Polacy odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Rozmawiamy z „podziemnymi astronautami”
O wyczynach himalaistów co i rusz słyszymy w mediach – mnożą się zdobywcy Mount Everest czy innych ekstremalnych szczytów. Stosunkowo rzadko jednak mówi się o tym, co pod ziemią. Jak się okazuje, ukryte pod powierzchnią tajemnice mogą być równie ekscytujące, jeśli nie bardziej, co najwyższe góry. Udało nam się porozmawiać z polskimi speleologami, którzy sensacyjnie odkryli najgłębszą jaskinię w Albanii. Jak sami mówią, są „jednymi z najszczęśliwszych ludzi na Ziemi”.
Spis treści: Poszukiwacze zaginionej jaskini Jak odkrywa się szczeliny? Najgłębsza jaskinia w Albanii Polskie sukcesy świętowane za granicą Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci Grupa speleologów związanych z Fundacją Speleologia Polska odkryła najgłębszą jaskinię w Albanii. Shpella e Valbones (Jaskinia Valbony) ma 727 metrów głębokości, a dzięki pracy polskich odkrywców może zostać jeszcze pogłębiona. Jak udało się na nią trafić, w jaki sposób znajduje się nowe jaskinie i co wspólnego mają speleolodzy z astronautami? Rozmawiamy z Michałem Macioszczykiem oraz Justyną i Łukaszem Pokorskimi, organizatorami i uczestnikami wyprawy. Poszukiwacze zaginionej jaskini W 2021 roku do Albanii ruszyła niebagatelna ekspedycja: 28 osób z różnych klubów jaskiniowych w Polsce i Europie pod kierownictwem Michała Macioszczyka ruszyła do Doliny Valbony na północy tego bałkańskiego kraju. Z inicjatywy Mariusza Poloka z FSP badali oni region, który mógł okazać się perspektywiczny z punktu widzenia obecności nowych jaskiń. Co ich skusiło? Przede wszystkim to, że wcześniej w okolicy grotołazi ze speleoklubu Aven oraz Fundacji Speleologia Polska odkryli inną jaskinię – Shpella Sportive – o głębokości 270 metrów. Ta informacja przyspieszała bicie serca: mogła oznaczać, że w okolicy jest więcej nieodkrytych, głębokich jaskiń. Ktoś mógłby zapytać: czemu schodzić do pod ziemię, skoro można zdobywać szczyty? Łukasz Pokorski (Pokor), ratownik GOPR z Grupy Sudeckiej i instruktor ratownictwa, ma na to proste wytłumaczenie: – Nie chcę mówić, że my robimy coś bardziej ekscytującego, ale Himalaje są znane. Satelita obleciała wszystko: wiemy, gdzie trafimy, na co trafimy, gdzie ta góra jest. Wiemy, ile jest niezdobytych szczytów na świecie i którędy pójść, żeby je zdobyć. To nurkowie i speleolodzy odkrywają prawdziwy kosmos – opowiada. Jak odkrywa się szczeliny? Międzyklubowa środowiskowa wyprawa przed dokonaniem odkrycia musiała przejść wiele wyzwań, z których kluczowa okazała się logistyka. Chodziło o wniesienie w wysokie góry niemal tony sprzętu – nie tylko lin, kotew, medykamentów czy namiotów, ale także… jedzenia. – Wyzwaniem może być nawet to, gdy nagle, pierwszy raz w życiu, musisz ugotować obiad dla kilkudziesięciu osób. Ile kaszy je 30 ludzi? – śmieje się Justyna Pokorska (Juti), speleolożka, a na co dzień tłumaczka j. czeskiego i właścicielka agroturystyki. Często problemy są jednak poważniejsze. Należy zająć się przede wszystkim zdrowiem i bezpieczeństwem uczestników wyprawy. – W Albanii nie ma górskiej służby ratunkowej. Pomoc dotrze, ale w kilka dni. Do tego czasu musimy radzić sobie sami – ostrzega Pokorski. Przed wyruszeniem na wyprawę „astronauci” musieli zadbać także o łączność: to jedna z najważniejszych kwestii związanych z bezpieczeństwem. Stałe meldunki przez krótkofalówki to obowiązek każdego speleologa. Najgłębsza jaskinia w Albanii Zadaniem speleologów w trakcie wyprawy było zarówno pogłębienie (czyli sprawdzenie, czy nie jest głębsza, niż się wcześniej wydawało) znalezionej już wcześniej jaskini Shpella Sportiva, jak i poszukiwanie nowych otworów. Nie mogli wiedzieć, że w trakcie rekonesansu odkryją jaskinię niemal trzy razy głębszą niż do tej pory. Szczęśliwcem okazał się Michał Macioszczyk (eMCe), kierownik wyprawy, instruktor taternictwa jaskiniowego i ratownik GOPR. – Przechodziłem obok i powiało mi po nogach. Zacząłem odgruzowywać, wszedłem do otworu, ale nie miałem liny. Trzeba było skontaktować się z zespołem wyposażonym w sprzęt. Fajnie wiało, więc czuliśmy w tym otworze potencjał – opowiada o swoim odkryciu. Zużyli jedną linę, potem następną a potem następną. Liny się kończyły, ale jaskinia nie chciała. Odkrywanie trwało kilka dni – w ruch poszły kotwy i dodatkowy sprzęt z bazy. W głębinach zakładali biwaki, a poszczególne ekspedycje trwały nawet ponad 50 godzin. – Wcześniej ten teren uchodził za obszar, na którym nie ma jaskiń głębokich. Już pierwszego roku wyprawy przełamaliśmy to założenie – śmieje się Macioszczyk. Ostatecznie w 2023 roku głębokość jaskini Shpella e Valbones, roboczo nazywanej „stodziesiątką” ustalono na 725 metry. Może być jeszcze głębsza. 2024 i 2025 rok owocował odnalezieniem nowych korytarzy, ale ich rezultatem nie było tak spektakularne pogłębienie. Prace ciągle trwają. Dla porównaniu najgłębsza jaskinia w Polsce – Jaskinia Wielka Śnieżna – znajduje się w Tatrach i ma 824 metry głębokości. W naszym kraju jaskiń jest jednak stosunkowo niedużo. Spotkamy je głównie w Tatrach, które są Parkiem Narodowym, więc dostęp do nich jest ograniczony oraz wyspowo na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej czy w Sudetach. Polskie sukcesy świętowane za granicą Chociaż w Polsce mówi się o nich stanowczo za mało, speleolodzy znad Wisły zostali docenieni za granicą. W 2025 na odbywającym się raz na 4 lata Światowym Kongresie Speleologicznym w Brazylii byli przedstawiciele Fundacji Speleologia Polska, uczestnicy wyprawy, którzy przygotowali panel poświęcony ekspedycji, odkryciom i działalności naukowej. Kongres organizowany jest przez UIS (Międzynarodową Unię Speleologiczną), od której ekspedycja dwukrotnie uzyskała grant na działalność badawczą. To pierwsza polska wyprawa, która otrzymała tego rodzaju środki. Nie udało się ich uzyskać z Polski, a wyprawa finansowana jest głównie z własnych pieniędzy i wsparcia sponsorskiego. Na wyprawę ze speleologami jeżdżą także naukowcy, na przykład badający nietoperze chiropterolodzy. Uczestnicy ekspedycji mierzą między innymi wpływ antropopresji na występowanie nietoperzy: za pomocą specjalistycznych mikrofonów sprawdzają, jak budowa nowych hoteli w dynamicznie rozwijającej się turystycznie Dolinie Valbony wpływa na obecność zwierząt. – Możemy wyróżnić dwa kierunki badań. Jednym z nich jest badanie fauny jaskiniowej i okołojaskiniowej. Interesują nas gatunki w tamtym regionie jeszcze nieopisane. W „naszej” jaskini odnaleźliśmy między innymi szkielet koziorożca bałkańskiego, którym na tym obszarze miał nie występować – tłumaczy Pokorski. – Drugim jest klimat. Pobieramy rdzenie z drzew i badamy lód, który zawiera w sobie zanieczyszczenia dużo mówiące nam o historii regionu. Takie próbki wysyłamy do dalszych badań. Współpracujemy między innymi z PAN czy Uniwersytetem Oxfordzkim – dodaje. W badaniach bierze udział także UPWR, Instytut Badawczy Leśnictwa, Dendrolab IBL czy Climate Change Institute na Uniwersytecie w Maine. Niebezpieczeństwo w głębinach, czyli jak radzić sobie pod ziemią W ciemnościach na odkrywców czyha wiele niebezpieczeństw. – Wyzwaniem jest kruszyzna kamienia, ciasnoty, przecieranie się liny czy… grawitacja. Jeżeli lina się przetrze, to spadniesz i zostaniesz w jaskini na zawsze. Poruszanie się w jaskini wymaga doświadczenia w osadzaniu punktów asekuracyjnych i wyczucia skały – mówi Łukasz Pokorski. Ważne są także umiejętności wspinaczkowe: nie zawsze schodzi się tylko w dół. Wbrew pozorom jest dużo wspinania. Zagrożeniem może być także woda, bo w trakcie ulewy ta błyskawicznie wypełnia jaskinię. Trzeba umieć przewidywać pogodę, bo wychodzenie przez wodospad może skończyć się utonięciem. Speleolodzy mówią, że sam kurs to za mało. – Im częściej to robisz, tym bardziej przyzwyczajasz się do rzeczy, które na początku są przerażające. Jaskinia oferuje klaustrofobię, ekspozycję i wiele innych nieprzyjemnych rzeczy... z tym tylko, że ich nie widzisz – dodaje Michał Macioszczyk. Co ciekawe, nie wszystkie jaskinie wymagają przechodzenia przez ciasne szczeliny na wdechu. Gdzieniegdzie znajdziemy tak duże sale, w których… ludzie latają balonami. To cały podziemny świat! Speleolodzy – współcześni żeglarze i astronauci „Podziemni astronauci” mówią, że w tym wszystkim… chodzi o tajemnicę. Sami są wspinaczami i poruszają się po drogach, które ktoś już kiedyś wytyczył. Istnieje co prawda niewielka możliwość wytyczenia nowych, ale dla nich odarte jest to z sekretu. W jaskini naprawdę są odkrywcami: takimi, którzy kiedyś ładowali się na okręt, brali beczki z rumem i płynęli w niewiadome. Odkrywanie jaskiń pozwala na pozostawienie czegoś po sobie – w kontraście dla wspinaczki, która dla Łukasza Pokorskiego jest po prostu sportem. – Gdy wychodzisz do jaskini, czas na zewnątrz przestaje płynąć. Świat zewnętrzny przestaje istnieć. Z mojego pierwszego wyjścia pamiętam to, że wiedziałam, że będzie zimno i ciemno. Nie spodziewałam się, że będzie panować tam tak niesamowita cisza, w której słychać każdą spadającą kroplę wody – konstatuje Justyna Pokorska. Ciemność, cisza i niezbadane przestrzenie. Czy naprawdę speleolodzy to „podziemni astronauci”? Naszym zdaniem z całą pewnością. Trzymamy kciuki za ich sukcesy – z pewnością przed polskimi odkrywcami jeszcze wiele spektakularnych odkryć. Źródło: National Geographic Polska, Projekt Valbona Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nauka o jaskiniach, czyli speleologia. Na czym polega? Kim jest speleolog?
Podziemne formy są niezwykle piękne, ale ich niedostępność przekłada się na spore problemy w kwestiach związanych z ich badaniem. Prawdopodobnie z tego względu, środowisko naukowe przez długi czas traktowało jaskinie nieco „po macoszemu”. Wszystko zmieniło się w XIX wieku, kiedy spopularyzowana została speleologia, czyli nauka o jaskiniach.
W tym artykule: Czym jest nauka o jaskiniach? Rodzaje speleologii Kim jest speleolog? Speleolog a grotołaz Speleolog a taternik jaskiniowy Jak zostać speleologiem? Sprzęt do speleologii Większość osób nawet nie myśli o zapuszczaniu się w ciasne, ciemne miejsca, w których nietrudno o tragiczny w skutkach wypadek. Nie dotyczy to jednak speleologów, czyli osób zajmujących się odkrywaniem tajemnic drzemiących w mrokach jaskiń. Jaskinie w Polsce czy jaskinie w Czechach są dość dobrze poznane, ale wiele z nich wciąż jeszcze skrywa sporo tajemnic. Ich odkrywaniem zajmuje się speleologia, czyli nauka o jaskiniach. To właśnie dzięki pracy speleologów możemy dowiedzieć się więcej na temat procesów powstawania i rozwoju podziemnych grot oraz poznać cechy występującego w nich środowiska przyrodniczego. Dzięki nim wiemy też np., która jaskinia jest najdłuższa na świecie. Należy pamiętać, że mówimy tu o niebezpiecznej dziedzinie nauki, bo ciemne, wilgotne, zimne, głębokie i ciasne przestrzenie w skałach są wyjątkowo nieprzyjazne, nie tylko dla osób cierpiących na klaustrofobię. Czym jest nauka o jaskiniach? Zacznijmy od krótkiego rysu historycznego. Początki eksploracji badawczej jaskiń sięgają XVII wieku, ale współczesna speleologia narodziła się dopiero pod koniec XIX wieku. Jako dziedzinę nauki spopularyzował ją Édouard-Alfred Martel – francuski eksplorator, badacz i dokumentalista jaskiń. W 1895 roku Martel założył Société de Spéléologie – pierwszą oficjalną organizację skupiającą się na pracach badawczych w jaskiniach. W trakcie swojej kariery opublikował ponad 700 artykułów naukowych i wydał ok. 20 książek. Nie ulega więc wątpliwości, że bez jego pracy, speleologia nie byłaby tym, czym jest dzisiaj. Czyli właściwie czym? Mówiąc o speleologii, na myśli trzeba mieć dział geologii, który jest poświęcony badaniu jaskiń. W obszarze zainteresowania tej dziedziny mieści się zarówno poznanie genezy i rozwoju podziemnych przestrzeni, jak i badanie jaskiniowego mikroklimatu, występującej tam flory i fauny (czyli po prostu – środowiska przyrodniczego) i stosunków wodnych. To speleologom zawdzięczamy opisanie najpiękniejszych jaskiń na świecie. Speleologia pochyla się także nad problemami związanymi z ochroną systemów jaskiniowych. Rodzaje speleologii Mówimy tu zatem o niezwykle obszernym dziale nauki, który obejmuje wiele form działalności badawczej. Mając to na względzie, w obrębie speleologii należy rozróżnić konkretne dziedziny, skupiające się na wybranych obszarach pracy naukowej. Do takich należy biologia jaskiniowa (biospeleologia). Flora i fauna jaskiniowa znacząco różni się od gatunków zasiedlających naziemne ekosystemy. W jaskiniach bytują unikatowe zwierzęta i rośliny. Naturalne jest więc, że ze względu na znaczną różnorodność tego niezwykłego środowiska, prace badawcze prowadzone w tym zakresie wymagają ujęcia ich w ramach odrębnej dziedziny. Niezwykłe odkrycie polskich grotołazów - mamy ekskluzywny film! Tylko na National-Geographic.pl ekskluzywny film dokumentujący odkrycie polskich grotołazów! To speleologiczna rewelacja i jedno z największych w historii odkryć jaskiń polskich. Odnaleziono ... Innym rodzajem speleologii jest kartografia jaskiniowa. Nakreślenie dokładnych map jest jedną z najistotniejszych czynności, wykonywanych w trakcie eksploracji badawczych. Powstałe w ten sposób plany pozwalają na porównanie poszczególnych obiektów (pod względem głębokości i długości) i ułatwiają ich dalszą eksplorację, ale nie tylko. Mapy zawierają także wiele cennych informacji dotyczących speleogenezy, czyli pochodzenia i rozwoju grot. Nie można nie wspomnieć, że w obrębie speleologii wyróżnia się także speleoterapię. Naukowcy skupiający się na tej dziedzinie badają możliwość nieinwazyjnego leczenia niektórych schorzeń w środowisku jaskiniowym. Wyniki ich pracy są podstawą do opracowania specyficznych metod klimatoterapii, w której czynnikami leczniczymi są unikatowe warunki naturalne podziemnego środowiska. Warto nadmienić, że speleologia pozostaje w obszarze zainteresowania także innych dziedzin nauki, takich jak: geologia, hydrogeologia, archeologia, paleontologia. Kim jest speleolog? Mając na uwadze powyższe, łatwo można domyślić się, kim właściwie jest speleolog. To naukowiec (najczęściej geolog, choć nie zawsze), którego praca polega na prowadzeniu badań dotyczących jaskiń. Speleolodzy zajmują się m.in. inwentaryzacją występujących w grotach struktur naciekowych i geologicznych, badaniem genezy i rozwoju jaskiń, występującego w nich mikroklimatu, tamtejszej flory i fauny oraz pozostałości po dawnych cywilizacjach i prehistorycznych zwierzętach. Co istotne, choć wielu speleologów prowadzi prace terenowe, to wbrew pozorom wcale nie jest to regułą. Niektórzy naukowcy, którzy zajmują się jaskiniami, badają je w środowisku laboratoryjnym, np. na podstawie dostarczonych im próbek lub skanów wykonanych za pomocą specjalistycznej aparatury. Speleolog a grotołaz Co się z tym wiąże, speleolog może, ale nie musi być grotołazem. Grotołaz nie musi być jednak speleologiem. W mowie potocznej, oba te słowa często są używane zamiennie. Mało tego, także wiele oficjalnych źródeł wskazuje na ich synonimiczny charakter. Sprowadzanie ich do wspólnego mianownika jest jednak nadmiernym uproszczeniem. To prawda, w środowisku grotołazów powszechnie używa się słowa „speleo” do określenia ogółu podziemnych aktywności, ale warto zwrócić uwagę na to, że brakuje w nim członu „logia”, a to czyni olbrzymią różnicę. 8 najpiękniejszych jaskiń. Miejsca jak nie z tej Ziemi Korytarze iskrzące się stalaktytami i stalagmitami prowadzą do podziemnej rzeki (jej lustro znajduje się 20 m poniżej wejścia do jaskini). Stąd łódź zabiera turystów na 45-minutową prze... Mianem grotołaza można określić wszystkich, którzy eksplorują jaskinie, ale najczęściej takie określenie stosuje się względem osób, które groty odwiedzają w celach typowo rekreacyjnych. Rekreacyjny grotołaz porusza się odkrytymi szlakami, może wyznaczać nowe korytarze, ale jego pasja nie ma nic wspólnego z pracą naukową. Dopiero gdy zajmuje się badaniami jaskiń, można nazwać go speleologiem. Speleolog a taternik jaskiniowy Także pojęcie „taternik jaskiniowy” nie jest tożsame ze słowem „speleolog”. Pierwsze z wymienionych odnosi się do osoby, która na podstawie odbytego kursu jaskiniowego i szkolenia przyrodniczego TPN zdobyła uprawnienia umożliwiające eksplorację niektórych jaskiń Tatrzańskiego Parku Narodowego, niedostępnych dla ruchu turystycznego. Podobnie jak grotołaz, taternik jaskiniowy może być pasjonatem, który zapuszcza się w głąb tatrzańskich jaskiń w celach rekreacyjnych lub sportowych. Jeżeli prowadzi w nich badania naukowe, wówczas należy nazywać go speleologiem. Jak zostać speleologiem? Reasumując, nie wystarczy poruszać się po jaskiniach, by zostać speleologiem. Nie czynią nim także uprawnienia taternika jaskiniowego, bo nie można zostać naukowcem bez stosownego wykształcenia. Polskie uczelnie nie kształcą w kierunku speleologii. Osoby badające jaskinie kończą geologię lub archeologię. Oprócz tego, należą do klubów speleologicznych i uczestniczą w sympozjach naukowych. Konieczność zdobycia dodatkowych kwalifikacji jest uzależniona od tego, jaki rodzaj badań zamierza wykonywać speleolog. W środowisku laboratoryjnym, odbyte kursy jaskiniowe i/lub uprawnienia taternickie nie będą przydatne. Jeżeli jednak speleolog ma prowadzić badania terenowe, teoretyczna i praktyczna wiedza z zakresu bezpiecznego poruszania się w jaskiniach i technik wspinaczki jaskiniowej staje się niezbędna. Sprzęt do speleologii By móc pracować w terenie, speleolog musi być uzbrojony nie tylko w wiedzę, ale także w odpowiednie oprzyrządowanie. Sprzęt do prowadzenia badań zawsze jest dobierany stosownie do ich zakresu. Przyrządy naukowe to jeszcze nie wszystko, bo na podorędziu speleologa musi znaleźć się także sprzęt, z którego korzysta każdy grotołaz. Należą do niego następujące elementy: kask, czołówka, karabinki, uprząż jaskiniowa, lonża, rolki i inne przyrządy zjazdowe, przyrządy zaciskowe umożliwiające bezpieczne podchodzenie, lina statyczna do poręczowania, wodoodporny wór jaskiniowy. By móc bezpiecznie i komfortowo poruszać się w jaskiniach, potrzebny jest także odpowiedni strój. Warstwę wewnętrzną stanowi bielizna termoaktywna, najczęściej wykonana z wełny merino, która ma znacznie lepsze właściwości termoizolacyjne niż tkaniny syntetyczne. Jeżeli wymagają tego warunki, na bieliznę zakłada się kolejną warstwę, najczęściej wykonaną z polaru. Warstwa zewnętrzna to kombinezon, wykazujący dużą odporność na przetarcie i przemoczenie. Jaskinie w Zakopanem. Które z nich można zwiedzać? Jaskinie w Zakopanem i okolicach to jedna z największych tatrzańskich atrakcji turystycznych. Tylko część została udostępniona turystom. Gdzie jest ich najwięcej? Większość speleologów używa dwóch par rękawiczek. Wewnętrzne chronią dłonie przed przemarznięciem, natomiast zewnętrzne (zwykle gumowe) chronią pierwszą warstwę przed zamoczeniem. Jakie buty są odpowiednie do eksploracji jaskiń? Sprawdzą się wyłącznie kalosze, najlepiej piankowe. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jaskinie na Słowacji – gdzie warto pojechać? Które robią największe wrażenie?
Jaskinie na Słowacji cieszą się ogromną popularnością wśród turystów, prawie tak dużą, jak tatrzańskie szczyty. Które z nich warto zobaczyć? Poniżej wymieniamy najpiękniejsze słowackie jaskinie.
W tym artykule: Rodzaje jaskiń na Słowacji Demianowska Jaskinia Lodowa Demianowska Jaskinia Wolności Dobszyńska Jaskinia Lodowa Jaskinia Bielska Jaskinia Staniszowska Jaskinia Ważecka Domica Te niezwykłe okazy nieożywionej przyrody zachwycają swoim pięknem i tajemniczością. Nic dziwnego, że niektóre z jaskiń na Słowacji zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Tajemnicze podziemne przestrzenie kiedyś zapewniały schronienie ludziom i zwierzętom. Dziś stanowią obiekt zainteresowania geologów, speleologów i wszystkich poszukiwaczy przygód, którzy potrafią docenić ich unikatowe piękno. Daleko im co prawda do najdłuższej jaskini na świecie, ale i tak są godne uwagi! Łączna powierzchnia terenów krasowych na Słowacji to ok. 2700 km kw. Nic dziwnego, że u naszych południowych sąsiadów podziemne groty występują liczniej niż jaskinie w Polsce. Szacuje się, że jest ich ponad 6200, a licząc także krótkie obiekty – ok. 7100. Większość z nich jest dostępna wyłącznie dla speleologów, czyli dla osób, dla których nauka o jaskiniach jest chlebem powszednim. Dla ruchu turystycznego otwarto jedynie 20 jaskiń. Są to miejsca, do których mogą wejść wszyscy, nawet osoby, którym obce są techniki alpinizmu jaskiniowego, podobnie jak do jaskiń w Zakopanem. Rodzaje jaskiń na Słowacji Największe zagęszczenie zinwentaryzowanych jaskiń na Słowacji jest charakterystyczne dla Słowackiego Krasu, Tatr Niżnych, Krasu Murańskiego, Słowackiego Raju, Wielkiej Fatry, Tatr Bielskich, Wysokich i Zachodnich. Większość z nich powstała w drugorzędowych wapieniach, datowanych na epokę środkowego triasu. Niektóre wytworzyły się w trawertynach i innych rozpuszczalnych skałach. Około 180 zinwentaryzowanych jaskiń na Słowacji występuje w skałach niekrasowych, takich jak: tufy bazaltowe, bazalty, andezyty, granity, piaskowce. Pod względem procesów, które doprowadziły do ich powstania, słowackie jaskinie należy dzielić na dwa podstawowe typy: jaskinie pierwotne (syngenetyczne), jaskinie wtórne (epigenetyczne). Pierwsze z wymienionych ukształtowały się wraz z otaczającą je skałą. Drugie uformowały się już po powstaniu skały. Ich geneza jest związana przede wszystkim z procesami erozyjnymi i korozyjnymi. Demianowska Jaskinia Lodowa Nasz przewodnik po najpiękniejszych słowackich grotach otwiera Demianowska Jaskinia Lodowa, zlokalizowana w Tatrach Niżnych, na obszarze Doliny Demianowskiej (w jej dolnej części). Obiekt jest częścią Demianowskiego Systemu Jaskiń – najdłuższego (bo mierzącego ponad 41 km) na Słowacji. Całkowita długość korytarzy jaskini to ok. 2500 metrów, z czego 850 metrów udostępniono do zwiedzania. Mówimy tu o jednej z najwcześniej odkrytych jaskiń lodowych świata. Pierwotnie była znana jako Jaskinia Smocza. ta osobliwa nazwa nawiązywała do odnalezionych w jej wnętrzu kości niedźwiedzia jaskiniowego. Kiedyś wierzono, że to szczątki smoka. W latach 80. XIX wieku obiekt został udostępniony do zwiedzania. Największe wrażenie robi dolna część jaskini, w której występują liczne lodowe wodospady, stalagmity i stalaktyty. Utrzymuje się tam temperatura nieprzekraczająca 0 stopni Celsjusza. Demianowska Jaskinia Wolności Pozostajemy w Demianowskim Systemie Jaskiń. Kolejny obiekt, który po prostu trzeba zobaczyć, to słynna Demianowska Jaskinia Wolności, ciesząca się opinią jednej z najpiękniejszych jaskiń na świecie. Jej całkowita długość to ok. 8900 metrów. Dla turystów przygotowano dwie trasy zwiedzania. Dłuższa (Wielka Trasa) mierzy 2150 metrów, natomiast krótsza (Tradycyjna Trasa) – 1150 metrów. Dlaczego Demianowska Jaskinia Wolności uchodzi za jedną z najpiękniejszych? To zasługa obficie nagromadzonych form naciekowych, ale nie tylko. Niepowtarzalną atmosferę, która panuje w jej wnętrzu, tworzą też jeziorka jaskiniowe (z których największe – Wielkie Jezioro – ma aż 52 metry długości) i rzeka Demianówka, przepływająca przez jej komory i sale. Temperatura w jaskini nie spada poniżej 6 stopni Celsjusza, więc warunki do zwiedzania są całkiem dobre. Dobszyńska Jaskinia Lodowa Kolejny obiekt na naszej liście to najsłynniejsza jaskinia lodowa na Słowacji. Mowa o Dobszyńskiej Jaskini Lodowej, wpisanej na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (w 2000 roku). O wyjątkowym charakterze tego miejsca najlepiej świadczy fakt, że grubość pokrywy lodowej w niektórych miejscach przekracza 25 metrów! To prawdziwy ewenement w skali europejskiej, bo tak duże ilości lodu występują wyłącznie w obszarze alpejskim. Dobszyńska Jaskinia Lodowa jest zlokalizowana w południowej części malowniczego Słowackiego Raju (Kras Spisko-Germański), w dolinie Hnilca. Obiekt o długości 1483 m jest częścią Dobszyńsko-Strateńskiego Systemu Jaskiniowego, którego łączna długość to niemal 25 km (trzeci pod względem długości system jaskiniowy na Słowacji). Do zwiedzania udostępniono trasę o długości 515 m. Temperatura w jaskini utrzymuje się w przedziale od minus 3 do 0,5 stopnia Celsjusza. Warto wspomnieć, że Dobszyńska Jaskinia Lodowa jest pierwszą w Europie, w której zainstalowano elektryczne oświetlenie. Mroki groty są rozświetlane od 1887 roku. Jaskinia Bielska Kolejny interesujący obiekt jest zlokalizowany w Tatrach Bielskich, na północnym stoku Kobylego Wierchu (otwór wejściowy znajduje się na wysokości 972 m n.p.m.). Całkowita długość wszystkich korytarzy i komór przekracza 3800 metrów. Trasa zwiedzania jest jednak znacznie krótsza, choć z całą pewnością nie można nazwać ją krótką – do dyspozycji turystów oddano 1370 metrów. Wewnątrz jaskini można podziwiać wspaniałą szatę naciekową, na którą składają się piękne stalagmity, stalaktyty i draperie. Znajdziemy tam także zachwycające jeziorka jaskiniowe. Jedną z największych atrakcji tego miejsca jest Sala Palmowa, która zawdzięcza swoją nazwę stalagmitom o charakterystycznym kształcie, „wyrastającym” z tafli Lustrzanego Jeziorka. Temperatura wewnątrz groty utrzymuje się w przedziale od 5 do 6 stopni Celsjusza. Jaskinia Staniszowska Odkrywamy Słowację zimą Jest tu ciekawie o każdej porze roku. Jednak największe atrakcje czekają nas na Słowacji zimą. Gdy tylko spadnie pierwszy śnieg, większość kraju przeobraża się w rekreacyjny raj, w któr... Wracamy do Tatr Niżnych. Naszą kolejną propozycję dedykujemy wszystkim, którzy chcą poczuć się jak prawdziwi eksploratorzy nieznanych zakątków. Jaskinia Staniszowska nie należy do największych na Słowacji – ma 871 metrów długości, a ścieżka turystyczna mierzy 410 metrów. Co zatem czyni ją niezwykłą? Przede wszystkim fakt, że w obiekcie nie zainstalowano oświetlenia. Zwiedzanie jaskini odbywa się w małych grupach. Każdy uczestnik wycieczki otrzymuje kask i latarkę. Mocne wrażenia, które na długo pozostaną w pamięci – gwarantowane! Jaskinia Ważecka Pozostańmy jeszcze przez chwilę w Tatrach Niżnych, gdzie na pograniczu Kotliny Liptowskiej i północnej części Kozich Grzbietów mieści się kolejna interesująca grota. Jaskinia Ważecka jest jedną z najbardziej znanych w północnej części Słowacji, ale turyści z Polski nie zaglądają tam zbyt często. Mierzy zaledwie 530 metrów długości, z czego do zwiedzania udostępniono 235 metrów. Niewiele, ale nie oznacza to jednak, że nie jest warta zainteresowania. Przeciwnie, dość kameralny charakter sprawia, że rzadko bywa zatłoczona. Wewnątrz można podziwiać niesamowite formy naciekowe, piękne jeziorka i zachowane kości niedźwiedzia jaskiniowego sprzed 15 tys. lat. Temperatura wewnątrz nie spada poniżej 6 stopni Celsjusza, a na trasie nie ma żadnych naturalnych utrudnień, które ograniczałyby dostęp dla niektórych zwiedzających. Domica Naszą listę zamyka jedna z najpopularniejszych i zarazem najdłuższych jaskiń na Słowacji. Domica, położona na terenie Parku Narodowego Kras Słowacki, jest słowacką częścią węgierskiej jaskini Baradla. W 1995 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (wraz z pozostałymi jaskiniami Krasu Słowackiego i węgierskiego Krasu Aggtelek). Całkowita długość jaskini to 5368 metrów. Do zwiedzania udostępniono dwie trasy. Krótsza mierzy 780 metrów, natomiast dłuższa – 930 metrów. Polecamy zdecydować się na drugą z wymienionych. Turyści wybierający tę opcję mogą podziwiać piękne formy naciekowe (w tym stalagmity przypominające pagody i stalaktyty w kształcie cebuli) i wziąć udział w spływie podziemną rzeką Styks. Trzeba przyznać, że już sama nazwa, nawiązująca do mitycznej rzeki Hadesu, wywołuje niemały dreszczyk emocji. Warto podkreślić, że w Domicy panują świetne warunki do zwiedzania. Temperatura w jaskini nie spada poniżej 10 stopni Celsjusza. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Największe jaskinie na świecie. Gdzie się znajdują, z czego słyną, które z nich można zwiedzać?
Labirynty podziemnych korytarzy przyciągają grotołazów i fascynują naukowców. Gdzie znajdują się największe jaskinie na świecie?
W tym artykule: Jaskinie krasowe na świecie Największe jaskinie świata Największe jaskinie Europy Największa jaskinia w Polsce Kiedyś służyły naszym praprzodkom za schronienie. Dziś jaskinie budzą ciekawość speleologów i przyciągają turystów. Szczególną sławą cieszą się największe jaskinie na świecie. Sieci ich podziemnych korytarzy liczą setki kilometrów! Jaskinie krasowe na świecie Wiele największych jaskiń powstało w wyniku tzw. procesów krasowych. Mają one miejsce, gdy woda dostaje się pod ziemię przez dziury i pęknięcia, a następnie przemieszcza się coraz głębiej, powoli rozpuszczając miękkie skały. Krasowieniu podlegają głównie wapienie, ale też dolomity, margle, gips, anhydryt, a także halit, czyli sól kamienna. Pod wpływem krasowienia powstają m.in. szczeliny i jamy, łączące się w jaskinie krasowe. Stanowią one aż 90% jaskiń na świecie. Gdy rozpuszczone w wodzie minerały wytrącają się, powstają charakterystyczne nacieki. Ich przykłady to stalaktyty, stalagmity i stalagnaty. W ten sposób formowały się najpiękniejsze jaskinie na świecie. 8 najpiękniejszych jaskiń. Miejsca jak nie z tej Ziemi Korytarze iskrzące się stalaktytami i stalagmitami prowadzą do podziemnej rzeki (jej lustro znajduje się 20 m poniżej wejścia do jaskini). Stąd łódź zabiera turystów na 45-minutową prze... Także inne procesy mogą prowadzić do powstania jaskiń. Ze względu na mechanizm powstania wyróżniamy: jaskinie pseudokrasowe – powstałe wskutek wymywania materiału skalnego, jaskinie wietrzeniowo-erozyjne – efekt procesów wietrzenia i erozji, jaskinie lawowe – puste przestrzenie po dużych pęcherzach gazów wulkanicznych, jaskinie tektoniczne – są efektem ruchów skorupy ziemskiej, jaskinie grawitacyjne – powstają, gdy materiał skalny przemieszcza się pod wpływem grawitacji, np. osuwa się, jaskinie lodowcowe – powstałe w wyniku działania wód podlodowcowych. Największe jaskinie świata Które jaskinie są największe na świecie? W rankingach zwykle bierze się pod uwagę łączną długość wszystkich korytarzy podziemnego systemu. Oto lista obejmująca największe jaskinie świata pod względem długości: Jaskinia Mamucia (USA) – 686 km, system San Actun / Dos Ojos (Meksyk) – 377 km, Jewel Cave (USA) – 346 km, system Ox Bel Ha (Meksyk) – 318 km, system Shuanghedong (Chiny) – 321 km, Jaskinia Optymistyczna (Ukraina) – 265 km, Wind Cave (USA) – 260 km, Lechuguilla Cave (USA) – 242 km, system Gua Air Jernih, inaczej Clearwater Cave (Malezja) – 238 km, system Fisher Ridge Cave (USA) – 212 km. Jaskinia Mamucia Liderka zestawienia, Jaskinia Mamucia (Mammoth Cave), znajduje się w amerykańskim stanie Kentucky, ok. 160 km na południe od Louisville. Jej długość to 686 km, czyli mniej więcej tyle, co cała Polska mierzona wszerz na linii wschód-zachód. To jaskinia krasowa. Jej ściany i nacieki są bajecznie kolorowe i przybierają fantastyczne kształty. W Jaskini Mamuciej znajduje się kilka jezior, rzek i wodospadów. 19 km korytarzy znajdujących się na pięciu poziomach udostępniono turystom do zwiedzania. System San Actun / Dos Ojos Na drugim miejscu znajduje się Sac Actun (Biała Jaskinia). Jest położona na półwyspie Jukatan w Meksyku, na północny wschód od miasta Tulum. Wraz z jaskinią Dos Ojos tworzy system o łącznej długości 377 km. To najdłuższa podwodna jaskinia na świecie. Jewel Cave Ostatnie miejsce na podium zajmuje amerykańska Jewel Cave (Jaskinia Klejnot). Znajduje się w Dakocie Południowej, niedaleko miasta Custer. Jej korytarze mierzą łącznie 346 km, głębokość wynosi 253,6 m. Swą nazwę zawdzięcza licznym kryształom kalcytu i gipsu, zdobiącym jej ściany. Jaskinia znajduje się na terenie parku narodowego i jest dostępna dla turystów. Największe jaskinie Europy Największą jaskinią Europy jest Jaskinia Optymistyczna o długości 265 km. Znajduje się ona w pobliżu ukraińskiej wsi Korolówka, w obwodzie tarnopolskim. Co ciekawe, gdy speleolodzy odkryli ją w 1966 r., uznali, że ma ona najwyżej 3 km długości. Tymczasem jest to największy system jaskiniowy Eurazji i piąta na liście największych jaskiń świata. Marmurowe jaskinie w Chile. Jak powstały fenomenalne groty z marmuru? Majestatyczne błękitno-szare zespoły jaskiń znajdują się na granicy Chile i Argentyny. Swoją niezwykłą barwę zawdzięczają marmurowi, którego złóż w tej okolicy jest najwięcej na ś... Optymistyczna jest jaskinią gipsową i zarazem największą tego typu formacją na świecie. Powstała wskutek procesów tektonicznych i krasowych. Zajmuje powierzchnię zaledwie 2 km kw. Jej korytarze tworzą gęsty, wielopoziomowy labirynt. Niedaleko Optymistycznej znajduje się – również gipsowa – Jaskinia Jeziorna, mierząca 142 km. Daje jej to 16. pozycję na liście największych jaskiń świata i siódme miejsce w Europie. Spekuluje się, że Optymistyczna i Jeziorna mogą być połączone. Jeśli tak, tworzyłby system o łącznej długości aż 407 km. Znalazłby się on na drugim miejscu listy największych jaskiń świata. Druga co do wielkości jaskinia Europy to Hölloch. Znajduje się w Szwajcarii i mierzy 208 km. Daje jej to 11. miejsce na świecie. Na trzecim miejscu w Europie lokuje się Sistema del Alto Tejuelo w Hiszpanii (178 km, 12. miejsce na światowej liście). Największa jaskinia w Polsce Jaskinie w Polsce nie są tak długie, jak światowe rekordzistki. Jeśli jednak zwiedzacie jaskinie w Zakopanem, na pewno usłyszycie o Jaskini Wielkiej Śnieżnej. To najgłębsza i najdłuższa jaskinia Polski oraz najgłębsza jaskinia Tatr. W niezwykłym systemie Jaskini Wielkiej Śnieżnej odkryto dotychczas ponad 23 km korytarzy. Jaskinia Wielka Śnieżna jest określeniem obejmującym pięć jaskiń poznawanych niezależnie od siebie. Wspólnie nazywamy je Systemem Jaskiniowym Nad Kotlinami-Śnieżna. W jego skład wchodzą: Jaskinia Śnieżna, Jaskinia Wielka Litworowa, Jaskinia nad Kotlinami, Jasny Awen, Jaskinia Wilcza. Najciekawsze w Europie jaskinie. Czechy mają powody do dumy Jaskinie w Czechach uchodzą za jedne z najpiękniejszych i najciekawszych w Europie. Ich duży plus to też odległość od Polski. Zobacz, co warto zobaczyć podczas krótkiego wypadu do Czech. Deniwelacja systemu, czyli różnica między punktami położonymi najniżej i najwyżej wynosi 824 metry. Do Jaskini Wielkiej Śnieżnej mogą dostać się jedynie osoby z uprawnieniami taternika jaskiniowego. Wejście do niej znajduje się w Wyżniej Świstówce w Dolinie Małej Łąki.
Nagła powódź w najgłębszej jaskini na świecie. „Woda napierała na nas z dołu i z góry”
„Nigdy nie zapomnę tego dźwięku, jakby miał w nas uderzyć rozpędzony pociąg towarowy" - fotograf Robbie Shone wspomina, jak z elitarną grupą rosyjskich speleologów walczył o przetrwanie w najgłębszej jaskini świata.
- Dopiero co zacząłem śniadanie, gdy odezwał się radiotelefon. Nadchodzi fala powodziowa, dotrze do nas za 30 minut. Był 16 września 2018 roku – wspomina Robbie Shone, fotograf związany z magazynem National Geographic, który eksploruje jaskinie od 20 lat. Shone i jego asystent Jeff Wade rozbili obóz ponad 2100 m pod ziemią. Byli tam razem z członkami Perovo-Speleo - elitarnej grupy rosyjskich speleologów, którzy przekraczają granice eksploracji. Spędzili 11 dni pod ziemią – w jaskini Wieriowkina w Abchazji - samozwańczej republice na terenie Gruzji. Od 3 września 2017 jaskinia uznawana jest za najgłębszą na świecie, a od marca 2018 r. - po ekspedycji rosyjskich speleologów - uznaje się, że jej głębokość wynosi 2212 m. Powodzie w jaskiniach zdarzają się często - nagłe nagromadzenie wody zaczyna naciekać przez każdy otwór, jaki może znaleźć. Dlatego na początku zespół nie był zaniepokojony. - Nasz ośmioosobowy namiot znajdował się w bocznym przejściu w połowie jaskini. Myśleliśmy, że nie znajdziemy się na drodze głównej fali powodziowej, więc kontynuowaliśmy śniadanie. Dopiero później dowiedzieliśmy, że na powierzchni lało przez dobry tydzień – opowiada fotograf. Grotołazi schodzą do groty położonej na najniższych poziomach systemu Veryovkina. Podczas powodzi woda sięgała sufitu. (Fot. Robbie Shone) - Nigdy nie zapomnę tego dźwięku, jakby pociąg towarowy miał przejechać przez nasz obóz. Robiło się coraz głośniej. Staliśmy z otwartymi ustami, wpatrując się w górę i zastanawiając się, co wyłoni się z ciemności. Chwilę później potężny potok przepłynął obok naszego obozu i spadł głębiej w otchłań jaskini. Postanowiliśmy poczekać i zobaczyć, jak rozwinie się sytuacja. Czasem takie powodzie mijają szybko. Po kilku godzinach Petr Lyubimov, jeden z rosyjskich grotołazów, zauważył bulgotanie wydobywające się z głębokiej dziury na skraju obozu, do której obozowicze zazwyczaj wypluwali wodę po umyciu zębów. Pavel i Andrey Shuvalov wyszli, aby sprawdzić poziom wody w głębszych częściach jaskini. Chwilę później Petr ponownie sprawdził „dziurę na pastę do zębów”. Kiedy się odwrócił, jego blada twarz zdradzała wszystko. Dziura była pełna wody, której poziom cały czas się podnosił. Musieli działać szybko. W obozie nie nosili specjalistycznych ubrań, jedynie wełniane okrycia, by nie marznąć. Wciągnęli więc pospiesznie suche skafandry, uprzęże i sprzęt wspinaczkowy. - Mój sprzęt był rozrzucony, wyjąłem tylko karty pamięci z aparatu, włożyłem je do szczelnej torby i schowałem do kieszeni na piersi. Resztę zostawiłem – relacjonuje Shone. W tym momencie bulgotał już każdy otwór w ścianach. Zaczęli odwrót. Znajdowali się zaledwie trzy stopy nad wodą, której poziom stale rósł. - Odwróciłem się do Petra i krzyknąłem: „Chodź, musimy ewakuować obóz” – mówi Shone. - Odpowiedział, że poczeka na powrót Pavela i Andreya, a ja pomyślałem, że już nigdy więcej go nie zobaczę. Rozpoczęli wspinaczkę po linach zwisających w szybach, które zamieniły się w szalejące wodospady. - Nie wiem, czy bardziej bałem się wody, która napierała od dołu czy potoków, które uderzały z góry. Aby mieć czym oddychać, podwijaliśmy podbródki, trzymaliśmy głowy nisko, tworząc tym samym małą przestrzeń powietrzną pod przednią częścią kasku. Przesuwanie się o cal wymagało ogromnego wysiłku, a my mieliśmy do pokonania ponad 180 metrów w pionie. Shone znajdował się na czele grupy. - Gdybym nie mógł pokonać jakiejś przeszkody, wszyscy, którzy byli za mną, utknęliby bez możliwości wyjścia. Spanikowałem. Wspinałem się tak szybko, że straciłem z oczu Jeffa. Szczerze mówiąc, myślałem, że on i pozostali członkowie ekipy nie żyją. Wtedy usłyszałem za sobą rozwścieczony głos. To Jeff krzyczał na mnie, żebym zwolnił. Ogromnie mi ulżyło, kiedy go usłyszałem. W końcu dotarli do tymczasowego biwaku w bocznym przejściu, gdzie mogli bezpiecznie odpocząć. Gdy pojawił się pierwszy z pozostałych grotołazów, zapytali go, czy widział innych. Byli pewni, że to koniec, ale nie powiedzieli tego głośno. Kontynuowali wspinaczkę do następnego obozu. Zaczęli do nich dołączać pozostali speleolodzy. Wszyscy przeżyli, choć Petr miał poważne obrażenia. Tu musieli zrobić postój, ponieważ droga prowadziła dalej do wąskiego poziomego przejścia, które najprawdopodobniej było całkowicie zalane. Czekali 16 godzin uwięzieni między wodą napierającą od dołu a spływającym z góry wodospadem. Rosyjscy grotołazi wyglądali, jakby czuli się względnie spokojnie, żartowali między sobą w namiocie. Shone z Jeffem pozostali na zewnątrz, by obserwować poziom wody. Nie zdejmowali uprzęży ani ubrań; chcieli być gotowi na wypadek, gdyby coś się stało. W końcu powódź ustała. Fotografowie odprowadzili rannego Petra do kolejnego biwaku. Pozostali zeszli na dół, by spróbować odzyskać co się da z zalanego obozu. Wrócili z aparatem Shone’a i statywem, ale części ekwipunku nie udało się uratować. Na powierzchnie wydostali się po czterech dniach. Każdy pojedynczo. - Po wyjściu z jaskini moje zmysły są zazwyczaj dużo bardziej wyostrzone. Zapachy są intensywniejsze, kolory żywsze, a dźwięki wyraźniejsze. Tym razem wszystko wydawało się dziwnie przytłumione. Czułem jakby duch żył moim życiem. Jednocześnie nigdy nie czułem takiej ulgi. Na długo zapamiętam krwistoczerwony księżyc tonący na horyzoncie w wodach Morza Czarnego. Rok później Pavel i inny członek zespołu - Kostia Zverev odwiedzili Shone’a w jego domu w Innsbrucku w Austrii. Przywieźli ze sobą dwie butelki wódki. - Poprosili mnie, żebym zamknął oczy – wspomina fotograf. - A kiedy je otworzyłem na stole leżał sprzęt, który zostawiłem w jaskini. Na podstawie: nationalgeographic.com
W odległych górach Uzbekistanu badacze penetrują labirynt jaskiń, żeby zdobyć poszukiwany od lat Mount Everest podziemi.
– Nie martw się, tutaj nie zginiesz – z czarnej otchłani dobiega kobiecy głos z wyraźnym rosyjskim akcentem. Larisa Pozdniakowa musi czytać w moich myślach. Jedyne, co wypełnia w tej chwili mój umysł, to strach przed utknięciem na zawsze w tej niemal dwukilometrowej czeluści. Od kilku godzin przemierzam ją z trudem, podążając za moją przewodniczką. Coraz głębiej i głębiej, do podziemnej krainy lodowych jaskiń zwanych Dark Star, czyli Ciemną Gwiazdą. Larisa, doświadczona w jaskiniach Uralu trzydziestoletnia grotołazka, zwinnie przeciska się przez serpentyny wąskich tuneli, a ja, sapiąc i stękając, nieporadnie usiłuję dotrzymać jej tempa. Jęzor ciemności pochłania światło naszych lamp czołowych zaledwie metr od nas. Niczym krety poruszamy się po omacku, powoli przemieszczając się wzdłuż zesztywniałych i utytłanych w błocie lin, które prowadzą nas korytarzami zwanymi w żargonie speleologów kotłami, studniami, meandrami czy kominami. Choć przejścia już od dawna naniesione są na mapę, czołgając się w górę i w dół, czuję się tak, jakbyśmy kręcili się w kółko. Doświadczenie, jakie mam we wspinaniu się po stromych szczytach, nijak się ma do wędrówki po skalnych głębinach. Wydrukowane mapy korytarzy są często bezużyteczne, GPS nie działa, do tego brak możliwości kierowania się gwiazdami. Dlatego pomimo zapewnień Larisy wiem, że sam nigdy nie zdołałbym wydostać się z tego podziemnego labiryntu. Zobacz galerię! Gdy wreszcie udaje mi się dogonić moją przewodniczkę, zatrzymujemy się na skalnej półce. Przed nami rozpościera się wielka tafla wody – jedno z wielu podziemnych jezior Ciemnej Gwiazdy. Larisa chwyta za lonżę przymocowaną do uprzęży i przypina ją do zabłoconej liny wystającej ze skały nad nami. Lina zawieszona jest ponad jeziorem i prowadzi prosto w czarną otchłań. Dzięki tyrolce grotołazi mogą pokonać jezioro bez zanurzania skafandrów w lodowatej wodzie. Larisa spogląda na mnie z zawadiackim uśmiechem, odwraca się i skacze prosto przed siebie. Przez chwilę jej jasny kucyk rozbłyskuje w świetle mojej czołówki, po czym znika w ciemności. Stoję sam, przestraszony. W tych mrocznych podziemiach znalazłem się na własne życzenie. Zgłosiłem chęć udziału w wyprawie eksplorującej system wapiennych jaskiń skrywanych w odległych górach Uzbekistanu. Grupa 31 uczestników składa się głównie z Rosjan niemówiących po angielsku. To oni w 1984 r. odkryli wejście do rozłożystego systemu lokalnych jaskiń, ale ten podziemny labirynt jako pierwszy zaczął badać w 1990 r. zespół brytyjskich grotołazów. Nazwę temu miejscu nadali na cześć amerykańskiego filmu satyrycznego s.f. z lat 70. – Dark Star. Już od chwili jej odkrycia Ciemna Gwiazda, podobnie jak Festiwalnaja, sąsiadująca sieć grot, uwodziła grotołazów z różnych zakątków świata, którzy zjeżdżali tu spragnieni ekstremalnych wrażeń. Bo podczas gdy w górach najwyższe szczyty zostały już zdobyte, pod ziemią czekają wciąż nowe nieodkryte przestrzenie. Tak naprawdę dziś więcej wiadomo o Marsie niż o tym, co kryje się pod powierzchnią naszej planety. Jaskinia Krubera w Gruzji, głęboka na 2197 m, to dziś najgłębsza znana na świecie grota. Jednak Ciemna Gwiazda z jej licznymi niezbadanymi jeszcze korytarzami może wkrótce przejąć laur pierwszeństwa. Do dziś dzięki ośmiu ekspedycjom odkryto tu ponad 17 km tuneli, z których najniższy znajduje się 900 m pod powierzchnią ziemi. Ale wiele przejść nie zostało jeszcze w pełni spenetrowanych. Z powodu odległości, niestabilnej sytuacji politycznej regionu, a częściowo także braku zaawansowanego sprzętu i technicznych umiejętności wymaganych do pokonywania takich przestrzeni. Wiele wypraw musiało zawrócić z najbardziej prozaicznej przyczyny – skończyły im się liny. Nie dziwi mnie to, patrząc, ile ich wykorzystaliśmy przy pokonywaniu zaledwie 300-metrowego odcinka od wejścia. Z Larisą połączono nas w bazie, dając jej za zadanie zaprowadzenia „Amierikańca” do Obozu Gotyckiego, 2 km w głąb góry. Mam spędzić tu dwa dni, dokumentując postępy prac speleologów przy odkrywaniu nowych przejść. Przedsmaku tego, co czeka mnie pod ziemią, doświadczam już na powierzchni, zmierzając ku naszej bazie położonej u stóp gór, gdzie zebrała się grupa światowej klasy grotołazów i speleologów w wieku od 22 do 54 lat z Rosji, Włoch, Izraela i Niemiec. Pierwszym przystankiem jest Taszkient, stolica Uzbekistanu. Stąd z setkami kilogramów jedzenia i sprzętu ruszamy autobusem przez spieczone słońcem równiny w kierunku Samarkandy, perły starożytnego Jedwabnego Szlaku, a następnie na południe, ku Bojsun blisko afgańskiej granicy. Po przejechaniu 185 km przenosimy się wraz ze sprzętem i żywnością do 6-kołowej żołnierskiej ciężarówki pamiętającej czasy Sowietów. Gdy docieramy do pasma Bajsuntau (Boysuntov), góry stopniowo rosną, osiągając wysokość 3,5 tys. m, by za chwilę gwałtownie opaść, tworząc panoramę postrzępionych szczytów i urwisk. Pomiędzy nimi w dolinach widać wioski Uzbeków i Tadżyków, którzy od stuleci zamieszkują te tereny, wypasają tu kozy, uprawiają arbuzy, śliwki, jabłka i orzechy, czerpiąc wodę z podziemnych rzek. To tutaj 30 lat temu Igor Ławrow, siedzący na- przeciw mnie geolog w okularach i z bujną brodą, odkrył strzelisty wapienny klif zwany później Xo‘ja Gurgur Ota. Wysoki na 365 m i długi na 35 km pozostaje przedmiotem badań i eksploracji do dziś. Powstał w wyniku ruchów tektonicznych, które wypchnęły warstwy wapienia i utworzyły z nich pionowe ściany skalne. Ławrow jako 24-letni student należał do Swierdłowskiego Klubu Speleologicznego badającego region Bajsuntau przy użyciu sowieckich map geologicznych. Któregoś dnia, idąc za radą lokalnego pasterza, Ławrow z kolegą, Sergiejem Matreninem, spotkali się z nauczycielem z pobliskiej wioski Qayroq. Okazał się miłośnikiem zwiedzania tutejszych grot. Na pytanie, gdzie znajduje się wejście do zwiedzanych przez niego jaskiń, nauczyciel wskazał monumentalną ścianę wapienia wyrastającą nad doliną. Z dołu w połowie wysokości skały widać było tajemniczy otwór. To on 30 lat później posłużył nam jako wejście do Ciemnej Gwiazdy. Gdy ciężarówka nie może podjechać po stromej skarpie, wyjmujemy nasze zapasy, sprzęt i przekładamy je na grzbiet 15 jucznych osłów, a sami ruszamy w dwudniową wędrówkę ku pierwszej bazie. Wszystkie znane siedem wejść do Ciemnej Gwiazdy odkryto w tej części góry i żeby się do nich dostać, niezbędne są liny i specjalistyczny sprzęt. Dotarcie do środka góry zajmuje nam kilka dni i wiele odcinków liny. Ale w końcu po pokonaniu 137 m udaje nam się wdrapać na wysokość otworu będącego głównym wejściem do jaskini (noszącym nazwę Iżewskaja lub R21). Stojąc tam, pojmuję, dlaczego grotołazi porównują to miejsce do żywej dychającej bestii. Na dole w bazie temperatura sięgała 38°C, zaś z bram jaskini bucha w nas mrożący krew w żyłach lodowaty podmuch. Nikt do końca nie jest w stanie wytłumaczyć, na czym polega system wentylacyjny Ciemnej Gwiazdy. Zauważono jedynie, że gdy ciśnienie barometryczne na zewnątrz jest wysokie, jaskinia „wydycha” powietrze. „Wdycha” zaś, gdy jest ono niskie. Skoro przez wejście, u którego stoimy, następuje wydech, gdzie indziej powietrze musi być zasysane do środka. Tylko gdzie? Gdy opuszczam się po zamarzniętym zboczu w głąb jaskini, nie mogę oprzeć się wrażeniu, że zanurzam się w paszczy monstrualnego pradawnego stworzenia. Gdy jesteśmy już w środku, Tonia Wotincewa, specjalistka od biologii molekularnej, przyczepia do ściany biały okrągły rejestrator danych. Jej zadaniem jest zaznaczanie na mapie nowych odkrytych miejsc. Ale widać, że bardziej niż eksploracja interesują ją dane naukowe. Im dalej się posuwamy, tym więcej rejestratorów pojawia się na ścianach jaskini. Będą tu mierzyć temperaturę, wilgotność, poziom CO2 przez kolejne dwa lata, a potem zostaną przeniesione do laboratorium do dalszej analizy. Wiele naukowych danych jednak można zebrać od razu, badając szatę naciekową wnętrza jaskini – mineralne osady w postaci stalagmitów wystających z podłoża bądź zwisających z góry stalaktytów. Analizując chemiczny skład nacieków i zamarzniętych kropel wody, które je tworzyły na przestrzeni tysiącleci, można uzyskać informacje na temat zmian klimatu na ziemi w poszczególnych okresach historii. Każdego roku podczas eksploracji tutejszych jaskiń badacze zbierają różnorodne dane, by móc poznać i zrozumieć nie tylko historię klimatu Azji Środkowej, ale także system wentylacji i naturalną architekturę obiektu. Dzięki tej wiedzy przyszli speleolodzy będą mieli większe szanse na odkrycie tu nowych przestrzeni. Podążając za Tonią, schylam głowę, by nie uderzyć w półprzezroczysty, niebieskawy łuk lodu, a następnie wchodzę do wielkiej groty mierzącej ok. 250 x 30 m zwanej Komnatą Pełni Księżyca. Jej ściany pokrywają delikatne kryształki lodu, które migoczą w świetle lamp niczym miliony miniaturowych lusterek lub gwiazdy rozświetlające nocne niebo. Dwa dni później stoję na brzegu podziemnego jeziora. Sam, bo Larisa zniknęła mi z pola widzenia. Prawdopodobnie czeka już po drugiej stronie wody. Przynajmniej mam taką nadzieję. I przypominam sobie opowieści o zaginionych w jaskini nowicjuszach, których nie szczędzą mi przy ogniskach Rosjanie. Próbują mnie nastraszyć. A ja, chcąc nie chcąc, stoję tu i myślę o Brytyjczyku, który skręcił w zły korytarz i zginął w czarnych odmętach jaskini. – Jego ciało odnaleziono dopiero rok później – słyszę w głowie słowa historii. Oprócz straszenia Rosjanie droczą się ze mną i testują moją wytrzymałość. Sprawdzają, jaki ciężar może unieść „Amierikaniec”, czy dobrze radzi sobie z linkami i jak dużo uwag jest w stanie znieść. Odganiam złe myśli, przyczepiam uprząż do liny i przedostaję się na drugą stronę jeziora. Gdy moje stopy lądują na płaskiej półce skalnej, schodzę i widzę zaokrągloną jamę wielkości igloo. Larisy nigdzie nie widać. Czyżby było to kolejne wyzwanie rzucone mi przez rosyjskich współtowarzyszy? Tym razem być może testują moją orientację w terenie. Do tej pory udawało mi się przejść przez wszystkie ich próby zwycięsko, z dystansem i uśmiechem na twarzy. Ale teraz nie jest mi wcale do śmiechu. W świetle rzucanym przez czołówkę widzę, że z zagłębienia odchodzą dwie odnogi. Nasłuchuję, czy z którejś z nich dochodzi jakikolwiek odgłos. Ale jedyne, co słyszę, to krople wody spadające do jeziora. Po chwili, żeby nie marnować baterii, wyłączam lampkę. Otacza mnie całkowita ciemność. Strumienie fotonów pokonują setki milionów kilometrów we wszechświecie i w prostej linii docierają niemal wszędzie. Ale tu, pod ziemię, nie mogą się przedrzeć. Jedyne światło, które rozjaśnia mroki Ciemnej Gwiazdy, to blask lamp badaczy i grotołazów. Wyobrażam sobie, jak musiał się czuć zaginiony Brytyjczyk, gdy światło jego czołówki zgasło, a on leżał w samotności i czekał. – Larisa! – wrzeszczę, ale głos odbija się jedynie od skalnych ścian. Na myśl przychodzą mi słowa przewodniczki: „Nie martw się, tutaj nie zginiesz”, i pojmuję, że to gorzki żart tutejszych weteranów. Pierwszy korytarz, którym idę, na szczęście szybko okazuje się ślepym tunelem. Drugi prowadzi do błyszczącej lodowej ławy. Na niej jak gdyby nigdy nic siedzi Larisa. Razem ruszamy w kierunku rozwidlenia w kształcie litery T. Nieopodal któryś z uczestników wyprawy zdążył ustawić już dwa kolorowe namioty, z których wydostaje się ciepłe światło lampy. Naraz dociera do nas męski głos: „Witamy w Obozie Gotyckim”. Żenia Tsurikin jest starszym i niezwykle poważanym przez resztę uczestnikiem zespołu. To jego dziesiąta wyprawa do Bajsuntau. Na co dzień zajmuje się rybołówstwem w rządowym instytucie, ale jego prawdziwym powołaniem jest eksploracja Ciemnej Gwiazdy. Nikt nie zna labiryntu tutejszych korytarzy lepiej niż on. – Żenia wie, dokąd prowadzi nowy tunel, zanim ten zostanie odkryty – szepce mi do ucha młody Rosjanin. Tymczasem starszy mężczyzna prowadzi nas w kierunku namiotów. U wejścia jednego z nich unosi się para i słychać cichy warkot piecyka. Zdejmuję kombinezon i dołączam do grupy osób, które wewnątrz tłoczą się wokół rozłożonej na podłodze mapy Ciemnej Gwiazdy. Szlaki odkrywane przy kolejnych wyprawach oznaczono na niej różnymi kolorami, całość rysunku przywodzi na myśl wielobarwny wykres układu krążenia człowieka. Wodząc brudnym palcem po krętej zielonej linii na mapie, Żenia dojeżdża do pewnego punktu, stuka w papier i szybko zaczyna mówić po rosyjsku. Wskazuje miejsce 37-metrowego wodospadu, przy którym utknęła poprzednia ekspedycja. Wkrótce i my mamy pokonać ten odcinek. Pierwszą noc w podziemiach spędzam w malutkim namiocie wraz z dwoma innymi badaczami. W ciemnościach nie wiadomo, kiedy jest dzień, a kiedy noc. Zespół dzieli się na podgrupy, które opuszczają i zjawiają się w obozie o różnych porach, śpią i jedzą na zmianę, zgodnie z grafikiem, którego nie ogranicza zachód słońca czy świt. Budzi mnie hałas. To trzej speleolodzy z Izraela wracają do bazy po czterech dniach prób przebicia się przez otwór zasypany rumowiskiem na dnie jaskini. Jeden z nich, młody geolog, tłumaczy, że najprawdopodobniej dotarli do nieprzepuszczalnej warstwy skalnej graniczącej z wapieniem. – Musimy iść w innym kierunku – wyjaśnia Boaz Langford. – Chcemy zbadać Czerwone Jeziora. Możesz iść z nami – proponuje. Ale zamiast zaczekać, aż założę kombinezon, rzuca naprędce parę wskazówek i znika. Pół godziny później stoję znów sam przed rozwidleniem dróg. Widzę dwie liny. Jedna zwisa w dół, druga zakręca w górę przewieszona nad czarną otchłanią, najpewniej nad przepaścią bądź jeziorem. Wybieram pierwszą linę i przeciskam się w dół, mijając falę pomarańczowych nacieków. Po chwili stoję na kolejnym rozdrożu i zastanawiam się, który z trzech tuneli wybrali Izraelczycy. Decyduję się na najmniej przerażającą opcję: podłużną szczelinę wielkości kanału wentylacyjnego wypełnioną na dnie wodą. Wpycham w nią plecak, następnie sam wciskam się do środka i powoli przesuwam do przodu, popychając głową swój ładunek. Opieram się przy tym na łokciach i palcach u stóp, żeby nie zamoczyć ciała w lodowatej wodzie. Nagle sufit obniża się i jestem zmuszony czołgać się na brzuchu. Po chwili szczelina bierze gwałtowny zakręt w dół i siłą mięśni opieram się, by w niego nie spaść. W tej chwili przypomina mi się kolejna tragiczna historia, która przydarzyła się w 2009 r. młodemu studentowi medycyny z USA zwiedzającemu jaskinie w Utah. On również, przeciskając się przez wąską szczelinę, natrafił na nagły spadek, włożył weń głowę, oczekując, że otwór się rozszerzy. Niestety utknął, uwięziony nogami do góry. Ratownicy znaleźli go, karmili i podawali wodę. Gdy już niemal udało im się go wyciągnąć, nagle zepsuł im się sprzęt. Chłopak umarł, a jego zwłoki, których nie można było wydostać, pozostawiono w szczelinie, którą ostatecznie zabetonowano. Ja mam więcej szczęścia. Gdy siła moich mięśni słabnie i wpadam do prostopadłego korytarza na wpół wypełnionego wodą, słyszę głosy ludzi. To Izraelczycy. Odkryli kolejny otwór prowadzący do jeszcze głębszych przestrzeni Ciemnej Gwiazdy. Kłócą się, który z nich zbada nowe miejsce jako pierwszy. – Ten tunel jest mój – przepycha pozostałych jeden z nich i zanurza się w czarnym otworze. Kiedy czas wyprawy dobiega końca, okazuje się, że większość nowych przejść, w których pokładano nadzieję, to ślepe zaułki. Zespół badawczy opuszcza więc jaskinie i szykuje się do powrotnej drogi do Taszkientu. Tymczasem Żenia i Aleksiej Seregin, młody i ambitny grotołaz z Rosji, nalegają by podjąć jeszcze jedną próbę. Chcą pokonać wodospad i znaleźć nowy tunel. Ruszają sami. Trzy dni później umorusani błotem, z triumfalnym uśmiechem na twarzy wracają do bazy. Opowiadają nam, jak dotarli do wodospadu i przeciskali się przez jedną z wąskich odnóg, która doprowadziła ich do kolejnej szczeliny mierzącej zaledwie 23 cm szerokości. Aleksiej próbował w nią wejść, ale nie zdołał wsadzić nawet głowy. Żenia uparł się i wcisnął czaszkę w otwór, raniąc skronie o lodowe skały. Ale się nie wycofał, skulił ramiona, wciągnął brzuch i mozolnie przemieszczał się centymetr po centymetrze w dół. Po pół godzinie wyczerpującej wędrówki dotarł do otworu, który ukazał przed nim przestrzeń wielkości moskiewskiego tunelu metra. W tle słychać było łoskot rwącego podziemnego potoku. Czy to tego przejścia Żenia szukał od 20 lat? Czy odkryty przez rosyjskich speleologów tunel nada wreszcie Ciemnej Gwieździe miano Everestu podziemi? Żenia desperacko chciał to sprawdzić i zbadać, dokąd zaprowadzi ich nowy korytarz, ale czas ekspedycji nieubłaganie dobiegł końca. Ekscytacja mężczyzn i radość z odkrycia udziela się pozostałym członkom wyprawy. Nawet ja, niedoświadczony „Amierikaniec”, doskonale zdaję sobie sprawę, że tak właśnie powinna kończyć się udana ekspedycja – zdobyciem nowego szlaku prowadzącego w nieznane i obietnicą kolejnej przygody, która czeka nas głęboko pod powierzchnią ziemi. Tekst: Mark Synnott Zdjęcia: Robbie Shone
Podróż pod skórę Ameryki: Jaskinie południa
Zagorzali miłośnicy speleologii mierzą się z rozległymi podziemiami trzech południowych stanów USA.
Koziorożec przeciska się przez Zwieracz. Postękując z wysiłku, pobladły, z paznokciami zdartymi o skały i nienaturalnie skręconą szyją Marion „Koziorożec” Smith pokonuje zacisk jako ostatni z 6-osobowego zespołu, klnąc przy tym jak szewc. Prześlizgnięcie się przez Zwieracz – kręty tunel zwężający się u wylotu do średnicy piłki koszykowej – wymaga gibkości jogina. Ręce wyciągnięte ponad głową – jak przy skoku „na główkę”, biodra nienaturalnie wypchnięte, nogi niewygodnie podkurczone. – Teraz już wiesz – Kristen Bobo stara się nie oślepiać czołówką – …że im bardziej Mariona rajcuje jaskinia, tym szpetniej klnie. 38-letnia Bobo sama jest świetnym speleologiem. Ma posturę dziecka, a jej wielkie, sarnie oczy emanują niezłomną wiarą. Koziorożec trochę nieporadnie wypadł ze szczeliny i oznajmił: – No! Weszliśmy, to i wyjdziemy. Tak przypomniał nam, że chcąc wydostać się na powierzchnię, przyjdzie nam przez Zwieracz przeciskać się jeszcze raz. Z zawodu historyk, 62-letni dziś Smith ma skórę tak jasną, jakby całe życie spędził pod ziemią. Bo też odkąd w 1966 r. zaczął myszkować po jaskiniach, penetruje je niemal co tydzień. Zbadał ponad 80 km dziewiczych korytarzy. Odpoczywamy po zapasach ze szczeliną. Czołówki wyłączone – oszczędzamy baterie. Otacza nas głęboka, nieprzenikniona czerń, jakiej nigdy nie ma na powierzchni. Tam nawet w najciemniejsze noce sączy się skądś odrobina światła. Gwiezdnego, księżycowego, od ognia albo kuchennej lampy znaczącej smugę pod drzwiami sypialni. W trzewiach Ziemi mrok jest tak gęsty, że można w nieskończoność trzymać dłoń tuż przed okiem i nigdy jej nie zobaczyć. To mrok pierwotny, pradawny, niczym niezmącony. Mrok obecny od zarania dziejów. Znajdujemy się w nowo odkrytym rozgałęzieniu Jaskini Jaguara, w labiryncie ukrytym pod polami i zalesionymi wzniesieniami Tennessee. Ten stan, podziurawiony niczym szwajcarski ser, jest częścią tzw. TAG, regionu Tennessee– Alabama–Georgia. To południowy kraniec wapiennego pasa utworzonego setki milionów lat temu, gdy tereny te pokrywało morze. A tam gdzie są wapienie, muszą być i jaskinie, bo skała wapienna podatna jest na erozję wywołaną lekko kwaśną wodą. Miliony lat powolnego rozpuszczania wapieni zaowocowało dziurawiącymi skały korytarzami i komorami. Na terenie TAG doliczono się ponad 14 tys. jaskiń: 9200 w Tennessee, 4800 w Alabamie i 600 w Georgii. Powstała wokół nich subkultura grotołazów-desperatów, którzy chcą przejść je wszystkie. ​Jaskinię Jaguara ludzie odwiedzali jeszcze w czasach prehistorycznych. Układ korytarzy jest jednak tak rozległy, że wciąż odkrywa się liczące miliony lat nieznane ciągi i przesmyki. Ruszamy dalej. Pełzamy, wspinamy się, przeciągamy i przepychamy, by w końcu przedostać się do większej komory. Smith powiada, że wszystkie jaskinie to kominy, przejścia do komór albo ślepe zaułki. Ta zaprowadziła nas do komory. Wapienna hala ma wielkość małej, lecz wysoko sklepionej sali gimnastycznej. - W prawo, do góry – dyryguje Bobo. W świetle czołówek na tle mokrej ściany widzimy linę. Kolejno wspinamy się po niej. U szczytu komory trawersujemy nachyloną półką wiodącą nad siedmiopiętrową czeluścią i wchodzimy do kolejnego korytarza. Jest na tyle obszerny, że następne 400 m możemy pokonać w pozycji wyprostowanej. Dalszą drogę zagradza rumowisko – w tym miejscu zawalił się strop. Do tego punktu udało się dotąd dotrzeć. Naszym celem jest usunięcie zawaliska oddzielającego to, co znane od tego, co nieznane. Dzielimy się na wytyczających kierunek i kopaczy. Smith i Bobo wypatrują miejsca na potencjalny tunel, ja ochotniczo zgłosiłem się do kopania. Gdy przychodziła moja kolej, kładłem się na brzuchu i pełzłem w głąb otworu pod rumowiskiem. Z żołądkiem przyciśniętym do kręgosłupa, z karkiem szorującym o strop, z furią dziabałem szpadlem przed sobą. Kilka razy napełniałem „tacę” urobkiem, przepychałem ją pod sobą, a potem wypychałem dalej wierzgnięciami nóg; inni ją chwytali i opróżniali. Wkrótce jednak tunel zrobił się zbyt ciasny na takie manewry i musiałem zacząć przepychać urobek rękoma wzdłuż ciała. W ciągu 30 minut posunąłem się może o 1,5 m. Zlewał mnie pot, ręce miałem obolałe. Już chciałem się wycofać, gdy szpadel trafił w pustkę. Gorączkowo poszerzyłem otwór i wytknąłem przezeń głowę. Przed sobą miałem trójkątną norę. Nagły wyrzut adrenaliny sprawił, że próbowałem do niej wpełznąć, ale się zaklinowałem. Teraz, zakleszczonego niczym szczur w gardle węża, ogarnęła mnie panika. Przyszło mi na myśl, że rezygnując z „tacy”, żywcem się pogrzebałem. Próbowałem opanować emocje, ale moje myśli nadal krążyły wokół milionów ton skał nad głową. Wprawdzie mówiono mi, że jaskinie rzadko się zawalają, ale przecież właśnie jestem u dołu zawału, w miejscu, gdzie najwyraźniej strop komory runął. Spróbowałem uspokoić oddech, bo także i o tym mi powiedziano: hiperwentylacja tylko powiększa objętość płuc, co sprawia, że w korytarzu robi się jeszcze ciaśniej. No właśnie. Grotołazi nie są zwyczajnymi ludźmi. – Nie cierpię na klaustrofobię – mówi Kristen Bobo. Zapada zmierzch, siedzimy w bujanych fotelach na trawniku przed jej domem w Cookeville (Tennessee). – 15 cm wolnej przestrzeni przed nosem to dla mnie komfortowa sytuacja – dodaje ze śmiechem. Kristen, 160 cm wzrostu i 46 kg masy ciała, trzy lata z rzędu wygrała w swej kategorii wiekowej i wagowej zawody w przeciskaniu się. Sztuczny zacisk jest nieodłącznym elementem wszelkich grotołazich festynów. Dwie płyty ze sklejki umieszczone jedna nad drugą, niczym chleb w kanapce. Odległość między nimi reguluje się w półcentymetrowych odstępach. Bobo potrafi się przecisnąć przez szczelinę 16-centymetrowej szerokości. Mimo kasku, rękawic, nałokietników, nagolenników, nakolanników i wzmocnionego kombinezonu Jaskinię Jaguara opuściła odrapana i posiniaczona. – To normalne – mówi. – Grotołazi zbyt się angażują w przejście, by zaprzątać sobie głowę drobiazgami. Jaskiniową gorączkę widać w naszych oczach. Bobo, która spenetrowała ponad 700 jaskiń, cierpi, gdy widzi wyrządzone w nich zniszczenia. W 2001 r. była w grocie, w której stalaktyty i stalagmity celowo i bezmyślnie poutrącano. – Zniszczono setki okazów, które formowały się przez miliony lat. Siadłam i szlochałam. Człowiek z jakiegoś powodu ma potrzebę niszczenia – kontynuowała ze smutkiem. – W mikroklimacie jaskiń żyją rzadkie, bardzo wrażliwe organizmy, niespotykane nigdzie na świecie. No i jest jeszcze aspekt archeologiczny, jak to widzieliśmy w Jaskini Jaguara. Weszliśmy do niej przez utrzymywany w tajemnicy otwór wysoko w lesie. Najpierw 10-metrowy zjazd po linie, potem zsuwanie się nierównym żlebem do pierwszego z wielu przejść. Potem jeszcze korytem bystrej, podziemnej rzeki. Brodziliśmy w 30-centymetrowej głębokości wodzie, a Bobo wskazywała na rozmaite okazy tutejszej fauny. Tu jaskiniowy świerszcz, białawy i kanciasty niczym kościotrup, tam – jaskiniowa ryba, 2,5-centymetrowa biała zjawa, jeszcze w innym miejscu oślizła salamandra, czarna jak węgiel. W obszernym korytarzu, na piaszczystych brzegach rzeki mogliśmy obejrzeć tropy dwóch jaguarów uwięzionych tu 35 tys. lat temu. Jeszcze ważniejsze z historycznego punktu widzenia są 274 ślady stóp pierwotnych ludzi, odkryte w części jaskini nazwanej Aleją Aborygenów. Ocenia się, że pochodzą sprzed 4500 lat i są najstarszymi znanymi śladami człowieka jaskiniowego w całej Ameryce Północnej. Swoje ślady pozostawili tu, niestety, także intruzi świeższej daty. Mimo że tropy prehistorycznego jaguara otoczono kamieniami i taśmą, ktoś celowo większość z nich zadeptał. Główne wejście do jaskini ryglują obecnie stalowe wrota, pierwsze, jakie Bobo pomagała zainstalować. Epifania z 2001 r. – o potrzebie chronienia jaskiń – odmieniła jej życie. Zapisała się na kurs spawania, potem zaczęła terminować u Roya Powersa, projektanta pierwszych bram do jaskiń. Dziś sama jest czołowym amerykańskim wytwórcą takich wrót. Na zlecenie władz stanowych, federalnych i organizacji zajmujących się ochroną środowiska wykonała ponad 50 zabezpieczeń, w tym największe na świecie: stalową zaporę 25-metrowej szerokości i 10-metrowej wysokości, zamykającą dostęp do jaskini Rocheport w hrabstwie Boone (stan Missouri) aż do czasu powodzi sprzed kilku lat. Bobo i jej kompani grotołazi są dla TAG tym, czym wspinacze dla Parku Narodowego Yosemite. Jedni i drudzy w latach 60. XX w. nabyli umiejętności i zdobyli sprzęt, dzięki którym rekreacyjne hobby przenieśli na wyższy poziom. Marion Smith to jeden z pionierów eksploracji jaskiń TAG. Przez dekady spenetrował ponad 6500 grot i ze wszystkich ma szczegółowe opisy. W odległości spaceru od domu Mariona jest 10 pieczar. – To powód, dla którego się tu przeniosłem – wyznał podczas pierwszego spotkania. Siedzieliśmy na ganku, sączyliśmy lemoniadę, a on – jak nakręcony – trajkotał o jaskiniach i speleologii. W trakcie tego monologu zauważyłem, że nosi na kostce zieloną nylonową pętlę. Bez przecinania nie dałoby się jej zdjąć. – Pętla tchórza – wyjaśnił. – Pewnego razu utknąłem w korytarzu zbyt niskim, by można było posuwać się dalej. Próbowałem się wycofać, ale okazało się za grząsko. Zapadałem się coraz głębiej. Wtedy zawołałem: „Ej! Chodźcie tu i wyciągnijcie mnie za pętlę tchórza”. Penetracja podziemnego świata TAG to nie tylko walka ze skałami i błotem, ale też z wodą. Smith wraz z dwójką kumpli udzielił mi takiej lekcji w jednej z mokrych jaskiń, przez które przepływa rzeka. Prognoza pogody zapowiadała ulewy. Gdyby deszcz lunął akurat nad nami, moglibyśmy zostać uwięzieni w zalewanej jaskini. Smith zdecydował, że jednak ruszymy w głąb, a jeśli wody zacznie przybywać, wespniemy się pod strop najwyższej komory i tam zawiśniemy, nie tracąc nadziei. Po trzygodzinnej wędrówce korytarzami wymazanymi błockiem o kolorze i konsystencji czekolady dotarliśmy do uskoku. Jego pokonanie wymagało sprzętu wspinaczkowego. Nikt dalej nie przeszedł. Zamocowanym zjazdem obok naciekowych draperii – utworzonych z tego samego kalcytu, który buduje stalaktyty i stalagmity – dotarliśmy do innego, niższego tunelu, gdzie wody i błota było jeszcze więcej. Dalej rozciągał się labirynt niezbadanych korytarzy. Zdecydowaliśmy się na eksplorację. Po jakichś 120 m dziewiczego korytarza doszliśmy do rozpadliny w spągu. W świetle lamp w dole zalśniła woda. Zejście było jednak trudne. Podekscytowany zgłosiłem się na ochotnika. Zapierając się plecami o jedną ścianę, a kolanami o drugą, w mało finezyjny, ale skuteczny sposób zsunąłem się szczeliną do lodowatej wody. Nie namacałem gruntu, więc mimo braku pianki zacząłem płynąć, ale im dalej, tym mniej niezalanej przestrzeni pozostawało mi nad głową. W końcu musiałem przechylać twarz na bok, by zaczerpnąć powietrza. Czarna jak atrament woda sięgała ust. Nurkowałem, obmacując ściany w poszukiwaniu przejścia. Gdy się wynurzałem, waliłem głową o strop i zamiast odetchnąć, zachłystywałem się wodą. – Znaczy wiesz już, że łażenie po jaskiniach TAG nie jest dla osób małych duchem – usłyszałem potem od po sztubacku rozbawionego Smitha. – Jeśli chcesz znać prawdę, większość jaskiń jest paskudna. Nie ma w nich wspaniałych naciekowych draperii, kryształów ani żadnych zachwycających formacji, które widuje się na fotografiach. Zawsze jednak szukamy i czasem… natrafiamy na coś wyjątkowego. W 1998 r. Smith dokonał w TAG odkrycia ćwierćwiecza. Za ciasnym przewężeniem w jaskini Rumbling Falls otwarła się przed nim otchłań. Snop światła czołówki grzązł w mroku. – Zacząłem upuszczać kamienie i odliczać sekundy – wspomina Smith. – Doliczyłem co najmniej do 4, a to oznaczało, że przede mną była 60-metrowa przepaść. Wówczas jeszcze nie wiedział, że odkryli salę Rumble: ok. 100 m wysokości od stropu do spągu i 1,5 ha powierzchni. Ta komora może zostać uznana za największą we wschodniej części USA i drugą co do wielkości w całym kraju. Uwięziony w Jaskini Jaguara w końcu ochłonąłem. Nie miałem innego wyboru, jak tylko leżeć i czekać, aż „ujdzie ze mnie powietrze”. Odzież tak przesiąkła potem, że ślizgała się po mnie. Z trudem przesunąłem klatkę piersiową do przodu wewnątrz kurtki i nagle przeleciałem na drugą stronę zwężenia. Popełzłem dalej, ale niebawem trafiłem na następną zaporę. Sądziłem, że znalazłem się w ślepym zaułku. W świetle latarki nad głową dostrzegłem jednak otwór. Przyłożyłem doń twarz, poczułem podmuch. Według innej mądrości Smitha: „Tam gdzie wieje, da się przejść”. Wtedy zacząłem kopać jak opętany. Rychło natrafiłem na większe skały, ale kilka głazów wielkości piłki udało mi się usunąć. Z rękoma wyciągniętymi przed siebie, wyginając się, obracając, zdzierając skórę na piersiach, z boską pomocą wpełzłem w końcu do olbrzymiej komory. Byłem w euforii. Po części dlatego, że za mną było to, co później nazwaliśmy Kolonoskopią, a po części dlatego, że jako pierwszy dotarłem do miejsca nietkniętego jeszcze przez człowieka. Godzinę później cały zespół przebył Kolonoskopię. Zaczęliśmy badać komorę. Stos kości nietoperza. Szkielet prehistorycznego gryzonia. Niezwykłe rurowe stalaktyty. Skamieniały liliowiec – morskie stworzenie, które kosmatymi ramionami chwytało pożywienie. W głębi nowo odkrytej komory kusił mały otwór. Bobo, najdrobniejszą, wysłano na rekonesans. Usłyszeliśmy, jak piszczy z zachwytu. Zobaczyła helicyty: białe, podobne do pająka formacje naciekowe. – Są absolutnie doskonałe! – wykrzyczała po wydostaniu się z otworu na naszą stronę. – Maleńkie, delikatne. I… Drżała poruszona, najwyraźniej widziała coś jeszcze, czego nie potrafiła ukryć. Spojrzałem na Koziorożca – wiedział, co Bobo chce powiedzieć: – Jaskinia ma ciąg dalszy!