Na brak kuracjuszy nikt tu nie narzeka. Najpiękniejsze uzdrowiska i sanatoria w sercu Polski
To nie tylko uzdrowiska, ale też miejsca, gdzie można odzyskać siły i poczuć się lepiej. Przypominamy popularny reportaż z magazynu Traveler z 2020 roku o świętokrzyskich uzdrowiskach.
Spis treści: Dolina Purpurowa Solec-Zdrój Busko-Zdrój Szydłów Jak zaplanować podróż do Busko-Zdroju? Busko-Zdrój od lat cieszy się opinią jednego z najważniejszych uzdrowisk w Polsce. Znajduje się tu kilkanaście sanatoriów, a także tężnie solankowe, które przyciągają nie tylko kuracjuszy, ale i osoby szukające relaksu w otoczeniu natury. Wody siarczkowe i mineralne pomagają w leczeniu schorzeń reumatologicznych, dermatologicznych i ortopedycznych. To właśnie tutaj można połączyć leczenie z wypoczynkiem w otoczeniu malowniczych krajobrazów. Dolina Purpurowa Spróbuj, najlepiej smakują prosto z drzewa – pan Stanisław, który uprawą śliwek zajmuje się od wielu lat, nie musiał mnie dwa razy namawiać. Owoc był dojrzały, soczysty i słodki. Pyszny. – To odmiana amers pochodząca z USA. Nie lubi zimna, dlatego gdy dojrzeje, trzeba ją szybko zrywać – dodaje. Chwilę wcześniej zatrzymałam samochód, mijając ciągnące się po horyzont śliwkowe sady pod Szydłowem. Miejscowi nazywają je Purple Valley, czyli Dolina Purpurowa. Rosną tu m.in. odmiany stanley, lepotica, tophit, rana, record i oczywiście węgierka. Wrócę w te rejony w drodze powrotnej do Warszawy, żeby kupić tutejszy rarytas: Szydłowiankę i purpurowe powidła z czekoladą. Na pożegnanie pan Stanisław wręcza mi woreczek owoców. – Będziesz o mnie pamiętała trochę dłużej – śmieje się. Żegnam go i jadę dalej, na południowy skraj województwa świętokrzyskiego, by – jakkolwiek to brzmi – odrobinę naprawić zdrowie. Świętokrzyskie to nie tylko malownicze rozległe doliny, pagórki, które łagodnie pną się w górę i przechodzą w siwe szczyty. To też świetne tereny rekreacyjne do jazdy na rowerze i spacerów. Ale przede wszystkim zagłębie uzdrowisk, sanatoriów, domów zdrojowych i hoteli, które prześcigają się w ofertach zabiegów dla kuracjuszy. Jadę przez Busko-Zdrój do Solca. To dwie miejscowości uzdrowiskowe słynące ze źródeł siarczkowych, których lecznicze właściwości zaczęto wykorzystywać już w XVIII w. Tymczasem postanowiłam na własnej skórze sprawdzić, czy te słynne na całą Europę wody rzeczywiście działają. Solec-Zdrój W kawiarni Pod Wieżyczką w Uzdrowisku Solec-Zdrój, gdzie częstują mnie kawą i tutejszą słodko-słoną solecczanką, dostaję obszerną historyczną broszurę. Okazuje się, że na przełomie XVIII i XIX w. to niewielkie miasteczko przechodziło prawdziwy rozkwit. Najpierw uruchomiono tu warzelnię soli (na bazie miejscowych solanek), która sprowadziła tu w 1815 r. radcę górniczego, niejakiego Beckera. Inżynier miał szukać pokładów soli kamiennej, ale zamiast spodziewanego minerału, znalazł… wodę siarczkową. Bogate właściwości zdrowotne źródeł wypływających pod ciśnieniem na powierzchnię ziemi szybko docenili mieszkańcy. To w efekcie doprowadziło do powstania uzdrowiska, w którym właśnie goszczę. Pierwsze wanny stanęły w budynkach leczniczo-kąpielowych w 1836 r. Wkrótce potem zbudowano Łazienki, domy dla kuracjuszy i pijalnię wód mineralnych. Do zakładu sanatoryjnego przyłączono też 100-hektarowy las iglasty. Uzdrowisko szybko urosło do rangi centrum kulturalnego, gdzie życie towarzyskie kwitło na całego – wystawiano sztuki teatralne, a podczas wieczorków tanecznych przygrywała orkiestra na żywo. I chociaż uzdrowisko bardzo ucierpiało podczas II wojny, dziś w rękach nowych właścicieli Marty i Czesława Sztuków odbudowuje dawną świetność. Kolejne obiekty należące do kompleksu przechodzą gruntowne remonty. Oferta dla kuracjuszy Na brak kuracjuszy, którzy zażywają uzdrawiających kąpieli, nikt tu nie narzeka. – Maksymalne stężenie wody leczniczej, które dopuszczają lekarze, to 150 mg siarkowodoru na litr wody. Nasze źródło, słynny 110-metrowy szyb solecki, z którego bezpośrednio wydobywamy wodę dla gości, ma stężenie 137 mg. Czyli jest idealne – tłumaczy dyrektor obiektu Bogusław Kunat. I dodaje: – W Solcu leczymy narządy ruchu, nadciśnienie, problemy neurologiczne, dermatologiczne. A na wspólnych imprezach integracyjnych, które klimatem nie odbiegają od tych sprzed wojny, także złamane serca. Dosłownie przecznicę dalej rozciągają się dwa okazałe kompleksy hotelowe: Malinowy Raj i Malinowy Zdrój. Słyną z siarczkowych kąpieli, a przy okazji ze sporego zaplecza rehabilitacyjnego. W holu Malinowego Raju spotykam dwie kobiety. – Droga pani, wyjeżdżamy stąd jak nowo narodzone. W naszym codziennym menu mamy masaże lecznicze, baseny mineralne i serie kąpieli siarczkowych oraz borowinowych – opowiada Karolina z Warszawy, jedna z kobiet. – Tym razem przyjechałam z koleżanką z pracy. Prawie siłą oderwałam ją od biurka. Obie mamy kręgosłupy w rozsypce. Stres i siedzący tryb życia robią swoje. Tu się regenerujemy – dodaje. Kąpiel w wodzie siarczkowej Jednorazowa kąpiel w wodzie siarczkowej, która jest wlewana do specjalnej wanny, trwa nie dłużej niż 15 min. Zawarte w wodzie związki siarki są wchłaniane przez skórę i rozprowadzane po całym organizmie. Kąpiele łagodzą zmiany skórne, m.in. łuszczycę czy atopowe zapalenie skóry. Liczba ekspozycji przekłada się na efekt. – Często przyjeżdżają do nas młodzi ludzie, którzy np. dużo biegają lub uprawiają wspinaczkę wysokogórską. Bo kąpiele można też stosować profilaktycznie do skutków nadmiernych przeciążeń układu kostnego. Jeśli pochodne siarki są elementem budulcowym chrząstki, to dostarczając odpowiednią jej dawkę, możemy przeciwdziałać zmianom zwyrodnieniowym – tłumaczy dr n med. Marek Grabski, kierownik Centrum Rehabilitacji w sieci Malinowe Hotele. I dorzuca: – Ponieważ pani regularnie biega, taka kąpiel się pani przyda. Cóż, już po pierwszej próbie moja skóra staje się rzeczywiście aksamitnie gładka jak po peelingu. Jednak żeby kąpiele przyniosły długotrwałe efekty, trzeba by wziąć ich co najmniej kilka. Tym razem nie mam na to czasu. Jadę dalej do oddalonego o 17 km Buska-Zdroju (do którego prowadzi też czerwony szlak turystyczny). Tam czekają mnie kolejne zabiegi. Busko-Zdrój Busko-Zdrój rocznie odwiedza 43 tys. kuracjuszy i turystów. Nic dziwnego, wody siarczkowe odkryto tu wcześniej niż w Solcu-Zdroju. Już w XIII-wiecznych dokumentach stoi, że w Busku występują źródła mineralne o zbawiennych właściwościach dla układu oddechowego i kostnego. Pierwsze kroki kieruję na promenadę Mickiewicza. Łączy ona centrum miasteczka z XIX-wiecznym parkiem zdrojowym zaprojektowanym przez włoskiego architekta Henryka Marconiego. Alejki gęsto porośnięte klonami, kasztanowcami i jesionami prowadzą mnie do serca ogrodu – zabytkowego budynku Łazienek. To jednocześnie główny obiekt najstarszego w mieście Sanatorium Uzdrowiskowego „Marconi” z 1936 r. Rozglądam się dookoła. Cisza, spokój, mijają mnie grupki kuracjuszy, którzy po porannych zabiegach spacerują w parku lub jeżdżą na rowerach. Hotel jak galeria sztuki Wracam parkowymi alejami na promenadę, przy której stoi dostojny budynek luksusowego butikowego Hotelu Bristol. Obiekt łączy cechy nowoczesnego uzdrowiska z salonem odnowy biologicznej. Jego główną część stanowi zabytkowa, starannie odrestaurowana willa z 1896 r. (gdzie przed wojną mieściło się Sanatorium Bristol), do której parę lat temu dobudowano nowoczesną betonowo-szklaną bryłę. Już z daleka widzę przylegającą do fasady cienką linę, a na niej rzeźbę Piramida krzeseł. Wiem, że wyszła spod dłuta Jerzego Kędziory, którego prace znam z Sopotu, Bydgoszczy czy Berlina. To zapowiedź tego, co czeka mnie w hotelowym holu, który przypomina galerię sztuki. Zamiast żyrandolu gości wita olbrzymia szklana instalacja Piąta gwiazda Ludwiki Ogorzelec, polskiej artystki na stałe mieszkającej i tworzącej w Paryżu. Wokoło rzeźby Sylwestra Ambroziaka, ceramika Marka Cecuły, na ścianach obrazy artystów skupionych wokół Łodzi Kaliskiej, a także Antoniego Fałata i Jakuba Ciężkiego. – Dzieła sztuki znajdziemy tu na każdym kroku, w korytarzach, pokojach, gabinetach zabiegowych i spa, w restauracji czy kawiarni. To miejsce oddycha sztuką, bez niej bylibyśmy nijacy – podkreśla Wojciech Tworek, menedżer hotelu. Zabiegi rehabilitacyjne Przyznam jednak, że Bristol skusił mnie głównie… sprzętem rehabilitacyjnym. Mają tu bieżnię antygrawitacyjną opracowaną przez NASA, która odciąża nawet do 80 proc. wagi ciała. Jest idealna dla osób z nadwagą lub z problemami stawowymi. Fizjoterapeutka, która się mną zajmuje, opowiada, że z takiego sprzętu korzystają zawodnicy Barcelony, którzy rehabilitują stopy i stawy skokowe, by przyspieszyć regenerację. Potwierdzam – na tym magicznym urządzeniu czuję się co najmniej o połowę lżejsza, fantastyczne uczucie. Weszłam też na minutę do kriokomory, w której panuje minus 120 stopni. Ta z kolei obkurcza naczynia krwionośne, podnosi wydolność organizmu, ale też działa przeciwzmarszczkowo i wpływa pozytywnie na nastrój – znów potwierdzam. Kolejnym elementem, który wyróżnia Bristol spośród okolicznych uzdrowisk jest basen oczyszczany nanosrebrem. Można w nim pływać bez okularów, a leczniczy efekt kąpieli siarczkowych nie zostaje zachwiany. Oferta kulturalna Ale Busko-Zdrój to nie tylko uzdrowiska i spa. – To też kultura. Od 26 lat organizujemy tu Międzynarodowy Festiwal Muzyczny im. Krystyny Jamroz. Zapraszamy najlepszych śpiewaków, pianistów, aktorów – mówi Karolina Kępczyk, dyrektor Buskiego Samorządowego Domu Kultury. Oglądam nowy budynek Buskiej Tężni Kultury w parku Zdrojowym. Nowoczesna drewniana owalna bryła obłożona jest tarniną i ma taras na dachu. – Inhalatorium i szklany dom zdrojowy z pijalnią wód będziemy łączyć z działalnością kulturalną i np. targiem solnym. Zimą planujemy zorganizować lodowisko z wypożyczalnią sprzętu – dodaje Kępczyk. Szydłów Ze Świętokrzyskiego wracam zregenerowana i chyba trochę młodsza. Ale żeby nie być gołosłowną, zajeżdżam jeszcze do średniowiecznego Szydłowa. Do miasta prowadzą XIV-wieczne mury obronne, których częścią jest Brama Krakowska. Pośrodku rynku stoi budynek tutejszego ratusza, który kilka lat temu kupiła Agnieszka Baxter. Dziś prowadzi w nim butik śliwkowy, w którym można kupić lokalne specjały, m.in. Szydłowiankę Śliwkę w Czekoladzie i powidła z pomarańczą. Właśnie po nie tu przyjechałam. – Jeżdżąc po świecie, uświadomiłam sobie, że mój rodzinny Szydłów z całym swoim historyczno-sadowniczym dziedzictwem nie ma znaku firmowego. A przecież to stolica śliwki. Od pokoleń suszy się je tu ręcznie, metodą tradycyjną na tzw. laskach w suszarniach opalanych drewnem liściastym. Postanowiłam to wykorzystać – opowiada Agnieszka. Dwa lata temu zajęła się m.in. produkcją oblanej czekoladą deserową Szydłowianki. – Jest znakomita. Delikatna i w odróżnieniu od podobnych wyrobów dostępnych na rynku nie jest przesłodzona – zachwala Ewa z Szydłowa, którą spotykam w butiku. Kupuję kilka paczek i jadę dalej. Znów mijam Dolinę Purpurową, śliwy uginają się od dojrzałych owoców. Tylko pana Stanisława już nigdzie nie widzę. Jak zaplanować podróż do Busko-Zdroju? Transport Droga z Warszawy do Buska-Zdroju zajmuje ok. 3 godz. Najlepiej jechać trasą S7. Do Buska kursują pociągi regionalne z Kielc, Częstochowy i Katowic. Działa też transport autobusowy (FlixBus, Polonus itd.). Nocleg Hotel Słoneczny Zdrój Medical SPA & Wellness w Busku-Zdroju to nowoczesne miejsce noclegowe połączone z całą gamą zabiegów pielęgnacyjnych i leczniczych. W ofercie m.in. biomechaniczna stymulacja mięśni idealna w dysfunkcji układu ruchowego. Sanatorium Słowacki w Busku-Zdroju to nie tylko komfortowy hotel, ale też miejsce, gdzie kompleksowo leczy się choroby narządu ruchu, schorzenia reumatologiczne i neurologiczne. Kąpiele lecznicze, masaże, ale też zabiegi z zakresu medycyny estetycznej i kosmetologii plus nocleg w przytulnym pokoju. To wszystko oferuje Dormed Medical SPA w Busku-Zdroju. Zakupy Do Olejarni Zagłoby w Mikułowicach (wsi oddalonej o 3 km od Buska-Zdroju) można wybrać się z dzieciakami i zobaczyć, jak metodą tradycyjną tłoczy się tu oleje. Najpierw ziarna trafiają do gniotownika, potem do prażalnika, a na końcu do prasy tłokowej. Z 7 kg nasion można zrobić nawet 1,5 litra cieczy. O ofercie m.in. oleje: rydzowy, rzepakowy, lniany, makowy, z konopi, musztardowy (z gorczycy). Artykuł był opublikowany w National Geographic Traveler w 2020 roku. Nasz ekspert Agnieszka Michalak Dziennikarka i redaktorka „National Geographic Traveler" oraz magazynu pokładowego LOT-u „Kaleidoscope". W podróż zawsze zabiera książkę i buty do biegania – bo lubi poznawać nowe miejsca joggingując.
Największe sauny w Polsce udowadniają, że saunowanie staje się elementem naszej kultury
Największe sauny w Polsce to miejsca absolutnie wyjątkowe. Imponują nie tylko skalą, ale także różnorodnością. Od monumentalnych aren, przez górskie oazy, aż po nowoczesne miejskie kompleksy – pasjonaci saunowania zdecydowanie mają w czym wybierać. Gdzie znajdują się największe sauny w Polsce? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Jak to się zaczęło? Sauny kiedyś i dziś Kolos w stylu antycznym Saunarium z widokiem na Tatry Saunarium w sercu miasta Saunarium nad brzegiem jeziora Saunowanie ma długą historię. Znaleziska archeologiczne dowodzą, że już w VII wieku p.n.e. Scytowie budowali takie obiekty, jednak wtedy nie miały one nic wspólnego ze zdrowiem, higieną czy relaksem. Po prostu pomieszczenia z paleniskiem pokrytym kamieniami, na których odparowywano śnieg, pozwalały przetrwać mroźną zimę. Dziś sauna jest nieodłącznym elementem kultury wellness. Coraz więcej osób docenia prozdrowotne właściwości i głęboki potencjał relaksacyjny regularnych sesji w saunie. Jak to się zaczęło? Sauny kiedyś i dziś W Europie wiedzę na temat budowy saun rozpowszechniły ludy, które na tereny dzisiejszej Finlandii przywędrowały z terenów Uralu. W Polsce łaźnie parowe doceniono dopiero w średniowieczu. W tamtym czasie były one zarezerwowane dla koronowanych głów. W XIII i XIV wieku kąpiele parowe w publicznych łaźniach stały się popularnym zabiegiem higienicznym i leczniczym. W czasie panowania Stefana Batorego nastąpił spadek zainteresowania saunami. W latach 80. i 90. XX wieku sauny ponownie zaczęły być popularne w naszym kraju. Należy jednak podkreślić, że wówczas były postrzegane jako rozrywka dla elit, zupełnie jak w średniowiecznej Polsce. Dziś ta forma relaksu ma się świetnie, a potwierdzeniem tego są coraz większe i coraz nowocześniejsze saunaria, które powstają w całym kraju. Nikt już nie postrzega saunowania jako ekskluzywnej przyjemności. Coraz częściej traktujemy sesje w saunie jako rutynowy element troski o zdrowie. Zainteresowanie saunami stwarza niezwykle dogodne warunki dla rozwoju saunariów. Wyraźnie widoczny jest trend w kierunku tworzenia obiektów o imponującej skali i różnorodności, co tylko potwierdza dojrzałość rynku polskiego rynku wellness. Kolos w stylu antycznym Wycieczkę po największych saunach w Polsce rozpoczynamy w Czeladzi, w województwie śląskim. W samym centrum miasta zlokalizowanego nieopodal Katowic wznosi się „Pałac Saturna” – willa, która przez długi czas znajdowała się w posiadaniu kopalni „Saturn”. Dziś to miejsce z ponad stuletnią historią jest siedzibą Term Rzymskich, w których mieści się Colosseum Sauna Arena – prawdziwy gigant w dziedzinie zażywania relaksu w kłębach pary. Saunarium jest reklamowane nie tylko jako największe w Polsce, ale także na świecie. Cały kompleks Term Rzymskich wyróżnia się unikatową architekturą. Zbudowany w oparciu o starożytne ryciny term z Pompejów, zachwyca antyczną stylistyką. Termy oferują bogaty wybór saun i łaźni parowych, ale to Colosseum cieszy się największym zainteresowaniem. Nic dziwnego. Obiekt zajmuje powierzchnię 200 metrów kwadratowych i może zmieścić do 300 osób. Nazwa nie jest przypadkowa. Ta wyjątkowa sauna rzeczywiście wygląda jak rzymski amfiteatr, a saunowanie tam nie ma nic wspólnego z typową sesją. To wydarzenie, któremu bliżej jest do skrupulatnie zaplanowanego show. Muzyka, lasery, sztuczny dym i przebrany za gladiatora saunmistrz. To wszystko sprawia, że rzeczywiście można poczuć się tam jak w Wiecznym Mieście. O wyjątkowości tego miejsca niech świadczy fakt, że Colosseum Sauna Arena jest gospodarzem dla najważniejszych wydarzeń saunowych – Mistrzostw Polski Saunmistrzów i Mistrzostw Świata Aufguss WM. Saunarium z widokiem na Tatry Z Czeladzi przenosimy dalej na południe. We wsi Chochołów, zlokalizowanej w malowniczej dolinie Czarnego Dunajca, wznosi się największy kompleks termalny w Polsce – Chochołowskie Termy. W jego obrębie mieści się Chochołowskie Saunarium, określane mianem największego na całym Podhalu. Strefa saunowa, wyznaczona na drugim piętrze budynku, zapewnia wspaniały widok na najwyższe góry w Polsce. W obszarze saunarium znajduje się wiele obiektów do wyboru, w tym: Sauna Pierońska (do 300 osób, 100 stopni Celsjusza, wilgotność 10%), Sauna Widokowa (widok na panoramę Tatr, 100 stopni Celsjusza, wilgotność 10%), Góralska Chata (zlokalizowana na tarasie budynku, opracowana z myślą o redukcji stresu, 55 stopni Celsjusza, wilgotność 10%), Sauna Sucha (wspomaga detoksykację organizmu, temperatura 200 stopni Celsjusza, wilgotność 20%), Sauna Bio z jałowcem (łączy korzyści sauny suchej z pozytywnym wpływem jałowca na organizm, 70 stopni Celsjusza, wilgotność 50%), Sauna na podczerwień (wspomaga regenerację, oczyszczanie ciała i odchudzanie, 60 stopni Celsjusza, wilgotność 15%), Sauna solno-ziołowa (obiekt dwupoziomowy, 60 stopni Celsjusza, wilgotność 50%). Po sesji, odwiedzający to miejsce mogą skorzystać z wewnętrznych i zewnętrznych basenów i beczki chłodzącej. Nie zabrakło też takich udogodnień, jak komora i grota solna, basen jacuzzi czy beczka z wodą siarkową. Saunarium w sercu miasta Jedno z największych saunariów w Polsce ma także Aquapark Wrocław. Ta nowoczesna wioska saunowa, zajmująca powierzchnię 2 tys. metrów kwadratowych, obejmuje sześć 25-osobowych saun. Odwiedzający mogą skorzystać z obiektów takich jak: fińskie sauny suche, sauna sucha z tężnią solną, sauny ziemne, łaźnia parowa, łaźnia kamienna, Poza saunami, wioska oferuje także liczne udogodnienia. W tym miejscu należy wskazać między innymi na pomieszczenia do wypoczynku, leżaki, strefę gastronomiczną czy zaplecze sanitarne. Ciekawą atrakcją jest też ścieżka sensoryczna. W saunarium odbywają się seanse aromatyczne, ceremonie zapachowe i masaże. Zarządca przewidział również prowadzone przez wykwalifikowanych saunmistrzów seanse tematyczne. Te wydarzenia nierzadko trwają do późnych godzin nocnych. Saunarium nad brzegiem jeziora Na zakończenie przenosimy się do Term Maltańskich w Poznaniu. W kompleksie zlokalizowanym nad malowniczym brzegiem Jeziora Maltańskiego mieści się Świat Saun – saunarium o powierzchni 1000 metrów kwadratowych, składające się z 14 pomieszczeń. Panuje tam wyjątkowa, egzotyczna atmosfera, sprzyjająca głębokiemu relaksowi i odbudowie sił. Na kompleks składa się wiele saun suchych i parowych, z których każda oferuje unikatowe doświadczenia: Sauna Ziołowa (sauna sucha, 80–85 stopni Celsjusza, wilgotność 10-30%), Sauna Kelo (sauna sucha, 85–95 stopni Celsjusza, wilgotność 10–20%), Sauna Event (sauna sucha, 85–95 stopni Celsjusza, wilgotność 10-20%), Sauna Panorama (sauna sucha, 85–95 stopni Celsjusza, wilgotność 10–20%), Sauna Maximus (sauna sucha, ok. 70 stopni Celsjusza, wilgotność ok. 30%), Sauna Infrared (sauna sucha, 50–60 stopni Celsjusza, wilgotność 10–20%), Łaźnia aromatyczna (łaźnia parowa, 38–43 stopni Celsjusza, wilgotność 100%), Łaźnia kwiatowa (łaźnia parowa, 38–46 stopni Celsjusza, wilgotność 100%), Łaźnia turecka (łaźnia parowa, 43–46 stopni Celsjusza, wilgotność 100%), Łaźnia indyjska (łaźnia parowa, 43–46 stopni Celsjusza, wilgotność 100%). Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Mama poleca: te termy to najlepszy sposób na zimowy relaks
Termy w Polsce cieszą się rosnącą popularnością, zapewniając relaks i korzyści zdrowotne przez cały rok. Sprawdź nasz przewodnik po najlepszych gorących źródłach i basenach termalnych w Polsce na 2025 rok.
Spis treści: Czym są termy i jakie mają właściwości? Najlepsze termy w Polsce – ranking 2025 Korzyści zdrowotne z korzystania z term Porady praktyczne dla odwiedzających termy Termy z noclegiem – wygoda i regeneracja Termy w Polsce – rekomendacje Choć Polska nie kojarzy się na co dzień z geotermią, podziemne skarby naszego kraju skrywają wiele naturalnych źródeł termalnych. Temperatura wód sięga nawet 80°C, a ich skład mineralny czyni je wartościowym narzędziem wspierającym zdrowie. Kompleksy termalne powstają na bazie wód wydobywanych z głębokości od 1 do 3 tysięcy metrów. Czym są termy i jakie mają właściwości? Definicja i pochodzenie wód termalnych Termy to miejsca wykorzystujące wody geotermalne – gorące źródła nagrzewane naturalną energią wnętrza Ziemi. W Polsce są to głównie wody chlorkowo-sodowe, siarczkowe i siarkowo-wodorowe. Skład mineralny i wpływ na organizm Wody termalne zawierają m.in. krzemionkę, siarkę, wapń, magnez, potas, sód i żelazo. Działają przeciwzapalnie, wspomagają leczenie schorzeń skórnych, reumatycznych, a także poprawiają metabolizm i samopoczucie. Najlepsze termy w Polsce – ranking 2025 Termy Chochołowskie – największy kompleks w Polsce Położone u podnóża Tatr Termy Chochołowskie, to miejsce z ponad 40 basenami i wannami, rozbudowaną strefą saun, SPA, a także przestrzenią relaksacyjną dla rodzin z dziećmi. Dzięki dużej powierzchni i różnorodnym atrakcjom są uznawane za lidera wśród polskich term. Terma Bania w Białce Tatrzańskiej – relaks z widokiem na Tatry Strefy rozdzielone według przeznaczenia – zabawy, relaksu i saunarium – umożliwiają spersonalizowany wypoczynek w otoczeniu górskiej panoramy. Termy Bukovina – tradycja Podhala w nowoczesnym wydaniu Kompleks w Bukowinie Tatrzańskiej z 20 basenami termalnymi przyciąga nie tylko swoją architekturą, ale również regionalnym klimatem i leczniczymi właściwościami wody. Termy Gorący Potok w Szaflarach – kąpiele blisko natury Zbudowane z drewna i kamienia baseny tworzą aurę harmonii z otoczeniem. Ciepłe źródła otwarte na świeżym powietrzu to świetna opcja dla osób ceniących spokojny wypoczynek. Termy Uniejów – pierwsze polskie termalne uzdrowisko Znajdują się tu baseny z leczniczą solanką termalną, centrum SPA oraz strefa zabiegowa. Uniejów uchodzi za pioniera w zakresie rozwoju turystyki termalnej w kraju. Termy Maltańskie w Poznaniu – relaks w środku miasta Obiekt nad jeziorem Malta skupia aquapark, sauny, basen sportowy i strefę wellness. To jedna z największych atrakcji wodnych w Polsce centralnej. Termy Cieplickie w Jeleniej Górze – bliskość gór i historia Słyną z wód o najwyższej zawartości krzemionki w Europie. Kąpiele w tym miejscu znane były już w średniowieczu, dziś łączą tradycję z nowoczesnością. To jedno z miejsce, które warto zobaczyć w Jeleniej Górze. Termy Poddębice – szybki awans wśród najlepszych Nowoczesny kompleks zyskał uznanie dzięki dużej powierzchni rekreacyjnej, nowym atrakcjom i korzystnemu położeniu blisko centrum Polski. Baseny mineralne w Solcu-Zdroju – siarkowy relaks To jedno z niewielu miejsc w kraju, gdzie można zanurzyć się w wodzie o tak wysokim stężeniu związków siarki. Idealne dla osób z chorobami reumatycznymi i dermatologicznymi. Termy Warmińskie – spokojny wypoczynek na północy Kompleks w Lidzbarku Warmińskim wyróżnia się kameralną atmosferą i pełnym zakresem usług wellness, przyciągając turystów z północnych województw. Korzyści zdrowotne z korzystania z term Wsparcie dla osób z chorobami przewlekłymi Regularne kąpiele w wodach siarczkowych i solankowych poprawiają kondycję osób cierpiących na choroby reumatyczne, skórne oraz problemy z krążeniem. Lepsze krążenie i odporność Wysoka temperatura wody pomaga w rozszerzeniu naczyń krwionośnych, redukcji napięcia mięśniowego i poprawie funkcjonowania układu odpornościowego. Naturalne wsparcie w walce ze stresem Pobyt w termach działa kojąco na układ nerwowy. Sauny, hydromasaże i aromaterapia pomagają w redukcji stresu i napięć psychicznych. Porady praktyczne dla odwiedzających termy Jak się przygotować? Weź ze sobą: strój kąpielowy, ręcznik, klapki, czepek Pij dużo wody przed i po kąpieli Unikaj alkoholu i ciężkich posiłków przed wejściem do gorących źródeł Zapoznaj się z regulaminem obiektu Kiedy najlepiej pojechać? Termy najczęściej odwiedzane są zimą, w ferie i święta. Mniej tłoczno jest w marcu, maju, wrześniu i listopadzie, co sprzyja spokojnemu relaksowi. Jakie są koszty? Wejściówki od 60 zł do 150 zł w zależności od lokalizacji i zakresu atrakcji Pakiety rodzinne, zniżki grupowe, karnety i opcje VIP często dostępne online Warto sprawdzać promocje sezonowe na stronach obiektów Termy z noclegiem – wygoda i regeneracja Bezpośredni dostęp z hotelu Wiele term ma połączenie z hotelami i pensjonatami, co pozwala korzystać z atrakcji bez wychodzenia na zewnątrz. Idealne na zimowy weekend. Pakiety regeneracyjne Pobyty często zawierają: zabiegi SPA masaż leczniczy lub relaksacyjny posiłki wellness sesje w saunach tematycznych Termy w Polsce – rekomendacje W 2025 roku Polska umacnia swoją pozycję jako destynacja turystyki termalnej. Nowe inwestycje, zmodernizowane kompleksy i coraz większa świadomość zdrowotna społeczeństwa sprawiają, że wypoczynek w gorących źródłach staje się coraz bardziej atrakcyjny. Niezależnie od regionu, każdy znajdzie termy idealne dla siebie – od górskich krajobrazów po mazurską ciszę. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Pragniesz spokoju, pięknych widoków, najwyższej jakości serwisu, wyrafinowanej kuchni i fantastycznych zabiegów? Wybierz Hotel SPA Dr Irena Eris Krynica Zdrój 12+, który gości włącznie osoby powyżej dwunastego roku życia.
Warunki dla przyjemności Idealne SPA musi spełnić kilka warunków, a najważniejszym z nich jest odpoczynek i spokój. SPA to nie wakacyjny kurort all inclusive, gdzie gwar nie ustaje przez całą dobę. SPA to miejsce, gdzie mamy czas i przestrzeń spotkać się z własnymi myślami. W Hotelu SPA Dr Irena Eris Krynica Zdrój 12+ wszystko podporządkowane jest filozofii wellness. To niezwykła i dogłębnie przemyślana koncepcja, której celem jest przywracanie równowagi zarówno ciału, jak i zmysłom. Co przynosi równowagę Kiedy myślimy o pobycie w SPA, przychodzą nam do głowy przede wszystkim zabiegi, które pozwolą się zregenerować i zrelaksować a także strefy wodne, sauny i jacuzzi, zapewniające odpoczynek i odprężenie. Odpowiednio dobrane usługi pomogą ukoić zmysły lub pobudzić je do aktywności. Kwintesencją SPA jest spokój ducha i równowaga pomiędzy ciałem a umysłem. A nocleg i gastronomia powinny być idealnym dopełnieniem usług. Najważniejsze są chwile Goście przyjeżdżają do SPA po odpoczynek i relaks, ale także po niezwykłe wrażenia, które zostaną z nimi na zawsze. Dlatego, poza wspaniałymi zabiegami, wyśmienitą kuchnią i piękną okolicą, tak ważna jest szczególna atmosfera Hotelu SPA Dr Irena Eris. Otwarty, empatyczny i profesjonalny personel pozwala gościom poczuć się wyjątkowo, niczym przyjaciele domu. Pozwólmy się im rozpieszczać! Natura za oknem Najlepiej odpoczywamy na łonie natury. Bliskość przyrody stanowi dodatkową zachętę dla osób ceniących sobie aktywny wypoczynek i lubiących odkrywać turystyczne walory regionu. Samo uzdrowisko Krynica-Zdrój słynie z legend o sławnych kuracjuszach, którzy przyjeżdżali tu „do leczniczych wód” ale także, by pokazać się w modnym miejscu, w którym należało bywać. Podczas spaceru odwiedzali pijalnię wód, Muzeum Nikifora i wjeżdżali najstarszą w Polsce kolejką linowo-terenową na Górę Parkową. I tak jest w Krynicy do dzisiaj. Piękne, zielone szlaki Krynica skrywa wiele wspaniałych miejsc. Warto zajrzeć do niedalekiej Muszyny, gdzie poza odnowionym rynkiem czekają Ogrody Sensoryczne. Te pięknie położone ogrody zmysłów podzielono na różne strefy – dźwięku, dotyku, zapachu, wzrokowe. Kompleks tworzy także Pawilon Muzyczny oraz Ogród Baśni i Legend. A z najwyższego punktu ogrodów widać niesamowitą panoramę na Muszynę i okolicę. To znany Szlak Architektury Drewnianej. Na polskiej Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO znajduje się 28 obiektów, w tym aż 14 w województwie małopolskim. To tu znajdziemy słynne drewniane cerkwie i kościółki z listy UNESCO: w Powroźniku, Owczarach, Binarowej i Sękowej. Aktywnie na miejscu Poza zwiedzaniem okolicy, wiele przyjemnych atrakcji czeka w samym hotelu. Można korzystać z zajęć jogi, pilatesu, nordic walking albo wypożyczyć rower i ruszyć nowym odcinkiem specjalnej trasy dla rowerzystów Velo Małopolska. Pomiędzy Krynicą-Zdrój a Muszyną, wzdłuż rzek Kryniczanka i Muszyna, przebieg 11-sto kilometrowy odcinek Velo Krynica, który polubią rowerzyści zarówno wprawieni na szlakach, jak i początkujący. Przy okazji po drodze można napić się wody ze źródła Anna w Muszynie. Wyjątkowe zabiegi Hotel SPA Dr Irena Eris Krynica Zdrój 12+ to także znana świątynia piękna, w której doświadczamy profesjonalnej pielęgnacji w komfortowych warunkach. W zacisznych gabinetach odbywają się profesjonalne zabiegi na twarz i ciało sygnowane kultową marką kosmetyczną Dr Irena Eris, ale także autorskie zabiegi wykorzystujące najnowsze technologie hi-tech, czy mające wielowiekową tradycję masaże klasyczne i orientalne (ajurwedy, tajskie lub balijskie). Lokalne smaki Przez żołądek do serca - szef kuchni Restauracji Szósty Zmysł doskonale zna to powiedzenie i po mistrzowsku wykorzystuje lokalne specjały i sezonowe produkty jak bryndza, oscypek, bunc, pstrągi, jesiotra czy rydze, serwując na talerzu poezję smaków. W hotelu często odbywają się też cykliczne kolacje z udziałem gościnnie gotujących zewnętrznych szefów kuchni, gdzie duet wybitnych kucharzy serwuje menu degustacyjne będące kolejną niezapomnianą kulinarną podróżą. We wrześniu tu właśnie ma swój finał festiwal smaków, wieńczący cykliczny kulinarny projekt Dr Irena Eris Tasty Stories, podczas którego goście poznają m.in. za pomocą smaków historię dziedzictwa kulinarnego i kulturowego regionu. Nie tylko Krynica Zdrój Goście dokładnie znają swoje potrzeby i oczekują relaksu, dyskrecji, profesjonalizmu i piękna natury. Kiedy mają do tego wspaniałe zabiegi, doskonałą kuchnię i indywidualnie dobrane aktywności, nie potrzebują do szczęścia niczego więcej. Wielbiciele SPA spod znaku Dr Irena Eris uwielbiają zarówno Krynicę Zdrój, jak i piękny Hotel SPA Dr Irena Eris w Polanicy Zdroju, w Kotlinie Kłodzkiej. Upragniony spokój znajdują też na Mazurach, gdzie pomiędzy morenowymi wzniesieniami mieści się słynny Hotel SPA Dr Eris Wzgórza Dylewskie. Warto odwiedzić je wszystkie! Więcej informacji znajdziecie na www.drirenaerisspa.pl/
Biegówki, SPA, a może... curling? 9 atrakcji Styrii – zimowej stolicy Austrii
Od szaleństw na nartach, po podniebne loty i kąpiele w ciepłych źródłach. Podpowiadamy, co robić w Styrii.
W tym artykule: Narty w Styrii. Trasy dla początkujących i nie tylko Gdzie na biegówki w Austrii? Sporty zimowe w Styrii Zimowe paralotnie – propozycja dla poszukiwaczy adrenaliny Na deser SPA i kuligi Narty w Styrii. Trasy dla początkujących i nie tylko Zimowa Styria nartami stoi. Wybór ośrodków jest tu niemal nieskończony – od dużych, cieszących się popularnością miejsc, po zupełnie kameralne, w których można liczyć na spokój i bliski kontakt z naturą. Taki jest między innymi ośrodek Loser z trasami o łącznej długości 34 kilometrów. Większość z nich to szlaki łatwe (21 kilometrów), ale średnio zaawansowani też nie będą się tu nudzić – czeka na nich 12 kilometrów tras (jest jeszcze kilometrowy trudny odcinek dla prawdziwych narciarskich zapaleńców). Rodziny z dziećmi korzystają chętnie ze strefy Ski kids, w której najmłodsi mogą w bezpiecznych warunkach stawiać pierwsze kroki na nartach. Gdzie na biegówki w Austrii? Biegówki są dyscypliną, w której bardziej niż szybkość i adrenalina liczy się przebywanie w otoczeniu przyrody i podziwianie zimowego krajobrazu. Co nie znaczy jednak, że musi to być sport powolny – wiele tras dla narciarzy biegowych ma całkiem solidnie zjazdy. Kuszące jest to, że uprawianie tej dyscypliny nie wiąże się z wysokimi kosztami i można zacząć niemal od razu, bez konieczności przechodzenia kursów. W Austrii sporo biegaczy można spotkać w regionie Schladming-Dachstein, który szczyci się siecią tras o łącznej długości aż 412 kilometrów. Są tu zarówno odcinki do biegów klasycznych, jak i do techniki łyżwowej. Sporty zimowe w Styrii Sanki Obok narciarstwa to zdecydowanie najpopularniejszy sport zimowy w Styrii. By śmigać na sankach, nie potrzeba kursów ani większych umiejętności. Dobra zabawa jest dostępna w zasadzie dla wszystkich, niezależnie od wieku. W Alpach infrastruktury nie brakuje, a miejsce dla siebie znajdą zarówno początkujący, jak i oddający się tej aktywności od lat. Jeden z najdłuższych torów saneczkowych znajduje się w Schladming-Dachstein. Zaczyna się przy schronisku Hochwurzenhütte i biegnie drogą Hochwurzenstraße do dolnej stacji kolejki linowej Gipfelbahn Hochwurzen. Szlak wytyczony jest górską drogą, która zimą zostaje zamknięta dla aut i oddana we władanie saneczkarzom. Rakiety śnieżne Na rakietach śnieżnych nie sposób pędzić tak szybko jak na nartach, ale zamiast tego można swobodnie wędrować po głębokim śniegu. To idealna zimowa aktywność dla tych, którzy niekoniecznie szukają adrenaliny, ale chcą pobyć w pięknym otoczeniu i podpatrywać przyrodę. W Styrii takich miejsc jest sporo – wystarczy wymienić chociażby Park Narodowy Gesäuse, cieszący się ogromną popularnością wśród miłośników śnieżnych spacerów. Dogodnym terenem do tej aktywności są masywy Lahngangkogel, Kaiserau, Johnsbach i Grabneralm. Skitury Podobną podróżniczą wolność zapewniają też skitury – narty, które umożliwiają zarówno śnieżne wędrówki, jak i zjazdy. Można więc na nich przemierzać swobodnie dzikie tereny, będąc niezależnym od wyciągów, godzin otwarcia stoków, czy dodatkowego sprzętu. Wędrować można niemal wszędzie, po ośnieżonych zboczach, pomiędzy jeziorami lub przecinać doliny. Bardziej zaprawieni narciarze często wybierają się na dość wymagające – choć zapewniające przepiękne widoki – zbocza góry Loser oraz płaskowyż Tauplitzalm. Nieco łatwiejsze są szlaki wokół Altaussee i Bad Mitterndorf, na zmęczonych czekają tu też przytulne gospody, w których można się rozgrzać i spróbować lokalnych dań. Zimowe paralotnie – propozycja dla poszukiwaczy adrenaliny By wznieść się wysoko ponad Alpy, nie trzeba czekać do lata. Loty na paralotniach organizowane są w Styrii przez cały rok – sesje odbywają się w tandemie z doświadczonym pilotem. Miłośnicy paralotni szczególnie cenią sobie punkt w okolicach masywu Dachstein. Start odbywa się na lodowcu na wysokości 2700 m n.p.m., na który wjeżdża się kolejką linową. Podniebne szybowanie trwa zazwyczaj około pół godziny, a po zatoczeniu w powietrzu kilku kręgów ląduje się łagodnie kilometr niżej, zazwyczaj osiadając w miękkim śniegu. Przy dobrych warunkach pogodowych podczas lotu można podziwiać panoramę sięgającą od doliny Ennstal aż po szczyt Triglav w Słowenii. Curling Styryjczycy na tyle kochają zimowe aktywności, że nie wystarcza im jedynie szusowanie na nartach bądź zjazdy na sankach. Z zapałem oddają się też curlingowi. W tradycyjnej austriackiej wersji używa się drewnianych „kamieni” z charakterystycznymi pionowymi uchwytami. Puszczaniem ich po lodzie zajmują się tu niemal wszyscy, bez względu na wiek - curling w Styrii to zajęcie prawdziwie międzypokoleniowe. Do zabawy potrzeba tylko nieco odśnieżonego lodu, sport popularny jest więc między innymi na jeziorze Altaussee, gdzie przy gospodzie Wies'n Inn w regionie Lupitsch działa zimą lodowisko przystosowane do curlingu. Na deser SPA i kuligi SPA Zima w górach to jednak nie tylko aktywności na śniegu – po solidnej dawce ruchu dobrze jest wypocząć i nabrać sił w łaźniach termalnych, ośrodkach wellness lub spa. W Styrii ich nie brakuje, a my szczególnie polecamy region Ausseerland Salzkammergut, gdzie czekają termy Grimming w Bad Mitterndorf. Pięknie usytuowany ośrodek pozwala podczas wypoczynku w strefie spa podziwiać alpejskie krajobrazy, w tym masyw Grimming. Oprócz kąpieli w gorących wodach można tu odbyć sesję w saunie lub poddać się zabiegom fizjoterapeutycznym i masażom. Dużą popularnością cieszy się też Narzissen Vital Resort – centrum wellness położone w miejscowości uzdrowiskowej Bad Aussee. Kuligi Dla zmęczonych bardziej dynamicznymi aktywnościami na śniegu, Styria ma jeszcze jedną zimową propozycję – przejazdy saniami ciągniętymi przez konie. Wystarczy opatulić się ciepłym kocem i zasiąść w tradycyjnych drewnianych saniach, by poznawać zimowy krajobraz Alp. Ta niespieszna przejażdżka zapewnia sporą dawkę świeżego powietrza i bliski kontakt z naturą. Można wybrać się zarówno na romantyczną przejażdżkę we dwoje lub urządzić sobie większe spotkanie przyjaciół. Kuligi organizowane są między innymi w Ausseerland – w każdy wtorek ruszają w Bad Mitterndorf.
Kleopatra – „pierwsza celebrytka świata” i królowa pośród królowych. Jakie tajemnice skrywa życiorys egipskiej przywódczyni?
Trudno o inną postać historyczną, która, tak jak Kleopatra, wzbudza zarówno pozytywne, jaki negatywne emocje. Krytyk literacki Harold Bloom nazwał ją „pierwszą celebrytką świata”. Była obiektem męskich fantazji i niewyczerpanym źródłem natchnienia. Nic więc dziwnego, że biografie poświęcone egipskiej królowej są bestsellerami.
W tym artykule: Gdzie znajduje się grobowiec Kleopatry? Czy odkryto grób Kleopatry? W poszukiwaniu grobu Kleopatry Życiorys Kleopatry Kleopatra próbował ukryć swój grobowiec? Kleopatra jest ukryta za – jak to ujął jej biograf Michael Grant – mgłą fikcji i uprzedzeń spowijających jej osobowość od czasów jej współczesnych po dziś dzień. Miała opinię uwodzicielki, ale nie zachował się żaden wiarygodny portret tej piękności. Znamy tylko jej niezbyt pochlebny wizerunek odciśnięty na monetach. Jest jeszcze sześciometrowa płaskorzeźba ze świątyni w Denderze, z której wszakże niewiele można wywnioskować na temat wyglądu monarchini. No i kilka marmurowych popiersi, co do których wcale nie ma pewności, czy rzeczywiście przedstawiają Kleopatrę Starożytni kronikarze wychwalali jej urok, nie urodę. Bez wątpienia zdołała wzbudzić namiętność w dwóch wielkich rzymskich wodzach: Juliuszu Cezarze i Marku Antoniuszu. Z pierwszym miała syna, drugi był jej kochankiem przez z górą 10 lat i urodziła mu troje dzieci. Zdaniem greckiego historyka Plutarcha jej uroda sama w sobie nie była – jak podają – niezrównana i olśniewająca wzrok ludzki, ale zetknięcie się z nią miało coś zniewalającego. „Jej postać, przy ujmującej łatwości w rozmowie, i jednocześnie tchnąca z niej jakaś kultura obyczajów wywoływały swoiste wrażenie. Przyjemny miała już sam głos w rozmowie. A język jakby jakiś wielostrunny instrument bez trudu zmieniała na dowolny dialekt”. (Plutarch z Cheronei, „Żywoty sławnych mężów”). Gdzie znajduje się grobowiec Kleopatry? Od czasu, gdy widziano ją po raz ostatni w grobowcu – na łożu śmierci, w królewskim diademie na głowie – zastanawiano się, gdzie spoczywają jej szczątki. Po śmierci Cezara z rąk spiskowców jego następca, późniejszy Oktawian August, prowadził z Markiem Antoniuszem wojny o panowanie nad rzymskim imperium. Bitwa morska pod Akcjum przyniosła Oktawianowi zwycięstwo nad Antoniuszem i Kleopatrą, a wojska triumfatora w 30 r. p.n.e. wkroczyły do Aleksandrii. Kleopatra zabarykadowała się w swoim grobowcu. Wraz ze skarbami – złotem, srebrem, perłami i dziełami sztuki – które przysięgła zniszczyć ogniem, by nie wpadły w ręce Rzymian. Do tego właśnie grobowca 1 sierpnia przyniesiono Marka Antoniusza, umierającego od ran zadanych własnym mieczem, by mógł skonać w ramionach Kleopatry. I najpewniej w tym właśnie grobowcu, jakieś 10 dni po zgonie Antoniusza, Kleopatra uciekła przed hańbą klęski i niewoli, sama zadając sobie śmierć za pomocą jadowitej kobry. Miała 39 lat. Rzymski historyk Kasjusz Dion zapisał, że zwłoki Kleopatry zabalsamowano (tak jak i ciało Marka Antoniusza). A Plutarch podaje, że Oktawian kazał pochować ostatnią władczynię Egiptu obok jej rzymskiego kochanka. Szesnaście stuleci później Szekspir obwieścił: „Nigdzie na świecie nie znajdziecie grobu, który by chował równie sławną parę”. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... A my nie mamy pojęcia, gdzie ten grób się znajduje. Bogactwo dzieł artystycznych poświęconych Kleopatrze jaskrawo kontrastuje z ubóstwem danych, jakie na jej temat przyniosła archeologia. Aleksandria i okolice nie przyciągały takiej uwagi, jak starsze stanowiska położone wyżej nad Nilem, np. piramidy w Gizie i zabytki Luksoru. Trzęsienia ziemi, wahania poziomu morza, zmiany linii brzegowej, niepokoje społeczne, a także „recykling” materiałów budowlanych sprawiły, że z dzielnicy, w której przez 300 lat mieszkali przodkowie Kleopatry, a potem ona sama, nie pozostał kamień na kamieniu. Resztki świetności starożytnej Aleksandrii leżą dziś 6 m pod wodą. Czy odkryto grób Kleopatry? W ostatnich dekadach archeologowie zawzięli się jednak, by rozwikłać zagadkę miejsca spoczynku Kleopatry. Wykopaliska podwodne rozpoczęła w 1992 r. ekipa Europejskiego Instytutu Archeologii Podwodnej pod wodzą Francka Goddio. Zdołano sporządzić plan zatopionych fragmentów starożytnej Aleksandrii, jej nabrzeży portowych i bulwarów, miejsc po królewskich pałacach. Wydobyto obrośnięte pąklami wielkie kamienne sfinksy, potężne wapienne płyty, granitowe trzony i kapitele kolumn. Wszystko to tylko zaostrzyło apetyt na dogłębniejsze poznanie świata Kleopatry. – Moim marzeniem jest znalezienie posągu Kleopatry wraz z jej kartuszem – zwierza się Goddio. Na razie jednak w podwodnych poszukiwaniach na żaden grobowiec nie natrafiono. W listopadzie 2006 r. ówczesny sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności Egiptu (dziś minister ds. zabytków) Zahi Hawass wyciągnął kartkę z papeterii hotelu Hilton. Naszkicował na niej zarysy stanowiska, na którym wraz ze swą ekipą przez poprzedni rok prowadził wykopaliska Niezwykłe odkrycie polskich archeologów w Egipcie. Czy odnalezione ruiny to pozostałości po zaginionej świątyni solarnej? Archeolodzy twierdzą, że odnalezione ruiny to pozostałości po starożytnej „świątyni solarnej”, jednej z czterech, które uważano za zaginione. Naukowcy szacują, że wybudowano ją ok. ... – Szukamy grobu Kleopatry – wykrzyknął. – Nikt przed nami nie robił tego tak systematycznie. Impuls do tych działań dała Kathleen Martinez z Dominikany, która w 2004 r. przedstawiła Hawassowi swoją hipotezę. Kleopatra mogła zostać pochowana w świątyni, której ruiny stoją dziś niedaleko Abu Sir, starożytnego portu Taposiris Magna, na skraju pustyni, 45 km na zachód od Aleksandrii. Miasto Taposiris Magna, położone między Morzem Śródziemnym a jeziorem Mareotis (Buhajrat Marjut), w czasach ostatniej władczyni Egiptu pełniło ważne funkcje gospodarcze i religijne. Otaczające je winnice słynęły z doskonałego wina. Grecki podróżnik i geograf Strabon, który odwiedził Egipt w 25 r. p.n.e., zanotował, że w Taposiris odbywały się wielkie zbiorowe uroczystości, prawdopodobnie ku czci Ozyrysa. Na pobliskiej skalistej plaży gromadziły się co roku, jak pisze, tłumy ludzi w kwiecie wieku. – Początkowo sądziłem, że Kleopatra została pochowana przed swoim pałacem w Aleksandrii, na cmentarzysku królewskim – przyznaje Hawass. Pod wpływem argumentów Martinez przyjął inne założenie: że królowa zapewniła sobie i Antoniuszowi sekretny pochówek, gwarantujący niezakłócony wieczny odpoczynek W poszukiwaniu grobu Kleopatry Kathleen Martinez była cudownym dzieckiem – dyplom prawnika uzyskała jako 19-latka. Potem wykładała archeologię na Uniwersytecie Santo Domingo, ale było to raczej zajęcie amatorskie. Nigdy nie odwiedziła Egiptu, nigdy nie miała w ręku łopaty archeologa. Kleopatrą zainteresowała się w 1990 r. w wyniku sprzeczki z ojcem. Gdy pewnego dnia weszła do jego biblioteki, szukając „Antoniusza i Kleopatry” Szekspira, ojciec, profesor prawa, rzucił coś lekceważąco o królowej ladacznicy. – Jak możesz tak mówić?! – zaprotestowała Kathleen. Po dyspucie, w której argumentowała, że rzymska propaganda i odwieczne uprzedzenie do kobiet sprawiły, że charakter Kleopatry przedstawiano fałszywie, ojciec przyznał, że być może potraktował królową niesprawiedliwie. Zaś jego córka postanowiła bliżej poznać ostatnią władczynię. Przewertowała podstawowe źródła, przede wszystkim dzieło Plutarcha z opisem związku Kleopatry z Markiem Antoniuszem. Jasne było, że Rzymianom zależało na tym, by przedstawić ją jako dekadencką, zepsutą despotkę, w najlepszym razie cyniczną manipulatorkę. Pisali, że w rozpaczliwej próbie uratowania niepodległości Egiptu rozgrywała przeciwko sobie różne stronnictwa rodzącego się rzymskiego supermocarstwa. Kathleen przyszło też do głowy, że dzisiejsi naukowcy przeoczyli ważne przesłanki co do miejsca pochówku Kleopatry. – W starożytnych tekstach nie ma o tym ani słowa – tłumaczy Martinez. – Jestem jednak przekonana, że przygotowywała wszystko starannie: to, jak żyła, jak umarła i to, jak chciała być znaleziona po śmierci. W 2004 r. Martinez wysłała do Hawassa e-mail. Pozostał bez odpowiedzi. Ponieważ nie mogła zastosować podstępu 21-letniej Kleopatry, która dała się przemycić w worku, by dostać się do Juliusza Cezara, Kathleen zasypała Hawassa korespondencją, wysyłając ponad setkę maili. Nadal pozostawały bez odpowiedzi. Wyruszyła więc do Kairu i w końcu zdołała sobie załatwić spotkanie z sekretarzem Rady Starożytności. W starożytnej egipskiej nekropolii odnaleziono 250 mumii i posągi bogów. Czy uda się odnaleźć grobowiec Imhotepa? W olbrzymiej nekropolii znajdowały się m.in. posągi z brązu sprzed 2500 lat. Jeden z nich przypomina Imhotepa, który uważany jest za pierwszego budowniczego Egiptu. – Kim pani jest i czego chce? – zapytał archeolog, gdy jesienią 2004 r. Kathleen stanęła w jego gabinecie. Nie przyznała się, że szuka Kleopatry, bojąc się, że zostanie wrzucona do jednego worka z wariatami dowodzącymi, że piramidy są dziełem kosmitów. – Chciałabym zwiedzić miejsca nieudostępnione publiczności – odparła. Hawass wydał jej zezwolenie na odwiedzenie stanowisk archeologicznych w Aleksandrii, Gizie i Kairze. Kathleen ponownie zjawiła się w Egipcie w marcu 2005 r. i zadzwoniła do Hawassa z wiadomością, że tym razem przybywa jako oficjalny ambasador kultury Republiki Dominikańskiej. Powiedziała mu, że w ubiegłym roku odwiedziła Taposiris Magna i chce tam wrócić. Są tam ruiny koptyjskiego kościoła, a Dominikana jest zainteresowana historią chrześcijaństwa. Hawass znów się zgodził. Obfotografowała stanowisko, obeszła je dokładnie i ponownie zadzwoniła do Hawassa. – Ma pani dwie minuty – uciął. Nadszedł czas, by odsłonić karty. Kathleen wyjaśniła, że chce w Taposiris prowadzić wykopaliska. – Uważam, że w Taposiris Magna pochowano Kleopatrę Życiorys Kleopatry Kleopatra VII urodziła się w Egipcie, ale należała do greckiej dynastii, która rządziła krajem od blisko 300 lat. Wywodzący się z Macedonii Ptolemeusze to jedna z najbarwniejszych dynastii w historii. Słynęli nie tylko z bogactwa i mądrości, ale też krwawych rozgrywek między sobą i „wartości rodzinnych”, do których należały kazirodztwo i bratobójstwo. Ptolemeusze doszli do władzy po podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego, który w ramach rozpoczętej w 332 r. p.n.e. serii kampanii zdobył Dolny Egipt, wygnał znienawidzonych tu perskich okupantów i obwołany został przez Egipcjan boskim wyzwolicielem. W stolicy Egiptu, Memfisie, uznano go za faraona. Na pasie lądu między Morzem Śródziemnym a jeziorem Mareotis Aleksander nakazał zbudować Aleksandrię – miasto, które miało pełnić funkcję stolicy Egiptu przez niemal całe następne tysiąclecie. Po śmierci zdobywcy w 323 r. p.n.e. Egipt przypadł Ptolemeuszowi, jednemu z zaufanych wodzów Aleksandra, który sprytnie przechwycił transportowane do Grecji zabalsamowane zwłoki króla i umieścił je w mauzoleum w Aleksandrii. Koronował się na faraona w 304 r. p.n.e., w rocznicę śmierci zdobywcy. Składał ofiary bogom egipskim, przyjął egipskie imię tronowe i portretował się w ceremonialnym stroju faraonów. Największym dziełem założonej przez niego dynastii była sama Aleksandria. Główna aleja tego miasta miała 32 m szerokości, a uświetniały je kamienne kolumnady, nadmorskie pałace i świątynie. Nad wszystkim górowała latarnia morska na wyspie Faros – jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. Aleksandria wkrótce stała się największym i najbogatszym miastem na ziemi. Zaludniał je kosmopolityczny tłum złożony z Egipcjan, Greków, Żydów, Rzymian, Nubijczyków i przedstawicieli innych nacji. Najtęższe głowy śródziemnomorskiego świata przybywały, aby studiować i prowadzić badania w Muzeum Aleksandryjskim, pierwszym uniwersytecie w historii, oraz w wielkiej Bibliotece. To tutaj właśnie, 18 wieków przed Kopernikiem, Arystarch z Samos zaproponował heliocentryczny model Układu Słonecznego i podał obwód Ziemi. To w Aleksandrii po raz pierwszy przetłumaczono na grekę hebrajską Biblię, to tutaj poeta Sotades z Maronei przekonał się, że wolność artystyczna ma swoje granice, gdy nagryzmolił sprośno-obelżywy wiersz o kazirodczym małżeństwie Ptolemeusza II z siostrą. Utopiono go w morzu w obitej ołowiem skrzyni. Ptolemejska smykałka do intryg ustępowała tylko słabości tej dynastii do przepychu. Jeśli opis pierwszej uroczystości dynastycznej Ptolemeuszów, która odbyła się około roku 280 p.n.e., jest prawdziwy, dziś taka impreza kosztowałaby miliony dolarów. Procesja była orgią muzyki, dymu kadzideł, chmur gołębic, orszaków wielbłądów obładowanych cynamonem, słoni w złotych sandałach, bawołów o pozłacanych rogach. Na jednej z platform jechał pięciometrowy posąg Dionizosa lejącego wino ze złotego pucharu. Z takich wyżyn droga wiedzie już tylko w dół. Gdy w 51 r. p.n.e. na tron wstępowała Kleopatra VII, imperium Ptolemeuszów chyliło się ku upadkowi. Straciło już Cypr, Cyrenajkę i część Syrii. Rzymskie legiony stały już niemal u wrót stolicy. Niemniej mimo suszy, głodu i wiszącej w powietrzu groźby zamieszek Aleksandria w porównaniu z prowincjonalnym Rzymem pozostawała świetną metropolią. Kleopatra zaś zamierzała reanimować imperium nie tyle przeciwstawiając się Rzymianom, ile wchodząc z nimi w układy i stając się użytecznym sprzymierzeńcem dostarczającym statków i zboża. Przypieczętowała sojusz, rodząc rzymskiemu wodzowi Juliuszowi Cezarowi syna Cezariona. Polscy archeolodzy odnaleźli grobowiec urzędnika, który był odpowiedzialny za tajne dokumenty faraona Grób ważnego urzędnika pochodzi sprzed 4 300 lat. Polscy naukowcy odkryli go w egipskiej Sakkarze. Mężczyzna żył w czasach panowania Userkare, jednego z pierwszych faraonów VI dynastii. Nie chcąc, żeby poddani burzyli się przeciwko jej uległości wobec Rzymu, władczyni manifestacyjnie demonstrowała swoje przywiązanie do egipskiej tradycji. Podobno była pierwszym faraonem w dynastii Ptolemeuszów, który nauczył się języka Egipcjan. Wprawdzie praktyką polityczną było, że władcy obcego pochodzenia formalnie czcili miejscowych bogów egipskich, by zdobyć przychylność stanu kapłańskiego, ale w przypadku Ptolemeuszów mamy do czynienia z autentycznym zauroczeniem egipską koncepcją życia pozagrobowego. Produktem tej fascynacji były synkretyczne wierzenia grecko-egipskie, których najważniejszym przejawem był kult Serapisa, będący grecką mutacją egipskiego mitu o Ozyrysie i Izydzie. Według legendy, która jest podwaliną religii Egiptu, Ozyrys został zamordowany przez swego brata Seta, poćwiartowany i rozrzucony po całym kraju. Jego żona i siostra Izyda, korzystając z mocy uzyskanej podstępem od Ra, boga Słońca, wskrzesiła go jednak, dzięki czemu mógł spłodzić z nią syna Horusa. Ten pomścił ojca, zabijając swego wuja Seta. W czasach Kleopatry kult Izydy był już od kilkuset lat rozpowszechniony na całym obszarze śródziemnomorskim. Kleopatra – wzorując się na dawnych królowych – wzmacniała swoją pozycję przez utożsamianie się z wielką Izydą. Otaczano ją kultem jako wcielenie bogini (Marka Antoniusza zaś jako Ozyrysa). Na portretach i posągach przedstawiano jako wielką boginię matkę. Od 37 r. p.n.e. Kleopatra zaczęła realizować swoje ambicje powiększenia państwa. W tym właśnie roku Marek Antoniusz przyznał Egiptowi kilka utraconych przez to państwo terytoriów i ustanowił dzieci Kleopatry ich władcami. Na zorganizowanych w Aleksandrii uroczystościach na cześć zwycięstw Antoniusza nad Armenią w 34 r. p.n.e. Kleopatra wystąpiła w stroju Izydy. Było to zaledwie na cztery lata przed jej samobójstwem i ostatecznym upadkiem Egiptu. Właśnie to silne utożsamianie się Kleopatry z Izydą i podkreślanie, że jej królewska władza to manifestacja siły macierzyństwa, płodności i magii, zwróciło uwagę Kathleen Martinez na Taposiris Magna. Korzystając z opisu Strabona, badaczka naszkicowała mapę ewentualnych pochówków Kleopatry. Wytypowała 21 miejsc związanych z legendą o Izydzie i Ozyrysie. Następnie zwiedziła wszystkie te miejsca, które udało się jej znaleźć. Kleopatra próbował ukryć swój grobowiec? – Do wniosku, że to w Taposiris Magna może się kryć grobowiec Kleopatry, doprowadziła mnie myśl, że jej zgon był aktem rytualnym o głębokim znaczeniu religijnym, przeprowadzonym w uroczysty sposób – mówi Martinez. – Kleopatra wynegocjowała z Oktawianem, że pozwoli jej pogrzebać Marka Antoniusza w Egipcie. Sama chciała być pochowana obok niego, by odtworzyć mit o Izydzie i Ozyrysie. Istotą kultu Ozyrysa jest to, że daje on nieśmiertelność. Po śmierci bogowie mieli pozwolić Kleopatrze na wspólne z Antoniuszem odrodzenie w nowych wcieleniach, w których będą wieść życie wieczne. Zbadawszy kilkanaście świątyń, Kathleen udała się z Aleksandrii nadbrzeżną szosą na zachód, chcąc przestudiować ruiny, które mogłyby potwierdzać jej hipotezę. Powstanie świątyni w Taposiris Magna datowano na czasy panowania Ptolemeusza II, choć istniały przesłanki sugerujące, że mogła być zbudowana wcześniej. Włączenie w nazwę imienia Ozyrysa świadczyło, że miejsce uznawano za święte, jedno z nie mniej niż 14 innych w Egipcie, gdzie według podań pogrzebane były fragmenty ciała boga. Kathleen jechała, mając po prawej stronie Morze Śródziemne, a po lewej jezioro Buhajrat Marjut (Mareotis) i rozmyślała o tym, że być może Kleopatra tuż przed śmiercią podążała tą samą trasą. Taposiris Magna było dobrym miejscem na pochówek, bo jako jedno z niewielu nie zostało jeszcze opanowane przez Rzymian. – Gdy się tam znalazłam, serce zabiło mi mocniej – wspomina badaczka. Spacerując po świątyni, gładziła biało-beżowe wapienne bloki świątynnego muru. To jest to! – myślała. To jest to! W 1935 r. angielski podróżnik Anthony de Cosson nazwał Taposiris Magna „najpiękniejszym starożytnym zabytkiem, jaki przetrwał na północ od piramid”. Zaskakujące jest więc, że tak niewiele wykopalisk tu prowadzono. W 1905 r. uznany włoski archeolog Annibale Evaristo Breccia na pustym, jak się zdawało, dziedzińcu odsłonił fundamenty małej bazyliki koptyjskiej z IV w. n.e. i znalazł ślady rzymskich term. W 1998 r. węgierska ekipa Gyza Vörösa odkryła wewnątrz murów ślady kolumnady, które uznano (błędnie, jak się okazało) za pozostałości świątyni Izydy. Sztuka starożytnego Egiptu – cenne rzeźby, malarstwo i architektura Sztuka starożytnego Egiptu należy do najbardziej charakterystycznych. Jak rozwijała się kultura i sztuka starożytnego Egiptu? Które skarby Nilu warto zobaczyć na własne oczy? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuka-starozytnego-egiptu-cenne-rzezby-malarstwo-i-architektura-fot-fiona-hanson-pa-images-via-getty-images-fa170c9.jpeg" width="938" height="563" alt="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" title="Sztuka starożytnego Egiptu - cenne rzeźby, malarstwo i architektura (fot. Fiona Hanson - PA Images via Getty Images)" /> Gdy Vörös w 2004 r. wydał książkę o wykopaliskach w Taposiris Magna, jasne się stało, że to miejsce było świątynią z czasów ptolemejskich, potem rzymską placówką wojskową, wreszcie kościołem koptyjskim. Ale czy to już wszystko? Zahi Hawass zaczął się zastanawiać, czy popiersie z czarnego granitu wykopane przez Vörösa i uznane przez niego za wizerunek Izydy nie jest przypadkiem przedstawieniem Kleopatry. W październiku 2005 r. rozpoczęły się nowe wykopaliska. Dziś widok z wieży bramnej Taposiris Magna nie różni się od widoku z czasów Kleopatry – jeśli nie zwracać uwagi na szpetny szeregowiec i pas hoteli między szosą nadbrzeżną i białym pasem piaszczystej plaży. Pewnego upalnego dnia w maju 2010 r. spotkaliśmy się przy świątyni z Kathleen Martinez. Ubrana była w bluzkę z długim rękawem, na głowie miała chustkę, a na dłoniach wełniane rękawiczki bez palców. – Nie wiem dlaczego, ale zawsze tu marznę – wyjaśniła. Dwa miesiące wykopalisk, o które prosiła, przedłużyły się do trzech miesięcy, a potem do pięciu lat. Szeregi kolumn ustawione na skalnym podłożu w centrum stanowiska ujawniają zarysy czegoś, co zdaniem Hawassa i Martinez jest świątynią nie Izydy, lecz Ozyrysa. Budowla ma oś wschód-zachód. W północnym narożniku widać nikłe ślady kaplicy Izydy. Na południu znaleziono duży prostokątny wykop. – To było święte jezioro – twierdzi Martinez. Banałem jest twierdzenie, że w Egipcie wystarczy wbić szpadel w ziemię, a wykopie się coś interesującego z odległej przeszłości. Gdy w 2005 r. Kathleen i jej ekipa zaczęli tu wykopaliska, badaczka liczyła nie tyle na odkrycie grobowca Kleopatry, ile znalezieniu dowodów na potwierdzenie hipotezy, że w Taposiris Magna warto tego grobowca szukać. Chciała wykazać, że świątynia należała w owych czasach do najważniejszych sanktuariów poświęconych Ozyrysowi i Izydzie oraz że pod otaczającym ją murem istniały korytarze. Pierwszy rok badań przyniósł odkrycie szybu i kilku podziemnych komór i sztolni. – Zastanowiło nas, po co kopali takie wielkie tunele. Musieli mieć ważny powód – mówi badaczka. Symbole egipskie i ich znaczenie – co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? Symbole egipskie towarzyszyły właściwie każdemu etapowi rozwoju cywilizacji nad Nilem. Jakie znamy symbole egipskie? Znaczenie najważniejszych z nich rozszyfrowujemy poniżej. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/symbole-egipskie-i-ich-znaczenie-co-zdobilo-egipskie-swiatynie-i-obeliski-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-1ffce78.jpeg" width="938" height="651" alt="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Symbole egipskie i ich znaczenie - co zdobiło egipskie świątynie i obeliski? (fot. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> W sezonie 2006/2007, zaledwie kilkadziesiąt centymetrów od granicy wykopalisk prowadzonych wcześniej przez Węgrów odkryto znaleziska ponad wszelką wątpliwość datujące świątynię Ozyrysa na czasy panowania Ptolemeusza IV, półtora wieku przed rządami Kleopatry. W ciągu sześciu lat Taposiris Magna stało się jednym z najbardziej aktywnych stanowisk archeologicznych w Egipcie. Znaleziono ponad tysiąc obiektów, w tym 200 o dużym znaczeniu: ceramikę, monety, złotą biżuterię, rozbite głowy posągów (prawdopodobnie zniszczone przez wczesnych chrześcijan). Ważnym odkryciem jest duże cmentarzysko pod murem świątynnym, co wskazywałoby, że poddani monarchy chcieli być chowani w pobliżu szczątków swoich władców. Grób Kleopatry jednak wciąż wymyka się badaczom niczym fatamorgana, a odpowiedź na pytanie, kto jest pochowany w Taposiris Magna, wciąż opiera się na spekulacjach bardziej niż na faktach – Nie ma żadnych przesłanek pozwalających sądzić, że Kleopatra próbowała ukryć swój grobowiec, a nawet że miała taki zamiar – twierdzi Duane Roller, badacz dziejów jej panowania. – Trudno by było ukryć się przed Oktawianem, który przecież kazał ją pochować. Wszystko wskazuje na to, że złożono ją przy jej przodkach. To, że znaleziska z Taposiris Magna są z Kleopatrą związane, nie świadczy o niczym, bo podobnych w różnych miejscach Egiptu jest wiele. – Zgadzam się, że Oktawian znał miejsce i wyraził zgodę na jej pochówek – odpiera zarzut Kathleen. – Ale jestem przekonana, choć to tylko hipoteza, że po zakończeniu mumifikacji zwłok kapłani z Taposiris Magna pochowali Kleopatrę i Marka Antoniusza w innym miejscu, bez zgody Rzymian, w kryjówce pod dziedzińcem świątyni. W ciągu ostatnich stu lat przybyło tylko jedno znalezisko związane bezpośrednio z Kleopatrą: kawałek papirusu z 33 r. p.n.e. zapisany, jak sądzą naukowcy, jej własną ręką, udzielający ulgi podatkowej pewnemu obywatelowi rzymskiemu. Dlatego jeśli grobowiec Kleopatry zostanie kiedykolwiek odkryty, będzie to sensacja na miarę odkopania przez Howarda Cartera grobowca faraona Tutanchamona w 1922 r. Ale czy znalezienie grobowca, nawet z nienaruszoną mumią królowej, pogłębi portret egipskiej władczyni?
Oto najstarsze drzewo na świecie. Ma 9,5 tysiąca lat i rośnie w Szwecji
To naprawdę robi wrażenie. Przy tym okazie nasz Cis Henrykowski (mający około 1400 lat) to młokos. Jak odkryto najstarsze drzewo?
W tym artykule: Najstarsze drzewo na świecie Najstarsze drzewo w Polsce Najstarsze drzewo świata to świerk rosnący w Szwecji, na terenie Parku Narodowego Fulufjället. Nazwano go „Stary Tjikko”– od imienia psa (nota bene syberyjskiego husky) jego odkrywcy, Leifa Kullmana. Świerk ma zaledwie 5 m wysokości. Najstarsze drzewo na świecie Profesor Leif Kullman z Uniwersytetu Umeå określił wiek drzewa na podstawie analizy rozkładu izotopu promieniotwórczego węgla 14C. Z pewnością był zaskoczony odkryciem, gdy okazało się, że drzewo przeżyło 95 wieków. W sąsiedztwie stwierdzono pozostałości genetycznie identycznych pędów znajdujące się w różnym stadium rozkładu. Należały one do tego samego osobnika. Sukcesywnie zamierające pędy nadziemne Starego Tjikko zastępowane są kolejnymi odroślami. Co ciekawe naukowiec, który dokonał odkrycia, tłumaczy, że jak na swoje czasy Stary Tjikko był bardzo małym drzewkiem. Świerk pamięta epokę lodowcową, podczas której poziom Morza Północnego był o około 120 metrów niższy niż obecnie. Większość terenu między Wielką Brytanią a Norwegią pokrywała wówczas gęsta puszcza. Ciekawostki przyrodnicze. TOP 10 miejsc w Polsce, gdzie natura pokazuje swoje prawdziwe oblicze Natura już nie raz udowodniła, że potrafi zaskoczyć. Poznaj fascynujące miejsca i związane z nimi ciekawostki przyrodnicze, które od lat wzbudzają ogromne zainteresowanie w naszym kraju. Wielkie drzewa nie byłyby w stanie tak długo przetrwać. Ukształtowany przez niskie temperatury i wiatr Tjikko był przy ówczesnych gigantach jak drzewko bonsai. Prawdopodobnie to pozwoliło mu przetrwać tak długo. Część naukowców jest przekonana, że zaszczytny tytuł najstarszego drzewa należy jednak do cyprysa patagońskiego rosnącego w Chile od około 5400 lat. Wyjątkowe drzewo jest jednym z największych w Parku Narodowym Alerce Costero. Jego średnica to blisko 4 metry. Choć oficjalnie nie jest jeszcze najstarszym drzewem na świecie, już od dawna towarzyszy mu hiszpański przydomek Gran Abuelo, czyli „pradziadek”. Najstarsze drzewo w Polsce Za najstarsze drzewo w Polsce powszechnie uważa się Dąb Bartek, jeden z polskich pomników przyrody. Jeszcze nie tak dawno temu sądzono, że liczy on sobie 1200 lat. Dziś wiemy, że Bartek jest młodszy o ok. 500 lat. Starszy od niego jest Cis Henrykowski. W 1921 roku jego wiek oszacowano na ponad 1400 lat! 15-metrowy cis rośnie we wsi Henryków Lubański.
Niezapomniane wakacje w SPA, czyli trzy hotelowe propozycje dla miłośników relaksu i przyrody
Lato to idealny czas, by zrelaksować się i naładować akumulatory. Co zatem powiesz na wakacje w SPA? Poniżej prezentujemy trzy hotelowe destynacje, gdzie spędzisz niezapomniane chwile, z dala od miejskiego zgiełku, w pięknych okolicznościach przyrody.
Sezon urlopowy tuż, tuż. To najwyższa pora, by zaplanować, gdzie w tym roku wypoczniemy i nabierzemy siły na drugą połowę roku. Jeśli wciąż brakuje ci pomysłu na letni wyjazd, mamy dla Ciebie, ale także twojej rodziny, idealną propozycję – wakacje w SPA. Masa atrakcji, profesjonalna obsługa, wyjątkowe usytuowanie i bliskość przyrody. To wszystko gwarantuje każdy z Hoteli SPA Dr Irena Eris, które od lat cieszą dużym uznaniem wśród odwiedzających. Trzy obiekty, trzy różne lokalizacje, jeden wspólny mianownik – najwyższa jakość usług. Wakacje w SPA: Hotel Spa Dr Irena Eris Wzgórza Dylewskie Pierwszy przystanek – Wysoka Wieś w województwie warmińsko-mazurskim, gdzie zlokalizowany jest Hotel Spa Dr Irena Eris Wzgórza Dylewskie. Oprócz masy usług, jaką oferuje tamtejszy obiekt – basen, zabiegi pielęgnacyjne, siłownia – coś dla siebie znajdą tutaj również zwolennicy aktywnego wypoczynku na świeżym powietrzu. Rower, jogging, biegi przełajowe, jazda konna, a nawet tenis czy golf (na profesjonalnym polu w Pasłęku lub Naterkach). Dla tych, którzy wolą w nieco odosobnieniu i w jeszcze bliższym kontakcie z naturą spędzić czerwcowo-sierpniowe dni, przygotowano 14 Siedlisk stanowiących kompleks ekskluzywnych willi, położonych na Wzgórzach Dylewskich. Komfortowo wyposażone całoroczne domy, z pięciogwiazdkową usługą serwisową oraz z dostępem do atrakcji Hotelu SPA Dr Irena Eris spełnią oczekiwania najbardziej wymagających gości. Nie zwlekaj i zarezerwuj nocleg już teraz! Adres: Ostróda 22, 14-100 Wysoka Wieś; www.drirenaerisspa.pl/wzgorza-dylewskie Atrakcje turystyczne: Wybierz się na rejs Kanałem Elbląskim i pożegluj „pośród traw” najdłuższym kanałem w Polsce uznanym za pomnik historii. Podziwiaj walki rycerskie na Polach Grunwaldzkich. Poznaj historię kamiennego kręgu w Glaznotach. Wakacje w SPA: Hotel Spa Dr Irena Eris Krynica Zdrój Z Warmińsko-Mazurskiego przenosimy się do Małopolski, a dokładniej Krynicy-Zdroju. Krynicki Hotel SPA Dr Irena Eris pokochają przede wszystkim miłośnicy górskich wycieczek pieszych i rowerowych, otwartych przestrzeni oraz zapierających dech widoków. Aby delektować się ich pięknem, wcale nie trzeba wychodzić ze swojego apartamentu. Wystarczy odsłonić zasłony i wpuścić otaczającą obiekt naturę do środka. Niezwykłą panoramą na Jaworzynę Krynicką, z wierzchołka której można podziwiać słynny kurort oraz Tatry, mogą zachwycać się również osoby korzystające z hotelowego basenu (tylko sami spójrzcie na te widoki poniżej) i studia cardio. Pięknym zwieńczeniem dnia będzie wizyta na tarasie Restauracji Szósty Zmysł, gdzie podelektujesz się przepyszną, lokalną kuchnią oraz czystym górskim powietrzem. Adres: Czarny Potok 30, 33-380 Krynica-Zdrój; www.drirenaerisspa.pl/krynica-zdroj Atrakcje turystyczne: Napij się Kryniczanki i poznaj atrakcje kurortu. Zaznaj wyjątkowych przeżyć podczas spaceru wśród koron drzew i podziwiając ogrom Sądeckiego Parku Krajobrazowego z platformy widokowej na Słotwinach. Sięgnij do przeszłości, odkrywając perły Krynickiego Szlaku Cerkwi Łemkowskich. Wakacje w SPA: Hotel Spa Dr Irena Eris Polanica Zdrój Polanica-Zdrój to jedno z najpopularniejszych i najchętniej odwiedzanych miast wypoczynkowo-uzdrowiskowych. To właśnie tutaj, w dolinie Bystrzycy Dusznickiej, u stóp Gór Stołowych, ulokowany jest trzeci z Hoteli SPA Dr Irena Eris, który słynie z komfortowych i relaksujących wnętrzy. Jest to miejsce idealne na odpoczynek i regenerację sił podczas holistycznej pielęgnacji ciała w Kosmetycznym Instytucie. Polanicki hotel położony jest nieopodal Parku Zdrojowego, dzięki czemu jeszcze bardziej oddaje autentycznego ducha prawdziwego uzdrowiska z licznym kuracjuszami, pijalnią wód czy kameralnymi kawiarenkami. Hotel Spa Dr Irena Eris Polanica Zdrój z pewnością upodobają sobie miłośnicy aktywnego wypoczynku i wielu ciekawych atrakcji, chociażby tych związanych z osobą Fryderyka Chopina. Oddalone niespełna 15 minut samochodem Duszniki-Zdrój są organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Chopinowskiego, który tłumie gromadzi melomanów muzyki klasycznej. Ale i sama Kotlina Kłodzka oraz jej okolice to raj dla odkrywców osobliwości geoturystycznych i niezwykłych zabytków. Adres: Dębowa 19b, 57-320 Polanica-Zdrój; www.drirenaerisspa.pl/polanica-zdroj Atrakcje turystyczne: Zanurz się w labiryncie Gór Stołowych. Eksploruj podziemne przejścia w Kłodzku i odkrywaj tajemnice Twierdzy Kłodzkiej. Odwiedź znajdujące się w XVI-wiecznym młynie Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju
Jedź do Bułgarii! Tu jest wszystko - i do tego najtaniej w Europie
Góry, morze, świetna kuchnia. W Bułgarii nie trudno o idealny urlop.
Sofia Według rankingu serwisu TripAdvisor Sofia to najtańsza stolica Europy – oceniono, że zapłacimy tu o 73 proc. niż w najdroższym Oslo. Nadal stosunkowo mało popularna i z dala od głównych szlaków bułgarska stolica budzi sympatię. Z pierwszych dni pamiętam głównie kilometry chodników, bo najlepiej zwiedzać miasto na piechotę. Taksówki łapane na ulicy często naciągają obcokrajowców, nie włączając licznika – warto zadzwonić po samochód z jednej z legalnych firm, np. OK SuperTrans. Jeszcze taniej podróżować komunikacją publiczną – w trakcie można sprawdzić maile, bo w sofijskich trolejbusach działa darmowe wi-fi. W razie podróży z plecakiem lub walizką trzeba tylko pamiętać o dodatkowym bilecie. Z Sofii na łono natury można za grosze dotrzeć taksówką, a potem wędrować z przewodnikiem po zboczach gór Witosza, odległych od miasta o 10 km. Jednym z przystanków jest wspaniała cerkiew Bojańska, do której w poniedziałki po 15.30 można wejść za darmo. W poszukiwaniu sztuki i darmowej panoramy Sofii idę na… basen. Swimming Pool (swimmingpoolprojects.org) to przestrzeń artystyczna na szczycie budynku z 1939 r. Pusta wykafelkowana niecka basenu służy jako miejsce wystaw, dyskusji, projekcji filmów i wykładów. Bezdroża z historią Wielkie Tyrnowo, dawna siedziba bułgarskich carów, w niczym nie przypomina zakonserwowanych mieścin muzeów. To mieszanka antycznych zabytków i studenckiego szaleństwa, ale w letnie sobotnie popołudnie na tutejszych uliczkach spotykam tylko koty i drzemiące w progach sklepików sprzedawczynie. Tyrnowo, położone malowniczo na zboczach wąwozu, wieńczy twierdza Carewec z ruinami 400 domów i 18 kościołów. To doskonała baza dla amatorów wspinaczki i dzikiej przyrody. Wodospady Hotnica, położone 15 km od centrum, to jedna z piękniejszych bułgarskich kaskad; bonusem jest darmowy wstęp. Na wieczór warto jednak wrócić do miasta. Hostel Mostel (hostelmostel.com) poza darmowym śniadaniem oferuje codziennie kolację w cenie noclegu – zwykle to porcja makaronu, który można popić darmowym piwem. Soczyście zielone wzgórza migają za oknem pociągu. Na każdej stacji wsiadają staruszki od stóp do głów odziane w czerń, które po chwili rozmowy szepczą między sobą: „z Polszy, z Polszy…”. Jedziemy do Trjawny, 60 km od Tyrnowa. Bułgarskie pociągi, szczególnie te wolne, osobowe, są tanim – tańszym niż autobusy! – sposobem na podróże, szczególnie jeśli mamy dużo czasu. Ale chyba nikt, kto jedzie do Trjawny, nie może się śpieszyć. To senne miasteczko z plątaniną brukowanych uliczek wśród bielonych domów jest doskonałe na kilka dni wypoczynku. W Trjawnie, jak w całej Bułgarii, można dużo zaoszczędzić, zatrzymując się w pokojach gościnnych w prywatnych domach. Wystarczy zapytać o „kvartira pod naem” i przygotować się na to, że standardy mogą różnić się od tych hotelowych. Podróże po bułgarskich bezdrożach to przyjemność sama w sobie. Kraj przecinają łańcuchy górskie i jedna trzecia powierzchni to niemal alpejskie krajobrazy. Zimą Bansko zamienia się w stolicę narciarstwa, latem szlaki zapełniają się miłośnikami pieszych wędrówek. Wstęp do wszystkich parków narodowych jest bezpłatny. Na noc w górach najtaniej jest zatrzymywać się w chatach zwanych hizha. Jest ich mnóstwo i mimo często spartańskich warunków cieszą się taką popularnością, że warto rezerwować miejsca (np. na zigzagbg.com). Za nocleg zapłacimy od kilku do kilkunastu lewów. Mniejsze i wyżej położone chatki oferują czasem – dosłownie – dach nad głową zupełnie za darmo. Mimo że biwakowanie na terenie parków narodowych jest zakazane, kiedy schroniska są pełne, pozwala się zazwyczaj rozbić namiot w okolicy. Położone między stolicą a grecką granicą pasmo górskie Riła słynie ze skalistych grani, malowniczych jezior i zapomnianych przez świat wiosek. Prawdziwym klejnotem jest jednak Rilski Monastyr zbudowany w X w. jako schronienie pustelnika Iwana. Przez stulecia kompleks rozrósł się do ogromnych rozmiarów. Mieści się tam 300 klasztornych cel, w świątyni zachwycają ścienne malowidła i ikony. Wejście na teren kompleksu jest darmowe, płaci się jedynie za wstęp do muzeum – 8 lewów. Za drobną opłatą można się zatrzymać w klasztorze na noc. Na czarno W zaułkach Sozopola mimo tabunów turystów spragnionych plażowania nietrudno przenieść się w przeszłość. Ta najstarsza w Bułgarii osada na wybrzeżu, w starożytności znana jako Apollonia, ma dwie świetne plaże, kusi też dodatkowymi atrakcjami: nieodległa Wyspa św. Jana to rezerwat przyrody, gdzie żyją foki mniszki. Zabytkowa część Sozopola, cypel wybiegający w Morze Czarne, to labirynt zaułków, wzdłuż których stoją wiekowe drewniane domy. W cieniu staruszki sprzedają słoiczki figowego dżemu. Wybrzeże Morza Czarnego jest popularnym wakacyjnym kierunkiem. Hotele na każdą kieszeń szczelnie wypełniają nawet najmniejszy skrawek przestrzeni w Złotych Piaskach i wzdłuż Słonecznej Plaży. Wystarczy jednak pojechać nieco dalej, żeby trafić na miłośników bardziej liberalnego wypoczynku. Przez letnie miesiące w zatoce Irakli biwakują na plażach całe rodziny, hipisi i ekoaktywiści. W ten sposób protestują przeciwko agresywnej zabudowie bułgarskiego wybrzeża. Przez lata inicjatywa stała się na tyle popularna, że objęła kilkanaście czarnomorskich plaż, w tym jedną z najpiękniejszych w całym kraju: Karadere. Dzikie biwakowanie jest zupełnie darmowe i otwarte dla każdego, należy jednak pamiętać, że na plażach nie ma prawie żadnych udogodnień. Większość plażowiczów rezygnuje z ubrań, a jedynym niepisanym obowiązkiem jest utrzymanie czystości. Kiedy wieczorem siedzę nad brzegiem morza i jem arbuza kupionego na przydrożnym straganie, myślę, że nie potrzeba wiele, żeby mieć idealne wakacje. Szczególnie w Bułgarii. PORADNIK Te miejsca warto zobaczyć ■ Warna (kurort) Czarnomorski kurort, ma świetne restauracje, plaże i promenady, ale także ciekawe muzea; zwłaszcza Muzeum Archeologiczne. ■ Płowdiw (amfiteatr) Pełne uroku studenckie miasto, którego historia zaczęła się w starożytności. Warto zwiedzić ruiny rzymskiego amfiteatru. ■ Kopriwsztica (Skansen) Położone wśród wzgórz miasteczko skansen. XIX-wieczna zabudowa, kościoły, brukowane uliczki i kamienne mosty. Zakupy ■ Najtańszą pamiątką jest martenica, czerwono-biała pleciona bransoletka, którą Bułgarzy obdarowują się 1 marca z okazji święta Baby Marty. Ma przynosić szczęście i pomyślność. ■ Drobiazgi kupisz w sklepikach zwanych Klek, wprost z piwnicznych okienek. ■ Najtańsze śniadania są w piekarniach. Tam zjesz najświeższą banicę: zapiekany placek z szopskim serem.
To jedno z najbardziej bezpruderyjnych miejsc na Ziemi. Nie bez przyczyny nazywa się je Wyspami Miłości
Kobiety na Wyspach Trobrianda noszą najkrótsze w rejonie, ledwie zakrywające pośladki spódniczki, seks przedmałżeński jest nieskrępowany, a nocą latają... czarownice.
Sto lat temu na Wyspach Trobrianda (Papua - Nowa Gwinea) badania prowadził nasz rodak, ojciec współczesnych nauk społecznych Bronisław Malinowski. Dziś dociera tam Aleksandra Gumowska. „Kiedy przyjechałam tam pierwszy raz w 2009 r., poczułam się jak w środku jego czarno-białego zdjęcia, tyle że pokolorowanego”. Czarownice Wysp Miłości Czarownica jednoznacznie wskazała winnego: – Ten, który wkrótce nie wróci z wyprawy morskiej, będzie tym, który mnie okradł. Nie wyróżniała się szczególnie – ot, kobiecina sprzedająca orzechy betelowe – miejscową używkę. Niestara, ale też niemłoda, z ujarzmioną na krótko fryzurą afro. Kiriwińczycy, mieszkańcy niewielkiej Kiriwiny na Papui-Nowej Gwinei, wzięli jednak jej słowa na poważnie. Wiedzieli, że kobieta pochodzi z Kitavy, jeszcze mniejszej sąsiedniej wyspy w Archipelagu Trobrianda, ze znaczącą populacją wiedźm. Tydzień później z morza nie wróciło czterech młodych mężczyzn. Widziano ich, jak wiosłują w drodze powrotnej, a potem – jak płyną wpław. Nie dało się im pomóc, bo morze było zbyt wzburzone, wiatr zbyt silny. Turkusowe Morze Salomona na południowym Pacyfiku potrafi się gwałtownie zmienić w granatową otchłań. Miejscowe czółna wbrew pozorom radzą sobie lepiej niż kutry czy jachty: są lżejsze, łatwiej ślizgają się po falach i nie ma dramatu, jak trafią w rafę. Ale czarownica może wytworzyć wiatr, swoje fale, sprowadzić ciemne chmury, deszcz, żeby żeglujący nie znaleźli drogi. Potrafi usunąć wyspę, przenieść ją gdzie indziej. Jednego z tych czterech pożarł rekin, trzej pozostali chcieli dopłynąć do wyspy, ale utonęli i wtedy pożarł ich rekin. – Ale nie prawdziwy żarłacz – szczupły, wyprostowany niemal 60-letni wuj Mulamada, emerytowany nauczyciel, robi pauzę, żeby spojrzeć mi prosto w oczy. Chodzi w koszuli, ale przewiązuje się w biodrach tradycyjną chustą – laplapem. Jest pewien, kto jest odpowiedzialny za śmierć tych czterech. – Czarownica ich pożarła. To pewne. Czarownice żyją w świecie duchowym, mogą się zmieniać, w co chcą. Czy miała wystarczająco dużo mocy? Jest jeszcze młoda, są silniejsze od niej – wuj nie daje odpowiedzi. Od człowieka, u którego czarownica mieszkała, wie, że ukradziono jej 100 kin (ok. 135 zł), trochę tytoniu i ryżu. Pieniądze niby niewielkie, ale na wyspach, gdzie 95 proc. ludzi nie zarabia pieniędzy, a żyje z tego, co wyhoduje w ogrodzie, znaczne. Wśród 38 tys. Kiriwińczyków gotówkę regularnie mają nauczyciele, pastorzy, nieliczni urzędnicy, sprzedawczynie trzech sklepów, pracownicy dwóch pensjonatów i szczęściarze, których odwiedzili krewni z miasta albo nieliczni turyści. – Miał być jeden złodziej, a na morzu zaginęło czterech – zwracam mu uwagę. – Trzej pozostali nie chcieli z nim płynąć, ale ich zmusił – wuj nie wnika jak. – Skąd wiadomo, że nie chcieli? – Ich duchy wróciły i powiedziały. To jasne, jakżeby inaczej? Chłopcy wypływali w tajemnicy i swoje telefony komórkowe zostawili w domach. Malinowski płoszy Sto lat temu badania na Wyspach Trobrianda prowadził nasz rodak, ojciec współczesnych nauk społecznych Bronisław Malinowski. Autor słynnego Życia seksualnego dzikich i Argonautów zachodniego Pacyfiku archipelagiem nie był zachwycony: monotonne przestrzenie porośnięte niskimi krzewami to bardzo trafne określenie. W porównaniu z okolicznymi wyspami wulkanicznymi, z gorącymi źródłami i bujną dżunglą wapienna, koralowa Kiriwina jest przyrodniczo uboga i jednorodna. Jej mieszkańcy nie byli ludożercami ani łowcami głów, jak ludy z wyspy Ferguson, na którą płynęli zaginieni czterej chłopcy. Ale już sto lat temu przyciągnęły badacza – tym, że kobiety nosiły najkrótsze w rejonie, ledwie zakrywające pośladki spódniczki, i tym, że seks przedmałżeński był nieskrępowany i wolny zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn. To przez Malinowskiego do Trobriandów przylgnęła nazwa Wysp Miłości. Kiedy przyjechałam tam pierwszy raz w 2009 r., poczułam się jak w środku jego czarno-białego zdjęcia, tyle że pokolorowanego. Ściany domów były, jak wówczas, z liści bananowca, dachy – z długich liści pandanu. Żadnych toalet, studni, kanalizacji, prądu. Za to ciotki, jak sto lat temu, zachęcały swoje bratanice do seksu z jak największą liczbą chłopców, pojęcie dziewicy było zupełnie obce, a nocą latały czarownice. I nadal tak jest. Pomimo tego, że liczba chrześcijan na wyspie przekroczyła 50 proc., że stanął maszt telefonii komórkowej, że bywa telewizja satelitarna, jeżdżą samochody, nieliczni mają prąd z generatorów. Za drugim razem przydzielono mi domek z liści z żelaznym dachem, który stał, jak pamiętają najstarsi mieszkańcy, dokładnie w miejscu namiotu Malinowskiego. Antropolog wypracował swój sposób na dodanie sobie otuchy w ciemne noce. Słyszał przecież te wszystkie historie o czarownicach, a w bezksiężycową noc na Kiriwinie jest naprawdę czarno. Nawet dziś niewielu stać na naftę do lampy, nie mówiąc o lampie na baterie. Z wierzchołków palm albo mangowców dochodzą tylko odgłosy trzepania skrzydłami. Nietoperzy. Albo czarownic. Więc Malinowski, idąc nocą, śpiewał na melodię Cwału Walkirii Wagnera, jak się domyślam po układzie powtarzanych słów: „Całujże mnie w du-pę”. Czterej chłopcy, których dosięgnęła zemsta czarownicy, płynęli po betel. Pierwszy raz usłyszałam o nich, gdy jak co dzień przyszłam na śniadanie do naczelnego wodza Wysp Trobrianda, Pulayasiego Daniela. Tam, zamiast rodziny i mnóstwa dzieci – bracia wodza i nieznajomy 25-latek, zamiast yamu i innych ugotowanych bulw na śniadanie – betel przechodzący z rąk do rąk. Taki pomarańczowy, przejrzały, twardy w środku, ale jeszcze ze skórą, która nie wygląda na zupełnie przegniłą. Wódz już miał usta czerwone od betelu zmieszanego z wapnem i strąkami gorczycy. Ostry, cierpki smak wykręcający gębę. Generalnie stymulujący, ale mnie akurat niemal zwalił z nóg. Na betonowym tarasie „nowoczesnego”, jak mówią, domu krytego blachą falistą dyskusja ożywia się proporcjonalnie do ilości zjedzonej używki. – Stracić życie dla betelu – kiwa głową chudy Urubabeba, najmłodszy brat wodza. Chcieli zarobić – na wyspie Ferguson roślina jest znacznie tańsza, ale czółnem to trzy dni drogi. Ile mieli lat? Na Trobriandach większość ludzi nie zaprząta sobie głowy datą czy rokiem urodzenia. Wystarczy powiedzieć, że dwóch z nich było żonatych, a dwóch jeszcze nie, więc pewnie mieli po 20 kilka lat. Nie byli dobrymi żeglarzami, a pogodę wybrali najgorszą z możliwych. Chłopak, który okradł czarownicę, był, jak się dowiaduję, z mojego klanu – Lukwasisiga. Mojego, bo przyjęła mnie do niego żona naczelnego wodza, nadając mi imię Kadamwasila, po swojej córce, ale też ulubionej żonie wodza z czasów Malinowskiego. – Widzisz, jesteśmy dzicy, tak jak napisał Malinowski – chichotał dyrektor wiejskiej szkoły. – Lubimy siedzieć, rzuć betel, palić, gadać. Nic nam więcej nie potrzeba. Zamiast czytać gazety, wypalamy je. Jak tylko przyleciałam, wypytywano mnie, czy nie przywiozłam gazet. Na wyspie prasy nie można kupić, a do skrętów jest niezbędna. Palenie tytoniu to drugi po betelu poważny nałóg Trobriandczyków. W zwarciu z Jezusem Wielokrotnie zwracano mi uwagę, że uszłam z życiem. Klan dyrektora szkoły, u którego gościłam i którego czółnem podróżowałam, od zarania dziejów przekazuje z pokolenia na pokolenie tradycję czarownictwa – więc trzeba z nimi grzecznie. Na innym czółnie śpieszyliśmy się, żeby czarownice nie dopadły nas w czasie nadciągającej burzy. Przy źródle oddalonym od wszelkich siedlisk ludzkich, gdzie odpoczywałam, lubią też odsapnąć podróżujące dusze wiedźm. Znów żadnej nie było. Być może, jak twierdził pastor, z którym wtedy szłam, jego się wystraszyły, bo jak twierdzą niektórzy, moc Jezusa może być silniejsza. Czarownice wojują z Jezusem okazjonalnie (dużo częściej ze sobą nawzajem). Ale zdarza się. Moi współpasażerowie ze starej łodzi, którą płynęłam na główną wyspę Papui-Nowej Gwinei, widzieli znaki: wiatr silniejszy, niż być powinien, wzbierająca woda w komorze silnika, niedziałająca pompa, brak prądu. Wreszcie wyrżnęliśmy z impetem w rafę, a łódka omal się nie przewróciła do góry dnem. – Przy pięknej pogodzie! – wykrzykiwali. – Jak to inaczej wytłumaczysz? WARTO WIEDZIEĆ ■ Dojazd Samolotem do Port Moresby i stąd awionetką na Kiriwinę (ok. 6 tys. zł). ■ Nocleg Dwa pensjonaty: Butia Lodge i Kiriwina Lodge. Miejscowi chętnie przyjmują do swoich skromnych domów. ■ Jedzenie Podstawa pożywienia (i kultury) to yamy (pochrzyny) – włókniste wielkie bulwy raczej nijakie w smaku. Do tego ugotowane (zwykle bez soli lub na wodzie morskiej) ziemniaki, bataty, gumowate taro. We wsiach na wybrzeżu: ryby i owoce morza (langusty!).
Dubaj - totalny zawrót głowy! Co warto wiedzieć przed podróżą do bajkowego Dubaju?
Dubaj najbardziej zaskakuje przestrzenią. Nawet jeśli na co dzień nie borykasz się z agorafobią, wyjazd do Dubaju może porządnie zakręcić ci w głowie. Przekonaj się, czym jeszcze może cię zaskoczyć to największe miasto Zjednoczonych Emiratów Arabskich?
Dubaj. Autostrady o sześciu pasach w jedną stronę i sześciu w drugą, ogromne ślimaki skrzyżowań, ponad dwieście drapaczy chmur wznoszących się ponad 100 m w górę. A wokół – pustka: ubite piaszczyste place czekające na zabudowę, pustynia stojąca tuż u progu miasta, wdzierająca się do środka z wiatrem, ziarenko po ziarenku. Kiedy spaceruję po dzielnicy finansowej Dubaju, wśród wież biurowców wbijających się w bezchmurne niebo, uderza mnie, jak powierzchowna jest szklana nowoczesność tego miasta. Na tyłach wieżowców, drogich hoteli i ekskluzywnych restauracji nie ma nic. Piach. To nie paryskie Champs-Élysées, za którymi rozciągają się ulice pełne kunsztownych kamienic, czy nowojorska 5th Avenue z upakowanym zapleczem Upper East Side. W Dubaju za cienką warstwą ultranowoczesnych budynków jest tylko pełna wiatru przestrzeń. Dubaj - miasto dla kierowców Podróżując do Dubaju przekonujesz się, że to miasto jest niejako oazą technologii pośród pustyni. Dopiero jadąc metrem w Dubaju widzę, jak ogromne jest to miasto.Miasto dla kierowców. Zwiedzanie Dubaju na piechotę to zadanie karkołomne. Potrzeba godziny, by przemieścić się 52 km czerwoną linią z jednego końca metropolii na drugi, potrzeba godziny. W Dubaju za cenę niemal dwukrotnie wyższą niż ta, którą trzeba zapłacić za zwyczajny bilet, można przejechać się w luksusie: skórzane fotele, mało ludzi. Wybieram zatem „złoty” wagon dla VIP-ów. Konduktor sprawdza w wejściu, czy pasażerowie mają odpowiedni bilet – ale kontroli w Dubaju podlegają jedynie ci pasażerowie, którzy nie wyglądają na VIP- ów. Eleganckie kobiety w dizajnerskich kostiumach i sznurach pereł na szyi wsiadają przez nikogo niezatrzymywane. W Dubaju wielką zaletą wagonu dla VIP-ów jest to, że znajduje się na czele pociągu i przez ogromną przednią szybę (dubajskie metro jest sterowane komputerowo) można w czasie jazdy podziwiać widoki. Większość trasy znajduje się bowiem nie pod ziemią, a nad nią. Przejażdżka po Dubaju tym supernowoczesnym metrem to atrakcja sama w sobie – a przy okazji najlepszy sposób przemieszczania się po mieście. W Dubaju czasem nie wiadomo, czy lepiej, kiedy nie ma korków (a potrafią być potworne), czy kiedy są – bo wtedy przynajmniej nikt nie jeździ ulicami 200 km na godzinę. Zwiedzanie Dubaju Z poruszaniem się po Dubaju na piechotę też bywa ciężko. Latem problemem jest niebotyczny upał. Zimą temperatury są przyjemne (około 25 stopni) i spacerować można, ale poza starą częścią Dubaju, Deirą, za bardzo nie ma gdzie. To nie jest miasto dla pieszych. Przekonuję się o tym, kiedy próbuję przejść z centrum finansowego do najwyższego wieżowca świata, 160-piętrowego Burdż Chalifa. Otóż – przejść się nie da. Po drodze jest wielkie skrzyżowanie, bez chodników, bez kładek, a ruch ogromny. W końcu zmuszona jestem wziąć taksówkę. Przejeżdżam nią ledwie kilkaset metrów, ale kierowca nie jest szczególnie zdziwiony. W Dubaju mało co kogo dziwi. Burdż Chalifa w Dubaju zapiera dech. Jest strzelisty, ogromny, jakby wyjęty z innej skali. Kiedy próbuję sobie zrobić zdjęcie u jego podstawy, okazuje się, że dopiero aparat położony na ziemi obejmuje cały budynek w kadrze. Na szczyt wieży, po widoki na miniaturowy Dubaj w dole, pędzi się 10 m na sekundę najdłuższą windą świata. Ale uwaga: bilety na ten przejazd trzeba rezerwować sporo wcześniej – czasem warto i na dwa tygodnie w przód. Jak przystało na Dubaj, jest i opcja dla niecierpliwych posiadaczy grubych portfeli – można wykupić wjazd na taras widokowy bez kolejki. Kosztuje to, bagatela, 340 zł od osoby, czyli niemal trzy i pół razy tyle co normalny bilet. Wieczór w Dubaju Wieczorem, u podnóża Burdż Chalifa, czeka mnie wyjątkowy spektakl: tańczące w rytm muzyki fontanny. Miejsce do obserwacji mam super. Siedzę w restauracji Baker & Spice na brzegu rozległego sztucznego jeziora, na skraju promenady, po której spacerują mieszkańcy Dubaju: mężczyźni w białych tunikach diszdaszach, a kobiety w czarnych luźnych abajach. Przedstawienie zaczyna się od muzyki. Arabska melodia rozlewa się po jeziorze, załączają się światła i nagle powierzchnia wody unosi się strzelistymi słupami w górę, ponad 150 m ku niebu, faluje, tańczy, zniża się i wynosi zabarwiona ponad sześcioma tysiącami świateł. Choreografia w rytm muzyki jest tak wyśmienita, że mam wrażenie, iż to nie fontanna, a zrobieni z wody tancerze unoszący się na powierzchni jeziora. Dubaj, kultura i... historia? Następnego dnia wybieram się do starej dzielnicy Dubaju, Deiry. Choć „stara” to niezbyt odpowiednie słowo dla opisania okolicy, której historia nie sięga dalej niż kilkadziesiąt lat wstecz. Jak na Dubaj jednak to niemal prehistoria. To tu na początku XX w. kwitł handel perłami, a później – przemyt złota. To tu przybijały statki perskich i hinduskich kupców. Dziś na kanale Dubai Creek wciąż jest pełno barek obładowanych towarem, a wąskie ulice suków przesyca zgiełk handlarzy. Co można kupić w Dubaju? W ofercie jest wszystko: od kiczowatych chińskich zabawek, przez podróbki torebek Chanel i oryginalne kaszmirskie paszminy, po aromatyczne przyprawy i misternie haftowane, skórzane pantofle. A do pantofli, dla chętnych, są jeszcze bardziej misternie haftowane suknie – tak wysadzane cekinami, koralikami i wszelkiej maści świecidełkami, że nie pogardziłaby nimi żadna Disnejowska królewna. W Złotym Suku, jak przystało, jest na sprzedaż tyle złota, że od blasku mrużę oczy. Łańcuszki, pierścionki, wisiorki, kolczyki, bransolety – co kto chce i na co kogo stać. Dla najzamożniejszych są tak ogromne i ciężkie złote kolie, że trudno uwierzyć, by ktokolwiek mógł je nosić, nie narażając kręgów szyjnych na złamanie. Wielu z kupujących to Hindusi zwabieni na targ dobrymi cenami i gwarancją jakości – dla nich złoto to inwestycja. Restauracja Al-Mahara w hotelu Burdż al-Arab oferuje ryby i na żywo, i do jedzenia Zabytki Dubaju Ze złotego suku kieruję się dalej w przeszłość Dubaju, do najstarszej dzielnicy miasta, Bastakii. Aby tam dotrzeć, muszę się przedostać na drugą stronę kanału. Najszybszym i najbardziej klimatycznym środkiem transportu po Dubai Creek są małe drewniane łódki – abry. Chybotliwe, obładowane są autentycznym duchem przeszłości miasta z czasów, kiedy nie było tu metra, autostrad, maybachów. W porównaniu z sukami Bastakiya to oaza ciszy. Wszystko tu jest w jasnokarmelowym kolorze – wąskie ulice, murowane domy i zdobiące je wieże wiatrów, tradycyjne systemy wentylacji. Tu też znajduje się najstarszy zabytek Dubaju, mur obronny z 1800 r. Choć „mur obronny” to zbyt wielkie słowa na opisanie niziutkiej ścianki ze starych kamieni, o którą – gdyby nie była ogrodzona – można by się potknąć i iść dalej. Oryginalnie miała 2,5 m wysokości, a jej zadaniem była ochrona mieszkańców przed najeźdźcami. Dziś to wyjątkowo ciekawy zabytek właśnie dlatego, że jest tak niezabytkowy. Przypomina, jak daleko Dubaj zaszedł. Co warto wiedzieć o Dubaju? Jeszcze w latach 60. XX w. Dubaj był zapyziałą mieściną na pustyni, gdzie samochody dzieliły wąskie drogi z osłami i wielbłądami – pierwszy asfalt wylano w 1960 r. Dwa lata po odkryciu ropy, czyli w 1968 r., Dubaj miał ledwie 65 tys. mieszkańców (z czego jakieś 25 tys. to Persowie). Dziś mieszka tu ponad 2 mln osób. Asfaltu nie brakuje. Współczesny przepych Dubaju uderza mnie ze wzmożoną siłą kolejnego dnia, kiedy wybieram się do słynnych galerii handlowych. Dubaj w Księdze Rekordów Guinessa Zaczynam od Dubai Mall, największego centrum zakupowego świata pod względem powierzchni (548 tys. m²; znalazł się przez to w Księdze rekordów Guinnessa). Znajduje się tu 1200 sklepów oraz 160 restauracji i kafejek. No i oczywiście słynne dubajskie akwarium, w którym chętni mogą ponurkować z rekinami z gatunku tawroszy piaskowych, które osiągają do 3,5 m długości i w naturze zdarzało się, że atakowały ludzi. Oszczędni mogą za darmo podziwiać przez największy panel akrylowy świata (również w Księdze rekordów Guinnessa) 140 gatunków stworzeń – od gigantycznych płaszczek i rekinów po... nurków z butlami na plecach. Dla tych, co wolą wodę w jej stałej postaci (śnieg), w kolejnej ogromnej dubajskiej galerii handlowej, Mall of the Emirates, jest Ski Dubai, czyli największy zadaszony stok narciarski na świecie (oczywiście – w Księdze rekordów Guinnessa). 6 tys. ton śniegu i 400 m zjazdu, wyciągi zupełnie jak w Alpach i spory tłum ludzi w identycznych strojach narciarskich z logiem Ski Dubai. Pogoda – zachmurzenie z opadami. Zażywających sztucznego alpejskiego szaleństwa można podziwiać przez ogromne szyby rozciągające się przez wszystkie poziomy centrum. Najbardziej jednak zaskakuje mnie to, że wokół pełno jest sklepów sprzedających zimowe ubrania: puchowe kurtki, czapki uszatki, rękawiczki na futerku. Jakby na zewnątrz wcale nie było plus 30 stopni, a tak z minus 30. Dubai Marina Trzeci dzień zwiedzania Dubaju to wycieczka na drugi koniec miasta, do Dubai Marina. Przyznaję – jestem w sporym szoku, kiedy odkrywam, że po kilku kilometrach niskich budynków: willi, salonów samochodowych, małych centrów handlowych, wypiętrza się w Dubaju kolejne ogromne centrum pełne szklanych wieżowców. Dzielnica mieszkalna Dubai Marina wzorowana jest na kanadyjskim Vancouver, wybudowana wokół sztucznego (jak przystało na Dubaj) kanału. Większość apartamentowców wznosi się tu od 250 do 300 m w górę, niektóre nawet na 400. Tu buduje się drapacz chmur The Pentominium, który po ukończeniu ma być najwyższym budynkiem mieszkalnym świata (122 piętra). Lokatorzy penthouse’u nie będą mogli zapraszać do siebie znajomych cierpiących na lęk wysokości. Promenadę między brzegiem morza a budynkami mieszkalnymi wypełniają drogie restauracje i butiki (można nawet kupić sobie futro bez rękawów, w sam raz na lato). Po drogach zaś wolno suną – tak by wszyscy zdążyli się przyjrzeć – superluksusowe auta: ferrari, maybachy, porsche. Turyści w Dubaju Planując podróż do Dubaju na pewno zastanawiasz się, jakich innych turystów napotkasz na swej drodze. Dziewczyny z Dubaju - to zdanie przychodzi na myśl, kiedy myśli się o tym wyjątkowym miejscu. Turyści odwiedzający Dubaj bez wątpienia są równie wyjątkowi jak on sam. Widzę tu pełno Rosjan z twarzami zaczerwienionymi wylegiwaniem się na plażach tutejszych pięciogwiazdkowych hoteli. Zero pośpiechu, relaks. Dubaj. Zwiedzania ciąg dalszy Z Dubai Marina biorę taksówkę na słynną sztuczną wyspę w kształcie palmy, Palma Dżumajra. Aby ją stworzyć, musiano nawieźć 94 mln m³ piasku i 7 mln ton kamieni. Oddano eleganckie apartamentowce mieszkańcom, otworzono sklepy i hotele. A wyspa powoli zapada się w morze. Wprawdzie tylko 5 mm na rok, ale badania geologiczne wykazują, że ten proces może w każdej chwili dramatycznie przyspieszyć. Z perspektywy samochodu wyspa palma nie robi większego wrażenia. Owszem, jest ładnie. Zadbane budynki i trawa tak zielona, jakby ją ktoś pomalował ździebełko po ździebełku. Ale aby docenić oryginalny wygląd wyspy i jej konstrukcję, trzeba patrzeć z góry – z samolotu, albo dla śmiałków – podczas skoku spadochronowego (niektóre biura podróży oferują w Dubaju taką atrakcję). Na kolację wybieram się do jednej z wyśmienitych hinduskich restauracji w mieście – Aryaas. Kuchnia jest wyłącznie wegetariańska, a smakowicie przyprawione dania rozpływają się w ustach. Jedna czwarta mieszkańców Dubaju to robotnicy budowlani, głównie z Indii i Pakistanu, którzy za marne pensje budują bogactwa Emiratów. To stąd tyle w tym mieście niedrogich knajpek specjalizujących się w hinduskiej kuchni – i które zdecydowanie warto odwiedzić. Dubaj Mój ostatni dzień – lenistwo. Wybieram się na plażę. Można albo za darmo – rozłożyć kocyk na jednej z czyściutkich publicznych plaż Dubaju, np. Dżumajra Beach, albo popławić się w luksusie i wykupić sobie wejściówkę do jednego z tutejszych ekskluzywnych resortów, np. Jebel Ali Golf Resort & Spa (155 zł od osoby), Le Méridien Mina Seyahi (150 zł) czy do One & Only Royal Mirage (230 zł). W tym ostatnim spędzam wieczór. W atmosferze Baśni z tysiąca i jednej nocy, wśród udrapowanych baldachimów, w miękkim świetle świec zaciągam się sziszą o smaku truskawki. Błogość. Ciekawostki o Dubaju Fadi Kikano jest bankierem na stałe mieszkającym w Dubaju. Chętnie opowiada o mieście, które dla turystów stanowi zarówno atrakcję, jak i zagadkę. Prawdziwych mieszkańców Dubaju spotkasz w... Ciężko powiedzieć, kto jest „prawdziwym” mieszkańcem Dubaju, ponieważ żyje tu mieszanka różnych kultur. Wszyscy są tak naprawdę prawdziwymi dubajczykami. Mówią o nas, mieszkańcach Dubaju... Że jesteśmy zepsuci, leniwi i musimy mieć nierówno pod sufitem, skoro decydujemy się mieszkać na rozpalonej pustyni! Ale wielu dubajczyków haruje długie godziny. I zieleń też mamy, np. Safa Park. W Dubaju koniecznie spróbuj... Wycieczki na pustynię w samochodzie z napędem 4x4, zwłaszcza o zachodzie słońca. Przejedź się też wieczorem abrą (wodną taksówką) w Madinat Jumeirah. Najbardziej rozrywkowy wieczór spędzisz w... Barasti Bar na plaży Dżumajra, Rockbottom Club w Bur Dubai czy Nasimi Beach w Atlantis on the Palm – wiele tego jest. Ale najlepiej bawiłem się w Harry Ghatto’s, japońskim barze karaoke w Emirates Towers. Na pamiątkę kup... Jakąś złotą biżuterię na suku złota. To niewątpliwie najpopularniejszy suwenir z Dubaju, nie tylko z powodu ogromnego wyboru tego typu produktów, ale przede wszystkim dlatego, że złoto jest tu tańsze niż niemal gdziekolwiek na świecie. NO TO W DROGĘ. INFORMACJE O DUBAJU: Dubaj zajmuje powierzchnię 83,6 tys. km². Ludność Dubaju liczy: ok. 5,3 mln (cały kraj). Języki używane w Dubaju to: arabski (oficjalny), perski, angielski, hinduski. Religia: Islam. Waluta, którą możesz posługiwać się w Dubaju to dirham (AED); 1 dirham = 0,85 zł. Kiedy warto wybrać się do Dubaju Zimą, najlepiej między grudniem a lutym. Latem jest zdecydowanie za gorąco. Do Dubaju wiza jest wymagana. Trzeba się o nią ubiegać przed wyjazdem, najlepiej przez biuro podróży w Polsce, np. Odkryj Dubaj (www.odkryjdubaj.pl). Całą procedurę da się załatwić przez internet. Jeżeli leci się liniami Emirates, można ubiegać się o wizę (ze zniżką) przez stronę tych linii po zakupie biletu. Nie ma wiz wielokrotnego wjazdu. DOJAZD DO DUBAJU Do Dubaju można dostać się samolotem. Linie Emirates latają bezpośrednio z Warszawy. Cena biletu w obie strony ok. 2600 zł. www.emirates.com KOMUNIKACJA W DUBAJU Taksówki w Dubaju są bardzo tanie i powszechnie dostępne – ale jazda nimi często mrozi krew w żyłach. Wiele hoteli zapewnia darmowe przejazdy busami do popularnych centr handlowych i na plaże. Warto kupować bilety dzienne na metro. Kobiety samotnie podróżujące po Dubaju mogą zadzwonić po tzw. różową taksówkę - ladies taxi (są wyposażone w foteliki dla dzieci) – niestety w Dubaju nie ma tych taksówek zbyt wiele. dtc.dubai.ae BEZPIECZEŃSTWO Dubaj jest bardzo bezpieczny, jeśli chodzi o przestępczość. Gorzej na drogach – kierowcy jeżdżą bardzo szybko i nieostrożnie, stąd wiele wypadków. Najlepiej poruszać się metrem. ZDROWIE Opieka medyczna w Dubaju jest na bardzo wysokim poziomie. Nie ma zagrożenia malarią. Nie są wymagane żadne specjalne szczepienia. Można bezpiecznie pić wodę z kranu. Uwaga! Latem na ryzyko udaru słonecznego. NIEPEŁNOSPRAWNI Dubaj jest przyjazny dla osób na wózkach – wszystkie stacje metra mają windy, a niektóre wagony specjalne miejsca dla wózków. W muzeach znajdują się podjazdy dla wózków, a chodniki są generalnie w bardzo dobrym stanie. GARŚĆ POTRZEBNYCH INFORMACJI O DUBAJU Wszędzie z łatwością można porozumieć się w języku angielskim. Wielu mieszkających tu ekspatów nie zna arabskiego. Lepiej ubierać się konserwatywnie (zwłaszcza kobiety), choć na ulicach widuje się panie w krótkich spódniczkach. Skok ze spadochronu (w tandemie) nad wyspą palmą: www.xtremedesert.com/skydive. Spektakl fontann odbywa się co pół godziny od zmierzchu do 22 (w dni powszednie) lub 23 (w weekendy, czyli od czwartku do soboty). POCZUJ KLIMAT Film: City of Life (2009) – przedstawiający Dubaj jako miasto wielu krzyżujących się kultur. Książki: Jeffery Deaver Carte Blanche – nowa książka o Jamesie Bondzie, w której agent mierzy się ze złem właśnie w Dubaju; Becky Wicks Opowieści dubajskie – arabska kultura w oczach rozrywkowej singielki; Jim Krane City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism – reportaż o nierównościach ekonomicznych w Dubaju. ADRESY Ambasada RP w ZEA, Abu Dhabi, PO BOX 2334, tel. +971 2 446 52 00, tel. dyżurny: +971 508 113 249, abudhabi.amb.sekretariat@msz.gov.pl, www.abuzabi.msz.gov.pl www.dubaimetro.eu – metro w Dubaju www.Timeoutdubai.com – najlepsze restauracje, bary, wydarzenia, koncerty i inne atrakcje www.zomato/Dubai – świetny serwis o restauracjach w Dubaju Dubaj - czas: 5 dni, koszt: 5,3 tys. zł (w tym bilet lotniczy i wiza)
Kuala Lumpur w 48 godzin. To prawdziwa harmonia przeciwieństw
Chaos? My mówimy, że nasza stolica jest harmonią przeciwieństw, więc wrzuć na luz – dobrze mi radził znajomy z Malezji.
Zaczęło się od łez. Bynajmniej nie ze wzruszenia ani ze śmiechu. To płakały moje kubki smakowe po pierwszym w Malezji posiłku – późnym śniadaniu tuż po przylocie. Nie było to nic wyrafinowanego, choć w jednej z tych chińskich restauracji, które wymieniane są jako hity malezyjskiej metropolii. Kuala Lumpur. Dzień 1 Yut Kee słynie z dań z kurczaka. Mięso było faktycznie niezłe, ale polałem je piekielnie ostrym sosem z kawałkami suszonych rybek i jak zwykle przeholowałem. Ten pożar ugasiła druga mrożona słodka kawa z mlekiem. – Lepiej? – zagaił Mervyn Lee, właściciel Yut Kee. I tak zaczęliśmy rozmawiać o życiu w KL (tym skrótem posługują się Malezyjczycy). – Gdyby jeszcze 10 lat temu ktoś mnie spytał, czy przejmę rodzinny interes, to pewnie bym powiedział nie. Ale widziałem, jak moi rodzice ledwo wiążą koniec z końcem i ile pieniędzy wydali na moją edukację. Dlatego postanowiłem im pomóc – mówi. Restauracja Yut Kee pierwszych klientów przyjęła w 1928 r., kiedy to dziadek Mervyna, przybyły do Malezji z chińskiej prowincji Hajnan, Lee Tai Yu postanowił spróbować szczęścia w gastronomii. Nawet nie przypuszczał, że tworzy miejsce dziś kultowe. – Miał cztery żony, ale tylko jednego syna. Mojego tatę Jacka, który gdy był już pełnoletni, przejął zarządzanie restauracją od żon dziadka. Wcześniej to one po jego śmierci nad wszystkim czuwały. Przez to nawet nazywane były Aniołami Lee Tai Yu – wyjaśnia rodzinną historię. Nawet nie wiem, kiedy przy tej pogawędce zrobiło się południe. Przed knajpą ustawiała się coraz dłuższa kolejka wygłodniałych miłośników kotletów z kurczaka. Zwolniłem więc dla nich swój stolik. Grabem – odpowiednikiem Ubera – jadę do dzielnicy Chinatown, dokładnie na Pasar Seni, centralne targowisko działające od 1888 r. Z tylnej kanapy auta oglądam miasto, które na przestrzeni ponad 150 lat z osady chińskich robotników okolicznych kopalni cyny przemieniło się w metropolię – kulturowy tygiel tworzony przez Malajów, Chińczyków i Hindusów. Stolica Malezji wygląda jak wielki plac budowy, nad którym mało kto panuje. To dlatego, że budynki powstają tu bez miejscowych planów zagospodarowania. Kuala Lumpur rozrasta się więc na potęgę, przybywa coraz więcej biurowców, apartamentowców, które wyrastają niemal na każdym skrawku wolnej przestrzeni. Wdzierają się pomiędzy stare domy z czasów kolonialnych, tworząc architektoniczny chaos. Gdybym nie wrzucił na luz, bardzo bym się z tym miastem pokłócił. Dlatego wolałem skupić się na przyjemnościach. Na targowisku ruch jak w ulu. W biało-niebieskim budynku w stylu art déco, ustawionym w latach 30. ub. wieku na miejscu starej hali, kiedyś sprzedawano świeże mięso, ryby, warzywa i owoce. Teraz to jednak wielki ciucholand, w którym można przepaść na kilka godzin. Na szczęście cel miałem jeden: kupić spodnie rybackie, na których punkcie oszaleli turyści przybywający do Azji. Są szerokie, wiązane w pasie jak fartuch i przewiewne. Idealne, by zwiedzać w nich upalne miasto. Po zakupach przechadzam się jeszcze po Kasturi Walk – zadaszonym chodniku, gdzie występują lokalni muzycy, a potem zaglądam na pobliską Petaling Street, by spróbować malezyjskich słodyczy. Uzależniłem się od tutejszego króla deserów – cendola, i to z durianem, okrzykniętym najbardziej smrodliwym owocem świata, z czym zupełnie się nie zgadzam. Uwielbiam go i to pod każdą postacią: na surowo (dojrzały ma posmak kawowy), w ciastach i właśnie w cendolu. To kawałki lodu ze słodkim syropem podawane z galaretkami z zielonego groszku, czerwoną fasolą, mlekiem kokosowym i właśnie durianem. Nic tak nie chłodzi w Malezji jak to nieprzyzwoicie słodkie danie. À propos duriana, to Malezję można uznać za stolicę tego owocu. Rośnie na plantacjach w okolicy miasta Johor Bahru, niedaleko granicy z Singapurem. Jednak jego intensywny zapach spowodował, że stał się w wielu miejscach Azji persona non grata. Nie można go przewozić metrem, nie można zabierać do samolotu ani zajadać się nim w zaciszu pokoju hotelowego. – My Malezyjczycy bardzo go lubimy, ale jego intensywny zapach drażni turystów, stąd te zakazy. Durian to nie jeden owoc, on ma kilkanaście odmian, każda różni się m.in. zapachem i smakiem – wyjaśnia Balan Nadarajan znany w Kuala Lumpur jako Urban Farmer. O tym 41-letnim miejskim rolniku rozpisują się lokalne gazety. Powód? Zmienił nie tylko styl życia swojej pięcioosobowej rodziny, ale też mieszkańców KL i pomaga im zakładać przydomowe ogródki warzywno-ziołowe. – Kiedy zacząłem czytać, ile pestycydów używanych jest do przemysłowych upraw, postanowiłem, że zostanę ekologicznym rolnikiem, a swoją wiedzę przekażę potem innym. Żałuję jednak, że na tarasie nie mogę uprawiać w doniczce duriana, to by się niestety nie udało, rośnie na drzewach wysokich nawet na 50 m – dodaje i namawia mnie, bym jadał go jak najczęściej, bo dobrze wpływa na układ pokarmowy. Jego rady biorę sobie do serca. Pod wieczór jadę na spotkanie z najsłynniejszymi malezyjskimi celebrytkami – Petronas Twin Towers. Te bliźniacze srebrne wieże połączone mostkiem, niegdyś najwyższe budynki świata (452 m wys.), są chyba najczęściej pokazywanymi w sieci budynkami Malezji. Najlepiej prezentują się w świetle zachodzącego słońca. Turyści i lokalsi wręcz okupują teren wokół wież, by zrobić jak najlepsze zdjęcia. Zajmują chodniki, skrzyżowania i pobliski KLCC Park. Albo wjeżdżają na KL Tower – wieżę telewizyjną, by stąd je podziwiać. Ja jednak wybieram zupełnie inne spojrzenie na wieże. Ze Sky Baru na 33. piętrze hotelu Traders KL, do którego wejście jest bezpłatne, a widok na celebrytki idealny. Można zasiąść nad brzegiem basenu albo na kanapach, wypić drinka i rozpocząć imprezowy podbój stolicy Malezji. Kuala Lumpur. Dzień 2 Noc spędziłem w willi niedaleko centrum. Położona była między wysokościowcami, otoczona bambusowym płotem, z tropikalnym ogrodem i basenem. To było idealne miejsce na wyciszenie. Nazwa tego miejsca – Samadhi, oznacza najwyższy stan osiągany w medytacji – moment, w którym umysł osiąga spokój absolutny. – W naszym domu lęki zostawiasz za drzwiami – usłyszałem od gospodarzy. I faktycznie tak było. A po poranku spędzonym na jodze i pierwszych próbach medytacji ruszyłem za miasto, do jaskiń Batu. Położone 13 km od stolicy świątynie wybudowane w wapiennych skałach są miejscem pielgrzymek hindusów, a prowadzące do głównej jaskini 272 intensywnie kolorowe schody są od ubiegłego roku na ustach całego świata. Otóż zarządcy jaskini pomalowali szare stopnie w tęczowe barwy, co wywołało niemały skandal. Poszło nie o kolory, lecz o to, że nie skonsultowali tego z miejscowymi urzędnikami. Nie jest jasne, czy musieli to robić, faktem jest jednak, że w malezyjskich mediach rozpętała się narodowa dyskusja o kolorach schodów, co tylko jeszcze bardziej rozsławiło Batu Caves. Do jaskiń przybywają rekordowe liczby podróżników. Mijają 42-metrowy posąg Murugana – w wierzeniach hindusów to bóg wojny, i wspinają się do Jaskini Katedralnej, uważając po drodze na wygłodniałe małpy. Jaskinie to niezłe miejsce, gdzie choć na chwilę można uciec przed malezyjskim żarem. Schronić się też można w parkach w stolicy – np. Ptaków, i w ogrodach botanicznych Perdana. Mój wybór padł jednak na KL Forest Eco Park – dżunglę w miejskiej dżungli, której największą atrakcją jest ostatni dziewiczy las deszczowy na świecie, jaki pozostał w centrum miasta. Bujną zieleń podziwiam z podwieszanego mostu. Spacer nie jest długi, zajmuje może kwadrans – jak dla mnie wystarczająco. Z deszczowego lasu blisko miałem do najważniejszego punktu drugiego dnia zwiedzania: masażu! Zanim wybrałem The Rub Bar KL, przejrzałem setki opinii o tutejszych salonach. Ten miał bardzo dobre recenzje, wizytę trzeba było zarezerwować z jednodniowym wyprzedzeniem. Zdecydowałem się na masaż 3 w 1 – masowanie nóg, karku i szyi oraz głowy. Masażystka najpierw podała mi ciepłą herbatę z imbirem, obmyła stopy, potem mnie głaskała, rozcierała, uciskała, oklepywała, a na koniec wstrząsała. I tak przez półtorej godziny. To było dobrze wydane 120 zł. Na ostatnią kolację wróciłem pod wieże Petronas, chciałem jeszcze raz popatrzeć na symbol KL i ucztować w towarzystwie bliźniaczek. Wybrałem jedną z całodobowych jadłodajni Nasi Kandar Pelita – to popularna sieć tanich restauracji w Malezji. A nasi kandar to sposób serwowania ryżu (nasi). Przez wiele lat uliczni sprzedawcy nosili go w specjalnych naczyniach (kandar) i sprzedawali z dodatkami: sosem albo mięsem. Dziś kelnerzy podają go do stołu. Zamówiłem więc do niego rybę tikka masala z pieca tandoor, czosnkowe chlebki naan, a do popicia orzeźwiające w upalne dni i noce słone mango lassi z odrobiną chili. Wychodząc z jadłodajni, dostrzegłem hasło na plakacie: Lepiej wydać pieniądze na dobre jedzenie niż na lekarza. I tak z Kuala Lumpur oprócz kulinarnych wspomnień przywiozłem kolejne życiowe motto. INFORMATOR Kiedy jechać Do Kuala Lumpur można latać przez cały rok – zawsze jest gorąco i bardzo wilgotno, wilgotność dochodzi do 100 proc., co nie ułatwia zwiedzania. Powietrze jest ciężkie, człowiek szybko się męczy, dlatego rozsądnie trzeba zaplanować zwiedzanie. Wiza i waluta W przypadku pobytu nie dłuższego niż 90 dni wiza turystyczna nie jest wymagana. Walutą jest ringgit; 1 MYR = 0,93 zł. Dojazd Leciałem linią Singapore Airlines do Singapuru z przesiadką w Kopenhadze, a w drodze powrotnej z przesiadką w Amsterdamie. Za bilet zapłaciłem ok. 2,8 tys. zł. Z Singapuru do Kuala Lumpur doleciałem linią Air Asia za 120 zł z bagażem rejestrowanym. Transport Z lotniska do miasta można się dostać autobusami (za jakieś 9 zł, czas jazdy ok. 1,5 godz.) albo pociągiem KL Express (ok. 35 zł, podróż trwa około pół godziny). Po mieście poruszałem się metrem i autobusami, bilety są bardzo tanie. Sprzedawane są karty miejskie, które można doładowywać ringgitami. Problem w tym, że na wielu stacjach są niedostępne. Za każdym razem słyszałem od obsługi, że się skończyły. Wówczas w biletomatach trzeba kupić żetony na przejazd. Do południa, gdy nie było korków, podróżowałem taksówką zamawianą przez aplikację Grab. Przejazdy były również bardzo tanie. Tak za 14 zł dojechałem do jaskiń Batu (choć można też tańszym pociągiem). Po centrum jeżdżą darmowe różowe busy Go KL. Noclegi Pierwszą noc spędziłem w bardzo klimatycznej Willi Samadhi w centrum miasta, w której odbywają się m.in. lekcje jogi, a z pokojów wchodzi się wprost do basenu. Ceny pokoi 2-os. zaczynają się od ok. 500 zł; booking.com. Na drugą noc wybrałem willę Townhouse położoną na wzgórzach na obrzeżach Kuala Lumpur. Nocleg w luksusowym domu z basenem, w którym może mieszkać tylko pięć osób, kosztował ok. 200 zł ze śniadaniem od osoby; booking.com. Na ostatnią noc w okolicy Kuala Lumpur wybrałem Avani Sepang Goldcoast Resort – domki na palach na wyspie w kształcie palmy nad samym morzem. Pokój 2-os. ze śniadaniem kosztował 380 zł; booking.com. Jedzenie Najbardziej smakowała mi zupa laksa przyrządzana m.in. z czerwonej pasty curry oraz mleczka kokosowego, podawana z makaronem i dodatkami: krewetkami, kurczakiem, rybą, kapustą chińską, tofu i pastą chili sambal. Pikantna, idealna na upały. Religia Większość mieszkańców Malezji to wyznawcy islamu. Drugą religią jest buddyzm, dalej chrześcijaństwo i hinduizm. 3 miejsca, które warto zobaczyć Taman Burung Park Ptaków, jeden z największych w rejonie Azji Południowo-Wschodniej. Można tam spotkać m.in. dzioborożca, narodowego ptaka Malezji. Dzielnica Brickfields Bardziej znana jako Little India. To labirynt hinduskich sklepów i restauracji, w których zjecie curry podawane na liściach bananowca. Jalan Alor Ta ulica za dnia jest niemal pusta, jednak wieczorem zamienia się w gigantyczną jadłodajnię. Przygotujcie się na niewyobrażalny tłum klientów (ja stąd uciekłem).
Najlepsze cytaty o podróżach, które sprawią, że zaczniesz przebierać nogami
Cytaty o podróżach od razu budzą w nas chęć do wybrania się w nieznane. Podczas gdy większość krajów stosuje się do rygorystycznych obostrzeń dotyczących podróżowania, wiele osób usycha z tęsknoty za zwiedzaniem nieznanych krain. Co w zwiedzaniu świata kochamy najbardziej? Te cytaty podróżnicze na pewno Wam to przypomną!
Istnieje wiele powodów, dla których od kilkuset lat ludzie uwielbiają podróżować: od odkrywania nieznanych lądów, poznawania nowych smaków, aż po interakcje z miejscową ludnością. Jednak cel jest zazwyczaj jeden – poszerzenie swoich horyzontów. Niezależnie od tego, z jakiego powodu kochacie zwiedzać świat, prawie każdy z nas może znaleźć odbicie swoich podróży w cytatach mądrych ludzi, którzy słynęli z otwartości na nowe wyzwania. Cytaty o podróżowaniu inspirują do działania Podróżnicze cytaty mają do siebie to, że możemy się do nich odnieść praktycznie wszyscy i – niezależnie od tego, czy planujecie kolejny wyjazd, walczycie z pourlopową chandrą, czy po prostu podróżujecie palcem po smartfonie – możecie być pewni, że gdzieś w odmętach internetu znajdują się cytaty, które idealnie opisują Wasze podejście do eksploracji nowych lądów, kultur i społeczeństw. Co dają nam takie cytaty? Inspirują nas do poszukiwań nowych przygód, motywują do podejmowania podróżniczych wyzwań i doskonale obrazują to, co czujemy, odkrywając nieznane miejsca na świecie. Zobaczcie czy nasze cytaty o podróży i świecie oddają to, co czujecie za każdym razem, gdy pakujecie walizkę i wyruszacie w nieznane! Najlepsze cytaty o podróżach
Ta kobieta przeżyła 99 lat ze wszystkimi organami po drugiej stronie
Rose Marie Bentley nie wyróżniała się niczym w swojej społeczności małego miasteczka w stanie Oregon. Razem z mężem prowadzili mały sklepik, śpiewała w chórze, uczyła w szkółce niedzielnej i kochała swój ogródek. Dopiero po jej śmierci lekarze odkryli jej wyjątkowość.
Ani rodzina, ani sama kobieta nie zdawała sobie z tego sprawy przez prawie stulecie życia. Bentley zdecydowała o przekazaniu swojego ciała uczelni Oregon Health & Science University, do nauki dla studentów. Dopiero wtedy okazało się, że od urodzenia żyła z przypadłością situs inversus – czyli odwróceniem trzewi połączonym z dekstrokardią – sercem po prawej stronie. Wnętrze kobiety dosłownie było lustrzanym odbiciem układu organów, który pojawia się u większości ludzi. - Wiedziałem, że coś jest na rzeczy, ale zajęło nam trochę by zrozumieć o co chodzi – powiedział Cam Walker, główny nauczyciel anatomii na potrzeby oświadczenia placówki w tej sprawie. Odwrócenie trzewi zdarza się niezwykle rzadko, dotyczy poniżej promila ludności, pojawia się raz na około 22 tysiące porodów. Do tego jeszcze rzadsze są przypadki dożycia przez takich ludzi sędziwego wieku. Walker ocenia, że zaledwie jeden na 50 milionów ludzi ma na to szansę z powodu możliwych defektów serca oraz innych komplikacji. W przypadku Bentley jednak wszystkie organy wykształciły się i działały prawidłowo, jedynie znajdowały się w innych częściach ciała. Poza jej przypadkiem nauka zna zaledwie dwa przypadki osób z situs inversus i dekstrokardią, które dożyły 70-tki i uznawane były za rekordzistów. Przypadek Rose Marie odbiera im ten tytuł. Kobieta cierpiała także na przepuklinę rozworu przełykowego oraz nadmierny rozrost głównej górnej żyły (superior vena cava – SVC). Dodatkowo jej trzy żyły wątrobowe miały anomalie w swojej budowie i przebiegu. Mimo tych wszystkich niecodziennych cech, jak zapewnia rodzina kobiety, jedyne na co cierpiała to artretyzm. W wieku ponad 90 lat nie dziwi to nikogo. Z ciała Rose Marie pobrano trzy organy, w tym wyrostek robaczkowy, który według lekarzy także miał niecodzienną lokację. Dzieci Bentley nie miały pojęcia o nietypowych cechach organizmu matki i przekonują, że ona raczej także nie. - Mama uznałaby, że to fajne – powiedziała jej córka Louise Allee dodając, że kobieta z pewnością bardzo cieszyłaby się z wyjątkowości swojego ciała i tego jaką wzbudza ciekawość – Z pewnością połechtałoby to ją, że mogłaby kogoś czegoś takiego nauczyć. Naukowcy zaprezentowali wyniki badań ciała Bentley podczas spotkania American Association of Anatomists at the Experimental Biology. Źródło: IFLS
Hotel Marina Club jest położony zaledwie 12 km od Olsztyna, w otoczeniu nieskażonej przyrody. Odpoczynek wśród jezior i lasów to recepta na wyciszenie i regenerację sił. Na hotelowych Gości czekają 102 komfortowe pokoje i apartamenty. Nowoczesność połączono w nich z dbałością o wygodę. Z każdego pokoju rozpościera się niezapomniany widok na jezioro i warmińsko – mazurski krajobraz.
W tej malowniczej scenerii znajduje się orientalne Marina SPA, czerpiące z tradycji oraz kultury balijskiej. Oferowane tutaj masaże zdrowotne i rytuały oparte na filozofii pracy dłonią pozwalają wprowadzić umysł i ciało w stan pełnej harmonii i odprężenia. Zabiegi wykonywane są przez wykwalifikowane terapeutki - rdzenne mieszkanki wyspy Bali. Tradycyjne masaże balijskie pozwalają zachować zdrowie ciała i ducha. Ich dobroczynny wpływ na kondycję psychiczną człowieka oraz doskonałe samopoczucie, sprawiają że z każdym rokiem przybywa miłośników tej indonezyjskiej techniki relaksu. Zabiegi, które znajdziemy w propozycjach Marina SPA wykonywane są na bazie naturalnych olejków i peelingów cukrowych o zniewalającym zapachu. Ich głęboko relaksujące właściwości oraz aromaty wprowadzają ciało w stan pełnej harmonii, spokoju oraz duchowej odnowy. Orientalne masaże w Marina SPA nawiązują jednak nie tylko do kultury balijskiej. W ofercie znajdziemy również japoński masaż Shiatsu oraz masaż Lomi Lomi wykonywany już przez hawajskich, starożytnych szamanów w zabiegach rytualnych. Dopełnieniem nieszablonowej oferty hotelu SPA na Mazurach jest subtelny, orientalny wystrój, zapach i muzyka kojąca myśli w czasie zabiegu. Wszystko przygotowane z dbałością o najmniejszy szczegół. Strefa Wellness z widokiem na panoramę Jeziora Wulpińskiego oferuje kompleks saun, jacuzzi oraz trzy baseny: basen rekreacyjny o powierzchni lustra wody około 100 mkw z towarzyszącym mu brodzikiem dla dzieci a także dwa baseny wypoczynkowe. Wypoczynek w hotelu SPA na Mazurach to doskonała propozycja dla dwojga, czas na celebrowanie wspólnych chwil podczas ceremonii SPA czy rytuałów wzbogaconych naturalnymi olejami. Miejsce dla każdego, kto szuka wyciszenia i bezpiecznego azylu blisko natury.
Nasza dziennikarka ruszyła w podróż przez parki narodowe Ugandy. "To jak metafizyczny dreszcz"
- Doświadczenie nieporównywalne z czymkolwiek innym - pisze Paulina Wilk o swojej podróży, a zwłaszcza o spotkaniu z gorylami.
Figa odbija się od mojego ramienia i spada na ziemię. Zaraz po niej druga – trzeba mieć refleks i uskakiwać. Zadzieram głowę. Między gałęziami kilkanaście zwinnych czarnych sylwetek – rozsiadają się rozparte wysoko w koronach. Rozgryzają owoce i zrzucają resztki. Trwa śniadanie. Słońce wzeszło ledwie godzinę temu, ale tam, na szczytach drzew, z każdą chwilą jest coraz goręcej. Szympansy muszą się spieszyć. Jeden z samców zsuwa się w dół pnia. Rozdziawia pysk i na chwilę jego zakrzywione poczerwieniałe kły przypominają, że jest dzikim, niebezpiecznym zwierzęciem. Ale kiedy pokłada się, drapie i zakłada nogę na nogę, wygląda na niesfornego chłopca. Budowa ludzkiego i szympansiego DNA pokrywa się w ponad 98 proc. Ten odmienny skrawek oznacza ponad 35 mln istotnych różnić, mimo to, gdy samiec przelotnie patrzy mi w oczy, zamieram w poczuciu, że dobrze się znamy. Nie ma czasu na wzruszenia, trzeba się ruszać. Kilkadziesiąt małp błyskawicznie zeskakuje na ziemię i zwinnymi ruchami przemieszcza się w gęstwinie. W porównaniu z nimi jesteśmy w tym splątanym tropikalnym lesie wyjątkowo nieporadni. A nawet zabawni – w górskich butach, oddychających spodniach, kapeluszach typu safari. Objuczeni plecakami, aparatami i lornetkami próbujemy dotrzymać kroku pokrzykującym małpom. Benson, strażnik Parku Narodowego Kibale, przerzuca ciężki karabin na drugie ramię, ociera pot z czoła i uśmiecha się. – Mamy dzisiaj szczęście, to najważniejsza część stada. Widzisz tego starego samca? To prezydent, ci dwaj to premier i wicepremier. No i są samice z młodymi – wylicza zadowolony. W Kibale, jednym z ostatnich lasów deszczowych w Ugandzie, żyje duża populacja tych małp, ale odkąd z pobliżu zbudowano drogę szybkiego ruchu, trudniej je wytropić. Bardzo nie lubią hałasu. Benson przewiduje, że wkrótce przeniosą się w głąb parku, bliżej leśnych słoni, które nawet strażnikom pokazują się raz na kilka miesięcy. Zachwyt i wina Kilka godzin jazdy na południe od Kibale, przy granicy z Demokratyczną Republiką Konga, wyrasta nieprzenikniony las Bwindi. Mieszkają w nim rodziny goryli swobodnie poruszające się pomiędzy krajami. Ich tropienie wymaga dobrej kondycji, są jeszcze szybsze niż szympansy, a jedyną dostępną dla ludzi szczelinę w górzystym lesie otwiera przewodnik z maczetą. Ale wszystko to: wielogodzinne zmęczenie, ukąszenia owadów, otarcia i pot zalewający oczy – znikają, gdy staje się oko w oko z potężnym posrebrzonym samcem i jego rodziną. Nawet twardziele przyznają, że takie spotkanie przynosi metafizyczny dreszcz. I odrobinę goryczy, która miesza się z ekscytacją. Ostatnie wielkie małpy żyją wyłącznie na obszarach chronionych, w tych samych rejonach, z których wywodzą się nasi przodkowie. Są przypomnieniem i przestrogą. Wieczorem w hotelikach, przy zimnym piwie zostawiającym wodne kręgi na stołach z mahoniu, przysłuchuję się rozmowom innych podróżników – w nich też zachwyt miesza się z poczuciem winy. Słońce się zniża, ale ruch wzdłuż drogi nie ustaje. Pędzimy motorem po wybojach, wokół wiruje czerwonawy pył. Mam go w oczach, we włosach, na języku. Zostawiliśmy za sobą Fort Portal, położone na zachodzie miasto, które w ostatnich latach wyrosło na buzujące centrum handlu. Mijamy pola zielonych bananów, kukurydzy i plantacje herbaty. Pod uprawy wycięto tu już olbrzymie połacie lasów tropikalnych, a teraz szybko rosnąca populacja zagraża ostatnim dzikim obszarom. Ponad 35 mln ludzi na zaledwie 236 tys. km². Każdego dnia padają kolejne drzewa. Przy poszarpanym asfaltowym poboczu kipi życie. Zbite z byle czego stragany obstawione kopczykami pomidorów, ziemniaków, cytryn i mango. W pylistej zatoczce warsztat naprawy motorów połączony ze sklepem meblarskim. W worach powciskany na sztorc maniok i węgiel drzewny. Przy pompach – kolejki. Kobiety i dzieci idą niespiesznie, biodra się kołyszą, a wyciągnięte szyje balansują – na głowach żółte kanistry z wodą. Od największych po maleńkie, noszone przez najmłodszych. Nikt nie idzie bez celu. Ludzi wcale nie ubywa po zmroku. Lampa motoru wyławia ze smolistej ciemności kolejne sylwetki. W oddali, na wzgórzach, ściana ognia – porusza się lekko jak płomienny grzebień. Nadeszła pora wypalania traw. Godzinę po zmroku dojeżdżamy na miejsce. Pomiędzy jeziorami kraterowymi Toro, na wysokości 1,5 tys. m n.p.m., właśnie serwowana jest kolacja. Zupa z orzeszków ziemnych, tilapia pieczona z ziołami, a na deser ostry czekoladowy pudding doprawiony tutejszym chili. Przy stolikach nakrytych białymi obrusami, w towarzystwie lamp naftowych i gekonów, rozmawiają goście z Austrii, Belgii i Holandii. Sztućce lekko stukają o talerze, w tle gra Coltrane. Magda sprawdza, czy piece na werandzie są już rozpalone. Sebastian przygotowuje drinki. 5 lat temu przyjechali do Ugandy z małym synem i tu, na zachodnich wzgórzach, stworzyli jeden z najbardziej luksusowych i wysmakowanych hoteli w kraju. Wszystko – od menu i mebli po papierowe origami kołyszące się na nitkach pod sufitem – jest dziełem ich rąk i wyobraźni. Noc w jednym z eukaliptusowych domków Papaya Lake Lodge, z widokiem na turkusowe jezioro i barwne ptaki, to atrakcja dla gości z grubszym portfelem. Ale można wpaść na obiad i drinka przy basenie. Dać się zahipnotyzować słońcu zachodzącemu łagodnie za szczytami Ruwenzori, po kongijskiej stronie. 20 lat temu na tutejszy pięciotysięcznik – Szczyt Małgorzaty kojarzony z jednym ze źródeł Nilu – wspinał się Reinhold Messner. Teraz wrócił – z rodziną i przyjaciółmi. Jest w podróży sentymentalnej. Siedzimy przy hotelowym kominku, z trudem powstrzymując ekscytację. Messner przegląda książkę o Jerzym Kukuczce, otworzyliśmy ją na ich wspólnym zdjęciu. Chyba się wzruszył, bo po dłuższym milczeniu mówi wreszcie: – To był wspaniały człowiek. Wypytuje, co skłoniło młodych Polaków do stworzenia hotelu w Ugandzie. Popija żołądkową gorzką i zapewnia, że jeszcze tu wróci. Uroki Kampali Na biegnącej przez centrum Kampali Jinja Road gigantyczny przedwieczorny korek. Nic niezwykłego, codzienność mieszkańców blisko dwumilionowej stolicy składa się z czekania. Tylko kierowcy motorów przeciskają się szybciej. Wracamy z targowiska w Owino, plątaniny ciasnych alejek pokrytych blaszanym dachem. W zaduchu kipi tam handlowy półświatek. Na hakach wiszą płaty koziego mięsa, oskubane kurczęta. Znachorki handlują ziołowymi specyfikami, korą drzewną, skórami z węży i koralami o tajemnej mocy. Ale największe wrażenie robią szwaczki. Ściśnięte przy maszynach na pedały, obsypane stertami ubrań nie podnoszą nawet głów. Godzinami reperują używaną odzież, przywracają życie zniszczonym, poblakłym strojom. Nic nie ląduje na śmietniku – w nieustannym obrocie są skrawki papieru, ścinki drzewne, a nawet wygrzebywany z dna Jeziora Wiktorii piach. W zatłoczonym mieście każdy zarabia, jak może, dlatego szyby w samochodzie są zasunięte, a drzwi zablokowane. Przy zakorkowanej ulicy sposób na przetrwanie znaleźli członkowie plemienia Karamojong. Kobiety i dzieci krążą między samochodami, stukają w szyby i proszą o jałmużnę. Są na dnie hierarchii niewybaczającego miasta, mimo że stanowią jedną z najbardziej unikalnych grup etnicznych Afryki. Żyją na północnym wschodzie kraju, wywodzą się od nomadów, którzy w XVII w. zawędrowali tu z bydłem z Etiopii. Żyją w manyattach – wioskach otoczonych plecionym płotem. Lud Karamojong pozostał wierny skromnemu, tradycyjnemu życiu, mimo że w przeszłości zmuszano ich m.in. do przyjęcia zachodnich strojów, a Ugandyjczycy z zachodu traktują ich z wyższością. Jeszcze 10 lat temu podróż na północ kraju była wykluczona ze względu na aktywność niesławnej Armii Bożego Oporu, w której szeregach walczyli nawet kilkuletni żołnierze. Od 2005 r. ten rejon jest bezpieczny. Pustkowia i góry parku Kidepo pozostały dzikie. Wciąż są rzadko odwiedzane i dają możliwość obserwowania lwów, słoni czy bawołów w zupełnym odosobnieniu. Pomnik Mahatmy Prąd Nilu jest za silny, nie damy rady go pokonać. Nie dość, że naszą ciężką drewnianą łódź popycha maleńki silnik, to w odruchu serca postanowiliśmy holować dryfującą łódkę rybaków, którym zabrakło benzyny. Musimy zawrócić, przybijamy na chwilę do brzegu, akurat tam, gdzie stoi niewielki pomnik Mahatmy Gandhiego. Życzył sobie, by jego prochy rozsypać nad pięcioma największymi rzekami świata. Jakieś 200 m stąd John Hanning Speke w 1862 r. odkrył źródło Nilu, jedno z wielu, jak się później okazało. Był pierwszym Europejczykiem, który dotarł do brzegu Jeziora Wiktorii. Jego dokonania upamiętnia niepozorny monument wśród drzew i blaszana tabliczka wystająca z wody ponad domniemanym źródłem. Rzeka rozlewa się majestatycznie, ale odkąd w okolicy budowane są hydroelektrownie i tamy, turystów ubywa. Zamiast spienionych wód i kolejek do raftingu oglądam płowiejące w słońcu pontony i plotkujące nad spokojną wodą praczki. W pobliskiej Jinja, niegdyś ważnym przemysłowym mieście pełnym Hindusów, teraz więcej europejskich i chińskich twarzy. Dwie uliczki starych azjatyckich budynków tworzą urokliwą enklawę pełną zgiełku – znak, że ożyły cukrownie i browary, a handel z Kenią znów rozkwita. Droga biegnąca przez Jinję jest jedną z najbardziej zapchanych na świecie. Ciężarówki wyładowane bananami i maniokiem ciągną za sobą czerwony kurz aż spod wzgórz Ruwenzori. Za dwa, trzy dni odetchną w Mombasie. INFORMATOR ■ Kiedy lecieć do Ugandy? Najlepiej pomiędzy grudniem a marcem, a potem od czerwca do sierpnia. Wtedy możemy liczyć na stosunkowo nieduże opady i bardzo przyjemne temperatury. ■ Wiza i waluta Wizę na 30 dni można otrzymać na lotnisku w Entebbe lub na każdym innym przejściu granicznym. Do aplikacji należy dołączyć dokumenty informujące o celu pobytu i 2 fotografie. Walutą jest szyling ugandyjski; 900 UGX = 1 zł. ■ Dojazd Nowe, szybkie połączenia z Warszawy przez Dauhę oferują Qatar Airways. Koszt: 3,5 tys. zł. Regularne połączenia zapewniają też Brussels Airlines i KLM (ok. 3,8 tys. zł). Wszystkie samoloty lądują w Entebbe, 30 km od Kampali. ■ Transport Do większych miast, jak Fort Portal, Mbarary czy Entebbe, jeżdżą wygodne autokary, także nocne. W Kampali korzystaj z minibusów (tu znane jako taxi) – kilkaset km za kilkadziesiąt zł. W miastach i między wioskami najlepiej i najtaniej podróżuje się motorami (boda-boda). ■ Nocleg Bushpig Hostel, Kampala. Nowy i zaskakująco tani hostel w jednej z najelegantszych i najbezpieczniejszych dzielnic Kampali – na wzgórzu Kololo. Prosto urządzone pokoje i dormitoria, łóżka z moskitierą, śniadania w cenie. Od 45 dol. za pokój. Mist Lodge, Bwindi. Czysty hotel w wiosce Buhoma, kilka minut piechotą od wejścia do Parku Narodowego Bwindi. Od 30 dol. za pokój. Apoka Rest Camp, Kidepo Valley. Domki, które dawniej służyły strażnikom parku, odnowiono i udostępniono. Brak luksusów, w zamian: wieża obserwacyjna i dobra lokalizacja, blisko tras dzikich zwierząt. Od 5 dol. za łóżko w dormitorium. ■ Jedzenie Typowym posiłkiem jest matoke, czyli purée z zielonych bananów. Warto spróbować też luwombo, czyli dania z mięsa i warzyw gotowanego w liściach bananowca. ■ Warto wiedzieć Tropienie goryli w Bwindi kosztuje 650 dol. i wymaga wcześniejszej rezerwacji online. Za godzinę z szympansami zapłacimy 150 dol. Ndere Center w Kampali (Ntinda, 4505 Kira Rd.) dwa razy w tygodniu organizuje 3-godz. prezentację unikalnej muzyki i tańców grup etnicznych z różnych części kraju. Paulina Wilk
Tracimy wiarę. Najnowsza religia nr 1 na świecie to brak wyznania
Świeckość przybiera na sile, a ateiści i agnostycy próbują powiększyć i urozmaicić swoje szeregi.
Choć z reguły nie myślimy o kościołach w kategoriach wypadania z biznesu, to się zdarza. W marcu 2016 brytyjscy menonici, poruszeni śmiercią jednego parafianina i brakiem zainteresowania, odbyli ostatnie wspólne nabożeństwo. Niby łatwo można przewidzieć, że prosto ubierający się anabaptyści, którzy pod względem wiary zbliżeni są do amiszów, w dobie smartfonów staną się nieistotni, ale to tylko część większej tendencji. Na całym świecie ludzie, pytani o osobisty stosunek do wiary, coraz częściej wzruszają ramionami. Z kolei osób nie należących do żadnej religii, tzw. bezwyznaniowców, jest coraz więcej. Są największą grupą religijną w Ameryce Północnej i większości krajów europejskich. W Stanach Zjednoczonych stanowią prawie 25 procent populacji. W ciągu ostatnich dziesięciu lat bezwyznaniowcy w Stanach przewyższyli pod względem liczebności katolików, główny odłam protestantów i wszystkich wyznaniowców religii nie chrześcijańskich. Brak przynależności religijnej ma ogromny wpływ na to, co ludzie myślą o śmierci, jak uczą swoje dzieci, a nawet jak głosują. (Obejrzyj The Story of God z Morganem Freemanem, żeby zobaczyć, jak różne religie widzą Boga i stworzenie świata). Od dłuższego czasu przewidywano, że wraz z postępem technologicznym na świecie religia przestanie odgrywać kluczową rolę. Jednak wszystkie najnowsze analizy pokazują, że dzieje się to w niebywale szybkim tempie. We Francji już wkrótce większość narodu będzie bezwyznaniowa. Podobnie Holandia i Nowa Zelandia. W Wielkiej Brytanii i Australii już niebawem chrześcijanie stracą przewagę. Religia w szybkim tempie staje się mniej istotna niż kiedykolwiek, nawet w krajach, w których do tej pory miała wpływ na wszystko, od władców po granice i architekturę. Bezwyznaniowcy nie przejmują jednak Ziemi już w tym momencie. W wielu częściach świata, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej, liczba wierzących rośnie tak szybko, że w skali światowej liczba bezwyznaniowców zmniejszy się za 25 lat. Jak określił to jeden z naukowców, świat zaczyna dzielić się na “laicyzujący się Zachód i szybko powiększającą się resztę”. (Innym mocno świeckim krajem są Chiny, gdzie rewolucja kulturalna tłumiła religię przez dziesiątki lat, podczas gdy w niektórych byłych krajach komunistycznych religia staje się bardziej popularna). I nawet na laicyzującym się Zachodzie lawina projektów ustaw dotyczących wolności religijnej – które w gruncie rzeczy dekryminalizują dyskryminację – to najnowsze działania w amerykańskiej wojnie kulturowej o zabarwieniu religijnym, które na razie nikogo nie przekonują. Wśród bezwyznaniowców istnieją głębokie podziały. Niektórzy to zagorzali ateiści. Inni agnostycy. A wielu innym po prostu nie zależy na wybraniu preferencji. Zorganizowani wokół sceptycyzmu do organizacji i zjednoczeni wspólnym przekonaniem, że nie wierzą, bezwyznaniowcy jako grupa mają tak samo złożoną strukturę wewnętrzną jak wiele religii. I tak jak w przypadku religii, te wewnętrzne sprzeczności mogą odstraszać nowych członków. Milenialsi do Boga: Nie, dzięki Jeśli świat znajduje się nad religijną przepaścią, to trzeba wiedzieć, że powoli zmierzaliśmy w tym kierunku od kilkudziesięciu lat. Pięćdziesiąt lat temu magazyn Time zadał pytanie w słynnym nagłówku: Czy Bóg umarł?”. W artykule zastanawiano się, czy religia ma znaczenie we współczesnym życiu - po zakończeniu ery nuklearnej, kiedy komunizm się rozprzestrzeniał, a naukowcy potrafili wytłumaczyć więcej zjawisk niż kiedykolwiek wcześniej. Dzisiaj nadal zadajemy sobie to samo pytanie. Jednak odpowiedź nie ogranicza się do tak lub nie. Część populacji urodzona po ukazaniu się tego artykułu na prowokujące pytanie może odpowiedzieć: “Jaki Bóg”? W Europie i Ameryce Północnej bezwyznaniowcy z reguły są o kilka lat młodsi od średniej populacyjnej. A 11 procent Amerykanów urodzonych po 1970 roku dorastało w świeckich domach. Postęp nauki nie tylko sprawia, że ludzie zaczynają wątpić w Boga, ale też łączy tych, którzy wątpią. Łatwo znaleźć w sieci grupy dyskusyjne ateistów czy agnostyków, nawet dla kogoś pochodzącego z religijnej społeczności czy rodziny. I każdy kto szuka towarzystwa , którym w przeciwnym wypadku byłby kościół, może się wybrać na niedzielne świeckie spotkanie albo na tysiąc innych spotkań dla humanistów, ateistów, agnostyków czy sceptyków. Grupy z for internetowych i spotkań na żywo robią więcej niż tylko dają dowcipne odpowiedzi dla religijnych krewnych, którzy zmuszają do chodzenia do kościoła. Oni dają im odczuć, że nie są sami. Jednak nie jest łatwo zjednoczyć ludzi wokół idei niewierzenia w coś. - Organizowanie ateistów przypomina zawracanie rzeki kijem – wyjaśnia Stephanie Guttormson, dyrektor operacyjny w Richard Dawkins Foundation, które łączy się z Center for Inquiry. - Jednak czasami może się udać – dodaje. Guttormson mówi, że celem jej grupy jest zorganizowanie ateizmu. Chcą znormalizować ateizm do tego stopnia, żeby ateiści nie musieli już szukać grupy, by usłyszeć, że brak wiary jest w porządku, albo bronić swoich przekonań w obliczu religijnych ustawodawców. Ale jeszcze trzeba na to poczekać. Ateizm i problem z dywersyfikacją Organizacja non-profit Center for Inquiry w Waszyngtonie D.C. regularnie organizuje spotkania happy hour przy alkoholu Drinking Skeptically. Pewnej środy pod koniec marca jakieś 12 osób pojawiło się, by wypić coś w niewierze i oprócz jednej osoby wszyscy mieli biały odcień skóry. - U większości grup, które widziałem przeważał biały kolor skóry, ale nie jestem pewny czemu to przypisać – twierdzi Kevin Douglas, jedyny pijący Afroamerykanin, i wzrusza ramionami na demografię. Pochodzi z religijnej nowojorskiej rodziny i toczył wewnętrzną walkę ze swoim sceptycyzmem dopóki nie skończył college’u. Jedyny moment, kiedy inni mieli problem z zaakceptowaniem jego ateizmu miał miejsce kiedy pracował w Dallas w Teksasie, ale rasa, jak twierdzi, miała z tym niewiele wspólnego. Jednak częściej, jak wyjaśnia Mandisa Thomas, założycielka i dyrektorka Black Nonbelievers Inc. w Atlancie, presja pochodzi z naszej (afroamerykańskiej) społeczności. Ta presja wiąże się z miejscem, jakie religia – zwłaszcza chrześcijaństwo – zajmuje w historii ludności afroamerykańskiej. Zdaniem Thomas w czasach ruchów abolicyjnych kościoły stały się podporą dla czarnoskórych mieszkańców. - Przez wiele lat były podstawą działania czarnoskórych społeczności - twierdzi Thomas i dodaje, że ruch praw obywatelskich został zdominowany, Thomas używa słowa „uprowadzony”, przez liderów religijnych. - Jeśli to odrzucasz lub identyfikujesz jako osoba niewierząca, inni widzą cię jako zdrajcę swojej rasy – dorzuca. Thomas odstaje od innych niewierzących z innego powodu. Jest kobietą. Laicyzujący się Zachód jest pełen białych mężczyzn. Populacja Stanów Zjednoczonych jest w 46% męska i w 66% biała, ale około 68% ateistów to mężczyźni i 78% białej rasy. Atheist Alliance International nierównowagę płci nazwał „ważnym i pilnym problemem”. Przywilej niewiary Jest kilka teorii o tym, dlaczego tylu ludzi zostaje ateistami. Niektórzy demografowie przypisują temu bezpieczeństwo finansowe, co tłumaczyłoby, dlaczego kraje europejskie z rozwiniętym programem społecznym są bardziej świeckie niż Stany Zjednoczone, gdzie bieda jest powszechniejsza, a korzystanie ze służby zdrowia może doprowadzić do ruiny nawet tych ubezpieczonych. Ateizm jest też związany z edukacją, mierzoną przez osiągnięcia akademickie (ateiści w wielu miejscach zwykle mają ukończone studia) albo wiedzę ogólną o wielu różnych wierzeniach na świecie ( stąd teorie, że dostęp do Internetu sprzyja ateizmowi). Istnieją dowody na to, że religie narzucone przez państwo całkowicie zniechęcają ludzi do wiary, co tłumaczyłoby dlaczego Stany Zjednoczone są bardziej religijne niż większość państw zachodnich, które formalnie rzecz biorąc mają religię narodową, nawet jeśli mało osób się do niej stosuje. Stany Zjednoczone są również domem dla wielu krajowych kościołów – np. scjentologia, mormonizm – które mogą przyciągać tych rozczarowanych starszymi religiami. W Stanach Zjednoczonych czynniki społeczne promujące ateizm – czyli bezpieczeństwo finansowe i edukacja – przez długi okres były trudniej dostępne dla kobiet i osób o innym zabarwieniu skóry niż biały. Pew Research Center zauważa, że na świecie kobiety mają większą tendencję do przynależenia do jakiejś religii, modlenia się i traktowania religii jako istotnej części życia. To się zmienia, kiedy kobiety mają więcej możliwości. - Kobiety które są czynne zawodowo są bardziej podobne do mężczyzn w kwestiach religijnych. Kobiety zawodowo bierne z reguły są bardziej religijne – tłumaczy Conrad Hackett z Pew Research Center. - Możliwe, że dzieje się tak częściowo, ponieważ kobiety są częścią grupy religijnej, która wymusza na nich zostawanie w domu - dodaje. W gazecie Washington Post, w artykule o rasowych podziałach wśród ateistów, założyciel Black Skeptics Group Sikivu Hutchinson podkreśla, że „procent czarnoskórej lub latynoskiej młodzieży z dostępem do dobrej jakości edukacji z matematyki i nauk ścisłych jest nadal rozpaczliwie mały”. To oznacza, że mają oni mniej możliwości ekonomicznych i mniej styczności ze światopoglądem , który nie wymaga obecności Boga. W religii jest miejsce dla kobiet, osób o różnym kolorze skóry i biednych. Ze względu na swoją specyfikę, świeckość jest otwarta na wszystkich, ale nie zawsze jest tak przyjazna na początku. Niektóre z najbardziej znanych przedstawicielu humanizmu wcale nie zasłynęli z szacunku do kobiet. Czołowi ateiści Sam Harris i Richard Dawkins cieszą się okropna reputacją mizoginistów, tak samo zresztą jak zmarły Christopher Hitchens. Bill Maher, komik i zdeklarowany ateista, pod tym względem też nie jest (nieistniejącym przecież) aniołkiem. Wszyscy liderzy z Atheist Alliance International, Dawkins Foundation i Center for Inquiry z którymi rozmawiałem, byli bardzo świadomi demograficznych ograniczeń i dlatego pracują nad tym: wszyscy liderzy, z którymi rozmawiałem to kobiety. Nawet biali, wykształceni mężczyźni mogą odczuwać strach przed piętnem niewierzącego. Białoskóry dentysta podczas spotkania CFI Drinking Sceptically nie chciał rozmawiać oficjalnie ze strachu przed pacjentami, którzy nie chcieliby, żeby ateista leczył ich zęby. - Ludziom się wydaje, że jesteśmy agresywni, aroganccy, że dążymy do prowokowania ludzi religijnych – przyznaje Thomas z Black Nonbelievers, Inc. Pracuje nad tym, żeby to zmienić i żeby poprawić widoczność niewierzących o różnych odcieniach skóry. Thompson wierzy, że dane demograficzne dotyczące bezwyznaniowców nie odzwierciedlają prawidłowo ani liczby ani różnorodności tej grupy. Jedynie pokazują, kto czuje się na tyle komfortowo, by głośno wykrzyczeć, że nie wierzy. - Wśród ateistów jest dużo więcej ludzi rasy innej niż biała, jest dużo więcej kobiet - podkreśla. – Jest też wielu ludzi, którzy chodzą do kościoła, ale są ateistami. Powiększanie szeregów To co czasami nazywane jest nowym ateizmem rozpoczęło się w połowie pierwszej dekady XXI wieku. To były lata wojny, kiedy Islam przedstawiano jako zagrożenie, a chrześcijaństwo wpływało na politykę Stanów Zjednoczonych, zarówno krajową jak i zagraniczną, co było szczególnie widoczne w napędzanych wiarą głosowaniach przeciwko małżeństwom tej samej płci. W Stanach Zjednoczonych wielu stanowych legislatorów nadal posługuje się wąską interpretacją zasad chrześcijańskich, by odmówić usług osobom homoseksualnym i odpowiednich toalet transgenderystom. Jednak gwałtowna reakcja obywateli na religijną legislację jest teraz jeszcze szybsza i ostrzejsza niż kiedykolwiek. Europejczycy zdecydowanie chcą poruszać temat islamofobii i działań, które mogłyby stworzyć konflikt z „szybko powiększającą się resztą”. Porównując z poprzednimi kampaniami w amerykańskich wyborach prezydenckich, w tym roku religia usuwa się w cień. Donald Trump na pozór nie jest religijny (a jego zainteresowanie elektoratem ewangelikalnym stawia pod znakiem zapytania trwałość i motyw religijnych praw). Hillary Clinton powiedziała, że „robienie kampanii o wierze nie przychodzi jej naturalnie”. A z kolei Bernie Sanders nie jest „aktywnie związany” z żadną religią. Ich powściągliwość w tej kwestii odzwierciedla preferencje drugiej największej grupy religijnej w kraju, w którym chcą rządzić. Nie licząc Teda Cruza, czołowi kandydaci nie chcą rozmawiać o religii. Liczba Amerykanów opowiadająca się w kabinie do głosowania za boską interwencją zmniejsza się. Przy całej pracy jaką grupy świeckie wykonują, by promować zrozumienie dla bezwyznaniowców, prawdopodobnie najskuteczniejsze będą zniechęcenie i upływ czasu. Podczas gdy świeccy milenialsi dorastają i rodzą dzieci, jedyną niedzielną tradycją poranną, jaką mogą przekazać, i co do tego wszyscy na świecie są zgodni, to: brunch.
Tu zobaczysz najpiękniejsze zachody Słońca! Najstarszy most tekowy na świecie
Ten wyjątkowy obiekt znajduje się w Mjanmie (Birmie).
Zbudowany w Mjanmie (Birmie) na jeziorze Taungthaman most U Bein jest nie tylko najdłuższym, ale i najstarszym tekowym mostem na świecie. Ma 1,2 km długości i składa się z 1086 słupów konstrukcyjnych przykrytych deskami. Powstał w połowie XIX wieku obok miasta Amarapura, dawnej stolicy tego kraju i nosi nazwę swojego konstruktora. Surowiec, z którego został wykonany pochodził z królewskiego pałacu, zniszczonego, gdy stolica przeniosła się do Mandalay. W ciągu dnia przemieszcza się nim barwny korowód robotników zmierzających do pracy na rowerach i mnichów ubranych na pomarańczowo. Turyści przybywają tu by podziwiać zachody słońca, podobno najpiękniejsze w całej Mjanmie!
W Budapeszcie jest jedna z najstarszych w Europie linii metra, jedna z największych w świecie Bazylika św. Stefana, niezliczona liczba balkonów na secesyjnych kamienicach, bary i restauracje. Jednak dla mnie Budapeszt to przede wszystkim stolica kąpielisk.
W Budapeszcie jest jedna z najstarszych w Europie linii metra, jedna z największych w świecie Bazylika św. Stefana, jeden z największych gmachów parlamentów na świecie, druga, największa na wszystkich kontynentach synagoga. Można by również wymienić niezliczoną liczbę balkonów i logi na secesyjnych kamienicach, bary i restauracje. Dla mnie Budapeszt to jednak przede wszystkim stolica kąpielisk, term i odnowy biologicznej. Pamiętam Budapeszt z dzieciństwa. Byłem tam lata temu, dwa, może trzy razy z rodzicami. Noclegi na campingach, jakiś drobny handel i termy. Może to dziwne, ale jak zacząłem wspominać, to doszedłem do tego, że tam niewiele się zmieniło. Taki trochę PRL. Piszę to z sentymentem. Panie w kasach i „łazienni” wyglądają tak, jakby pracowali tam od czasów, które pamiętam jeszcze z rodzinnych wypraw, czyli lat 80. Choć trzeba przyznać, że nastąpił krok ku nowoczesności: panie szatniarki już nie piszą kredą numerków na drzwiach przebieralni (tak było do niedawna) lecz mają elektroniczne czytniki. Wciąż jednak trudno się z nimi dogadać po angielsku, ale na migi zawsze się uda. Termy w Budapeszcie to rzecz, której na taką skalę nie znajdziecie nigdzie indziej. Woda o różnych temperaturach, nie chlorowana, nie ozonowana, wprost ze źródeł termalnych, które są pozostałością po byłych wulkanach. Na terenie Budapesztu codziennie na powierzchnię ziemi pod wysokim ciśnieniem wydostaje się blisko 70 milionów litrów wody. Ma ona różny skład chemiczny (od siarkowego do radoczynnego) i właściwości lecznicze. Różna jest też temperatura wody – od 24 do 77 st. Wiele kąpielisk mieści się w ogromnych stylowych gmachach. Np. uważane za najelegantsze w Budapeszcie kąpielisko Gellerta. Jest w pięknym, secesyjnym gmachu hotelu. Główny basen jest otoczony dwupiętrową kolumnadą i kryty szklanym dwukolorowym dachem. To kąpielisko jest najczęściej pokazywane w rozmaitych folderach i przewodnikach. Dużą atrakcją jest kąpiel w basenach ze sztucznymi falami, z których najstarszy działa od 1927r. Są też łaźnie parowe, pomieszczenia do kąpieli błotnych, tarasy do opalania. Ja jednak wolę kąpielisko Széchenyi, reklamowane (zgodnie z prawdą) jako najpiękniejsze nie tylko w Budapeszcie, ale i na Węgrzech. Mieści się na obrzeżach Parku Miejskiego, dowozi do niego najstarsza w Europie linia metra. Széchenyi korzysta z najcieplejszych źródeł wypływających w stolicy. Z basenów na otwartym powietrzu można więc korzystać nawet zimą. Jest to ulubione miejsce nie tylko dla turystów, ale przede wszystkim dla budapesztańczyków. Pełen relaks. Ludzie całymi godzinami moczą się w wodzie, czytają, grają w szachy, popijają piwo (mimo tablic z zakazami spożywania alkoholu). Nie zauważyłem, by ktoś kogoś obserwował, pokpiwał z czyjegoś brzucha czy braku mięśni. Nie ma też paradowania po tarasach i prężenia ciała, w oczekiwaniu na podziw. Nic z tych rzeczy. Nie będę odkrywczy, polecając termy budapesztańskie. Jednak powtórzę za chórem innych: Budapeszt warto odwiedzić choćby tylko z powodu term. A jeśli już wybierzecie się tutaj na weekend to polecam dawny Grand Hotel Royal, a dziś Corinthia Hotel. To miejsce z niezwykle ciekawą historią zaczynającą się w 1896 roku, kiedy to Węgrzy obchodzili jubileusz tysiąclecia państwa. W tamtym czasie Budapeszt rozbudowano, stał się nowoczesną metropolią – z linią metra, parkiem miejskim, szerokimi ulicami, reprezentacyjną Andrássy Avenue przyrównywaną do paryskich Pól Elizejskich, teatrem komediowym i Mostem Wolności. W Grandzie spotykali się pisarze, dziennikarze, odbywały się wystawne bale, a bracia Lumière przyjechali tu na pierwszy poza Paryżem pokaz swojego filmu i zawojowali Budapeszt. Do tego stopnia, że hotelową salę balową zamieniono po kilku latach w kino, które pomieścić mogło tysiąc widzów. Do Grand Royal Hotel przyjeżdżali też goście spragnieni relaksu i odnowy w ciepłych wodach (do dziś działa tu basen kąpielowy z 1886 roku). Na początku lat 90. hotel zamknięto, bo nie było pieniędzy na renowację obiektu, a 15 lat temu otwarto na nowo. Dziś to znów jeden z najbardziej eleganckich hoteli w stolicy. Wracając do kąpielisk, to warto zapoznać się z cennikami na stronach internetowych i w przewodnikach. Wiele miejsc oferuje różne zniżki. Są zniżki dla osób, które wyjdą przed upływem trzech godzin, taniej jest w tygodniu, drożej w weekend. Mimo że kąpiel działa niesłychanie relaksująco, trzeba uważać, by nie przesadzić. Dotyczy to szczególnie osób z chorobami układu krążenia. Na skutek przesadnie długiego moczenia w źródlanej wodzie, w najlepszym przypadku może wystąpić u nich stany rozdrażnienia. W przewodnikach piszą, że to przemija… Tekst i zdjęcia: Michał Cessanis
Medytacja, praktyka Tai Chi... Poznaj najpopularniejsze miejsca do uprawiania "turystyki duchowej"
Turystyka duchowa to ogromny biznes generujący niemal 20 miliardów dolarów rocznie. Ludzie Zachodu uciekają od wielkomiejskiego zgiełku i stresu poszukując alternatywnych form wypoczynku, źródeł spokoju lub przemiany duchowej. Niektórzy odnajdują je w sobie lub w Bogu, a jeszcze inni udają się na poszukiwania w odległe, nierzadko egzotyczne, miejsca. Poniżej przedstawiamy kilka najpopularniejszych miejsc do uprawiania „duchowej turystyki”.
Odkryj buddyzm w Kopan Klasztor Kopan położony jest nieopodal Katmandu w Nepalu, na północ od Boudhanath. Jest schronieniem dla 360 mnichów, głównie z Nepalu i Tybetu, oraz celem podróży dla setek ludzi z całego świata pragnących zaznać odosobnienia i cieszyć się przestrzenią do medytacji. Od początku swojego istnienia Kopan pełnił funkcję centrum studiów i medytacji dla Sanghi Himalajów i zagranicznych studentów. Kilka razy w roku w klasztorze organizowane są dziesięciodniowe kursy zaznajamiające z buddyzmem, a przez cały rok można dołączyć do rozmaitych programów, np. miesięcznego kursu medytacji. Ćwicz jogę w Prana Vashya Yoga Shala Jogini wierzą, że ciało i dusza wzajemnie na siebie oddziałują, a kontrolując oddech, panujemy nad przepływem siły życiowej (prany) w organizmie. Także na oddechu koncentruje się w swojej nauce Vinay Kumar wierząc, że odpowiedni oddech jest w istocie jedną z najlepszych dróg do osiągnięcia perfekcji w życiu. Do rozpoczęcia praktyki w założonej przez Kumara szkole jogi Prana Vashya Yoga Shala zachęca Michael Booth w swojej książce „Jedz, módl się, jedz”. Booth twierdzi, że prowadzony przez jogina intensywny kurs, zmusił go do stawienia czoła wszystkim swoim słabościom, w tym pijaństwu, obżarstwu i życiowemu zniechęceniu. Prana Vashya Yoga Shala mieści się w Mysore, w stanie Karnataka w Indiach. W szkole prowadzone są kursy jogi dla początkujących, zajęcia wzmacniające plecy, terapie za pomocą jogi, kurs pranajamy oraz zajęcia jogi dla zaawansowanych. Praktykuj Tai Chi nad rzeką Yulong Yangshuo Mountain Retreat to jeden z najpiękniej położonych hoteli w Chinach. Z okien roztacza się oszałamiający widok na góry oraz rzekę Yulong. Hotel znajduje się o godzinę drogi od Guilin w Regionie Autonomicznym Kuangsi (Guangxi) w Chinach. Ośrodek funkcjonuje zgodnie z ideami poszanowania środowiska, wspierania społeczności lokalnej i ochrony kultury. 5% zysków z funkcjonowania hotelu jest przekazywanych na inicjatywy ekologiczne. Na odwiedzających Yangshuo Mountain Retreat turystów czeka wiele atrakcji, w tym zajęcia Tai Chi, zwiedzanie małego, liczącego 2000 lat miasteczka Yangshuo, wycieczki po jaskiniach, wspinaczki po skałach, campingi, spływy rzeką Li i inne formy rozrywki, które ukoją niejedną duszę. Medytuj z benedyktynami w Lubiniu Nie trzeba wyjeżdżać zagranicę, by zaznać duchowej odnowy. Do poszukiwania spokoju w ramach chrześcijańskiej wspólnoty zachęcają benedyktyni z Opactwa w Lubiniu, gdzie funkcjonuje Ośrodek Medytacji Chrześcijańskiej. Ośrodek powstał z inicjatywy o. Jana Berezy OSB w roku 1988 i do niedawna był jedynym miejscem w Polsce, gdzie uczono i praktykowano medytację według starochrześcijańskiej tradycji modlitwy monologicznej. Klasztor Benedyktynów jest także jednym z nielicznych miejsc spotkań i dialogu międzyreligijnego, a zatem cyklicznie organizowane są tu spotkania z mnichami i duchowymi przywódcami innych religii. Otwarte, trzydniowe sesje medytacyjne są organizowane, w zależności od miesiąca, raz lub dwa razy na miesiąc.
Czy zabójczy dla ludzi jad może leczyć? "Szukamy nowych związków chemicznych, które łagodzą cierpienia chorych" [REPORTAŻ]
Naukowcy odkrywają dobroczynne działanie naturalnych toksyn.
Michael postanowił popływać. Był w Meksyku na wakacjach, z nieba lał się żar. Chwycił spodenki kąpielowe z poręczy fotela, wciągnął je na siebie i wskoczył do basenu. Zamiast fali chłodnego orzeźwienia poczuł jednak przeszywające pieczenie z tyłu uda. Zdarł kąpielówki i goły wyskoczył z basenu. Noga paliła żywym ogniem. W wodzie przebierało odnóżami jakieś żółte stworzonko. Gospodarz domu zawiózł go na pogotowie. Tam lekarze natychmiast rozpoznali przywiezionego w plastikowym pojemniku sprawcę bólu: skorpion Centruroides sculpturatu to jedno z najsilniej jadowitych zwierząt Ameryki Północnej. Ostry ból po ukłuciu przechodzi zazwyczaj w konwulsje, odczuwane jak elektrowstrząsy. Zdarzają się ofiary śmiertelne. Michael miał szczęście – placówka dysponowała antytoksyną. Zrobiono mu zastrzyk i po kilkugodzinnej obserwacji wypuszczono do domu. Mniej więcej po 30 godzinach bóle ustały. Ale to, co stało się potem, było zupełnie nieprzewidziane. Michael od ośmiu lat cierpiał na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – przewlekłą, postępującą chorobę autoimmunologiczną. – Codziennie rano bolał mnie krzyż, a w okresach zaostrzenia choroby było tak źle, że nie mogłem chodzić – wspomina. Tymczasem po kilku dniach od ukąszenia skorpiona bóle pleców przeszły jak ręką odjął. Dzisiaj, po dwóch latach, Michael nie ma dolegliwości bólowych i mógł odstawić leki. Bardzo ostrożnie wypowiada się o roli ukąszenia skorpiona w cofnięciu się choroby, bo sam jest lekarzem (z tego powodu też prosił nas o anonimowość). Ale, jak przyznaje, gdyby bóle kręgosłupa wróciły, pozwoliłby się skorpionowi użądlić jeszcze raz. Jad – ciecz, która spływa z kłów, żądeł i kolców różnych żywych istot kryjących się na leśnych ścieżkach, w piwnicach czy pod sągami drewna – to najskuteczniejsze toksyny w przyrodzie. Jad jest trucizną doprowadzoną do perfekcji, jej zadaniem jest natychmiastowe obezwładnienie wroga (lub zdobyczy). To wieloskładnikowa zupa, w której kłębią się toksyczne białka i peptydy (krótsze od białek łańcuchy aminokwasów). Związki chemiczne zawarte w jadzie mogą mieć różne cele, mechanizmy i skutki działania, ale współdziałają ze sobą na zasadzie synergii, wspomagając się nawzajem tak, by razem wywrzeć możliwie najsilniejszy efekt. Część z tych związków atakuje układ nerwowy i wywołuje porażenie mięśni wskutek zablokowania ich połączeń z nerwami. Inne niszczą ważne dla organizmu cząsteczki chemiczne, co powoduje obumieranie komórek i tkanek. Niektóre jady uśmiercają przez spowodowanie zakrzepu krwi i zatrzymanie akcji serca. Inne przeciwnie – przez zahamowanie krzepliwości i wywołanie śmiertelnego krwotoku. Każdy jad ma wiele różnych właściwości i wywiera rozmaite skutki. Dostarczany jest do organizmu ofiary za pomocą wstrzyknięcia – pod skórę lub wprost do krwiobiegu – lub też kontaktowo, przez skórę i błony śluzowe (i tym różni się od innych trucizn, połykanych z pokarmem). W jednym ukąszeniu czy użądleniu ofierze aplikowane są dziesiątki, czasem setki różnych toksyn. Paradoksalnie te właściwości, które czynią z jadu śmiertelną truciznę, są niezwykle cenne dla medycyny. Wiele toksyn zawartych w jadach uderza w te same związki chemiczne, na które należy wpływać, jeśli chce się leczyć pewne choroby. Jad działa szybko i w sposób dopasowany do sytuacji. Cząsteczki substancji aktywnych jadów – tych białek i peptydów będących toksynami i enzymami – „celują” w konkretne cząsteczki chemiczne, są do nich dopasowane jak klucz do zamka. Leki działają w analogiczny sposób – dopasowują się do innych cząsteczek, łączą z nimi i w efekcie osłabiają bądź likwidują ich szkodliwy wpływ na organizm. Znalezienie toksyny, która niszczy tylko jeden, ściśle określony cel molekularny, nie jest łatwe, ale już są na rynku otrzymane z jadów bardzo skuteczne leki o działaniu przeciwmiażdżycowym i przeciwcukrzycowym. Przypuszczalnie do końca bieżącego dziesięciolecia zostaną zarejestrowane leki przeciwrakowe, przeciwbólowe i przeznaczone do leczenia chorób o podłożu autoimmunologicznym, wszystkie otrzymane z jadów. – Chodzi tu nie o kilka pojedynczych preparatów, lecz o całą nową klasę leków – entuzjazmuje się Zoltan Takacs, toksykolog i herpetolog, badacz National Geographic. Jak dotąd przebadano pod kątem zastosowań medycznych niespełna tysiąc toksyn zwierzęcych, a na rynek trafiło kilkanaście ważnych leków. – Do przebadania jest przypuszczalnie do 20 mln toksyn jadowych – mówi Takacs. – To ogromne zadanie. Przed farmakologią jady otwierają zupełnie nowe perspektywy. Toksyny pochodzące z jadów i innych trucizn dają naukowcom wgląd w mechanizmy, za pomocą których różne białka kierują rozmaitymi funkcjami życiowymi na poziomie komórkowym. – Szukamy nowych związków chemicznych, które łagodzą cierpienia chorych – mówi mi Angel Yanagihara z Uniwersytetu Hawajskiego – ale niewykluczone, że przy okazji odkryjemy coś, czego się zupełnie nie spodziewaliśmy. Kierowana po części chęcią odwetu za poparzenie przez jadowitą kostkomeduzę (osę morską), które przeżyła 15 lat temu, badaczka wyodrębniła z parzydełek tej meduzy substancję o działaniu gojącym rany. – Substancja ta nie ma nic wspólnego z samym jadem. Ale prowadząc dokładne badania tego stworzenia, uzyskałam dane, które wykraczały poza to, czego oczekiwałam – wyjaśnia. Istnieje ponad 100 tys. gatunków zwierząt jadowitych: węże, skorpiony, pająki, nieliczne jaszczurki, pszczoły, ośmiornice, wiele gatunków ryb morskich oraz morskie ślimaki należące do rodziny stożków. Samce dziobaków mają na łapach ostrogi wydzielające jad, co czyni z dziobaka jeden z niewielu gatunków jadowitych ssaków. Jadowitość jest cechą, która w ewolucji pojawiała się wielokrotnie i niezależnie od siebie u różnych grup zwierzęcych. Skład jadu u osobników jednego gatunku węża, ale z różnych stanowisk geograficznych, może być różny; inny jest u osobników młodych, inny u dorosłych. Wprawdzie ewolucja doskonaliła jady przez setki milionów lat, lecz ich molekularna budowa jest jeszcze starsza. Ewolucja wykorzystuje do nowych celów najważniejsze związki chemiczne, substancje, tkanki, narządy i układy, którymi już dysponuje. – Natura korzysta z rusztowań, które już ma, to logiczne podejście – mówi Takacs. – Jeśli chce się uzyskać toksynę, która zrujnuje układ nerwowy, najskuteczniej jest wziąć jako matrycę, coś, co w układzie nerwowym działa, dokonać jakichś drobnych zmian, i ma się gotowe rozwiązanie: toksynę. Nie wszystkie jady są zabójcze. Najczęściej jednak mają zabić, a przynajmniej obezwładnić zdobycz. Ludzie są zwykle ofiarami z przypadku. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że co roku dochodzi do 5 mln ukąszeń (lub użądleń) przez jadowite zwierzęta, co przynosi około 100 tys. ofiar śmiertelnych. Zoltan Takacs, Węgier z pochodzenia, zrezygnował niedawno z pracy na Uniwersytecie Chicagowskim, by stać się przedsiębiorcą w branży toksykologicznej. Można go zobaczyć, jak łapie żmije sykliwe w Sudanie Południowym, w Wietnamie pobiera próbki tkanek niemrawców (jadowite węże z rodziny zdradnicowatych), lub „doi” z jadu żmije gabońskie w Kongu. Chce stworzyć bank zawierający próbki jadów i sekwencji DNA wszystkich jadowitych gatunków na świecie. W ramach poszukiwań wyprawia się też na morze. Porośnięta na brzegu drzewami wysepka Mabualau w archipelagu Fidżi z daleka wydaje się podzwrotnikowym rajem. Z bliska widać, że opanowały ją tysiące skrzeczących głuptaków, fregat i mew. Ich odchody zamieniły płytką wodę wokół wysepki w cuchnącą zupę; smród aż drapie w gardle. Nie czekając na zacumowanie, Takacs wyskakuje za burtę i brodzi do brzegu. Po piaszczystym dnie wiją się tu wiosłogony żmijowate – węże o gładkiej łusce, srebrnobłękitne w czarne paski. Te ziemno-wodne gady oddychają tlenem atmosferycznym. Wyłażą na koralowe brzegi wyspy, zwijają się pod muszlami lub liśćmi, by spokojnie przetrawić pokarm albo – co kilka miesięcy – zrzucić skórę. Wiosłogony polują prawie wyłącznie na węgorzokształtne kongery i mureny – duże ryby drapieżne o ostrych zębach, które trudno wyciągnąć z ich nor. – Wąż potrzebuje silnej i szybko działającej trucizny, która obezwładni ofiarę i umożliwi zdobycie pożywienia przy niewielkim ryzyku odniesienia obrażeń – tłumaczy Takacs. Węże ze swym jadem i ryby z mechanizmami obronnymi prowadzą od wieków swoisty wyścig zbrojeń. Na rafach koralowych żyją też inne jadowite zwierzęta: ukwiały, ośmiornice z rodzaju Hapalochlaena, liczne ryby oraz ślimaki stożki. Każdy ślimak któregoś z 600 gatunków rodzaju Conus jest piękny jak klejnot, ale też każdy wytwarza miksturę zdolną czasem uśmiercić człowieka w ciągu kilku sekund. Po krótkim poszukiwaniu Takacs brodzi wzdłuż brzegu. W jednej ręce trzyma wijącego się wiosłogona, w drugiej ślimaka stożka wielkości pięści. – Najlepsze, co morze ma do zaoferowania – śmieje się. Takacs na łodzi rozkłada polowe laboratorium. Żmijowce są łagodne, więc ryzyko ukąszenia jest bliskie zeru. Takacs używa jednak rękawic. Ma uczulenie na jad – ukąszenie grozi mu nie tylko „normalnym” paraliżem, lecz także wstrząsem anafilaktycznym, który może skończyć się śmiercią. Ma alergię także na antytoksynę, którą wytwarza się z surowicy końskiej. Na cud więc zakrawa, że przeżył sześć ukąszeń jadowitych węży. Pomagam mu, przytrzymując gada za ogon, brzuchem do góry. Takacs chwyta za głowę, rozciąga węża na całą długość i przesuwa palec wzdłuż ciała, chcąc wyczuć serce. Gdy je znajduje po tętnie, mniej więcej na jednej trzeciej długości, licząc od głowy, wbija igłę i pobiera nieco krwi. Nożyczkami anatomicznymi wycina fragment tkanki z ogona, robi kilka zdjęć i wypuszcza węża do wody. Odprowadzamy go wzrokiem. Takacs stale wzbogaca swój bank toksyn. W laboratorium analizuje skład jadów, ich zróżnicowanie międzygatunkowe i wewnątrzpopulacyjne. Bada też mechanizmy sprawiające, że zwierzęta są odporne na własny jad. Ta wiedza umożliwia opracowywanie lepszych leków. Byłam zdziwiona, że Takacs nie pobierał jadu od schwytanych wiosłogonów. Wyjaśnił mi, że w swoich badaniach opiera się głównie na DNA. Sam jad też może dostarczyć ważnych informacji, ale dopiero próbki tkanek, zdaniem Takacsa, można zabrać do laboratorium i wydobyć z nich „projekt” całego zwierzęcia, w tym także wytwarzanych przez nie toksyn. Takacs, gdy jeszcze pracował na Uniwersytecie Chicagowskim, wraz z kolegami wymyślił system (nazwany Designer Toxins), który umożliwia badaczom tworzenie modyfikacji jadów poprzez rekombinację toksyn oraz porównywanie ich właściwości terapeutycznych. System Designer Toxins pozwala wykorzystać miliony lat ewolucji ucieleśnione w jadach. Sprawia, że można stworzyć ogromną liczbę wariantów tych jadów (dotychczas powstało ich ponad milion), co znacznie zwiększa efektywność prac nad nowymi lekami. – Korzystamy z molekularnej różnorodności przyrody – mówi Takacs. Leki z substancji jadowych to nie jest pomysł nowy. I tak na przykład jest o nich mowa w zabytkach piśmiennictwa sanskryckiego z II w. n.e. Wiadomo też, że około roku 67 p.n.e. król Pontu Mitrydates VI Eupator, który wojował z Rzymem, a poza tym interesował się toksykologią, został dwukrotnie uratowany na polu bitwy przez swoich lekarzy, którzy aplikowali mu na rany jad żmii łąkowej. Jad kobry, stosowany od wieków w ludowych chińskich i indyjskich metodach leczenia, wprowadzono na Zachodzie w latach 30. XIX w. jako homeopatyczny preparat przeciwbólowy. Naukowe podejście do przekształcania jadów w lekarstwa zaczęło się w latach 60. XX w., gdy angielski klinicysta Hugh Alistair Reid zaproponował stosowanie jadu węża mokasyna gładkiego w przypadkach zakrzepicy żył głębokich. Odkrył on, że jedna z toksyn zawartych w jadzie tego węża, enzym, któremu nadano nazwę ancrod, ma działanie przeciwzakrzepowe. Zawierający to białko lek (o nazwie arvin) dopuszczono do stosowania w roku 1968. Dzisiaj preparat ten został zastąpiony przez inne środki przeciwzakrzepowe, ale również na bazie jadów węży. Jad brazylijskiej żmii żararaki pospolitej stał się punktem wyjścia całej grupy leków otrzymanych w latach 70., nazwanych inhibitorami konwertazy angiotensyny (I-ACE). Są one dziś powszechnie stosowane w leczeniu nadciśnienia tętniczego. Zaczęło się od obserwacji, że u ukąszonych przez tę żmiję robotników na brazylijskich plantacjach bananów dochodzi do utraty przytomności z powodu gwałtownego spadku ciśnienia krwi. Naukowcom udało się wyizolować z jadu substancję odpowiedzialną za ten spadek. Należało zatem substancję czynną jadu poddać modyfikacjom na poziomie cząsteczkowym, aby była w stanie przetrwać warunki panujące w przewodzie pokarmowym i zostać przyswojona. Udało się taką substancję zsyntetyzować. I ta syntetyczna wersja przeszła badania kliniczne, a w 1975 r., pod nazwą kaptopryl, została zatwierdzona jako lek na nadciśnienie. Inhibitory konwertazy angiotensyny, z których kaptopryl był pierwszy, przyjmują dziś dziesiątki milionów ludzi na całym świecie. Molekularne dary od jadowitych stworzeń dają nadzieję na zwycięstwo w walce z wieloma ciężkimi chorobami. Chorzy na serce powinni być wdzięczni mambie pospolitej, śmiertelnie groźnemu afrykańskiemu wężowi, którego jad zakłóca działanie nerwów i powoduje zaburzenia krążenia. Naukowcy z Mayo Clinic zdołali połączyć peptyd z jadu mamby z peptydem z komórek wyściółki naczyń krwionośnych człowieka i uzyskali preparat (nazwany „centeritide”), który znajduje się obecnie w fazie badań klinicznych. Nie tylko obniża ciśnienie tętnicze, lecz także zmniejsza zwłóknienie zastawek (przerost tkanki łącznej) w niewydolnym sercu, a ponadto osłania nerki przed przeciążeniem nadmiarem soli. W jadzie spokrewnionej z mambą pospolitą czarnej mamby (kształt jej pyska porównuje się do trumny, a ukąszenie może do trumny posłać) odkryto substancję, która ma szansę stać się prekursorem silnego środka przeciwbólowego. Helederma arizońska, jaszczurka występująca na pustyniach południowo-zachodnich obszarów USA, jada posiłki zaledwie trzy razy do roku (w ogonie gromadzi zapasy tłuszczu na miesiące postu), a mimo to poziom cukru w jej krwi utrzymuje się na zadziwiająco stałym poziomie. W 1992 r. endokrynolog John Eng z nowojorskiej lecznicy dla weteranów Bronx/James J. Peters VA Medical Center wyodrębnił z jadu zawartego w ślinie helodermy związek chemiczny regulujący poziom cukru we krwi, a także osłabiający apetyt. Eksenatyd, preparat będący analogiem owego związku, działa jak naturalny hormon: pobudza komórki do radzenia sobie z nadmiernym stężeniem cukru, a pozostaje nieaktywny wtedy, gdy poziom cukru jest w normie. Pomaga osobom chorym na cukrzycę (typu 2.) w wytwarzaniu insuliny i utrzymywaniu prawidłowej masy ciała. Jadowite ssaki, choć bardzo rzadkie, też się tu liczą. Obecnie stosowane leki dla ofiar udaru niedokrwiennego mózgu są skuteczne tylko wtedy, gdy się je poda w ciągu pierwszych trzech godzin po udarze. Będący w fazie badań klinicznych lek wzorowany na przeciwzakrzepowej toksynie zawartej w ślinie nietoperza z gatunku wampir zwyczajny pozwoli na przedłużenie tego czasu do dziewięciu godzin. Nawet stawonogi biorą udział w akcji „od jadu do lekarstwa”. Wspomnijmy przykrą przygodę Michaela w Meksyku. W ramach Designer Toxins Takacs prowadzi prace nad nową toksyną, otrzymaną z połączenia jadów trzech gatunków skorpionów, która ma zdolność wybiórczego blokowania limfocytów T, komórek układu odpornościowego mających swój udział w powstawaniu wielu chorób o podłożu autoimmunologicznym. Opracowanie nowego leku może się okazać przełomowym osiągnięciem. Kilka innych firm farmaceutycznych też prowadzi prace w tym kierunku. Inny przykład. Okazało się, że neurotoksyna, tzw. chlorotoksyna, zawarta w jadzie skorpiona Leiurus quinquestriatus, ma zdolność wiązania się z komórkami raka mózgu. Guzy nowotworowe odnawiają się po leczeniu operacyjnym głównie z tego powodu, że lekarz nie jest w stanie odróżnić komórek „dobrych” od „złych” na obwodzie zmiany nowotworowej. Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego, najlepsze obecnie dostępne narzędzie diagnostyczne, nie pozwala wykryć skupień mniejszych niż miliard komórek nowotworowych. A to oznacza – jak podkreśla James Olson z Ośrodka Badań nad Rakiem im. Freda Hutchinsona w Seattle – że chirurg musi wyznaczyć granicę między guzem nowotworowym a zdrową tkanką otaczającą przede wszystkim na zasadzie różnic w wyglądzie i teksturze. – To niedoskonała metoda. Komórki glejakowe przeplatają się ze zdrową tkanką i niekiedy część z nich pozostaje nieusunięta. Onkolodzy zajmujący się glejakami, najczęstszymi nowotworami mózgu, stworzyli coś, co można nazwać „molekularną latarką”. Polega to na znakowaniu chlorotoksyny barwnikiem widocznym w podczerwieni. Już przy pierwszej próbie ta „farba nowotworowa”, jak Olson nazywa uzyskany z jadu skorpiona marker, „rozświetliła” nowotwór: – Dosłownie skakaliśmy do góry, bo pojmowaliśmy, jakie to otwiera możliwości. Ta „farba” ujawnia grupy komórek nowotworowych liczącezaledwie 200 sztuk. Można naprawdę obejrzeć nowotwór komórka po komórce – mówi Olson. – A to pozwoli chirurgom dokładniej usunąć raka. Próby kliniczne tej barwiącej toksyny rozpoczną się w tym roku, a jeśli wyniki okażą się pomyślne, będzie można tej metody barwienia używać do innych nowotworów. Na razie jeszcze nie dopuszczono na rynek ani jednego leku opartego na jadzie skorpionów, ale wiadomo już, że zawarte w nich toksyny to bardzo wszechstronny arsenał chemiczny. Podobnie jest ze ślimakami z rodziny stożków i ukwiałami. Jak powtarza Zoltan Takacs, możliwości lecznicze jadów są „szalone”. Niestety istnieje groźba, że źródła tych możliwości znikną, zanim nauczymy się je wykorzystywać. Węże giną tak jak wiele innych zwierząt. Nawet oceany są pod silną presją człowieka; zmieniający się skład wód morskich może pozbawić nas wytwórców jadów, od ślimaków stożków po ośmiornice. – Chroniąc bogactwo gatunkowe, powinniśmy w większym stopniu brać pod uwagę molekularną różnorodność biologiczną – mówi Takacs. To znaczy, że najgroźniejsze trucizny przyrody powinny znaleźć się wysoko na liście priorytetów przy podejmowaniu decyzji dotyczących ochrony środowiska. To może być nasz ratunek. Jennifer S. Holland
Remedium nie tylko na stres. Ciepła kąpiel jest dobra dla twojego serca
Nowe badanie pokazuje, że kąpiel nie tylko pozwala się zrelaksować, ale również zmniejsza ryzyko chorób serca i udaru mózgu. Wcześniejsze badania dotyczące kąpieli mówiły też o jej korzystnym wpływie na jakość snu.
Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie Heart wykazało, że codzienna gorąca kąpiel wiąże się z o 28 proc. niższym ryzykiem chorób serca i 26 proc. niższym ryzykiem udaru. Prawdopodobnie dlatego, że kąpiel wiąże się z obniżeniem ciśnienia krwi – uznali naukowcy. Na wyciągnięcie takich wniosków pozwoliło przeanalizowanie danych dotyczących 61 000 dorosłych Japończyków. Przez 20 lat gromadzono informacje na temat ich „kąpielowych nawyków” oraz chorób sercowo-naczyniowych. – Stwierdziliśmy, że częste kąpiele w wannie były istotnie związane z niższym ryzykiem nadciśnienia, co sugeruje, że korzystny wpływ kąpieli na ryzyko choroby sercowo-naczyniowej może być częściowo spowodowany zmniejszonym ryzykiem rozwoju nadciśnienia – stwierdzili naukowcy. Uczestnicy badania w wieku od 40 do 59 lat, bez historii chorób serca byli obserwowani od 1990 do 2009 roku. Na początku badania zostali podzieleni na grupy według częstotliwości kąpieli: mniej niż raz w tygodniu, jeden-dwa razy w tygodniu, prawie codziennie lub codziennie. Naukowcy zebrali również informacje o czynnikach mogących mieć wpływ na zdrowie badanych: wadze, paleniu papierosów, częstotliwości ćwiczeń, spożyciu alkoholu, wykształceniu, poziomowi odczuwanego stresu czy radości z życia. Do końca okresu obserwacji spośród ponad 30 000 uczestników naukowcy udokumentowali 2097 przypadków chorób sercowo-naczyniowych, w tym 275 zawałów serca, 53 nagłych zgonów i 1769 udarów. Odkryli, że im częściej kąpią się uczestnicy badania, tym mniejsze jest ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Liczyła się również temperatura wody, oparta na opisach uczestników. Ryzyko chorób serca w przypadku kąpieli w ciepłej wodzie było o 26 proc. niższe, a w gorącej wodzie o 35 proc. niższe. Naukowcy uważają, że kąpiel ma działanie zapobiegające chorobom serca poprzez poprawę tak zwanej „funkcji hemodynamicznej”. To opisuje sposób, w jaki krew może być skutecznie pompowana przez ciało. Dobra funkcja hemodynamiczna oznaczałaby, że serce jest w stanie skutecznie pompować krew bez konieczności walki z warunkami, takimi jak wysokie ciśnienie krwi. - Wygląda na to, że kąpiel jest podobna do ćwiczeń, ponieważ poprawia pracę serca, [ale] robi to poprzez rozluźnienie naczyń krwionośnych i pompowanie krwi do innych części ciała. Stwarza to dodatkowy tymczasowy wysiłek dla serca , ale nie taki, który miałby negatywne konsekwencje – ocenia dr Eric Brandt, kardiolog z Yale School of Medicine's Yale New Haven Hospital. Chociaż badanie sugeruje, że codzienne kąpiele mogą pomóc zmniejszyć ryzyko chorób serca, nie jest to jedyny czynnik do rozważenia. Naukowcy odkryli, że osoby, które brały mniej kąpieli, były również mniej skłonne do angażowania się w inne zdrowe zachowania, które zmniejszałyby ryzyko chorób serca – więc to, czy brak kąpieli jest przyczyną podwyższonego ryzyka chorób serca, jest wątpliwe. W raporcie stwierdzono również, że w badaniu nie pytano uczestników o powody rzadszych kąpieli, co mogło ujawnić warunki zdrowotne. Brandt nie jest przekonany, że sama kąpiel jest głównym powodem korzyści zdrowotnych. Katarzyna Grzelak
Medytacja może wywołać lęk i smutek. Badacze odkryli ciemną stronę praktyk
Relaks, spokój, wyciszenie – to wrażenia, które najczęściej wiążemy z medytacją. Badania pokazują, że na tą listę należy także wpisać lęk i smutek.
W powszechnym mniemaniu (a przede wszystkim dzięki reklamom) medytacja zarówno w grupie jak i indywidualna kojarzy się jak najlepiej. Psycholodzy często doradzają ją swoim pacjentom by ukoić ich nerwy. Wiele kultów religijnych wykorzystuje ją do zbudowania więzi między wiernym a jego własną duchowością. Naukowcy przepytali 1 232 osób regularnie medytujących. Spośród nich 315, czyli 25,6% stwierdziło, że nieobce są im negatywne doświadczenia. Autorzy badania, które opublikował PLOS One dodają, że nie chodzi im wcale o zniechęcanie kogokolwiek czy tworzenie czarnego PR'u. - Nasze ustalenia wskazują na wagę poszerzenia świadomości publicznej i naukowej na temat medytacji, nie tylko jako technikę prozdrowotną – mówi Marco Schlosser z University College London, który przewodził zespołowi – Niewiele wiadomo o tym kiedy i dlaczego pojawiają się trudności przy medytacji. Potrzeba kolejnych badań by zrozumieć ich naturę: kiedy negatywne doświadczenia stają istotnym elementem medytacji, kiedy negatywnych efektów da się uniknąć? Wszyscy badani przez naukowców mieli za sobą przynajmniej dwa miesiące doświadczenia w uprawianiu medytacji. Zadano im pytanie czy kiedykolwiek doświadczyli nieprzyjemnych uczuć w trakcie praktykowania. Wśród kobiet oraz osób religijnych było znacznie mniej opowieści o takich przypadkach. Więcej takich doświadczeń miały osoby praktykujące takie odmiany jak na przykład Vipassanā oraz Kōan (koncentrujący się na wybijaniu umysłu z utartych kolein pojęć). Autorzy badania określają je mianem „dekonstrukcyjnych”. Badacze dodają, że większość badań koncentruje się na pozytywnych aspektach medytacji, zapominając zupełnie o przypadkach, gdy głębokie wnikanie we wnętrze swojego umysłu może zaprowadzić daną osobę do bardzo nieprzyjemnego psychicznie miejsca. Niestety badanie nie oferuje nam dokładnych i szczegółowych relacji poszczególnych osób, nie wzięło pod uwagę także potencjalnych psychicznych problemów uczestników. Wprowadza jednak dość ciekawe i nowe pojęcie, które może otworzyć drzwi dalszym i wydajniejszym badaniom. - Przyszłe analizy będą mogły być podstawą wytycznych dla nauczycieli medytacji oraz podręczników „mindfulness” (ang.: uważność – przyp. red.) - podsumowuje Schlosser.
27 kłopotów, które powoduje brak dobrego snu
Powinniśmy spać co najmniej 7 godzin każdej nocy. Każda nieprzespana noc to ogromne obciążenie, a chroniczna bezsenność rujnuje nasze zdrowie. Nie wierzysz? Mamy 27 dowodów.
Wspomniane 7 godzin to norma dla dorosłych, bo dla dzieci może być to więcej, w zależności od indywidualnych warunków organizmu. Przypadki ludzi, którzy potrzebują tylko kilku godzin odpoczynku są niezwykle rzadkie, z drugiej strony świat oczekuje od nas jak najdłuższej i intensywnej aktywności. Nie istnieje jedna recepta dla wszystkich, jednak jedno jest pewne – nie można odkładać wyspania się na później. Znacie maksymę “wyśpisz się w piachu?” Jeśli nie zadbacie o swój odpoczynek przekonacie się o tym znacznie szybciej. 1. Brak snu zwiększa ryzyko niektórych nowotworów Badania pokazały, że nowotwory piersi oraz jelit dotykają znacznie częściej osoby, których sen jest regularnie zaburzony lub zbyt krótki i nieregularny. 2. Skóra znacznie wolniej się regeneruje To nie tylko kwestia skaleczeń. Słaby sen, według badań University of Wisconsin sprawia, że znacznie dłużej trwa proces samoleczenia oparzeń słonecznych. Jednocześnie brak snu przekłada się na szybsze starzenie się skóry. 3. Nadwaga i niezdrowe nawyki Wynika to przede wszystkim ze zmęczenia. Wycieńczony organizm znacznie trudniej utrzymuje rygor potrzebny do odpowiedniego odżywiania się, jest bardziej podatny na impulsy. Badacze podejrzewają, że odpowiedzialne są za to także hormony, których równowaga zostaje zaburzony w wyniku zmęczenia. Wraz z nimi wali się balans masy ciała i jest to prosta droga do otyłości. 4. Po nieprzespanych nocach czujemy się samotni, a przez to... trudniej zasnąć To tak naprawdę samonapędzający się mechanizm. Zmęczenie powoduje spadek nastroju, który przekłada się na niepokój i prowadzi do dalszych zaburzeń. Błędne koło. 5. Problemy z nauką, pamięcią krótkotrwałą... Bezsenność to ogromny problem dla ludzi uczących się. Badania pokazały, że opóźnienie zajęć o godzinę dla dzieci przełożyło się znacznie na poprawę ich wyników w testach. U nastolatków, które mają najczęściej opinię nocnych marków, efekty były jeszcze lepsze. Sprawa nie dotyczy jednak jedynie dzieci. Zaburzenia snu rujnują naszą pamięć. Wiele badań wykazało związki między problemami z odpoczynkiem i znacznymi trudnościami w zdobywaniu i wykorzystywaniu nowych umiejętności u dorosłych. 6. ...oraz długotrwałą U osób starszych zaburzenia snu mogą doprowadzić do zmian strukturalnych w mózgu, których rezultatem będzie upośledzenie pamięci długotrwałej. Już od 1924 roku badacze wiążą utratę wspomnień ze słabą jakością snu. Coraz więcej analiz wskazuje także na poważne powiązania między deprywacją snu a chorobą Alzheimera. Część badań odkryło, że sen pomaga na oczyszczenie mózgu z beta-amyloidów, szkodliwych białek, które gromadzą się gdy jesteśmy aktywni. Są one silnie związane z chorobą Alzheimera. Brak snu może doprowadzić do swego rodzaju błędnego koła, w którym brak oczyszczania mózgu z beta-amyloidów będzie pogłębiać problemy z zapadnięciem w głęboki sen, niezbędny do oczyszczenia właśnie z tych niebezpiecznych białek. 7. Choroby serca Istnieje wiele badań potwierdzających fakt, że brak snu sprzyja pogarszaniu się stanu naszego serca. Podczas jednego z eksperymentów naukowców utrzymywali ludzi przez 88 godzin w stanie czuwania. Ciśnienie u badanych niebezpiecznie wzrosło, nawet u tych, który, pozwolono na czterogodzinną drzemkę. W jednej i drugiej grupie zaobserwowano znaczny wzrost ilości białek c reaktywnych, które sygnalizują ryzyko chorób serca. 8. Złość To chyba nikogo nie dziwi. Gdy jesteśmy niewyspani szybciej się denerwujemy, ogólnie stajemy się prawie wciąż poirytowani. Oczywiście łączy się to z brakiem koncentracji, a nawet omamami wzrokowo-słuchowymi. Istnieją badania potwierdzające to, że bezsenność może wywołać halucynacje. Im dłużej nie śpisz, tym większe ryzyko ich wystąpienia. 9. Gorszy refleks O tym czasem zapominają kierowcy podczas długich podróży. Brak snu to obniżony refleks, dłuższy czas reakcji i podejmowania decyzji, a to przekłada się na zwiększenie zagrożenia na drodze. Eksperyment przeprowadzony z udziałem sportowców oraz kadetów West Point pokazał, że niewyspani mieli znacznie gorsze wyniki na testach oraz dłuższy czas reakcji. 10. Niezdarność Istnieje badanie, które pokazało, że jedna nieprzespana noc doprowadziła do wzrostu ilości błędów u obserwowanych chirurgów o około 20%-32%. To bardzo dużo. Precyzja potrzebna jest nie tylko w medycynie - kierowcy, żeglarze, sportowcy i wiele innych zawodów wymaga skupienia i dokładności. 11. Układ odpornościowy działa gorzej Odporność na infekcje (na przykład w przypadku skaleczeń), regeneracja uszkodzonych komórek – to czynności naszego organizmu, które przez braki w ilości i jakości snu mogą przestać odpowiednio funkcjonować. Co ciekawe, badania wykazały, że u osób, które cierpią na zaburzenia snu szczepionki działają znacznie gorzej. 12. Większa podatność na przeziębienia Zastanawiasz się, dlaczego wciąż dręczy Cię kaszel, z nosa wciąż się leje, a koledzy z pracy znacząco odsuwają się na bok? Może znowu zrywałeś noce? Brak snu to prosta droga do przeziębienia, badania naukowe to potwierdzają. 13. Gorszy seks Tego nie da się oszukać, sen wspiera wytwarzanie się testosteronu – czyli siły napędowej męskości. Dlatego zaburzenia prowadzą do drastycznego spadku libido, a nawet dysfunkcji seksualnej. Dbanie o sen to forma dbania o nasze relacje intymne. 14. Niewyspani są znacznie bardziej podatni na spadki nastroju, a nawet depresję Daniel Kahneman, psycholog i laureat nagrody Nobla, przeprowadził badanie na 909 kobietach, które miały prowadzić zapiski dotyczące swojego nastroju podczas codziennych aktywności. Wyniki pokazały, że różnice w zarobkach miały niewielką korelację z różnicami nastrojów. Za to sen był kluczowy, okazał się jednym z dwóch czynników, które mogą skutecznie zrujnować nastrój (drugim były nerwy i szybkie terminy w pracy). Inne badanie wykazało, że spokojniejszy sen sprzyja szczęśliwości małżeńskiej. Co prawda trudno jest dokładnie powiedzieć czy to szczęście sprawia, że dobrze śpimy, czy dobry sen daje dobry humor – to silnie związane ze sobą czynniki. Osoby cierpiące na bezsenność są dwukrotnie bardziej narażone na wystąpienie depresji. Dodatkowo poprawa jakości i czasu snu to jeden z elementów walki z tą chorobą. 15. Cukrzyca typu 2 Ryzyko wystąpienia tej choroby wzrasta nie tylko u osób otyłych, dotyka także przemęczonych, nawet jeśli utrzymują prawidłową masę ciała. Zbyt długie czuwanie zaburza metabolizm, czego efektem jest choroba. Kilka różnych badań pokazało ten sam wynik: choć nie istnieje silny związek w rodzaj przyczyna-skutek między bezsennością a cukrzycą – są one ze sobą bardzo ściśle powiązane. Co ciekawe, poprawa jakości snu może przyczynić się do obniżenia ryzyka zapadnięcia na cukrzycę typu 2. 16. Podejmowanie decyzji Niewyspani znacznie bardziej prawdopodobnie podejmiemy nieodpowiednią decyzję. Jeśli planujecie zmienić pracę, partnera/partnerkę, wyprowadzić się – prześpijcie się z tym pomysłem, dosłownie i długo. Badania pokazują, że wystarczy jedna nieprzespana noc byśmy stali się znacznie bardziej skłonni do podejmowania nieodpowiedzialnych decyzji. Co więcej, brak snu sprawia, że znacznie trudniej jest nam sobie wyobrazić negatywne konsekwencje i przewidzieć zagrożenia. Naukowcy podejrzewają, że takie wydarzenia jak katastrofa w Czernobylu czy wybuch promu kosmicznego Challenger mogły w swoich przyczynach mieć zmęczenie ludzi. 17. Zmęczeni ludzie znacznie łatwiej ulegają rozkojarzeniu Przytomność umysłu na wykładzie, ćwiczeniach czy zajęciach w laboratorium po nieprzespanej nocy? Owszem, chyba każdy to przećwiczył, ale przyznajcie sami – koncentracja po prostu siada i takie zajęcia zwykle upływają na podtrzymywaniu opadającej głowy. 18. Zmęczenie ogranicza możliwości swobodnej mowy Uciekające myśli, plączący się język – to objawy skrajnego zmęczenia dotykające nasze możliwości komunikacyjne. Niektóre osoby w sytuacji zmęczenia zaczynają się jąkaś. Istnieje badanie pokazujące, że ludzie czuwający przez 36 godzin wykazują tendencję do powtarzania się, mówienia wolnego i monotonnego lub niewyraźnego. Mieli także problem z doborem słów. 19. Wypadki samochodowe Wspominaliśmy już o rozkojarzeniu, zmęczeniu, problemach ze wzrokiem i koncentracją. Dodajcie do tego jeszcze samochód i tragedia gotowa. Efekty zmęczenia za kółkiem są równie niebezpieczne co alkohol. Przepisy drogowe wprowadzają ograniczenia i obowiązek odpoczynku dla kierowców między dłuższymi okresami jazdy, jednak niestety nie każdy je respektuje. 20. Nadprodukcja moczu Przy normalnym rytmie dobowym produkcja moczu jest ustabilizowana: sen to czas obniżonej produkcji. Istnieje jednak zjawisko, które naukowcy nazywają „nadmierną nocną produkcją moczu”. Może ona być powiązana ze zjawiskiem nocnego moczenia się przez dzieci. U dorosłych objawia się częstym wstawaniem w nocy z koniecznością odwiedzenia toalety. 21. Sen jest dobry na mięśnie Brak snu powoduje zaburzenie gospodarki hormonalnej, a to przekłada się na trudności dla naszego ciała z budowaniem i regenerowaniem tkanki mięśniowej. Dlatego niewyspani gorzej znosimy wysiłek, dłużej wracamy do zdrowia. Co gorsze, w przypadku chorób mięśni brak snu pogorszy stan i może doprowadzić nawet do atrofii. 22. Znacznie gorsza odporność na ból Osoby cierpiące na chroniczne bóle odczuwają znacznie silniejsze ich natężenie gdy zaburzy się ich rytm dobowy. Niestety często jest to błędne koło, ponieważ sam ból jest jedną z przyczyn, które pogarszają jakość lub wręcz uniemożliwiają sen. 23. Choroby układu pokarmowego Rozmawialiśmy już o otyłości i złych nawykach, jednak to osobny przypadek. Braki snu mogą doprowadzić do zapaleń jelit lub zespołu drażliwego jelita. Pacjenci z chorobą Crohna dwukrotnie częściej doświadczali nawrotów gdy brakowało im snu. 24. Bóle głowy Nieprzespane noce potrafią być przyczyną migren. Pewne badanie pokazało, że 36%-58% osób mających problem z dobowym rytmem cierpiało na poranne bóle głowy, których genezy nie potrafili określić. 25. Choroby układu krążenia, stany zapalne, astma, artretyzm Sporo jak na jeden punkt, prawda? Rytm okołodobowy ma wpływ na każdą komórkę naszego organizmu. Zaburzenia snu to zwiększona szansa na każde z powyższych schorzeń, ze względu na obniżone zdolności do regeneracji komórek, walki ze stanami zapalnymi, zwolniony układ odpornościowy. 26. Zły sen zaburza aktywność genetyczną Badanie z 2013 roku pokazało, że zaburzenia snu przekładają się na nasze geny. Naukowcy sprawdzili grupę ludzi, która spała poniżej sześciu godzin co noc przez cały tydzień. W efekcie około 700 ich genów nie zachowywało się normalnie, w tym te odpowiedzialne za odporność i reagowanie na stres. Niektóre z genów działające stricte w cyklu dziennym przestały się tak zachowywać, inne także wypadły ze swoich naturalnych rytmów. Wystarczył zatem jeden tydzień złego snu by doprowadzić ludzką genetykę do problematycznego stanu. 27. Śmierć Owszem, wszyscy umrzemy, ale podsumowując wszystkie powyższe warunki: od chorób, przez obniżoną odporność, brak koncentracji, otyłość, gorszy refleks i wiele innych – brak snu wystawia nas na znacznie więcej ryzykownych sytuacji, które mogą zakończyć się naszym zgonem: czy to w wypadku samochodowym, czy z powodu choroby (fizycznej lub psychicznej), nieuwagi, wycieńczenia. Zatem maksymę „wyśpisz się w piachu” proponujemy zwyczajnie wyrzucić do kosza. Albo przynajmniej przespać się z tym pomysłem. Długo i wygodnie. Źródło: Business Insider
7 najbardziej toksycznych miejsc świata. Wszystkie to efekt działań człowieka
Te siedem miejsc to tylko część z wielu, które pokazują jakim kosztem rozwija się ludzka cywilizacja. Co jakiś czas staje się o nich głośno, gdy są źródłem wypadków. Jednak potem temat znów niknie, a ich stan nie zmienia się.