dodatkowej obecności”. Jego koncepcja polegała na wynajmowaniu ludzi, którzy mogą zastąpić kogoś bliskiego w życiu klienta, wypełniając lukę emocjonalną lub społeczną. Ceny takich usług były zróżnicowane w zależności od roli i długości wynajmu, a sama idea szybko zyskała na popularności i zaczęła się rozprzestrzeniać w całym kraju. To właśnie ta długoletnia praktyka i ewolucja rynku sprawiły, że zjawisko wynajmu relacji stało się na tyle znane, iż stało się inspiracją dla twórców filmowych. Głośno zrobiło się o tym ponownie w kontekście premiery obrazu „Rodzina do wynajęcia”. Jego współautorka Hikari, urodzona w Japonii reżyserka i scenarzystka mieszkająca w USA, w jednym z wywiadów przyznała, że podczas przygotowań do filmu odkryła setki firm oferujących takie usługi. – Przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami branży na temat potrzeb japońskich klientów i na tej podstawie stworzyłam scenariusz – wyznała. Hikari wskazała też, że japońska kultura usług jest ponadprzeciętnie rozwinięta i często włącza elementy, które w innych krajach mogłyby wydawać się nietypowe. – Myślę, że w Japonii mamy tendencję do próbowania wszystkiego. W pewnym momencie mieliśmy nawet usługę przytulania, która nie miała charakteru seksualnego, służyła wyłącznie do przytulania. Są usługi, w ramach których ktoś pomaga w zakupach spożywczych lub robi prawie wszystko, o co poprosisz. A ponieważ są one tak powszechne, ludzie nie czują dyskomfortu, kiedy z nich korzystają – dodała, podkreślając, że wiele z tych usług powstało w odpowiedzi na realne braki w systemie wsparcia społecznego. Kultura wynajmu przyjaciół i rodzin w Azji – normy, zasady i podobne usługi Zjawisko wynajmowania aktorów do ról członków rodziny, przyjaciół czy towarzyszy życia codziennego ma w Japonii głębokie społeczne korzenie, wynikające z miejscowych norm dotyczących relacji i zachowań społecznych. W kulturze tego kraju ogromny nacisk kładzie się na zachowanie harmonii w grupie, uniknięcie wstydu czy publicznego zawstydzenia oraz wypełnianie ról przypisanych wiekowi, płci czy statusowi – co sprawia, że samotność, rozwód czy brak rodziny bywają postrzegane jako porażka lub powód do krytyki społecznej. Dla wielu klientów wynajęta osoba pełni przede wszystkim funkcję społeczną, pozwalającą zachować pozory i „dobrą twarz” przed otoczeniem (np. podczas rodzinnych uroczystości, spotkań czy zawodowych imprez) bez konieczności zdradzania prawdziwej sytuacji osobistej. W praktyce firmy oferujące takie usługi działają według surowych zasad: kontakt z wynajętą osobą kończy się wraz z realizacją zlecenia, istnieje zakaz ingerowania w realne życie klienta, a całość ma pozostać umowną, poufną relacją, nawet jeśli emocje będą intensywne. Wiele osób pracujących jako „towarzysze” podkreśla, że ich rola to przede wszystkim obecność i wsparcie, a nie manipulowanie czy wchodzenie w prawdziwe relacje. Podobne, choć kulturowo zróżnicowane formy usług pojawiają się także w innych krajach Azji. W Chinach popularne są oferty wynajmu „narzeczonych” czy partnerów na ważne okazje rodzinne. Np. podczas Święta Wiosny młode kobiety często decydują się na wynajęcie chłopaka, aby uniknąć niezręcznych pytań o stan cywilny ze strony rodziny. W chińskim internecie kwitnie też rynek wynajmu partnerów na święta lub inne uroczystości, które można spędzić z wynajętym „ukochanym”, co ma złagodzić presję społeczną dotyczącą relacji i statusu rodzinnego. W Korei Południowej z kolei działa branża „wynajmu przyjaciół”, choć nieco inaczej zorganizowana i mniej ustandaryzowana, często funkcjonująca przez platformy internetowe. Takie usługi (oferujące towarzystwo czy wsparcie) wiążą się tam z kontrowersjami wokół możliwości rozmycia granic między relacją płatną a emocjonalną oraz z obawami o etyczne aspekty takiej formy kontaktów. Źródła: Alo Japan, AP News, Unseen Japan, Beam Media, Wonder Never Ends Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Im więcej przyjaciół, tym dłuższe i łatwiejsze życie. Delfiny właśnie udowodniły, jak ważne są więzi społeczne
Przyjaźń okazała się naturalnym eliksirem młodości. Udowodniły to delfiny, które nawiązują bliskie znajomości – starzeją się one zdecydowanie wolniej, niż osobniki będące samotnikami. Czy mechanizm, który działa u morskich ssaków, sprawdza się także u ludzi?
Naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii udowodnili, że samce delfinów butlonosych czerpią ogromne korzyści z bliskich relacji. Zaobserwowali, że trwałe przyjaźnie nie tylko poprawiają ich codzienne funkcjonowanie, ale realnie wpływają na tempo starzenia na poziomie komórkowym. To potwierdzenie znaczenia przyjaźni dla zdrowia w świecie ssaków. Wpływ przyjaźni na długość życia delfinów Badania przeprowadzone w Shark Bay w Australii Zachodniej objęły analizę sieci społecznych 38 samców delfinów butlonosych, od których pobierano próbki skóry w celu oceny wieku biologicznego. Stosowano technologie tzw. zegara epigenetycznego, który określał stan starzenia komórek na podstawie zmian metylacji DNA. Wyniki wykazały, że te samce, które posiadały więcej przyjaciół, spędzały czas w „męskim” gronie i utrzymywały głębokie relacje społeczne miały znacznie niższy wiek biologiczny względem wieku metrykalnego w porównaniu do bardziej samotnych osobników. Co samce zyskują na trwałych przyjaźniach? W odróżnieniu od samic, których więzi społeczne są bardziej płynne i powiązane z opieką nad młodymi, samce delfinów tworzą długotrwałe sojusze z innymi samcami, często trwające całe życie: tak jak ludzie. Przyjaźnie te polegają na wspólnym polowaniu, zabawie, odpoczynku, a także wzajemnym wspieraniu się w rywalizacji o samice i ochronie przed drapieżnikami. Życie w grupie nie tylko ogranicza stres, ale również zwiększa szanse przetrwania w wymagającym środowisku morskim. Czy podobne mechanizmy dotyczą także innych zwierząt społecznych – na przykład ludzi? Zjawisko to nie jest ograniczone tylko do delfinów. Prof. Lee Rollins z Uniwersytetu Południowej Walii uważa, że więzi społeczne to fundamentalna potrzeba biologiczna u wszystkich stadnych ssaków. Naukowcy planują rozszerzyć badania na inne gatunki społeczne, takie jak słonie, wilki czy małpy człekokształtne, by sprawdzić, czy przyjaźń ma podobne działanie ochronne przed starzeniem. Już wcześniejsze badania nad ludźmi wskazują, że osoby utrzymujące silne więzi społeczne żyją dłużej i są mniej narażone na choroby przewlekłe. Uważa się, że pozytywne interakcje społeczne są ewolucyjnie ukształtowanym mechanizmem ochronnym, który zapewnia zdrowie całej grupie. Źródło: Communications Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tylko garstka ludzi widziała ten manuskrypt. Dlaczego Kodeks Synajski tak fascynuje badaczy?
Kodeks Synajski uznawany jest za najstarszy manuskrypt przetłumaczonej Biblii. Ten bezcenny rękopis do dziś inspiruje naukowców, a jego losy i zawartość wciąż budzą emocje.
Spis treści: Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski (znany po łacinie jako Codex Sinaiticus) został spisany w IV wieku i należy do najcenniejszych dokumentów w historii chrześcijaństwa. Zawiera niemal pełny tekst Septuaginty, a także znaczną część Nowego Testamentu. Dla badaczy to nie tylko źródło wiedzy religijnej, ale także historycznej i językowej. Septuaginta – pierwsze tłumaczenie Biblii hebrajskiej na język grecki Aby wyjaśnić znaczenie Kodeksu Synajskiego, należy zrozumieć, czym jest Septuaginta. W dosłownym tłumaczeniu z łaciny słowo septuaginta oznacza „siedemdziesiąt” i odnosi się do liczby uczonych żydowskich, którzy – według tradycji – mieli przetłumaczyć Pięcioksiąg Mojżesza (Torę) z języka hebrajskiego na język grecki koine. Septuaginta (oznaczana skrótem LXX) to najstarsze znane tłumaczenie Biblii hebrajskiej oraz innych tekstów judaistycznych, dokonane z języka hebrajskiego i aramejskiego. Powstawała w kilku etapach między około 250 a 150 rokiem p.n.e. w Aleksandrii, centrum kultury hellenistycznej i jednym z największych ośrodków żydowskiej diaspory. Choć pierwotnie obejmowała tylko Pięcioksiąg, z czasem została poszerzona o kolejne księgi, w tym teksty deuterokanoniczne, których nie ma w hebrajskim kanonie Tanachu, ale które przyjęła później tradycja chrześcijańska, szczególnie w Kościele katolickim i prawosławnym. Septuaginta miała ogromny wpływ na rozwój judaizmu hellenistycznego oraz wczesnego chrześcijaństwa, ponieważ była głównym źródłem tekstów biblijnych dla autorów Nowego Testamentu. Większość cytatów ze Starego Testamentu w Nowym Testamencie pochodzi właśnie z Septuaginty, a nie z oryginalnych hebrajskich wersji. Z czasem pojawiały się liczne kopie, redakcje, poprawki oraz próby ujednolicenia tekstu, co sprawiło, że w obiegu funkcjonowały różne wersje przekładu. Najstarsze niemal kompletne odpisy Septuaginty pochodzą z IV wieku n.e. i zachowały się w postaci Kodeksu Synajskiego, Kodeksu Watykańskiego i Kodeksu Aleksandryjskiego. Septuaginta nie tylko tłumaczy, ale także interpretuje, dostosowując niektóre fragmenty do realiów kultury greckiej i filozofii epoki hellenistycznej. Dlatego badacze często podkreślają jej nie tylko filologiczne, ale też teologiczne znaczenie dla zrozumienia, jak rozwijało się myślenie religijne w starożytności. Kodeks Synajski – najstarszy manuskrypt pełnego Nowego Testamentu Czym zatem jest Kodeks Synajski i jakie znaczenie ma dla historii Biblii? To jedno z najstarszych i najcenniejszych świadectw tekstu biblijnego, obejmujące zarówno tekst Septuaginty, jak i Nowego Testamentu. Manuskrypt pochodzi z IV wieku n.e., co czyni go jednym z najwcześniejszych zachowanych kodeksów biblijnych. Kodeks Synajski (Codex Sinaiticus) jest napisany po grecku, a jego nazwa pochodzi od klasztoru św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie został odkryty w XIX wieku przez niemieckiego biblistę Konstantina von Tischendorfa. Oryginalnie zawierał całość Starego i Nowego Testamentu, ale do dziś zachował się w pełni tylko tekst Nowego Testamentu, natomiast część Starego Testamentu przetrwała we fragmentach z licznymi lukami. Uznawany jest za jeden z najlepszych rękopisów Nowego Testamentu, a jego znaczenie dla krytyki tekstualnej Bibliijest nieocenione. Tekst kodeksu pozwala porównywać wczesne warianty przekładów i lepiej rozumieć rozwój kanonu chrześcijańskiego. To również jedyny spośród tzw. czterech wielkich kodeksów biblijnych (obok Kodeksu Watykańskiego, Kodeksu Aleksandryjskiego i Kodeksu Efrema) zachowany w formie pisma uncjalnego (majuskuły), zawierający pełny tekst Nowego Testamentu. Pismo uncjalne to charakterystyczny typ starogreckiego alfabetu używanego w rękopisach od IV do IX wieku, charakteryzujący się brakiem łączeń liter i stosowaniem wyłącznie wielkich liter. Choć część Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim jest niekompletna, dokument pozostaje bezcennym źródłem wiedzy o starożytnym piśmiennictwie biblijnym, zarówno dla teologów, jak i filologów, historyków oraz paleografów. Odkrywca Kodeksu Synajskiego – kim był Konstantin von Tischendorf? Kodeks Synajski został odkryty przez Lobegotta Friedricha Konstantina von Tischendorfa, niemieckiego protestanckiego biblistę i filologa, który odegrał kluczową rolę w badaniach nad najstarszymi rękopisami Biblii. Tischendorf był wybitnym specjalistą w zakresie języków starożytnych, na które tłumaczono Pismo Święte, i w trakcie swojej kariery odkrył aż dwadzieścia kodeksów majuskułowych. W roku 1844 wyruszył do Egiptu, kierując się ku półwyspowi Synaj, gdzie znajdował się klasztor św. Katarzyny – najstarszy funkcjonujący do dziś klasztor chrześcijański, położony u stóp Góry Synaj. To właśnie tam dokonał największego odkrycia swojego życia – odnalazł fragmenty Kodeksu Synajskiego zawierające tekst Starego Testamentu w wersji Septuaginty. Choć pierwsze fragmenty zabrał już podczas tej wyprawy, dopiero w 1859 roku – przy wsparciu cara Aleksandra II – Tischendorfowi udało się sprowadzić pełniejszy zbiór kart kodeksu do Petersburga i rozpocząć szczegółowe badania. Wśród manuskryptów znajdował się pełny tekst Nowego Testamentu, co uczyniło Kodeks Synajski bezcennym źródłem dla krytyki tekstu biblijnego. Podczas analizy rękopisu Tischendorf zauważył, że kodeks nie zawiera dwóch ostatnich wierszy Ewangelii Jana. Co więcej, odkrył, że wers 21,24 został pierwotnie zapisany, a następnie starty i zastąpiony kolofonem – czyli informacją końcową dotyczącą tekstu, która często była dodawana przez kopistów. Co ciekawe, Tischendorf nie został od razu uznany za odkrywcę tak ważnego dokumentu. Wielu badaczy sceptycznie podchodziło do jego twierdzeń. Dopiero w latach 30. XX wieku, dzięki badaniom Teodora Cressy'ego Skeata i Herberta Johna Mansfielde’a Milne’a, którzy zastosowali lampę ultrafioletową do analizy kodeksu, potwierdzono jego autentyczność i przyznano Tischendorfowi rację. Dziś jego wkład w odkrycie i zachowanie Kodeksu Synajskiego jest powszechnie uznawany za jeden z najważniejszych momentów w historii biblistyki. Gdzie dziś znajduje się Kodeks Synajski? Kodeks Synajski, mimo że stanowi jeden z najważniejszych zabytków chrześcijańskiej kultury piśmienniczej, nie zachował się w całości i jego fragmenty są dziś rozproszone po kilku krajach. Łącznie przetrwało około 400 kart manuskryptu, przy czym największa ich część znajduje się w Wielkiej Brytanii. Obecnie ponad 2/3 zachowanego tekstu – około 346 kart – jest przechowywanych w Bibliotece Brytyjskiej w Londynie, gdzie są udostępnione w ramach specjalnej kolekcji manuskryptów. To właśnie tutaj znajdują się najlepiej zachowane fragmenty Nowego Testamentu. Kolejne 43 karty znajdują się w Bibliotece Uniwersytetu w Lipsku (Leipziger Universitätsbibliothek), dokąd trafiły bezpośrednio z rąk Konstantina von Tischendorfa po jego wyprawie na Synaj. 12 kart pozostało w klasztorze św. Katarzyny, w miejscu, gdzie manuskrypt został odnaleziony. Klasztor ten, będący najstarszym nieprzerwanie funkcjonującym klasztorem chrześcijańskim na świecie, do dziś przechowuje i chroni te fragmenty jako element dziedzictwa religijnego. Dodatkowo, 3 niewielkie fragmenty manuskryptu znajdują się w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu – to jedyne części kodeksu znajdujące się w Rosji po tym, jak większa część została przekazana carowi Aleksandrowi II i później odsprzedana do Wielkiej Brytanii. Dzięki współczesnej digitalizacji, Kodeks Synajski można dziś przeglądać online w wysokiej rozdzielczości dzięki wspólnemu projektowi instytucji posiadających jego fragmenty. To otworzyło nowe możliwości dla badaczy i miłośników historii Biblii na całym świecie. Co zawiera Kodeks Synajski? Struktura, treść i wyjątkowość manuskryptu Kodeks Synajski to jeden z najbardziej kompletnych i najstaranniej wykonanych manuskryptów w historii Biblii. Według badaczy, oryginalnie składał się z 740 pergaminowych kart, co czyni go jednym z największych znanych rękopisów biblijnych. Parametry fizyczne manuskryptu Karty mają wymiary 37,8 × 34,3 cm, choć pierwotnie ich rozmiar mógł wynosić nawet 40 × 70 cm, zanim zostały przycięte. Rękopis zapisany jest jako jedyny znany manuskrypt biblijny w czterech kolumnach na stronę, z 48 wierszami tekstu w każdej kolumnie. Każdy wiersz zawiera od 12 do 14 znaków, co świadczy o ogromnej precyzji skrybów. Księgi poetyckie Starego Testamentu (np. Psalmy, Mądrość Syracha) zapisano w układzie stychometrycznym – to znaczy w formie ponumerowanych wersów, w dwóch kolumnach na stronie. Do wykonania rękopisu użyto cienkiego, wysokiej jakości pergaminu, którego kunszt można porównać jedynie z Kodeksem Watykańskim i Kodeksem Bezy. Treść Starego Testamentu w Kodeksie Synajskim Kodeks zawiera przekłady z języka hebrajskiego na grecki tekstów, które znalazły się w kanonie Biblii Hebrajskiej, a także liczne księgi deuterokanoniczne (uznawane przez Kościół katolicki, ale nie przez judaizm) oraz apokryfy. Zachowane fragmenty Starego Testamentu obejmują m.in.: Fragmenty Księgi Rodzaju Fragmenty Księgi Liczb 1 Księgę Kronik – fragmenty 9,27–19,17 Księgę Nehemiasza – od 9,9 2 Księgę Ezdrasza Księgę Psalmów – Mądrość Syracha Księgę Estery Księgi prorockie: Joela do Malachiasza, Izajasza, Jeremiasza, Lamentacje Księgi deuterokanoniczne Choć wiele ksiąg przetrwało jedynie we fragmentach, ich obecność w kodeksie świadczy o szerokim kanonie używanym przez chrześcijan w Egipcie w IV wieku. Nowy Testament i teksty apokryficzne Nowy Testament w Kodeksie Synajskim jest kompletny i usystematyzowany według porządku: Ewangelie Listy św. Pawła Dzieje Apostolskie Listy powszechne Apokalipsa św. Jana Unikalnym elementem jest dołączenie do Nowego Testamentu dwóch tekstów apokryficznych: „List Barnaby” – tekst wczesnochrześcijański o charakterze katechetycznym, zawierający interpretacje symboliczne Starego Testamentu „Pasterz Hermasa” – dzieło uznawane przez niektóre wspólnoty chrześcijańskie za natchnione, choć w Kościele nie weszło do kanonu Biblii Te dodatkowe księgi wskazują na różnorodność tradycji wczesnochrześcijańskich i potwierdzają, że kanon biblijny w IV wieku nie był jeszcze jednolity. Kodeks Synajski pozostaje dziś fundamentalnym źródłem dla badań nad historią Biblii, rozwojem kanonu, językiem Septuaginty oraz wczesnymi przekładami chrześcijańskimi. Źródło: CodexSinaiticus.org, National Geographic Polska linki, pełne zdjęcie, 4 dodatkowe Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Pochodził z dawnej Rzeczpospolitej. Kim był genialny popularyzator nauki i twórca serialu „Kosmos”
Carl Sagan nie tylko tłumaczył trudne pojęcia naukowe w prosty sposób, ale robił to z poetyckim zacięciem, które przyciągnęło miliony widzów do serialu „Kosmos”. Kim był człowiek, który uczył, jak patrzeć w gwiazdy?
Spis treści: Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Najpopularniejsze książki Carla Sagana Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Serial „Kosmos” Poglądy Carla Sagana Złota Płyta Carl Sagan był naukowcem, ale również świetnym popularyzatorem wiedzy. W czasach, gdy niewielu potrafiło mówić o fizyce, astronomii czy matematyce w zrozumiały i porywający sposób, on uczynił z nauki opowieść, której słuchał cały świat. Dzięki niemu serial „Kosmos” stał się globalnym fenomenem, a złote płyty na sondach Voyager – wiadomością dla obcych cywilizacji. Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Carl Sagan urodził się 9 listopada 1934 roku w rodzinie robotniczej na Brooklynie, w Nowym Jorku. Jego ojciec, Sam Sagan, pochodził z Kamieńca Podolskiego – niegdyś twierdzy granicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obecnie leżącej na terytorium Ukrainy. Matka, Rachel Molly Gruber, była Amerykanką z urodzenia, wychowaną w środowisku silnie związanym z żydowską tradycją. Od najmłodszych lat Carl przejawiał ponadprzeciętną ciekawość świata i zamiłowanie do książek. Rodzice, choć skromnie wykształceni, rozpoznali jego potencjał intelektualny i wspierali rozwój zainteresowań syna. Momentem przełomowym była dla niego Wystawa Światowa w Nowym Jorku w 1939 roku, której honorowym gościem był Albert Einstein. To właśnie wtedy kilkuletni Carl po raz pierwszy zafascynował się wszechświatem. Zaintrygowany pytaniem, czym są świecące punkty na nocnym niebie, poprosił matkę, by zabrała go do lokalnej biblioteki. Tam, przeglądając książki astronomiczne, dokonał swojego pierwszego naukowego odkrycia: gwiazdy to nic innego jak inne słońca – podobne do naszego, choć często znacznie większe i jaśniejsze. To doświadczenie wywarło trwały wpływ na jego młodzieńczy umysł i zapoczątkowało życiową pasję do zgłębiania tajemnic kosmosu. Wkrótce później Carl zaczął zadawać pytania wykraczające poza szkolne programy: o początek Wszechświata, życie na innych planetach, naturę światła i czasu. Już jako dziecko wykazywał zainteresowanie nie tylko astronomią, lecz także biologią, chemią i fizyką, a jego głód wiedzy systematycznie rósł. W domu eksperymentował z prostymi urządzeniami optycznymi i chemicznymi, co tylko potęgowało jego fascynację nauką. Najpopularniejsze książki Carla Sagana Ale jego umysł potrzebował więcej, niż mogły dać mu podręczniki do nauk ścisłych. Uwielbiał opowiadania science fiction, nawet gdy mieszały fakty naukowe z historiami o UFO, obcych cywilizacjach i podróżach międzygwiezdnych. W przyszłości sam stanie się pisarzem. Pisanie książek popularyzujących naukę w żaden sposób nie kolidowało w jego odczuciu z tworzeniem tych z gatunku science fiction. Spod jego ręki wyszły m.in. takie pozycje: „Świat nawiedzony przez demony” – pokazująca, jak odróżnić fałszywe teorie pseudonauki od hipotez naukowych; „Rajskie smoki” – wyróżniona Nagrodą Pulitzera opowieść o rozwoju ludzkiej inteligencji; „Kosmos” – pozycja będąca zapisem programu popularnonaukowego o tym samym tytule; „Błękitna kropka” – czyli rozważania naukowe o naszej planecie i jej miejscu w kosmosie. Książka zainspirowana wykonanym przez sondę Voyager 1 zdjęciem, pokazującym Ziemię jako jeden niebieski piksel na tle kosmosu; „Kontakt” – powieść science-fiction, przeniesiona na duży ekran w 1997 roku. W postać głównej bohaterki wcieliła się znakomita Judi Foster. Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Carl Sagan posiadał wyjątkowy talent do łączenia nauki z wyobraźnią, co czyniło go nie tylko wybitnym naukowcem, ale i niezwykłym popularyzatorem wiedzy. Wierzył, że nauka jest źródłem inspiracji dla literatury i sztuki, a twórczość artystyczna – z kolei – potrafi wzniecać naukową ciekawość w kolejnych pokoleniach badaczy. To cykl wzajemnych inspiracji, który – jak często podkreślał – napędza postęp cywilizacyjny. Sagan sam był żywym dowodem tej zależności. Jako współzałożyciel programu SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) poświęcił dekady na rozwijanie koncepcji kontaktu z cywilizacjami pozaziemskimi. Był również jednym z kluczowych architektów historycznych misji Voyager 1 i 2, które wyniosły w przestrzeń tzw. Złote Płyty Voyagera – wiadomości dla hipotetycznych kosmitów, zawierające dźwięki i obrazy reprezentujące różnorodność życia i kultury Ziemi. W latach 70. i 80. XX wieku Carl Sagan stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci świata nauki. Dzięki jego udziałowi, misje Mariner, Viking oraz Galileo zdobyły rozgłos nie tylko wśród specjalistów, ale również w masowej świadomości. Był prekursorem astrobiologii – dziedziny badającej możliwość istnienia życia poza Ziemią – i zwolennikiem koncepcji „kosmicznej pokory”, przypominającej o naszej niewielkości w bezkresie Wszechświata. Na jego dorobek składa się ponad 600 publikacji naukowych oraz kilkanaście książek popularnonaukowych, z których wiele stało się bestsellerami. Jego styl – łączący precyzję naukową z poetyckim językiem – zyskał miliony czytelników na całym świecie. Najsłynniejsze z dzieł Sagana, „Kosmos” (oryg. Cosmos), doczekało się zarówno kultowego serialu dokumentalnego, jak i wersji książkowej, uznawanej do dziś za jedną z najważniejszych publikacji popularyzujących wiedzę o Wszechświecie. Serial „Kosmos” Ale to nadawany w latach 1978–1979 serial dokumentalny „Kosmos” sprawił, że gwiazda Carla Sagana rozbłysła światłem supernowej. Wymyślony i prowadzony przez niego program był emitowany w 60 krajach. Przyciągnął przed telewizory pół miliarda widzów. Pasja, z jaką Sagan rozprawiał o najbardziej zawiłych problemach astrofizyki, jego miłość do wiedzy i klarowność myśli przyczyniły się do zapełnienia wydziałów astronomii, fizyki i biologii przez kolejne dekady. Co ciekawe, powodem, dla którego zdecydował się nakręcić serial, byli dziennikarze zgromadzeni na konferencji prasowej. Przedstawiano na niej wyniki zebrane przez dwie sondy Viking na Marsie. Dziennikarze siedzieli zblazowani, niezainteresowani. Carl Sagan nie pojmował, dlaczego nie podzielają jego fascynacji. Przecież słyszą o badaniach innej planety. O tym, że ludziom udało się wysłać tam sondę i posadzić lądownik. Że jego kamery wykonały zdjęcia i udało się je przesłać na Ziemię. Co w tym może być nudnego? Po wielkiej epoce programu Apollo, dla wielu Amerykanów kosmos przestał być interesujący. Jednak Sagan, profesor astronomii i nauk kosmicznych na Cornell University, nie chciał zaakceptować myśli, że badania kosmosu stały się tylko domeną nielicznych entuzjastów. Swoimi rozmyślaniami podzielił się z Ann Druyan, pisarką i producentką, z którą współpracował. Sagan był wtedy żonaty z Lindą Salzman, również pisarką i artystką, która wraz z Ann pracowała nad słynną Złotą Płytą Voyagera. Postanowili wspólnie, że aby przyciągnąć uwagę szerokiego grona do badań kosmosu, trzeba to zrobić za pośrednictwem telewizji. Skontaktowali się z PBS (Public Broadcasting Service), które zgodziło się wyprodukować program o kosmosie. Budżet opiewał na ponad sześć milionów dolarów, co w tamtych czasach było zawrotną kwotą. Jednakże biorąc pod uwagę, że Sagan był laureatem Pulitzera, a program zakładał wykorzystanie efektów specjalnych i licznych podróży, ta kwota nie wydawała się aż tak duża. Prace nad programem trwały dwa lata. Toczyły się w atmosferze zimnej wojny. Program „Kosmos”, debiutujący 28 września 1980 roku, przyniósł niebywały sukces. Uczynił z Carla Sagana ikonę nauki. Naukowiec stał się osobowością telewizyjną, był zapraszany do wygłaszania wykładów na licznych konferencjach. Poglądy Carla Sagana W tym samym czasie stał się orędownikiem rozbrojenia nuklearnego. Podnosił kwestię degradacji środowiska. Przekonywał, że bez rozsądnego planu kontroli wzrostu populacji i redukcji zużycia zasobów naturalnych, ludzkość zmierza ku katastrofie ekologicznej. Te idee głosił już w latach 70. i 80. W swojej książce „Kosmiczne związki” z 1973 roku poruszył temat ekologii jako nauki konfliktowej. W swoich staraniach o ocalenie środowiska staje ona w opozycji do utrwalonych społecznych przywilejów i ekonomicznych praw. Jego charyzma oraz poczucie humoru sprawiły, że był często i chętnie zapraszany do udziału w kultowym programie „The Tonight Show”. Johnny Carson, prowadzący program, wykorzystywał postać Sagana do serii skeczy. Przebrany w golf i sztruksową marynarkę, z peruką przypominającą mopa, wcielał się w postać Sagana. Wypowiadał zdania z pogranicza nauki i science fiction. Carson jako Sagan stał się nawet twórcą tzw. „liczby Sagana” – wyrażenia „miliardy, miliardy!”. „Nigdy tego nie powiedziałem. Daję słowo. Och, rzuciłem kiedyś, że istnieje jakieś 100 miliardów galaktyk i 10 miliardów bilionów gwiazd. Trudno mówić o kosmosie, nie używając wielkich liczb” – wspominał naukowiec w książce „Miliardy, miliardy”. Dodał, że ten zwrot powtarzany przez udającego go Carsona zaczął żyć własnym życiem. Przez wiele lat w trakcie spotkań z czytelnikami: na konferencjach, na lotniskach i w hotelach, ludzie prosili go, by powtórzył „miliardy, miliardy!”. Carl Sagan był ateistą. Gdy mówił o „bogu”, odnosił się do koncepcji boga Spinozy i Einsteina, utożsamiając go z absolutem Wszechświata. Ann Druyan, jego ostatnia żona, wielokrotnie odpowiadała na pytania o ewentualne nawrócenie Carla przed śmiercią. Świadomość nieuchronności śmierci skupiała ich na teraźniejszości. Mówiła: „Mój mąż nie chciał wierzyć. On chciał wiedzieć”. Złota Płyta Zakochali się w sobie w trakcie prac nad Złotą Płytą w latach 1976–1977. Płyta ta, wysłana wraz z sondami Voyager 1 i 2 poza Układ Słoneczny, przemierza przestrzeń międzygwiezdną. Oprócz zawartych na niej 116 zdjęć, odgłosów natury, muzyki z różnych kultur oraz pozdrowień w 56 językach, zawierała informacje o Układzie Słonecznym, ludzkim DNA i szczegółach anatomicznych człowieka. Umieszczono też na niej komputerowy zapis elektrycznych impulsów towarzyszących medytacji Anny. Wyposażone w Złote Płyty Voyagery podróżują ku odległym światom. Na zawsze pozostaną niezwykłą wiadomością, jaką wielki nauczyciel i miłośnik kosmosu wysłał z nadzieją, że trafi na kogoś zdolnego ją odczytać. Carl Sagan zmarł 20 grudnia 1996 roku. Kilka miesięcy przed światową premierą filmu „Kontakt”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi? Papużki już to rozgryzły i powinniśmy się od nich uczyć
Mnicha nizinna ostrożnie bada teren, szanuje przestrzeń osobistą i powoli przekonuje do siebie inne ptaki, zanim przystąpi do odważniejszych interakcji – robi więc więcej niż niektórzy ludzie. Naukowcy dowiedli, że i my mamy się czego uczyć od dobrze wychowanych ptaków, bo potrafią one w błyskawiczny i skuteczny sposób wykształcać przyjaźnie.
Niektóre papugi ostrożnie testują nowe znajomości, zanim pójdą „na całość”. To zachowanie pozwala im wykształcić trwałe przyjaźnie, uniknąć agresji i innych nieprzyjemności. Naukowcy badający mnichy nizinne udowadniają nam, że ptaki inteligentnie rozwijają więzi społeczne: niekiedy lepiej od ludzi. Jak papugi nawiązują przyjaźnie? Papugi, tak jak ludzie, wykazują silną potrzebę życia w grupie. Ich przyjaźnie nie powstają jednak przypadkowo, lecz są efektem wieloetapowego procesu społecznego, który minimalizuje ryzyko konfliktów. Badania przeprowadzone przez zespół naukowców z University of Cincinnati wykazały, ze mnichy nizinne – gatunek pięknych, zielonkawych papug z Ameryki Południowej – stopniowo zbliżają się do nowych osobników, szanując swoją przestrzeń osobistą, obserwując je z dystansu, a dopiero po jakimś czasie, w przemyślany sposób podejmują ostrożne próby nawiązania kontaktu. Wyniki opublikowali 12 listopada 2025 roku w czasopiśmie „Biology Letters”. Podryw „na papugę” Wygląda na to, że wiele osób szukających nowych znajomości naprawdę mogłoby uczyć się od ptaków. Te w pierwszych etapach relacji kategorycznie unikają bezpośredniego kontaktu fizycznego. Z czasem jednak, gdy pojawia się wzajemne zaufanie, ptaki zaczynają siedzieć bliżej siebie, dotykać się dziobami, a nawet pielęgnować swoje pióra. Brzmi znajomo? To właśnie te drobne, przyjazne gesty budują fundamenty silnych więzi społecznych, których efektem może być wspólne, przyjazne dzielenie przestrzeni, jedzenia a niekiedy nawet tworzenie par lęgowych. Czy zwierzęta mogą się przyjaźnić? Badacze obserwowali zachowania mnichów nizinnych w grupach, dokumentując ponad 179 relacji między nieznanymi sobie osobnikami. Nieznajomi początkowo zachowywali dystans, ale po jakimś czasie dochodziło między nimi nawet do dzielenia się pożywieniem, co w świecie ptaków stanowi wyraz głębokiego zaufania. Analogiczne mechanizmy społeczne zaobserwowano także u nietoperzy. To dowodzi, że – także w świecie zwierząt – kropla drąży skałę i szczególnie w relacjach społecznych warto wykazywać się cierpliwością i zrozumieniem. Papugi troszczą się o siebie nawzajem Mamy dowody na to, że przyjaźnie u papug powstają powoli i wymagają czasu, cierpliwości oraz wzajemnego szacunku. Zjawisko to ma wiele wspólnego z relacjami międzyludzkimi – również my powinniśmy uczyć się budować zaufanie i dbać o więzi społeczne stopniowo, unikając pochopnych ocen i ryzykownych zachowań. Warto pamiętać, jak bardzo społecznymi – i podobnymi do nas – zwierzętami są papugi. Opiekunowie papug trzymanych w domu powinni wziąć pod uwagę, że dla ich podopiecznych kluczowa jest obecność przedstawicieli innego gatunku lub kontakt z opiekunem. Izolacja może prowadzić u nich do problemów behawioralnych lub nawet… depresji. Zapewnienie papudze towarzystwa (co zaskakujące nawet w postaci „wideorozmów” z innymi ptakami czy obserwacji nagrań ptaków) może znacząco poprawić ich komfort psychiczny. Czy my chcielibyśmy być uwięzieni w miejscu, w którym nie mamy do kogo otworzyć „dzioba”? Źródła: Biology Letters, Northeastern University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Egipcjanie wznosili piramidy bez „kosmicznych” technologii. Badania naukowe mówią jasno
Jak naprawdę Egipcjanie zbudowali piramidy? Teorii było wiele. Najstarsze znane nam źródła pisane dotyczące ich wznoszenia powstały ponad 2000 lat po faraonach. Na szczęście rąbka tajemnicy uchyla nam archeologia.
W tym artykule: Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Z czego zbudowane są piramidy? Na czym polegał proces budowy piramidy? Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Dlaczego budowano piramidy? Ciekawostki o piramidach Wymieniając osiągnięcia starożytnych Egipcjan, w pierwszej kolejności należy wskazać piramidy. Dzieła dawnej architektury imponują do dziś, bo nawet z wykorzystaniem współczesnych technologii budowa takich obiektów byłaby niemałym przedsięwzięciem. W starożytności stanowiła więc wyzwanie niemal niemożliwe do zrealizowania, a jednak mieszkańcy krainy nad Nilem zdołali mu podołać. Piramidy odzwierciedlały zaawansowanie egipskiej cywilizacji, a jednocześnie napędzały jej rozwój. Nie można bowiem nie wspomnieć, że w tym czasie znacząco rozwinęła się wiedza matematyczna, powstawały traktaty medyczne, a rzeźba wkroczyła na nowy poziom. Kto naprawdę budował egipskie piramidy? Na początku wypada wyjaśnić, kim właściwie byli budowniczowie piramid. Przez długie lata panował pogląd, że do pracy przy wznoszeniu potężnych budowli angażowano niewolników – jeńców wojennych, nisko urodzonych mieszkańców Egiptu i przestępców dla których praca przy piramidach była formą kary za przewinienia. W kulturze masowej utrwalił się obraz nieszczęśników zmuszanych do katorżniczej pracy i nadzorców, którzy nie szczędzili im bata. Prawda jest jednak zupełnie inna. Budowniczowie piramid byli wolnymi ludźmi – robotnikami, którzy za swoją pracę otrzymywali godziwe wynagrodzenie. Władcy dbali o to, by ciężko pracujący mężczyźni mieli siłę do realizacji swoich zadań, toteż na plac budowy dostarczali wysokiej jakości żywność. To nie przesada. Robotnik pracujący przy piramidach jadł lepiej niż przeciętny Egipcjanin, trudniący się inną profesją. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/piramida-cheopsa-zostanie-przeskanowana-kosmicznymi-promieniami-czy-poznamy-prawde-o-tajemniczych-komnatach11350813-4f4d97d.webpPiramidy w Gizie / fot. Ratnakorn Piyasirisorost Budowniczowie pracowali w drużynach/brygadach, z których każda była odpowiedzialna za wznoszenie innego elementu zespołu grobowego. Ci, którzy nie byli zaangażowani w prace budowlane, odpowiadali za wytwarzanie i naprawę narzędzi, organizowanie zaopatrzenia, obsługę kuchni i inne czynności. Wszyscy robotnicy mieszkali w przygotowanej dla nich osadzie, na którą składały się podłużne budynki z cegły mułowej. Także tam obowiązywał podział na klasy. Nadzorcy i inne osoby o wyższej randze zamieszkiwali osobną część kompleksu. Robotnicy o wyższych kwalifikacjach mieli zapewniony lepszy kwaterunek niż ci, którzy realizowali najprostsze zadania. Z czego zbudowane są piramidy? Większość budowli egipskich wznoszono z trzciny, drewna i niewypalanej cegły. Kamień był surowcem trudnym do pozyskania i wymagającym dokładnej i czasochłonnej obróbki, więc mógł służyć wyłącznie do budowy najważniejszych obiektów. Do tej grupy zaliczały się piramidy. Kamień do produkcji bloków był pozyskiwany z różnych miejsc. Podstawą konstrukcji był wapień, który znajdował się najbliżej. Trzeba jednak podkreślić, że niektóre elementy budowli wymagały użycia innego budulca. W niektórych piramidach, wewnętrzną część grobowca wykładano czerwonym granitem, który sprowadzano z Asuanu. Czasami zachodziła też konieczność zastosowania białego wapienia, który był pozyskiwany z kamieniołomu w Tura. Na czym polegał proces budowy piramidy? Budowa piramid rozpoczynała się ceremonią, w trakcie której władca z pomocą kapłanki bogini Seszat napinał sznur w stronę gwiazd. Nie miało to wyłącznie wymiaru symbolicznego. W ten sposób wyznaczana była oś budowli. Początkowo piramidy były zorientowane na linii północ-południe. Dla Egipcjan miało to ogromne znaczenie. W ich wierzeniach, niebo było miejscem, w którym władcy egzystują po śmierci, a gwiazdy były postrzegane jako bogowie. W trakcie budowy jedynie gwiazdy okołobiegunowe nie znikały za linią horyzontu, więc według mieszkańców Egiptu były one nieśmiertelne. Gdy wzrosło znaczenie kultu solarnego, zespoły otaczające piramidy zaczęły być orientowane na linii wschód-zachód. Początkowo kamienne bloki przygotowywano przy pomocy miedzianych narzędzi, a z czasem zaczęto używać bardziej wytrzymałego brązu. Żelazo pojawiło się w Egipcie w schyłkowej fazie istnienia imperium faraonów. Dłuta, które służyły do odłupywania fragmentów kamienia, miały kształt walca z zaostrzoną końcówką. W przeciwległą uderzano drewnianym młotkiem. Do przygotowania równych powierzchni i poziomowania służył trójkątny instrument z przymocowanym do wierzchołka sznurkiem zaopatrzonym w pion. Podobne narzędzia, ale bez pionu, pozwalały wyznaczać i wygładzać pozostałe ściany. Jak wtaczano bloki na górę piramidy? Transport kamiennych bloków i wnoszenie ich na kolejne poziomy budowli był najtrudniejszym etapem prac. Kamienie ciągnięto siłą ludzkich mięśni, ale do pracy było zaprzęgane także bydło. W celu ułatwienia pracy i zwiększenia efektywności transportu, najpierw przygotowywano drogę z pokruszonego wapienia, glinianej zaprawy i drewnianych belek wzmacniających konstrukcję. Dowodzi tego fragment traktu odkryty przy piramidzie Senusereta w Liszt. Bloki umieszczano na drewnianych saniach, a w celu zmniejszenia tarcia, pod płozy lano wodę. Tak bloki docierały na miejsce. Jak trafiały na kolejne poziomy piramidy? Na ten temat powstało wiele hipotez, ale najbardziej prawdopodobna zakładała, że robotnicy budowali w tym celu specjalne rampy. Najprawdopodobniej tak właśnie było. Dowodzi tego znalezisko odkryte na stanowisku Hatnub. W kamieniołomie położonym w pobliżu miasta al-Minja odkryto pozostałości rampy, która najprawdopodobniej służyła do wciągania kamieni. Po obu stronach konstrukcji znajdowały się schody i szerokie otwory, w których najprawdopodobniej umieszczano drewniane pale. Liny były owijane wokół pali, a zaparci o stopnie robotnicy po prostu wciągali blok na górę. Dlaczego budowano piramidy? Po co Egipcjanie podejmowali się tak trudnych i czasochłonnych przedsięwzięć? Rzymski historyk Pliniusz nazwał piramidy „bezużyteczną i głupią manifestacją bogactwa”. O ile okazały grobowiec rzeczywiście mógł podkreślać majestat pochowanego w nim władcy, to należy podkreślić, że nadrzędny cel był inny. Egipcjanie wierzyli, że faraonowie po fizycznej śmierci wiodą wieczną egzystencję w niebie i stają się jedną z boskich gwiazd. Pochyły kształt mógł więc być czymś w rodzaju symbolicznej drabiny lub schodów prowadzących do niebios. Ciekawostki o piramidach Powyżej wymieniliśmy najważniejsze informacje na temat budowy piramid. Na koniec zostawiliśmy kilka zaskakujących ciekawostek dotyczących tych niezwykłych obiektów. Piramida Chufu (Cheopsa), która pierwotnie mierzyła niemal 147 metrów, przez niemal cztery tysiące była najwyższym dziełem rąk ludzkich. Wyżej wzniosła się dopiero katedra w Lincoln. Piramida Dżesera i otaczające ją kaplice i dziedzińce to pierwsze kamienne budowle w Egipcie. Zespół grobowy Dżesera zajmował niemal 15 ha. Zdaniem wielu archeologów, ten obszar był równy powierzchni ówczesnego dużego miasta. W dziejach krainy nad Nilem, jej władcy wznieśli ok. 100 piramid. Zewnętrzną okładzinę piramidy Chafra wykonano z białego wapienia. Kamień zachował się jedynie w szczytowej partii budowli. Wynika to z faktu, że w XII stuleciu Saladyn rozkazał zdjąć kamień, który posłużył do budowy murów Kairu. Gdyby nie to, piramida najprawdopodobniej do dziś byłaby idealnie gładka. Żeby przyspieszyć proces budowy, Egipcjanie wykonywali wnętrze piramid z niezbyt starannie obrobionych bloków. Do budowy piramidy Chufu (Cheopsa) użyto 2,3 miliona kamiennych bloków. Badacze szacują, że budowla waży ok. 6 milionów ton. Budowa piramid była na tyle dużym przedsięwzięciem, że władcy Egiptu musieli organizować gospodarstwa rolne, których jedynym zadaniem było zapewnianie dostaw żywności na place budowy. Jak wynika z zapisów Herodota, w pewnym momencie budowy piramidy faraonowi Chufu zabrakło środków do kontynuowania prac. Miał wtedy wysłać swoją córkę do... domu publicznego. Oczywiście należy podkreślić, że podanie greckiego historyka trzeba rozpatrywać w kategoriach legendy. Więcej o tym, jak naprawdę powstawały piramidy, przeczytacie w grudniowym wydaniu National Geographic Polska. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Prawosławny proboszcz z Podlasia mówi wprost o swoich wiernych. „Mamy inne podejście”
Kościół prawosławny w Polsce to nie tylko cerkwie, ikony i Wielkanoc w innym terminie. W niektórych regionach wyznawcy prawosławia stanowią większość, a ich duchowni otwarcie mówią o różnicach z katolikami.
Spis treści: Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Ikony – sztuka, kanon i duchowość Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia Polska jest krajem zdominowanym przez katolików, ale istnieją miejsca, gdzie to wierni prawosławni stanowią większość. W takich regionach, jak województwo podlaskie czy południowo-wschodnia część Lubelszczyzny, duchowni prawosławni pełnią ważną rolę w życiu lokalnych społeczności. Choć religie chrześcijańskie mają wspólne korzenie, ich rytuały, kalendarze liturgiczne i architektura świątyń bywają zupełnie inne. Prawosławna Grabarka – miejsce kultu i spotkań dwóch tradycji W Polsce, gdzie 95 proc. wierzących obywateli to katolicy, oczywiste wydaje się, że pątnicy wędrują na Jasną Górę. Ale szlak grupki ludzi z krzyżem wiedzie z Warszawy na Podlasie, gdzie wznosi się święta Góra Grabarka, zwana „prawosławną Częstochową”. Najważniejsze w Polsce prawosławne sanktuarium stało się znane z powodu tysięcy krzyży wotywnych otaczających cerkiew pw. Przemienienia Pańskiego. Pielgrzymi przynoszą je przez cały rok, ale najwięcej przybywa ich 18 sierpnia, czyli w wigilię święta Przemienienia. Latem na Grabarkę codziennie przyjeżdża po kilka autokarów z turystami z kraju i zagranicy. – Ludzie są zaskoczeni niewielkimi rozmiarami świątyni i panującą w niej atmosferą skupienia i modlitwy. Tutaj tradycja harmonijnie łączy się z przyrodą – siostra Julita z żeńskiego klasztoru śś. Marty i Marii, istniejącego na Grabarce od 60 lat, cicho opowiada o spotkaniach z przyjezdnymi. Myślą, że krzyże wokół cerkwi to cmentarz. Zwykle niewiele wiedzą o prawosławiu. Pytają, jak wygląda spowiedź, czym się zajmują siostry w klasztorze albo – bardzo często – jakie są różnice między katolicyzmem i prawosławiem. Jak w kilku zdaniach opowiedzieć o różnicach narosłych przez wieki między Wschodem i Zachodem? Rozłam, zwany wielką schizmą, nastąpił w 1054 r., kiedy to Rzym i Konstantynopol rzuciły na siebie nawzajem klątwy. Jednak proces oddalania się Kościołów zaczął się dużo wcześniej, a wspomniana data jest raczej symboliczna. Dogmaty, różnice i sporne kwestie między Wschodem a Zachodem W rzeczywistości już w IV w. zaznaczały się różnice między skłonnym do spekulacji teologicznych Wschodem a poświęcającym więcej uwagi prawnym formułom Zachodem. Wschód podążył drogą modlitwy i kontemplacji, uznając za niemożliwe poznanie Boga w jego istocie; Zachód tymczasem skłonił się ku scholastyce – filozofii uzasadniającej dogmaty i prawdy wiary za pomocą rozumu. Do tego dochodziło odmienne rozumienie pierwszeństwa Rzymu. Pozostałe cztery patriarchaty uważały go wprawdzie za primus inter pares, „pierwszego między równymi”, ale jego pierwszeństwo rozumiały jako wyłącznie honorowe. Później pojawiły się kolejne kwestie sporne. – Prawosławie pozostało wierne dogmatom pierwszych Soborów Powszechnych. Nie przyjęło dodanego do Symbolu Wiary słowa filioque, oznaczającego, że Duch Święty pochodzi także od Syna, a nie tylko od Ojca. Nie uznaje też Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ani nieomylności papieża – siostra Julita wymienia główne różnice dogmatyczne między Kościołami. Sakramenty, życie monastyczne i różnice obyczajowe Tych odmienności jest dużo więcej – wystarczy spojrzeć na sakramenty. W prawosławiu chrzest polega na trzykrotnym zanurzeniu i odbywa się jednocześnie z bierzmowaniem, po czym dziecko może już przyjąć komunię. Występuje ona pod dwiema postaciami – chleba i wina. Ponadto księża mogą się żenić (ale tylko przed święceniami kapłańskimi) i mieć dzieci. Nie dotyczy to, oczywiście, biskupów – ci są wybierani spośród mnichów. – Głównym zadaniem mnicha jest modlitwa. To on modli się za ludzi zajętych pracą i codziennymi obowiązkami – wyjaśnia siostra Julita. Od 10 lat wypełnia swą misję w klasztorze na Świętej Górze Grabarce. Był on pierwszym utworzonym po II wojnie światowej żeńskim monasterem. W Polsce istniał wówczas tylko jeden klasztor – w Jabłecznej. Dla porównania – w okresie międzywojennym było 11 monasterów męskich i 5 żeńskich. Po wojnie znalazły się za wschodnią granicą lub zostały zlikwidowane. Życie klasztorne odrodziło się dopiero po zmianie ustroju w 1989 r. Mnisi powrócili do nastrojowego Supraśla, Turkowic, powstały klasztory i domy zakonne m.in. w Ujkowicach, Sakach, Wojnowie, Zwierkach, Kostomłotach. Relikwie św. Gabriela wrócą do rodzinnej wsi Do Zwierek mają być w tym roku przeniesione relikwie św. Gabriela. Chłopiec urodził się w tej wsi w XVII w.. Gdy miał sześć lat, pozostawiony bez opieki, zaginął. Martwego znaleziono na pobliskim polu. Po wielu latach przypadkowo naruszono trumnę i okazało się, że ciało nie uległo rozkładowi, co jest jedną z oznak świętości. Relikwie chłopca, po wielokrotnej zmianie miejsca (były nawet w Muzeum Ateizmu w Mińsku na Białorusi!), spoczywają teraz w katedrze św. Mikołaja w Białymstoku – tej, którą w 1991 r. odwiedził papież Jan Paweł II. Prawosławie w Polsce – od Kazimierza Wielkiego po współczesność W Polsce żyje ok. 550 tys. wyznawców prawosławia. Choć to skromna liczba przy 38 mln obywateli, stanowią najliczniejszą mniejszość wyznaniową – przed Świadkami Jehowy i protestantami. W granicach Polski prawosławie pojawiło się prawdopodobnie na początku XI w., a na pewno w XIV w., za panowania Kazimierza Wielkiego. Król zagwarantował wtedy poszanowanie wyznania prawosławnym Rusinom zamieszkującym przyłączoną do Polski Ruś Halicką. Ten styk wyznań, kultur i narodowości miał się później okazać przyczyną rozlicznych konfliktów. Kiedy Polska i Litwa zawarły unię, Korona stała się pierwszym w historii katolickim państwem, które miało w swoich granicach dużą społeczność prawosławną. Władysław Warneńczyk wydał pierwszy przywilej, równający w prawach oba Kościoły. Stało się to w 1443 r., a jakieś 50 lat później powstał pierwszy na ziemiach Rzeczypospolitej męski klasztor prawosławny – pw. św. Onufrego, w Jabłecznej nad Bugiem. Obok św. Góry Grabarki i Monasteru Supraskiego, jest dziś najważniejszym prawosławnym sanktuarium w Polsce. Od ponad 500 lat, czyli od momentu założenia, jest nieprzerwanie prawosławny. Nie przeszedł w ręce unitów, nawet kiedy jego przełożonym został zwolennik unii brzeskiej. Na jej mocy, w 1596 r., większość prawosławnych biskupów uznała zwierzchnictwo papieża. Między symbolem rusyfikacji a walką o niezależność Kościoła Wyznawcy prawosławia byli utożsamiani z rosyjskim zaborcą, a cerkwie uznawano za symbol rusyfikacji. Ujawnił się wówczas paradoks, żywy zresztą do dziś: Rosjanie uważali prawosławnych żyjących w Rzeczpospolitej za Polaków, zaś Polacy – za Rosjan. Antyrosyjskie nastroje spowodowały rozebranie w 1926 r. wielkiego soboru św. Aleksandra Newskiego, stojącego na placu Saskim (dziś Piłsudskiego) w Warszawie. Jego mierząca 70 m dzwonnica była najwyższym budynkiem ówczesnej stolicy. Nieliczni protestowali przeciwko burzeniu świątyni, argumentując m.in., że znajdują się w niej dzieła sztuki, których twórcy nie myśleli o żadnej polityce. Granity i marmury pozostałe po rozbiórce posłużyły do ozdobienia stołecznych gmachów. Zachowane fragmenty cennych mozaik były przez wiele lat przechowywane w Muzeum Narodowym, by ostatecznie trafić do katedry św. Marii Magdaleny w Warszawie. Losy soboru podzieliły cerkwie w innych miastach, m.in. w Lublinie, we Włocławku, Kielcach, Białymstoku. W ramach porządków powrócono do tematu uniezależnienia się polskiego Kościoła prawosławnego od patriarchatu moskiewskiego (sam Piłsudski żądał „samodzielności Cerkwi Prawosławnej“). Większość biskupów opowiedziała się za ogłoszeniem autokefalii, czyli pełnej niezależności od zewnętrznych jurysdykcji. Droga do niej okazała się jednak długa i kręta, na dodatek naznaczona morderstwem. Archimandryta Smaragd Łatyszenko, przeciwny oddzielaniu się od rosyjskiego Kościoła, po dwugodzinnej burzliwej wymianie zdań z metropolitą Jerzym, ówczesnym zwierzchnikiem Kościoła w Polsce, z okrzykiem: – Oto masz, kacie prawosławia! – zastrzelił swego adwersarza. Unia brzeska, rozbiory i walka o niezależność Kościoła prawosławnego Tak powstał Kościół unicki (greckokatolicki), a prawosławie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów stało się nielegalne. Po kolejnych kilkudziesięciu latach ponownie zostało uznane, a nawet wprowadzono równouprawnienie wyznań, ale mniej więcej od połowy XVII w. było już tylko gorzej. Prawosławni w Polsce podlegali do tej pory metropolii kijowskiej. Kiedy Moskwa przejęła Zadnieprze z Kijowem, dostali się pod jurysdykcję moskiewską, a car Piotr Wielki otrzymał prawo ingerowania w sprawy Rzeczpospolitej w obronie prawosławia. Nic więc dziwnego, że na ziemiach polskich rosła niechęć do jego wyznawców. Sprawy próbował uporządkować Sejm Wielki. Zgodnie z planem, Kościół prawosławny miał nawiązać kontakt z Konstantynopolem, by stać się niezależnym od Moskwy. Plan został zrealizowany, ale dopiero w... 1924 r.. Wcześniej na przeszkodzie stanął bowiem trzeci rozbiór Polski. Pod zaborami prawosławni stracili niezależność i zostali poddani rusyfikacji. Po I wojnie światowej wyznawcy prawosławia – w liczbie ok. 4 mln – stanowili 12 proc. obywateli Rzeczypospolitej. Byli to głównie Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini – prawdziwy zlepek kulturowy i narodowościowy, który pozostanie cechą charakterystyczną polskiego prawosławia. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r., Kościół uzyskał samodzielność i odrębną organizację. Ale jak bumerang wrócił stary problem. Liturgia i ikona – serce prawosławnej duchowości Teksty przetłumaczył ks. Henryk Paprocki, opiekun punktu duszpasterskiego na Wilczej, nuty opracowała Anna Siegień, dyrygentka. Zorganizowali chór, sami pieką prosfory – odpowiednik opłatka. Po swoich nabożeństwach składają i przesuwają pod ścianę prosty ikonostas z dwiema ikonami: Matki Boskiej i Chrystusa. Przestawiają też pulpit z ikoną swego patrona, św. Grzegorza Peradze (to jedyny prawosławny święty związany z Warszawą) i rozstawiają krzesła, by mogła się odbyć msza polskokatolicka. – Piękno zbawi świat – stwierdził Fiodor Dostojewski. Jego słowa można odnieść do prawosławnej liturgii. To właśnie liturgia i ikona są znakami rozpoznawczymi prawosławia, przy czym jedno stanowi nieodłączny element drugiego. Gdy prawosławny wchodzi do chłodnego wnętrza kościoła, jest nie mniej zaskoczony jego surowością, niż katolik przepychem przedstawień sakralnych i ornamentów w cerkwi. Ikony i freski oświetlone świecami, zapach kadzidła, śpiew chóru – pozwalają odbierać piękno nabożeństwa różnymi zmysłami. Wzrok nie sięga tylko do ołtarza oddzielonego ikonostasem. Jego rolą – jak pisze Paul Evdokimov w swojej książce „O ikonie” – nie jest jednak zasłanianie, lecz ukazywanie tego, co dla oczu niewidzialne. Umieszczone są w nim w określonym porządku przedstawienia Matki Boskiej i Chrystusa, Ostatniej Wieczerzy, wielkich świąt, aniołów, ewangelistów i proroków. Autokefalia, wojna i odbudowa. Prawosławie we współczesnej Polsce Autokefalia została nadana aż dwukrotnie. Tę przyznaną przez Konstantynopol ogłoszono 17 września 1925 r. w katedrze św. Marii Magdaleny w Warszawie. Spośród wszystkich prawosławnych Kościołów sprzeciwiła się tylko Moskwa. Polska zerwała wówczas stosunki z tym patriarchatem, które zostały wznowione dopiero w 1948 r. Dziś polski Kościół jest jednym z 15 autokefalicznych na świecie. Należą do nich starożytne patriarchaty: Konstantynopola (teraz to on jest dla Wschodu „pierwszym między równymi”), Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, a także Bułgaria, Cypr, Grecja, Gruzja, Rumunia, Rosja, Serbia, Albania, Czechy i Słowacja oraz Kościół prawosławny w Ameryce. Po II wojnie światowej, na okrojonych polskich ziemiach, liczba prawosławnych zmniejszyła się do ok. 400 tys. Mimo to nadal stanowili największą po Kościele katolickim wspólnotę wyznaniową. Powojenne straty były jednak dotkliwe: z 10 hierarchów pozostało dwóch, z 1947 świątyń zachowały się 223, przetrwała mniej więcej jedna dziesiąta duchownych. Do tego doszło burzenie cerkwi na Chełmszczyźnie i akcja „Wisła” – przesiedlenia mniejszości ukraińskiej, grekokatolików i prawosławnych na ziemie odzyskane. Pozostałością po tej akcji jest dziś obecność niewielkich skupisk wyznawców prawosławia na zachodzie Polski. – Bez młodzieży nie ma życia w Kościele – powiedział biskup polskokatolicki Wiktor Wysoczański przed rozpoczęciem prawosławnej liturgii sprawowanej w Warszawie w języku polskim (między tymi wyznaniami właściwie nie istnieją różnice dogmatyczne). Faktycznie, w udostępnionej trzy lata temu przez Kościół starokatolicki niewielkiej kaplicy przy ulicy Wilczej średnia wieku wynosi jakieś 30 lat. Na liturgię przychodzi nawet 80 osób. Mimo że z trudem się mieszczą, chcą wysłuchać nabożeństwa po polsku. – W prawosławną liturgię zaangażowane są wszystkie zmysły: wzrok, węch, słuch, ale najważniejszy jest rozum. Dzięki zrozumiałym słowom on również jest włączony do modlitwy – wyjaśnia Anna Żornaczuk-Łuba. Do Warszawy przyjechała z Wałcza, leżącego koło Piły. To jedno z tych skupisk prawosławia, które powstało po akcji „Wisła”. Nabożeństwa odbywają się tam w języku cerkiewnosłowiańskim. – Nawet gdy korzysta się ze słownika i pozna język cerkiewnosłowiański, liturgia po polsku daje całkiem inne wrażenie, pozwala w pełni zrozumieć pieśni i modlitwy – dodaje. Liturgia, języki i kalendarze – co różni prawosławie od katolicyzmu? Mimo że liturgia zawiera te same elementy co katolicka – m.in. czytanie Listów Apostolskich i Ewangelii – komuś niezorientowanemu trudno to zauważyć, zwłaszcza gdy nabożeństwo jest odprawiane w języku cerkiewnosłowiańskim. Kapłan prowadzi dialog z chórem, wychodzi przez carskie wrota lub drzwi diakońskie, okadza ikony i wiernych. Ludzie stoją w milczeniu, śpiewają jedynie Symbol Wiary i modlitwę Ojcze nasz. Wszyscy często się żegnają – istnieje przy tym spora dowolność, w jakim momencie należy to robić. Złośliwi twierdzą, że prawosławni powinni się żegnać... przed lustrem, bo najpierw podnoszą rękę do prawego ramienia, a później do lewego. Wynika to z kolejności słów „i Świętego Ducha”, podczas gdy u katolików brzmią one „i Ducha Świętego”. Wszyscy żegnają się więc tak samo, tylko inaczej układają palce. Język cerkiewnosłowiański do dziś jest używany w wielu Kościołach prawosławnych na świecie – także w Polsce, chociaż w niektórych parafiach, np. we Wrocławiu, w Białymstoku czy Warszawie, stosuje się także język polski. Cerkiewnosłowiański wywodzi się z najstarszego literackiego języka Słowian – czyli starocerkiewnosłowiańskiego. Jego alfabet stworzyli bracia święci Cyryl i Metody, którzy w IX w. prowadzili misje chrystianizacyjne na ziemiach zamieszkanych przez Słowian. Oprócz dwu języków, w polskim Kościele są używane dwa kalendarze: juliański, zwany „starym”, i gregoriański, czyli „nowy”, oficjalny. Ten pierwszy coraz bardziej późni się w stosunku do drugiego – teraz jest to 13 dni (w 3000 r. opóźnienie sięgnie 21 dni). To stąd bierze się dwutygodniowa różnica w datach świąt w Kościołach katolickim i prawosławnym. Wyjątkiem pozostaje Wielkanoc. Podstawę wyliczania jej daty stanowi tzw. paschalia aleksandryjska – specjalne tablice, których założenia zostały opracowane prawdopodobnie w IV w. W tym roku prawosławni będą obchodzić Paschę tydzień po katolikach – rzadko wypada ona w tym samym terminie. – Ikona to okno ku wieczności – mówi ikonograf Grzegorz Zinkiewicz. Ikony – sztuka, kanon i duchowość Słońce wpada przez okna do jego pracowni, ukrytej na małej wsi niedaleko Bielska Podlaskiego. Pod ścianami stoją rozpoczęte prace. Niektóre to dopiero szkice na zagruntowanych lipowych deskach, na innych został już naniesiony kolorowy podkład. Grzegorz Zinkiewicz od ponad 12 lat pisze ikony (jak mówi się o ich malowaniu). Wcześniej, przez cztery lata, uczył się w Policealnym Studium Ikonograficznym w Bielsku Podlaskim. Oficjalnie otwarte w 1991 r., dokonało rewolucji w polskim prawosławiu: powrotu ikony kanonicznej do domów i świątyń. Coraz częściej zastępuje ona tanie papierowe reprodukcje i olejne obrazy, które pojawiły się w ikonostasach wskutek zniekształcenia kanonu ikony pod wpływem sztuki renesansowej i barokowej. Czym jest kanoniczność? To zgodność z postanowieniami soborowymi i tradycją, pojmowaną jako wierność duchowi pierwotnego Kościoła. Kanon określa symbolikę barw, gestów i wygląd świętych, a także etapy pracy, zabiegi malarskie i materiały, z jakich powinna być wykonana ikona. – Trzymanie się kanonów często jest uważane za skostnienie albo bezmyślne kopiowanie. A przecież dzięki nim ikona pozostaje czytelna, oddaje prawdę. Nie ma w niej miejsca na wyrażanie siebie jako artysty – mówi Zinkiewicz. Nie można zapominać, że ikona jest wspólnym dziedzictwem całego chrześcijaństwa. Jako obraz przeznaczony do kultu przyjęła się w pierwszej połowie V w., a więc na długo przed oddaleniem się Kościołów. Jednak Zachód przyznał ikonie rolę wyłącznie ozdobną. Teraz zaczął odkrywać ją na nowo. Bielską szkołę ukończyło kilka osób wyznania rzymskokatolickiego, które pracują teraz na potrzeby swojego Kościoła. Warsztaty pisania ikon odbywają się np. w Studium Chrześcijańskiego Wschodu przy klasztorze oo. Dominikanów w Warszawie. Ikona stała się w ostatnich latach modna, dostrzeżono w niej dzieło sztuki. Trzeba jednak pamiętać, że stanowi ona nieodłączny element prawosławnego nabożeństwa. – Ikona musi żyć w sakralnej przestrzeni, nie może być ozdobnikiem – mówi Grzegorz Zinkiewicz. – Dlatego największą satysfakcję daje mi pisanie ikon do świątyń. Kiedy widzę, jak są okadzane, ludzie je całują, zapalają przed nimi świece, czuję się pożyteczny i spełniony. Działające od dwóch lat Muzeum Ikon w Supraślu mieści się w murach Supraskiego Monasteru Zwiastowania Bogarodzicy. Klasztor z 500-letnią historią to odpowiednie miejsce do eksponowania sztuki sakralnej. Większość ikon przekazanych do muzeum została zatrzymana przez służby celne podczas próby ich przemytu zza wschodniej granicy. Z ponad tysiąca obrazów znajdujących się w zbiorach wystawiono jedną trzecią. Multimedialna ekspozycja obejmuje ikony pisane na desce, metalowe ikony podróżne, plakiety i krzyże. W sezonie placówka przeżywa oblężenie. Prawosławie codzienne – między muzeum a Olchówką – Latem odwiedza nas nawet 4,5 tys. osób w ciągu miesiąca – opowiada Ewa Zalewska, pracownik muzeum. – W Krakowie prawosławie jest czystą egzotyką – mówi Tadeusz Krzyżański, który dziewięć lat temu, po przejściu na emeryturę, przeniósł się do Olchówki, wsi na skraju Puszczy Białowieskiej. Oprócz niego mieszka tu tylko jedna katolicka rodzina, reszta to prawosławni. – Znajomi z Krakowa zazdroszczą mi, że obchodzę święta dwa razy – uśmiecha się. Pracował kiedyś w krakowskiej telewizji, ale już po dwóch latach spędzonych w Olchówce poczuł się jak u siebie, zżył się z ludźmi. Wierzy, że miejscowi też go zaakceptowali. – Nu, tak ty uże nasz – usłyszał kiedyś w gwarze od dziadka na ulicy. Przy tej ulicy, parę lat temu, z inicjatywy Krzyżańskiego stanęły krzyże katolicki i prawosławny. Każdy, kto po raz pierwszy je widzi, musi się zatrzymać, mają bowiem wspólną poprzeczkę. Ekumenizm na Podlasiu – wspólne modlitwy i wspólna ziemia – Ekumenizm zaczyna się na samym dole – na ulicy, w sklepie, w banku, wśród prostych ludzi – stwierdza ks. Aleksander Surel, proboszcz prawosławnej parafii św. Mikołaja w Narewce. To jedna z tych kresowych wsi, gdzie na jednym końcu stoi cerkiew, a na drugim kościół. Przed wojną była jeszcze synagoga. Katolikiem jest tu co piąty mieszkaniec, ale na szczęście nikt nikomu nie zagląda w metrykę chrztu. – Kiedy spłonął kościół, w jego odbudowie pomagali prawosławni – mówi ks. Grzegorz Kułakowski, proboszcz rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela w Narewce. W pierwszą niedzielę czerwca obaj księża spotykają się w Olchówce, odległej od Narewki o parę kilometrów. Tego dnia odbywa się we wsi święcenie pól i zagród – tradycja zakazana kiedyś przez władze. W tym roku procesja z chorągwiami po raz szósty wyruszy spod szkoły i na koniec zatrzyma się pod krzyżami. Po drodze wszyscy będą się modlić przed stacjami ustawionymi przez mieszkańców. Bo nie wystarczy być prawosławnym albo katolikiem, żeby zostać zbawionym. Źródło: National Geographic Polska Artykuł po raz pierwszy opublikowany w 2009 roku na łamach magazynu „National Geographic Polska” Konsultacja: ks. Henryk Paprocki Nasza autorka Barbara Żukowska Redaktorka i dziennikarka. Przez lata prowadziła dział Adventure w Travelerze poświęcony ekstremalnym wyprawom. Redaktorka tłumaczeń książek z języka angielskiego o tematyce górskiej, przede wszystkim o himalaizmie. W redakcji nazywana Baśką z lasu. Z wykształcenia leśnik, z zamiłowania botanik i ornitolog. Z wielkiego miasta wróciła na Podlasie. Jest przewodnikiem turystycznym, oprowadza ludzi z całego świata po Puszczy Białowieskiej i Białowieskim Parku Narodowym. Z ukochanego lasu wychodzi głównie po to, by pojechać w równie ukochane góry i do Skandynawii. Strzela z łuku.
Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście na rolnictwo umożliwiło lepsze włączenie do wspólnoty osób starszych i dzieci, co mogło sprzyjać zwiększeniu produkcji żywności. Są też badacze, którzy twierdzą, że ludzie zaczęli polegać na roślinach, które wcześniej modyfikowali w procesie wczesnej uprawy. Z czasem te rośliny stały się zależne od człowieka. Cechy i wynalazki okresu neolitu Niezależnie od przyczyn przejścia od łowiectwa do rolnictwa, ludzie stawali się coraz bardziej osiadli, częściowo dzięki coraz lepszej znajomości uprawy roślin. Szacuje się, że ludzie zbierali rośliny i ich nasiona już około 23 000 lat temu, a pierwsze uprawy zbóż, takich jak pszenica i jęczmień, pojawiły się około 11 000 lat temu. Wkrótce potem zaczęto uprawiać także rośliny bogate w białko, jak groch i soczewicę. Wraz z rozwojem umiejętności rolniczych i postępem technologicznym, rolnicy zaczęli gromadzić nadwyżki nasion i zwiększać plony, co wymagało ich przechowywania. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności – dzięki stabilniejszemu dostępowi do pożywienia — oraz do potrzeby prowadzenia osiadłego trybu życia, niezbędnego do przechowywania nasion i pielęgnowania upraw. Coraz bardziej osiadłe społeczności tworzyły narzędzia kamienne przydatne w pracy na roli – takie jak żarna i sierpy. Rozwijała się również architektura – jak wskazują odkrycia archeologiczne w Sayburç w Turcji, zaczęto wznosić wyraźnie oddzielone przestrzenie mieszkalne i publiczne. Udomowienie zwierząt Wraz z rozwojem rolnictwa rozpoczął się proces udomawiania zwierząt. Dowody na hodowlę owiec i kóz pochodzą z terenów dzisiejszego Iraku i Anatolii (obecnie Turcja) sprzed około 12 000 lat. Udomowione zwierzęta, wykorzystywane do pracy, umożliwiały prowadzenie bardziej intensywnego rolnictwa. Dostarczały również dodatkowego pożywienia w postaci mleka i mięsa, co sprzyjało dalszemu wzrostowi stabilnych populacji ludzkich. Wpływ na życie człowieka Rewolucja rolnicza miała daleko idące konsekwencje. Była powiązana m.in. z narastającymi nierównościami społecznymi — będącymi skutkiem rosnącego uzależnienia ludzi od ziemi i lęku przed niedoborem zasobów. Wiązała się również z pogorszeniem jakości diety oraz wzrostem zachorowań na choroby zakaźne, przenoszone przez udomowione zwierzęta. Z drugiej jednak strony rewolucja neolityczna stworzyła podwaliny pod rozwój nowoczesnych społeczeństw – cywilizacji charakteryzujących się dużymi skupiskami ludności, zaawansowaną technologią oraz rozwojem wiedzy, sztuki i handlu. Źródło: National Geographic
Którego dnia w roku rodzi się najwięcej maluchów? Znamy odpowiedź
Okazuje się, że w kalendarzu są daty cieszące się wyjątkową „popularnością” wśród noworodków. Statystyki nie pozostawiają wątpliwości – jeden dzień wyraźnie bije rekordy. Dlaczego to właśnie wtedy rodzi się najwięcej dzieci?
W tym artykule: Którego dnia w roku rodzi się najwięcej dzieci? Dlaczego najwięcej dzieci rodzi się we wrześniu? Którego dnia tygodnia rodzi się najwięcej dzieci? Ludzi z którego rocznika jest najwięcej na świecie? Każdego dnia na świecie rodzi się średnio 385 tys. dzieci. Średnio, bo ta liczba jest różna dla kolejnych miesięcy, tygodni, a także dni w roku. Co ciekawe, okresy, w których na świat przychodzi najwięcej i najmniej dzieci, są bardzo podobne w różnych państwach i regionach naszej planety. Którego dnia w roku rodzi się najwięcej dzieci? Jak pokazują statystyki narodzin prowadzone w wielu krajach na świecie, najwięcej dzieci rodzi się we wrześniu. A dniem, w który na świat przychodzi najwięcej noworodków jest 9 września. Na kolejnych dwóch miejscach znajdują się 19 września i 12 września. W Polsce, zgodnie ostatnim wydaniem „Polskiego Rocznika Demograficznego" najwięcej dzieci w 2021 roku rodziło się w takiej kolejności miesięcy: wrzesień – 30 001 dzieci marzec – 29 333 dzieci czerwiec – 28 127 dzieci lipiec – 28 079 dzieci maj – 27 699 dzieci sierpień – 27 662 dzieci kwiecień – 27 621 dzieci styczeń – 27 329 dzieci październik – 27 317 dzieci luty – 26 537 dzieci listopad – 26 014 dzieci grudzień – 25 792 dzieci Inaczej to wyglądało w poprzednich latach. Analiza przeprowadzona przez badaczy ze Szkoły Głównej Handlowej na podstawie danych z Eurostatu wskazuje, że najwięcej dzieci nieprzerwalnie od 2018 do 2020 roku zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Polsce urodziło się w lipcu. Z kolei najmniej dzieci zarówno w Polsce, jak i na świecie, rodzi się 25 grudnia. Kolejne najrzadsze dni urodzin to 1 stycznia, 24 grudnia i 4 stycznia. Dlaczego najwięcej dzieci rodzi się we wrześniu? Najprostszym wyjaśnieniem jest uznanie, że zima sprzyja czułości. Takie założenie potwierdza nauka. Badania przeprowadzone w 2001 roku na University of Texas School of Medicine na grupie Amerykanek w różnym wieku wskazują, że najrzadziej do poczęcia zachodzi latem. Naukowcy przyjmują za najbardziej prawdopodobne przyczyny takiego stanu rzeczy: pogorszenie jakości nasienia mężczyzn w okresie letnim, sezonowe różnice w funkcjonowaniu przedniego płata przysadki mózgowej, spowodowane zmianami w długości dnia, sezonowe różnice w jakości komórki jajowej oraz błony śluzowej wyściełającej jamę macicy. Nie bez znaczenia jest również wzmożona aktywność seksualna związana z uroczystościami kończącymi rok. Krótko mówiąc, do statystycznie większej liczby poczęć dochodzi w noc sylwestrową niż w inne dni w roku. Biorąc pod uwagę wskaźniki dla Polski i Unii Europejskiej za okres zimowy (listopad–luty), wskazują one na najniższe wartości urodzeń (dane Eurostat). To z kolei znaczy, że najrzadziej do poczęcia zachodzi między lutym a majem. Wspólny przodek ludzi i małp pochodzi z Europy, a nie z Afryki? Tak głosi bardzo kontrowersyjna teoria Badanie kości sprzed milionów lat doprowadziło do zaskakującego wniosku. Wymarłe małpy, z których wywodzą się dzisiejsze małpy naczelne oraz ludzie, mogły zamieszkiwać Europę. A konkre... Którego dnia tygodnia rodzi się najwięcej dzieci? Zarówno na świecie, jak i w Polsce, najwięcej dzieci przychodzi na świat we wtorki, a najmniej w niedziele. Potwierdzają to dni tygodnia z największą liczbą porodów w naszym kraju w 2021 roku: wtorek – średnio 1074 porody czwartek – średnio 1030 porodów środa – średnio 1021 porodów piątek – średnio 976 porodów poniedziałek – średnio 954 porody sobota – średnio 673 porody niedziela – średnio 629 porodów Analizując poprzednie wydania „Polskiego Rocznika Demograficznego" z lat 2018–2022, również odnotowywano, że wtorek jest dniem z największą liczbą porodów, a niedziela z najmniejszą. Ludzi z którego rocznika jest najwięcej na świecie? W 2023 roku żyje najwięcej ludzi urodzonych w 1990 roku. Tego roku na świat przyszło 4 179 000 dzieci. Dzisiejsi 33-latkowie wyznaczają średnią wieku na naszej planecie. ŹRÓDŁO: „Polski Rocznik Demograficzny 2022”.
Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym
Wierzył, że wszystko, co zwyczajne, można przemienić w coś nadzwyczajnego. Żył tak samo, jak jego rówieśnicy. Miał podobne zainteresowania i pasje. Zdołał jednak sprawić, że zwykłe życie stało się czymś niezwykłym. Jego dzieło wpłynęło na wielu ludzi z całego świata, a misja, którą zapoczątkował jest kontynuowana do dziś. Kim był Carlo Acutis? Ciekawostki o młodym Włochu, który został kanonizowany, wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Carlo Acutis – ewangelizator online Choroba i śmierć Carlo Acutisa Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji Kanonizacja Carlo Acutisa Krótkie, za to aktywne i inspirujące – tak najkrócej można określić życie młodego Włocha, który został okrzyknięty pierwszym patronem pokolenia millenialsów. Carlo Acutis mawiał, że: „Życie jest prezentem, bo jak długo żyjemy na ziemi, możemy pomnażać naszą zdolność miłowania”. Hołdował tej idei aż do 12 października 2006 roku, kiedy jego ziemska egzystencja dobiegła końca. Niespełna czternaście lat później został ogłoszony błogosławionym Kościoła katolickiego. W maju 2024 r. papież Franciszek ogłosił, że Carlo Acutis zostanie świętym. Stało się to 7 września 2025 r. Kim był i kiedy urodził się Carlo Acutis? Krótki życiorys Carlo Acutis urodził się 3 maja 1991 roku w Londynie. Jego rodzina przeniosła się tam ze względu na karierę Andrei Acutisa, ojca chłopca. W stolicy Anglii pracował jako dyrektor ds. korporacyjnych w banku inwestycyjnym Lazard Brothers. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/carlo-acutis-ciekawostki-o-mlodym-influencerze-ktory-zostal-swietym-fot-adrian-tusar-shutterstock-com-17f47e6.jpg" width="3024" height="1512" alt="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" title="Carlo Acutis – ciekawostki o młodym influencerze, który został świętym (fot. Adrian Tusar / Shutterstock.com)" /> Carlo pochodził z włoskiej rodziny, jednak nie można nie można nie wspomnieć, że w jego żyłach płynęła odrobina polskiej krwi. Maria Henrietta Perłowska, jego babcia ze strony taty, była wnuczką Jana Perłowskiego, polskiego dyplomaty. Gdy chłopiec miał 5 miesięcy, jego rodzina wróciła do ojczyzny. Zamieszkali w Mediolanie, gdzie Carlo spędził resztę swojego życia. Carlo pozornie nie różnił się od swoich rówieśników. Nosił T-shirt, dżinsy i sportowe buty. Uwielbiał grać w piłkę, a od czasu do czasu lubił poświęcić czas na gry komputerowe. Gdyby nie jeden szczegół, można by powiedzieć, że był chłopcem, jakich wielu. Carlo był jednak znacznie bardziej pobożny niż dzieci w jego wieku. Było to o tyle zaskakujące, że pochodził z rodziny niepraktykujących katolików. Co sprawiło, że zwrócił się w stronę żarliwej wiary? Pewnej nocy Carlo miał ujrzeć we śnie swojego nieżyjącego dziadka. Mężczyzna wyjawił mu, że jest w czyśćcu i poprosił go o modlitwę w swojej intencji. Chłopiec opowiedział o tym swojej niani (która była Polką). Ta nauczyła go, jak się modlić. Jako siedmiolatek Carlo uzyskał pozwolenie od arcybiskupa Pasquale Macchi na wcześniejsze przystąpienie do komunii świętej. Od tamtej chwili, każdego dnia uczestniczył we mszy i przynajmniej raz w tygodniu przyjmował Eucharystię. Później, jako uczeń liceum, poświęcał swój wolny czas na przygotowanie swoich kolegów do sakramentu bierzmowania. Carlo Acutis i jego pasja do informatyki Oprócz religii, ważną rolę w życiu Carlo zajmowała informatyka. Zaczął interesować się nią już w wieku 8 lat, gdy dostał od rodziców swój pierwszy komputer. Był samoukiem. Szybko poznał podstawy, a w wieku 9 lat zaczął interesować się programowaniem. Szybko przyswoił języki CSS, Python, Ruby i C++. Swój talent mógł wykorzystać na wiele sposobów. Był uzdolnionym programistą, który swoją wiedzą i poziomem dorównywał doświadczonym informatykom, mającym za sobą wieloletni staż w zawodzie. On jednak postanowił wykorzystać sieć jako narzędzie do szerzenia wiary. Początkowo tworzył strony internetowe dla lokalnych organizacji katolickich. Nie było to jednak jego ostatnie słowo w tej kwestii. Carlo Acutis – ewangelizator online Jako piętnastolatek stworzył swoje największe programistyczne dzieło – stronę internetową, na której zaprezentował listę oficjalnie uznanych przez Kościół katolicki 136 cudów eucharystycznych wraz z dokładnymi opisami. Strona został przetłumaczona na osiemnaście języków, w tym na polski. Choć dziś nie prezentuje się szczególnie efektownie (witryna nie jest aktualizowana od strony technicznej), to trzeba przyznać, że w 2006 roku, kiedy została uruchomiona, prezentowała wysoki poziom i oferowała świetne wrażenia z użytkowania. Należy wspomnieć, że Carlo Acutis stworzył także trzy inne witryny internetowe, zawierające pokutne przesłanie. Na stronach „Piekło Czyściec Raj”, „Anioły i Demony” i „Objawienia Maryi Panny”, stworzonych po lekturze „Traktatu o czyśćcu” autorstwa św. Katarzyny z Genui, zgromadził wystawy nawiązujące do ich nazw. Internetowa działalność „bożego influencera” wykraczała poza obszar zaprojektowanych przez niego stron. Carlo aktywnie udzielał się też w mediach społecznościowych. Pod koniec życia głosił swoją wiarę za pośrednictwem Facebooka. Dzięki zamieszczanym na swoim profilu postom, krótkim filmom i zabawnym memom, zyskał całkiem pokaźne grono obserwujących go internautów. Choroba i śmierć Carlo Acutisa Pierwsze objawy choroby Carlo zaczął odczuwać pod koniec września 2006 roku. Po powrocie ze szkoły, poczuł się bardzo zmęczony. Wydawało mu się wówczas, że uporczywe uczucie jest rezultatem forsownych zajęć z wychowania fizycznego. Kilka godzin później poczuł się nieco lepiej i zaczął odzyskiwać siły. Następnego dnia chłopakowi zaczęło się pogarszać. Dostał gorączki, a złe samopoczucie nie pozwoliło mu iść do szkoły. Został zbadany przez pediatrę. Lekarka nie doszukała się w jego stanie niczego niepokojącego. Rozpoznała grypę i zaleciła mu przyjmować antybiotyki. Kilka dni później Carlo nie był już w stanie samodzielnie się poruszać. Po przebudzeniu, nie mógł nawet zejść z łóżka. Zaniepokojeni rodzice natychmiast zadzwonili do lekarza. Znany i poważany profesor kazał im natychmiast zawieźć syna do szpitala. Tam specjaliści szybko rozpoznali, że chłopak zapadł na chorobę znacznie poważniejszą niż grypa. Badania ujawniły ostrą białaczkę szpikową typu M3. Choroba przez długi czas rozwijała się bezobjawowo w organizmie, a symptomy pojawiły się dopiero w ostatnim stadium. Zadziwiające jest, że po usłyszeniu diagnozy, 15-latek nie podupadł na duchu. Przeciwnie, znalazł w sobie dość siły, by pocieszyć zrozpaczonych rodziców. Wdrożona terapia nie przynosiła rezultatów. Stan chłopaka pogarszał się z godziny na godzinę. Bezradni lekarze zadecydowali o przeniesieniu go do szpitala św. Gerarda w Monzy – placówki wyspecjalizowanej w leczeniu białaczki typu M3. Natychmiast wdrożono specjalistyczne leczenie, jednak stan chorego nie poprawiał się. Wkrótce Carlo zapadł w śpiączkę wywołaną krwotokiem śródmózgowym, z której już się nie obudził. 12 października 2006 roku, w wigilię ostatniego objawienia Matki Bożej w Fatimie, o godzinie 6:45 jego serce przestało bić. Jak sam mówił przed śmiercią, swoje cierpienie ofiarował papieżowi i Kościołowi. Błogosławiony Carlo Acutis – decyzja o beatyfikacji 14 października 2006 roku odbył się pogrzeb w kościele Santa Maria Segrata. Carlo został pochowany w rodzinnym grobowcu w Ternengo. Jednak zgodnie z jego życzeniem, w lutym 2007 roku spoczął na cmentarzu miejskim w Asyżu. Czyli w mieście, które odwiedził jeszcze przed śmiercią (i które odwiedzał rokrocznie), by powierzyć św. Franciszkowi swoje szkolne sprawy. W 2013 roku, w archidiecezji mediolańskiej, rozpoczął się proces jego beatyfikacji. 5 lipca 2018 roku papież Franciszek zatwierdził dekret o heroiczności cnót Acutisa, a 21 lutego 2020 roku zatwierdził cud za jego wstawiennictwem. Watykańska Rada Lekarska Kongregacji ds. Świętych zaakceptowała go trzy miesiące wcześniej. O jakim cudzie mowa? Do niezwykłego wydarzenia, dotyczącego uzdrowienia Matheusa Vianny, chłopca cierpiącego na rzadką wadę trzustki, miało dojść w południowej Brazylii, w Campo Grande. Luchiana Vianna, matka chorego dziecka, modliła się o wstawiennictwo do Carlo Acutisa. Gdy dowiedziała się, że do Brazylii przywieziono kawałek jego ubrania, zyskała nową nadzieję. 12 października 2010 roku dziadek Matheusa zabrał go na błogosławieństwo relikwii. Chłopiec dotknął skrawka materiału i poprosił, żeby przestał wymiotować. Choroba Matheusa objawiała się częstymi wymiotami, następującymi pod wpływem obkurczania trzustki w dwunastnicy. Jak wynika z relacji rodziny, tuż po nabożeństwie chłopiec zaczął przyjmować stałe pokarmy (wcześniej miał zaordynowaną ścisłą dietę płynną), a wymioty nigdy już nie powróciły. Lekarze wykonali badania, które potwierdziły ozdrowienie. Uznanie cudu otworzyło drogę do beatyfikacji Carlo Acutisa. 10 października 2020 roku w Asyżu, papieski delegat dla bazylik św. Franciszka i Matki Bożej od Aniołów, kardynał Agostino Vallini, ogłosił go błogosławionym. We mszy wzięło udział ponad trzy tysiące osób, które chciały oddać cześć internetowemu ewangelizatorowi. W trakcie ceremonii wyeksponowano transparentną trumnę z zabalsamowanym ciałem „bożego influencera”. Kanonizacja Carlo Acutisa Potem potwierdzono drugi cud. Dotyczył studenta z Florencji, który doznał krwotoku po urazie głowy. Po jego zatwierdzeniu przez Watykańską Radę Lekarską Kongregacji ds. Świętych papież Franciszek ogłosił, że Carlo zostanie świętym. Kanonizacji dokonał Leon XIV. Carlo przed śmiercią udowodnił, że nie potrzeba wiele, by zwykłemu życiu nadać niezwykłe znaczenie. Szerzył wiarę w sieci, nauczał katechizmu. Pracował jako wolontariusz w jadłodajni i wspierał bezdomnych na ulicach Mediolanu. Za własne pieniądze kupował dla nich śpiwory i jedzenie, zawsze służył im też dobrym słowem i wsparciem duchowym. Prowadził swoje życie zgodnie z własnymi przekonaniami i wiarą. 12 października w Kościele katolickim obchodzone jest liturgiczne wspomnienie błogosławionego Carlo Acutisa. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemniczy lud ze Skandynawii. To oni zostawili w Polsce kamienne kręgi
Goci w Polsce osiedlili się na Pomorzu Nadwiślańskim, zostawiając po sobie kurhany i kamienne kręgi. Ich obecność zmieniła historię tych ziem – dziś badacze odkrywają coraz więcej śladów kultury gockiej i jej wpływu na nasz język.
Spis treści: Kim byli Goci? Na jakich terenach osiedlili się Goci? Co później stało się z Gotami? W co wierzyli Goci i dlaczego kamienne kręgi były dla nich ważne? Dziedzictwo Gotów w języku polskim Jordanes, historyk i kronikarz, mnich pochodzenia gockiego, napisał w 551 roku księgę, którą zatytułował „Getica. O pochodzeniu i czynach Gotów”. Była to obszerna historia ludu, który opuścił swoją ojczystą krainę Skandzę. Tajemniczy ludzie północy mieli wyruszyć ze swej rodzinnej ziemi na zaledwie trzech łodziach. Po kilku dniach rejsu, przez mroźne wody Bałtyku, dotarli Gothiskandzy. Był to region Dolnej Wisły, na Wysoczyźnie Elbląskiej, dzisiejsze Bory Tucholskie, Zabory i Krajny. W ten sposób tereny dzisiejszej Polski stały się pierwszą siedzibą Gotów w Europie kontynentalnej, którą zamieszkiwali przez kilka pokoleń. Goci zostawili po sobie kamienne kręgi i kurhany. Niektórzy wierzą, że to miejsca magiczne, a według kaszubskich legend to pozostałości po Stolemach, czyli pradawnych olbrzymach. Nic dziwnego zatem, że odwiedzają je ludzie z całego kraju, w poszukiwaniu zdrowia, siły i mocy. Kim byli Goci? Według Jordanesa to król Berig, pierwszy znany z imienia król Gotów, podjął decyzję o migracji ze Skandynawii. Byli to zatem przedstawiciele plemion germańskich. Jednak dużo wątpliwości budzi to, skąd dokładnie pochodzi ten lud. Niegdyś historycy twierdzili, że to wyspa Gotlandia była ich prasiedzibą. Jednak wykopaliska i badania archeologiczne obaliły tę tezę. Świadczy o tym fakt, że wyposażenie gotlandzkich grobów znacznie różniło się od tych, które odkryto na późniejszych terenach, na których żyli Goci, m.in. na Pomorzu. Pozostaje zatem hipoteza, która ma najwięcej zwolenników wśród badaczy, wskazująca na szwedzką prowincję jako praojczyznę Gotów. Większość naukowców uważa, że prawdziwą ojczyzną tego ludu było Götaland, czyli historyczna kraina w południowej Szwecji. To właśnie region graniczący od północy ze Svealandią, miał być pierwszym grotem gockich władców. Na jakich terenach osiedlili się Goci? Wspomniana wcześniej Gothiskandza była pierwszą osadą Gotów po przepłynięciu Bałtyku. Dokładne miejsce tej krainy również była przedmiotem wielu badań. Niektórzy naukowcy sugerowali, że Gothiskandza leżała w pobliżu ziem zajmowanych przez Ulmerugiów i Wandalów, w rejonie ujścia Odry. Pojawiały się również teorie, które głosiły, że Goci skierowali się ku Pomorzu Środkowemu i Wschodniemu, a inne, że zasiedlili ujście Łaby lub okolice jeziora Ilmeń w Rosji. Jednak najbardziej wiarygodną hipotezą wydaje się wskazanie Pomorza Nadwiślańskiego za pierwszą siedzibę Gotów w Polsce. Badania archeologiczne wykazały, że przybysze ze Skandynawii wyparli rozwijającą się od I wieku p.n.e. kulturę oksywską, a nową kulturę nazwano wielbarską. Nazwę zawdzięcza cmentarzysku Gotów, który odkryto w Wielbarku pod Malborkiem. Z czasem coraz więcej ludzi ze Skandzy migrowało do Gothicskandzy, a ok. 70 r. n.e. Goci dotarli w okolice wsi Odry i Węsiory, czyli na dzisiejsze Kaszuby. To właśnie w tych miejscach Goci w Polsce (czy też na ziemiach późniejszej Polski) pozostawili swoje dziedzictwo w postaci kurhanów i kamiennych kręgów. To ostatnie ślady kultury gockiej, które zachowały się do dziś i źródło wiedzy archeologicznej o tych starożytnych plemionach. Co później stało się z Gotami? Kroniki Jordanesa wskazują, że Goci w II i III wieku migrowali dalej wzdłuż Wisły i Bugu. Pojawili się na Mazowszu, Polesiu, Podlasiu i Lubelszczyźnie. Naukowcy spierają się o to, czy wschodniogermański lud zajmował wyłącznie niezamieszkane tereny, czy wchodził w konflikty z lokalną ludnością. Niektórzy badacze sugerują, że czasem rozlew krwi był nieunikniony, szczególnie biorąc pod uwagę, jak wyglądała ekspansja innych plemion i ludów, którzy poszukiwali terenów pod uprawę ziemi i hodowlę zwierząt. Tak było m.in. z Hunami, którzy walczyli z Cesarstwem Rzymskim o terytoria. Badacze kultury wielbarskiej twierdzą, że Goci zakładali swoje osady i cmentarzyska, ale jak dotąd nikomu nie udało się znaleźć żadnych śladów gockich grotów. Natomiast historycy twierdzą, że kamienne kręgi i kurhany wznosili wyłącznie na Pomorzu, a podczas dalszych wędrówek zaniechali wznoszenia charakterystycznych kręgów. Wciąż nie wiadomo dlaczego. W co wierzyli Goci i dlaczego kamienne kręgi były dla nich ważne? Kamienne kręgi w Węsiorach, Odrach i Leśnie to jedne z ostatnich śladów osadnictwa Gotów na ziemiach polskich. Były to cmentarzyska, które były dla tego ludu bardzo ważnym miejscem kultu. Goci kremowali swoich zmarłych, a następnie grzebali ich prochy jamie grobowej z kamiennym nasypem. Wszystkie kurhany były oznaczone prostymi stelami. Historycy twierdzą, że Goci wierzyli w siłę i potęgę natury, a szczególną wagę przywiązywali do drzew. Uważali, że to właśnie w roślinach mieszkają ludzkie dusze. Właśnie dlatego kurhany i święte kręgi tworzono w gajach i lasach, aby zmarli zaznali spokoju po śmierci, a żywi mogli oddawać im cześć. Goci nie składali w grobach żadnych narzędzi ani broni. Co więcej, naukowcy doszli do wniosku, że pochówki mężczyzn znacznie różniły się od kobiecych. Męskie było bardzo skromne, natomiast kobiety były grzebane z drogocennym wyposażeniem. To sugeruje, że ich rola była bardzo ważna w gockim społeczeństwie. Na cmentarzysku we wsi Weklice pod Elblągiem archeolodzy odkryli ok. 600 różnego rodzaju pochówków i znaleźli blisko 3,5 tys. przedmiotów z metali, bursztynu, szkła i gliny. Dawne cmentarzyska Gotów to miejsca, które przez lata uważano za mistyczne i magiczne. Ludzie wierzyli, że medytacja w świętych gajach zapewni pomyślność i doda siły, wigoru i mocy. Co ciekawe, wśród kamiennych kręgów i kurhanów, wciąż żyją prawdopodobnie ostatni świadkowie istnienia tych wschodniogermańskich ludów. Chodzi o porosty, czyli organizmy składające się z grzybów, które tworzą obligatoryjne symbiozy z prokariotycznymi cyjanobakteriami. Istnieją od co najmniej 400 mln lat, a niektóre z tych, które – nomen omen – porastają kamienne kręgi Gotów mogą mieć kilkaset, a nawet kilka tysięcy lat. Dziedzictwo Gotów w języku polskim Język gocki jest już wymarłym językiem wschodniogermańskim. Zasłynął jednak przede wszystkim z tłumaczenia Biblii przez biskupa Wulfilę w IV wieku n.e. Znane są dwa dialekty języka gockiego: wizygocki oraz ostrogocki. Pierwszy był używany do VII–VIII wieku na Półwyspie Iberyjskim, a drugi przetrwał nawet do XVII–XVIII wieku i używano go w Europie Wschodniej, m.in. na Krymie. Co ciekawe, wpływy Gotów wciąż są obecne i odczuwalne w języku polskim. Jest wiele wyrazów, które są pochodzenia gockiego, z których prawdopodobnie na co dzień nie zdajemy sobie sprawy. To między innymi: chyża, książę, hełm, Włoch, chlew, chleb, osioł, wielbłąd, lek, szkło, kocioł, pułk, miecz, cesarz, lichwa. Co więcej, niektóre nazwy akwenów i rzek, również zostały nazwane przez Gotów. Chodzi o Bug, Odrę, San, Skrwę, Tanew, Wiar i Strwiąż. Również słowa Beskid, Beskidy i Bieszczady zostały zapożyczone z języka gockiego. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Fala upałów nie musi być koszmarem. Naukowcy mają prosty sposób na ochłodę
Nie potrzebujesz klimatyzacji, by przetrwać falę upałów. Wystarczy wykorzystać dwa przedmioty, które masz w domu. To odkrycie może uratować niejeden letni dzień.
W tym artykule: Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Sposób na upały: zrób to sam Chłodzić się można na różne sposoby, ale z praw termodynamiki wynika jedno zasadnicze ograniczenie. Ciepło może płynąć tylko w jednym kierunku – od obiektu cieplejszego do chłodnego. Jeśli chcemy ten proces zatrzymać lub odwrócić, potrzebna jest energia. Dlatego też prąd pobierają lodówki i klimatyzatory. Te ostatnie zużywają go całkiem sporo, bo bezustannie muszą walczyć z napływem ciepła do pomieszczenia. Kierując do niego strumień zimnego powietrza, nadmiar ciepła oddają na zewnątrz. Te dwie rzeczy – zużycie energii i oddawanie ciepła do otoczenia – powinny nas martwić. W miarę tego, jak letnie dni coraz częściej bywają upalne, ludzkość zużywa coraz więcej energii na chłodzenie. Dodatkowo, włączone klimatyzatory sprawiają, że w miastach jest jeszcze goręcej. Na szczęście jest na to sposób. Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Ciepłe obiekty emitują część energii (zwanej cieplną) w postaci promieniowania podczerwonego. Większość tego ciepła zatrzymuje atmosfera (głównie cząsteczki pary wodnej). Przepuszcza ona jednak pewien wąski zakres tego promieniowania w kosmos. Zjawisko to nazywa się czasem „oknem atmosferycznym”. W kosmicznej przestrzeni panuje taki chłód, że jest bardzo dobrym odbiornikiem ciepła. Problem polega na tym, by szeroki zakres promieniowania podczerwonego, emitowanego na przykład przez nagrzany budynek, przetworzyć na ten wąski zakres, który ucieknie w kosmiczną przestrzeń. Gdyby materiał o takiej właściwości zastosować na ścianach i dachach budynków, w nocy mogłyby być chłodniejsze o kilkanaście stopni. W dzień długo pozostawałyby zaś chłodne. To tak zwane chłodzenie radiacyjne. Nazwa podkreśla, że chłodzenie następuje przez radiację, czyli wypromieniowywanie ciepła. Słynna teoria Hawkinga o czarnych dziurach potwierdzona Jedno z najsłynniejszych twierdzeń Stephena Hawkinga zostało właśnie udowodnione na podstawie falowania czasoprzestrzeni spowodowanego połączeniem się dwóch odległych czarnych dziur. Dotychczas stosowane metody są raczej skomplikowane (wymagają oddawania ciepła do specjalnych luster pokrytych odpowiednim materiałem). Jednym z przełomów było odkrycie, że taką własność ma polietylenowa folia, w której zatopione zostaną mikroskopijne szklane granulki. Schładza wszystko, czego dotknie – bywa, że o 10 stopni. Nawet w pełnym słońcu pokryte nią powierzchnie pozostawały chłodniejsze aż o 5 stopni. Mikrogranulki muszą mieć jednak określoną wielkość, a folia określoną grubość. Dość dodać, że od odkrycia minęły cztery lata, a taka folia nadal nie jest produkowana na skalę przemysłową. Sposób na upały: zrób to sam W najnowszej pracy badacze z UCLA (University of California in Los Angeles) zdradzają, że znaleźli sposób na stworzenie takiego materiału. Jest to sposób dostępny w zasadzie dla każdego i od ręki. Wystarczy bowiem nakleić taśmę klejącą na aluminiową folię. Naukowcy przebadali takie połączenie obu materiałów i stwierdzili, że w nocy pozwala schłodzić obiekty nim pokryte nawet o 7 stopni poniżej temperatury otoczenia. Dodatkowa warstwa plastiku pozwoliła na spadek nawet o 11 stopni. Jak uchronić komputer przed przegrzaniem? Kilka sprawdzonych rad Zdarzało wam się przerywać pracę na laptopie, bo wręcz parzył was w kolana? Wasz komputer ma tak głośny wiatrak, że trudno się skupić? Nie lekceważcie takich objawów. Mamy kilka rad, j... W dzień oczywistym problemem jest słońce. Choć aluminiowa folia odbija światło widzialne, pochłania za dużo promieniowania podczerwonego i się nagrzewa. Dlatego badacze spróbowali innej metody. Na taśmę klejącą nanieśli warstwę drobno sproszkowanego srebra, które odbija więcej promieniowania niż aluminiowa folia. Takie połączenie pozwoliło na obniżenie temperatury o 3 stopnie poniżej temperatury otoczenia nawet w pełnym słońcu. Naukowcy postanowili opublikować swoją pracę w otwartym dostępie, czyli może przeczytać ją każdy bezpłatnie. Podają w niej wszelkie niezbędne dane, które mogą przydać się naukowcom do opracowywania nowych, lepszych materiałów. Swoje własne odkrycie proponują zaś jako wzorzec takich materiałów. Wszystkim majsterkowiczom to odkrycie przyda się latem jako sposób na upały. Chociaż nie trzeba być złotą rączką, żeby na aluminiową folię nakleić taśmę klejącą. Źródło: SPIE; Journal of Photonics for Energy; Science Wydry morskie żyją w zimnych wodach, a jest im ciepło. Jak to możliwe? Nieszczelne mitochondria generują dodatkowe ciepło i, mówiąc językiem sportowców, podkręcają metabolizm wydr. To cenna umiejętność. Życie w zimnych wodach jest sporym wyzwaniem termicz... Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? Od czego zależy, czy dany zapach uznajemy za aromat czy za odór? Dotychczas uważano, że to przede wszystkim kwestia kultury, w której wyrośliśmy. Jednak naukowcy odkryli właśnie, że takie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-odkryli-ze-ludziom-na-calym-swiecie-najbardziej-podoba-sie-ten-sam-zapach-co-nim-jest-fot-getty-images-9d6248e.jpeg" width="938" height="626" alt="Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? (fot. Getty Images)" title="Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? (fot. Getty Images)" /> „Nie powinna już żyć!”. 12-letnia samica indyka zadziwiła biologów Zwierzę z amerykańskiej Pensylwanii żyje już ponad 12 lat. Eksperci przyznają, że to najstarszy indyk, jakiego kiedykolwiek widzieli.
Kurort zakazał mężczyznom noszenia krótkich spodenek. Uznano je za „nieprzyzwoite”
Decyzja burmistrza małego algierskiego kurortu wywołała ogólnonarodową debatę. Gdy w lipcu zakazano mężczyznom noszenia bermudów, argumentując to „pogwałceniem wartości moralnych”, głos zabrali zarówno lokalni przedsiębiorcy, jak i władze regionu. Sprawa obnażyła narastające napięcia między rozwojem turystyki a normami religijnymi.
Spis treści: Kontrowersyjny zakaz bermudów w algierskim kurorcie Dress code granicą wolności? Kontekst religijny i historyczny zakazu W dobie intensywnego rozwoju turystyki coraz więcej nadmorskich miejscowości zmaga się z koniecznością pogodzenia lokalnych norm obyczajowych z napływem odwiedzających o odmiennych przyzwyczajeniach. Tam, gdzie tradycja styka się z masową kulturą wypoczynku, rodzą się napięcia – często prowadzące do sporów o granice akceptowalnych zachowań. Kontrowersyjny zakaz bermudów w algierskim kurorcie Taki właśnie konflikt wybuchł w niewielkim miasteczku na algierskim wybrzeżu, które dotychczas znane było głównie z urokliwych plaż i spokojnej atmosfery. Gdy lokalne władze zakazały mężczyznom noszenia krótkich spodenek, temat natychmiast wywołał ogólnokrajową dyskusję o normach publicznej przyzwoitości, roli religii oraz wpływie turystyki na lokalną tożsamość. Chetaïbi, niewielka miejscowość licząca ok. 8 tys. mieszkańców, od lat przyciąga tysiące turystów — zarówno z Algierii, jak i z zagranicy. Słynie z malowniczych zatoczek, krystalicznie czystej wody i życzliwości lokalnej społeczności, dla której sezonowa turystyka pozostaje jednym z filarów gospodarki. – Atmosfera zawsze była przyjazna, barwna i żywiołowa. Nie widzieliśmy wrogości wobec plażowiczów. (...) Gościnność to tradycja tego regionu – podkreślał Salah Edine Bey, mieszkaniec miasteczka, w rozmowie z „The Independent”. Ten obraz zakłócił nagły dekret burmistrza Layachiego Allaoui, który na początku lipca 2025 r. ogłosił zakaz noszenia przez mężczyzn krótkich spodenek typu bermudy. W oficjalnym uzasadnieniu określił ten strój jako „nieprzyzwoity” i sprzeczny z moralnymi normami społeczeństwa. W swoim oświadczeniu argumentował: „Letnie stroje kąpielowe tego typu denerwują mieszkańców, godzą w moralność i poczucie przyzwoitości. Nie możemy dłużej tolerować widoku obcokrajowców włóczących się po ulicach w nieodpowiednim ubraniu”. Decyzja wywołała gwałtowną reakcję opinii publicznej – zarówno lokalnych przedsiębiorców obawiających się spadku liczby turystów, jak i władz regionu Annaba, które wezwały do wycofania zakazu. Po zaledwie dwóch dniach burmistrz uchylił dekret i zapewnił, że jego działanie nie wynikało z presji religijnych środowisk, lecz miało na celu utrzymanie „spokoju i stabilności” w kurorcie. Dress code granicą wolności? Kontekst religijny i historyczny zakazu Spór o bermudy w Chetaïbi nie ogranicza się wyłącznie do kwestii estetyki czy przyzwoitości, lecz dotyka znacznie głębszego problemu, jakim jest miejsce religii w przestrzeni publicznej. W Algierii, gdzie 99% obywateli deklaruje przynależność do islamu sunnickiego, normy obyczajowe kształtowane są przez wielowiekową tradycję religijną. Zgodnie z zasadami skromności (awārah), ciało mężczyzny powinno być zakryte od pępka do kolan, a kobiety – niemal w całości, z wyjątkiem twarzy i dłoni. Historia dodatkowo uwrażliwia społeczeństwo na te kwestie. W latach 1991-2002 kraj doświadczył brutalnego konfliktu wewnętrznego, zwanego „czarną dekadą”, podczas którego radykalne nurty islamistyczne starały się przejąć kontrolę nad przestrzenią publiczną. Choć dziś Algieria otwiera się na świat – w 2023 roku odwiedziło ją ponad 3,3 miliona turystów – wpływy konserwatywnych grup nie słabną. Jak wskazuje Said Boukhlifa, były przedstawiciel Ministerstwa Turystyki, to właśnie trudna sytuacja ekonomiczna, w tym spadki dochodów z eksportu gazu, stała się pretekstem do promowania bardziej restrykcyjnych wzorców społecznych. W efekcie, nawet pozornie marginalna decyzja burmistrza Chetaïbi wpisuje się w szerszy kontekst napięć między otwartością a konserwatyzmem, pokazując, że ubiór może stać się polem walki o społeczną tożsamość i kierunek rozwoju kraju. Źródła: Fox News, Independent Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Plotkowanie przynosi wiele korzyści. Co zawdzięczamy plotkom?
Słyszeliście? Plotkowanie może pełnić wiele pożytecznych funkcji. Buduje więzi, poprawia nastrój, skąpców zachęca do hojności, a pracowników – do współpracy.
Spis treści: Zła sława plotki Plotkowanie wzmacnia więzi Plotkowanie jako umiejętność społeczna Plotka scala grupę Rola plotek w pracy Kiedy pojawia się mobbing Doktor Natascia Brondino nie tylko lubiła plotkować, ale zauważyła, że po „sesji” plotek z koleżanką czuje z nią większą bliskość. „Czy istnieje biochemiczna przyczyna tej bliskości?”– zastanowiła się badaczka. By znaleźć odpowiedź na to pytanie, wraz z zespołem z włoskiego Uniwersytetu w Pavii przebadała dwie grupy studentek. W pierwszej tak pokierowano dyskusją, że uczestniczki zaczęły plotkować o nieplanowanej ciąży jednej z koleżanek, w drugiej współpracowniczka Brondino opowiedziała o swojej kontuzji sportowej. Następnie obie grupy dyskutowały na temat neutralny. Badanym po każdej sesji mierzono poziom oksytocyny i kortyzolu w ślinie. O ile poziom hormonu stresu zmalał we wszystkich przypadkach, o tyle poziom oksytocyny wzrósł aż o 50% w grupie „plotkującej” o ciąży, o 2% w grupie rozmawiającej o kontuzji, natomiast przy temacie neutralnym spadł. Oksytocyna uwalniana jest w organizmie, gdy dotykamy się i przytulamy. Jej wzrost w czasie plotkowania zdaniem Brondino dowodzi, że plotka pomaga tworzyć więzi między ludźmi. Zła sława plotki Nie, nie przesłyszeliście się! Mowa o tej samej plotce, przed którą ostrzega już Biblia („Nie noście próżnych pogłosek”). Tej, która w ludowym przysłowiu „obiegnie całe miasto, zanim prawda zdąży wdziać buty” i która jest zajęciem ludzi „o małych umysłach” (podczas gdy te wielkie dyskutują o ideach). W staroangielskim istniało słowo godsibb oznaczające pierwotnie przyjaciela rodziny. W XVI w. zaczęto go używać jako określenia „osoby oddającej się czczej gadaninie”. W tym samym czasie upowszechnił się w Europie, a później także w Ameryce, tzw. Scold’s Bridle, przyrząd do karania plotkarzy, który był formą kagańca lub żelaznej maski uniemożliwiającej ukaranemu mówienie. – Mimo tak złej reputacji najnowsze badania pokazują, że plotkowanie spełnia szereg pożytecznych funkcji – przekonuje dr Agnieszka Mościcka-Teske, psycholog społeczny z Uniwersytetu SWPS w Poznaniu. – Choć temu zaprzeczamy, codziennie oddajemy się plotkowaniu: w szkole, pracy, na spotkaniach towarzyskich, czytając plotkarskie pisma czy portale. Plotkowanie wzmacnia więzi Aż dwie trzecie naszych codziennych konwersacji to plotki – wynika z badań antropologa i psychologa ewolucyjnego prof. Robina Dunbara z Oksfordu. „Dotyczą stosunków osobistych, gustów, sympatii i antypatii, zachowań innych osób. Żaden inny temat nie zajmował nawet 10% czasu rozmowy, od polityki, religii, kultury, pracy, po sport” – wylicza Dunbar w książce „Pchły, plotki a ewolucja języka. Dlaczego człowiek zaczął mówić?”. Badacza nie tylko ten fakt nie dziwi; twierdzi on wręcz, że „język rozwinął się po to, by pozwolić nam plotkować (...) a świat pcha do przodu raczej prozaiczna paplanina, a nie perły mądrości padające z ust jakiegoś Arystotelesa czy Einsteina”. Jak to możliwe? Według Dunbara utrzymywanie więzi pomiędzy członkami stada jest kluczowe dla naczelnych: małpy, jak i nasi ludzcy przodkowie podtrzymywali te więzi, iskając się. To, co początkowo było zabiegiem higienicznym, z czasem stało się rytuałem społecznym pozwalającym np. wyrażać przywiązanie do konkretnej osoby. Wzrastająca liczebność ludzkich grup powodowała jednak, że nie starczało czasu na iskanie się nawzajem, co owocowało rozpadem więzi. Język zamiast iskania Z drugiej strony im większa grupa, tym lepsza ochrona przed drapieżnikami. „Ludzie potrzebowali mechanizmu, który pozwoliłby im przebić ten szklany sufit” – pisze Dunbar. Tym mechanizmem było „wokalne iskanie”, czyli język, który sprawia, że „możemy rozmawiać z wieloma osobami naraz, zwiększając tym samym częstotliwość wzajemnej interakcji. (...) Język daje nam możliwość wymiany dokładniejszych informacji w większym kręgu osobników niż jest to możliwe wśród małp. Jeżeli dla małp główną funkcją iskania jest budowanie zaufania i osobistej wiedzy o tym, kto jest sojusznikiem, to język daje w tym zakresie dodatkową przewagę. Umożliwia każdemu powiedzenie wielu rzeczy o sobie”. Plotkowanie jako umiejętność społeczna I choć od pierwszej „sesji plotkowania” minęły jakieś dwa miliony lat, wciąż namiętnie plotkujemy: kto, z kim i dlaczego? – Plotkowanie to nie wada charakteru, ale skomplikowana umiejętność społeczna – twierdzi wręcz dr Adam Davis z University of Ottawa. W jego badaniu, którego rezultaty opublikowano na łamach „Evolutionary Psychological Science”, 290 heteroseksualnych Kanadyjczyków i Kanadyjek w wieku 17–30 lat wypełniało trzy kwestionariusze. Pierwszy mierzył poziom rywalizacji (z osobami tej samej płci o partnera seksualnego), dwa pozostałe sprawdzały prawdopodobieństwo, że dana osoba będzie plotkowała na temat innych oraz to, jak postrzega plotkowanie o innych za ich plecami. Wyniki? Im bardziej skłonny do rywalizacji był badany, tym lepsze miał zdanie o plotkowaniu i chętniej sam plotkował. Kobiety używały plotki częściej do zdobywania informacji o potencjalnych konkurentkach, ale też do zdyskredytowania potencjalnej rywalki. Mężczyźni częściej plotkowali o zasobach (np. finansowych) oraz sprawności fizycznej rywali. Plotka scala grupę – Plotka pomaga kontrolować zachowania grupy. Plotkując przypominamy, jakie reguły są ważne w danej społeczności i wskazujemy czarne owce, które je łamią np. „X ma już piątą żonę” czy „Y oszukuje”. Plotka dyscyplinuje: jeśli nie przestrzegasz reguł, zostaniesz oplotkowany – tłumaczy dr Mościcka-Teske. To działa? A jakże! Naukowcy ze Stanford University udowodnili to, badając poławiaczy homarów z Maine. Okazało się, że rybacy, którzy nie respektowali zasad dotyczących np. pory połowu, byli szybko „oplotkowywani” i groziło im wykluczenie ze społeczności. Im mniejsza grupa, tym większa społeczna kontrola. Więcej uczciwości i hojności Eric Foster z Temple University za pomocą modeli matematycznych zasymulował proces rozchodzenia się plotki. Zauważył, że im szybszy jest przepływ informacji, tym bardziej ludzie kontrolują swoje zachowania, co skutkuje m.in. większą uczciwością. Np. w małych miasteczkach ludzie częściej znają się i rozmawiają, szybciej też „wychwytują” przypadki zagrażające grupie. Są też w stanie nakłonić wyłamujących się do zmiany postępowania. W badaniu zespołu dr. Jareda Piazza z Queen’s University w Belfaście obawa pomówienia o skąpstwo sprawiała, że ludzie stawali się hojniejsi (np. ofiarowali większe datki na akcję charytatywną). Zmniejszanie frustracji Z kolei w serii eksperymentów Robba Willera z University of California w Berkeley badani grali w gry ekonomiczne lub obserwowali grę innych. Za każdym razem byli świadkami nieuczciwego postępowania jednego z graczy i już samo zaobserwowanie takiego zachowania powodowało zdenerwowanie (wzrost pulsu). Badani mogli ostrzec innych przed „oszustem” plotkując – ci, którzy się na to decydowali, w widoczny sposób się uspokajali. – Plotkowanie poprawiało zły nastrój i zmniejszało frustrację – wyjaśnia Willer. Decydujący się puścić plotkę uzyskiwali też wyższe wyniki na skali altruizmu. Czuli tak duży dyskomfort z powodu zachowania oszusta, a potrzeba ostrzeżenia innych była tak silna, że gotowi byli za możliwość „oplotkowania” zrezygnować z wynagrodzenia za udział w badaniu! – To pokazuje, że plotkarze jako „ostrzegający” mogą w ten sposób podnosić swój status w grupie, wchodzić w rolę „mężów opatrznościowych” – zauważa dr Mościcka-Teske. Ważne, by statusu osoby dobrze poinformowanej nie nadużywać i nie plotkować zbyt często. Jak pokazują badania – zaufanie do nałogowego plotkarza spada, a jego status maleje. Rola plotek w pracy Analiza naukowców z University of Amsterdam wykazała, że 90% biurowych rozmów można zakwalifikować jako plotki (stanowią też 15% e-maili – to analiza Georgia Institute of Technology). Także co trzeci Polak (ankieta portalu praca.pl) uważa, że plotka jest nieuniknionym elementem życia biurowego. Co czwarty traktuje ją jako psychologiczny „wentyl” poprawiający atmosferę. Tymczasem szefowie firm i menedżerowie z plotkowaniem walczą. Sam Chapman, dyrektor zarządzający Empower Public Relations z Chicago, wprowadził całkowity zakaz plotkowania w firmie, zwolnił także dwóch największych biurowych plotkarzy. „Plotkowanie jest toksyczne, a usunięcie jej z firm jest ważną misją” – przekonywał w wydanej w 2009 r. książce „The No Gossip Zone”, w której opisywał, jak wprowadzenie zakazu „uzdrowiło relacje w firmie”. Pozytywne plotkowanie Ale dr Mościcka-Teske nie pochwala takich radykalnych zakazów: – Ludzie chodzą do pracy nie tylko po to by pracować i zarabiać, ale by spotkać z innymi. Wymiana z nimi informacji bardziej osobistych buduje relacje i ułatwia pracę zespołową. Sprawia, że lepiej nam się pracuje, że w tym gronie możemy czuć się bezpiecznie, być akceptowani. Tzw. pozytywne plotkowanie podnosi efektywność pracy zespołu – wynika z badań naukowców z holenderskiego University of Groningen. Plotki chwalące innych motywują pracowników. Nawet gdy plotka ma negatywny wydźwięk, skłania pracownika do poprawy wyników i sprawia, że bardziej się stara przy kolejnym projekcie. Joe Labianca, profesor zarządzania na Uniwersytecie Emory w Atlancie, zapytał zatrudnionych w filii amerykańskiej korporacji o to, z kim i o czym plotkują w pracy i jaki nieformalny wpływ na innych ma każdy z ich współpracowników. Im więcej dany pracownik plotkował, tym lepiej znał swoje otoczenie społeczne i tym wyżej współpracownicy oceniali jego zdolność wpływania na innych. „Plotkowanie może być zjawiskiem bardzo korzystnym, szczególnie w sytuacjach, gdy przepływ informacji z góry jest ograniczony, co ma miejsce, gdy firma przechodzi kryzys lub okres zmian” – zauważa Labianca w tekście opublikowanym w „Harvard Business Review”. Wtedy biurowi plotkarze, przekazując informację nieformalnymi kanałami, są w stanie uspokoić zespół. To, że plotkowanie zmniejsza też stres związany z aklimatyzacją w nowej pracy, potwierdza badanie przeprowadzone jeszcze w 1985 r. w firmach w Dolinie Krzemowej. – W czasie niezobowiązujących pogaduszek na kawie czy papierosie nowy pracownik może poznać tzw. nieformalne reguły życia w firmie typu: gdy piszesz pismo do głównej księgowej, zawsze używaj tytułu „dr”, gdyż jest na to bardzo wyczulona, a uważaj na dyrektora Y, on nie toleruje spóźnień – wylicza dr Mościcka-Teske. – Oplotkowanie ma też wymiar demokratyzujący, bo gdy usłyszymy, że dyrektor zarządzający obgryza paznokcie – z miejsca zyskuje nieco bardziej ludzką twarz i jest nam bliższy. Tę samą funkcję pełnią tak popularne plotki o celebrytach. Kiedy pojawia się mobbing Plotkować czy nie – oto jest pytanie! – Plotkujmy, ale z umiarem – radzi dr Mościcka-Teske. – Nie rozpowszechniajmy plotek, które szkalują lub mają za zadanie kogoś zranić. Szczególnie wrażliwym polem są plotki, które dotyczą tabu w danej społeczności np. życia seksualnego lub chorób wciąż mało akceptowanych społecznie, jak zaburzenia psychiczne czy HIV. Prawdziwość takich plotek – w przeciwieństwie do faktu, czy ktoś ma trzecią żonę – trudno jest zweryfikować, a oplotkowanemu trudno z taką plotką walczyć. Ekspertka przyznaje, że aby przeciwdziałać takim plotkom w pracy, firmy powinny wprowadzić jasne procedury antymobbingowe. Określa się w nich, jakie komunikaty (także nieformalne) są akceptowalne i do kogo w firmie zwrócić się o pomoc, jeśli staniemy się ofiarą złośliwego pomówienia. Źródło: archiwum NG
Ziemia nam nie wystarczy. By przetrwać, ludzkość potrzebuje jeszcze 5 takich planet
Ziemia weszła w fazę szóstego masowego wymierania gatunków. Tym razem jednak tempo zmian jest bezprecedensowe – nawet 100 razy szybsze niż w przeszłości. A to może zagrozić również ludziom.
W tym artykule: Najgorsze wymieranie w historii Winę za szóste wymieranie ponosi ludzkość Koniec mitu kreatywnej destrukcji Jak dużo konsumujemy? W XX wieku straciliśmy w wyniku wymierania 543 gatunki kręgowców lądowych. Specjaliści twierdzą, że tyle samo gatunków utracimy w kolejnych 20 latach. To jasno pokazuje, że szóste wielkie wymieranie, zwane holoceńskim, przyspiesza. Wymieranie, które wcześniej trwało setki lat, teraz zajmie zaledwie dziesięciolecia. Oznacza to utratę setek gatunków w bardzo krótkim czasie. To zakłóci działanie ekosystemów i łańcuchów pokarmowych, a nawet zmieni sposób życia ludzi. Najgorsze wymieranie w historii – Sposób, w jaki poradzimy sobie z obecnym kryzysem wymierania w ciągu najbliższych dwóch dekad, określi los milionów gatunków – powiedział Gerardo Ceballos. To ekolog i badacz z Narodowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku. A także główny autor badania opublikowanego w czasopiśmie naukowym „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS). W swoich badaniach Ceballos i jego dwaj współpracownicy twierdzą, że wymieranie holoceńskie może być najpoważniejszym w historii zagrożeniem środowiskowym dla trwałości cywilizacji, ponieważ jest nieodwracalne. Wyjaśniają, że szybko rosnąca populacja ludzka w połączeniu z rosnącymi wskaźnikami konsumpcji to dwie główne przyczyny wymierania. Ostatnie wymieranie. Powstrzymać wielkie znikanie gatunków! Udało nam się przyspieszyć naturalne tempo wymierania gatunków od 100 do 1000 razy. Ciekawe, czy równie dobrze wyjdzie nam przyspieszanie odbudowy różnorodności życia po obecnej katastrofie. – Gatunki są ogniwami w ekosystemach, a gdy znikną, odejdą również gatunki, z którymi wchodzą w interakcje. W regionach, w których koncentrują się znikające gatunki, prawdopodobnie dochodzi do załamania regionalnej różnorodności biologicznej – dodają autorzy. Winę za szóste wymieranie ponosi ludzkość W programie CBS „60 minutes” do tematu nowego wielkiego wymierania odniósł się biolog i demograf Paul Ehrlich. Jest autorem książki „The Population Bomb”. Pozycja ta została wydana w 1968 roku, długo przed tym, nim oficjalne media podjęły temat. Naukowiec stwierdził, że nasz obecny kryzys sprowadza się do problemu, który można określić krótko. Otóż wzrost populacji ludzi pozbawia Ziemię zasobów, które wspierają nasze życie, w tym różnorodności biologicznej, która pomaga ją utrzymać. – Ludzkość siedzi na gałęziach, które sama podcina i jest tak zajęta, że tego nie dostrzega – powiedział. – Aby utrzymać nasz styl życia – twój i mój, w zasadzie całej planety – potrzebujemy jeszcze pięciu Ziemi. Nie wiadomo tylko, skąd je wziąć – dodał prof. Ehrlich. Tony Barnosky, kolejny naukowiec ze Stanfordu, który wziął udział w programie, dodał, że tempo wymierania jest do 100 razy szybsze niż typowe. – Badając historię świata można zauważyć, że obecny poziom wymierania pojawiał się wcześniej tylko jako skutek ogromnych klęsk żywiołowych. Jesteśmy świadkami tego, jak co najmniej trzy czwarte znanych gatunków znika z Ziemi – powiedział Barnosky. Koniec mitu kreatywnej destrukcji Tymczasem naukowcy mają nowe dowody na to, że wiele okresowych masowych wymierań na Ziemi przebiega w cyklach co około 27 milionów lat. Łączy to pięć głównych masowych wymierań z mniejszymi, występującymi w okresach sprzyjających życiu Ziemi. Do analizowania tematu zaprzęgnięto też algorytmy sztucznej inteligencji. Już pierwsze dane pokazują, że SI pomaga podważyć pewne powszechne przekonania dotyczące masowych wymierań gatunków. Odkryto prehistoryczne zwierzęta-zombie. Przetrwały masowe wymieranie, ale były „chodzącymi trupami" Naukowcy odkryli, że chociaż niektóre zwierzęta przetrwały masowe wymieranie permskie sprzed 250 mln lat, to i tak konsekwencje odczuło wiele gatunków. Między innymi gorgonopsy, które prze... Naukowcy od dawna wierzyli, że masowe wymieranie tworzy produktywne okresy ewolucji gatunków, zwane „kreatywną destrukcją”. Nowe badanie, prowadzone przez naukowców związanych z Earth-Life Science Institute (ELSI) w Tokyo Institute of Technology wykorzystało uczenie maszynowe do zbadania współwystępowania gatunków kopalnych. To pozwoliło odkryć, że „kreatywna destrukcja” i wymieranie rzadko są ze sobą powiązane. A zatem masowe wymieranie prawdopodobnie nie wywołuje pojawienia się nowych, bardziej rozwiniętych gatunków. Jak dużo konsumujemy? Według The World Counts już teraz potrzebujemy dwóch planet takich, jak Ziemia, by zaspokoić potrzeby ludzkości. Przy populacji, która osiągnęła 8 miliardów ludzi, ludzkość rok rocznie zużywa: 22,5 miliarda ton biomasy, 15 miliardów ton paliw kopalnych, 9,1 miliardów ton rud metali, 41,7 miliardów ton innych zasobów. Rok rocznie wycinamy pod uprawy 28 milionów hektarów lasów, a przy obecnej eksploatacji mórz i oceanów ich zasoby skończą się za 24 lata. Gdyby wszyscy na świecie żyli tak konsumpcyjnie, jak Amerykanie, do zaspokojenia potrzeb ludzkości potrzebne byłyby cztery Ziemie. Ale gdybyśmy weszli na poziom konsumpcji Emiratów Arabskich, pięć Ziemi byłoby za mało – przekonują naukowcy związani z organizacją Global Footprint Network. Źródła: Scitechdaily, PNAS, Popular Mechanics, Nature. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.