Odnaleźli w górach zakonserwowane ciało 20-letniej kobiety. Była to zaginiona w 1981 r. Marta
Marta Altamirano zaginęła ponad cztery dekady temu podczas górskiej wyprawy w Andy. Ratownicy bezskutecznie przez 42 lata szukali ciała młodej alpinistki. Odkryto je przypadkiem.
Spis treści: Marta Altamirano: odnaleziono ciało alpinistki po 42 latach Polacy jako pierwsi zdobyli Mercedario Marta Altamirano, dla bliskich „Patty”, miała przed sobą całe życie. Nikt jednak nie przypuszczał, że wyprawa na liczący ponad 6720 m n.p.m. szczyt w Andach w 1981 roku okaże się ostatnią dla młodej alpinistki. 20-latka w trakcie wspinaczki wpadła do szczeliny lodowca i ślad po niej zaginął. Ratownicy bezskutecznie próbowali odnaleźć ciało kobiety. Udało się to zupełnie przypadkiem. Po ponad czterech dekadach na zwłoki zaginionej natrafiła grupa wspinaczy. Marta Altamirano: odnaleziono ciało alpinistki po 42 latach Marta Altamirano postanowiła zdobyć jeden z najwyższych szczytów górskich w Ameryce Południowej w 1981 roku. W rozpoczętej 23 marca wyprawie na Mercedario – jak się pózniej okazało, feralnej w skutkach – uczestniczyła także między innymi siostra zmarłej, Corina Altamirano. Kobieta zdradziła, że do tragicznego zdarzenia doszło na wysokości ok. 4300 m n.p.m., gdy grupa postanowiła rozbić namioty i zebrać siły na dalszą wspinaczkę. Nieszczęśliwy wypadek Marta, która oddaliła się od reszty, by zwiedzić okolicę, nieszczęśliwie się pośliznęła i wpadła do szczeliny. Od tej pory słuch o niej zaginął. Ciało 20-latki, po zawaleniu się części przełęczy, zostało zasypane stertą śniegu. Mimo licznych akcji ratunkowych, nie udało się ustalić, gdzie znajdują się zwłoki alpinistki. Choć od tragicznej śmierci Marty Altamirano minęło ponad 40 lat, rodzina kobiety nigdy nie straciła wiary w to, że służby ratunkowe odnajdą jej ciało. Odkrycie po ponad 40 latach Pod koniec stycznia 2023 r., na południowej ścianie Mercedario, na zamarznięte zwłoki 20-latki natrafiła całkiem przypadkiem grupa wspinaczy. Najbliżsi ofiary nie mieli wątpliwości, że to Marta. Lód i śnieg tak zakonserwowały ciało, że niemal nie uległo ono rozkładowi. – Jesteśmy szczęśliwi wiedząc, że wreszcie znalezione zostało ciało naszej siostry, poszukiwanej przez tak długi okres – przyznała siostra zmarłej, Corina Altamirano. Uczestniczyła ona w sekcji zwłok w mieście San Juan w zachodniej Argentynie. – (Marta) Powiedziała nam, że jeśli kiedykolwiek umrze w górach, mamy pochować ją na cmentarzu alpinistów w Mendozie lub zostawić tam, gdzie zginie. Jakie jest lepsze miejsce niż Mercedario? Myślę, że to jest jej dom – dodała Corina. Ella era Marta Emilia Altamirano “Paty”, una joven argentina de 20 años que por marzo de 1981 murió al caer en la grieta de un glaciar del cerro Mercedario, en San Juan, y cuyo cuerpo, tras casi 43 años perdido, fue rescatado el pasado fin de semana.#Insólito | #FueradelRock pic.twitter.com/SmMSiA0v6h — MOREFM ON (@morefmon) February 2, 2023 Zgodnie z obowiązującymi procedurami, oprócz sekcji zwłok, przeprowadzone zostały także badania DNA potwierdzające tożsamość odnalezionej kobiety. Tragedia Williama Hollanda Przypomnijmy, że podobna historia miała miejsce w 2010 roku, gdy w Górach Skalistych w Kanadzie natrafiono na zwłoki mężczyzny. Późniejsze badania potwierdziły, że był to William Holland ze Stanów Zjednoczonych, którego służby i rodzina poszukiwały od dwóch dekad. Ciało – ze względu na warunki atmosferyczne – było w niemal nienaruszonym stanie. Alpinista został przysypany przez lawinę po tym jak, zwalił się na niego skalisty gzyms. Akcja ratunkowa była wielokrotnie wznawiana, jednak bezskutecznie. W chwili tragedii Amerykanin miał 38 lat. Polacy jako pierwsi zdobyli Mercedario Argentyński szczyt Mercedario po raz pierwszy został zdobyty w 1934 roku przez Polaków. W zorganizowanej przez Koło Wysokogórskie przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego wyprawie uczestniczyli: dr Konstanty Narkiewicz-Jodko, dr Jan Kazimierz Dorawski, inż. Stefan Daszyński, inż. Wiktor Ostrowski, inż. Stefan Osiecki, Adam Karpiński. Ich losy opisuje Wiktor Ostrowski w książce „Wyżej niż kondory” z 1959 r. Nasz autor Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Wyjątkowe znalezisko na Gęsim Wzgórzu. Archeolodzy badają rytualną platformę
Na smaganym wiatrem wzgórzu archeolodzy natrafili na niezwykły ślad po dawnym rytuale. Odnaleziono pozostałości po konstrukcji służącej do spopielania ciał sprzed kilku tysięcy lat. To rzadkie znalezisko pozwala nam zajrzeć w głąb skomplikowanych praktyk pogrzebowych.
Do tego znaleziska doszło w ramach szeroko zakrojonych prac archeologicznych towarzyszących budowie elektrowni Sizewell C w Suffolk we wschodniej Anglii. Gęsie Wzgórze świadkiem historii Wzgórze nazywa się Goose Hill (Wzgórze Gęsi). W czasie II wojny światowej, w obawie przed inwazją Niemców, wzniesiono tu umocnienia. A pod koniec konfliktu – jak wykazały wcześniejsze badania – szkolono tu aliantów przed D-Day i operacją Overlord. Ale jak wynika z wykopalisk, wzgórze cieszyło się zainteresowaniem ludzi już tysiące lat temu. Być może ze względu na swoje położenie z widokiem linię brzegową. Zagadkowa szara plama W czasie odsłaniania kolejnych warstw uwagę badaczy z Oxford Cotswold Archaeology przykuł prostokątny w zarysie obszar ciemnej ziemi. Szybko okazało się, że są to pozostałości po węglu drzewnym wśród którego znajdowały się nieliczne przepalone kości, które prawdopodobnie są szczątkami ludzkimi. Architektura rytualnej platformy Według archeologów są to pozostałości po stosie pogrzebowym. Była to precyzyjnie wzniesioną konstrukcja. Badacze rekonstruują ją jako prostokątną platformę o wymiarach około 3 na 2 metry, zbudowaną z układanych na przemian belek tworzących kratownicę. Całość mogła sięgać nawet półtora metra wysokości, a jej rdzeń wypełniony był drobnym chrustem i roślinnością wrzosowiskową, które służyły jako podpałka. Aby zapewnić stabilność tak wysokiej konstrukcji, wokół jej krawędzi wbito pionowe słupy. Podczas wykopalisk archeolodzy zarejestrowali sześć dołków posłupowych – trzy wzdłuż jednego boku oraz po jednym przy krótszych końcach platformy. To na szczycie tej drewnianej konstrukcji składano ciało zmarłej osoby. A następnie podkładano ogień. Gdzie są zmarli? Interesującym faktem jest niewielka ilość zachowanych szczątków kostnych. Sugeruje to, że po zakończeniu rytuału większość spopielonych kości została celowo i pieczołowicie wybrana z popiołów. Następnie umieszczono je zapewne w ceramicznej urnie i pochowano w innym miejscu. Praktyka ta była znana wielu kulturom, w tym ludności z epoki brązu, żelaza czy okresu rzymskiego. Archeolodzy nie określili jeszcze precyzyjnie wieku tego pradziejowego „krematorium”, ale sugerują, że spalano tu zmarłych lub zmarłego w epoce brązu lub żelaza, czyli działo się to kilka tysięcy lat temu. Unikatowość odkrycia w skali archeologicznej Odkrycie stosu pogrzebowego jest wydarzeniem wyjątkowym, ponieważ takie obiekty rzadko zachowują się w zapisie kopalnym. Jako konstrukcje naziemne są one pierwszym elementem, który ulega całkowitemu zniszczeniu przez wieki orki i intensywną uprawę. Fakt, że ślady na Goose Hill przetrwały do naszych czasów, naukowcy przypisują prawdopodobnemu istnieniu nad nimi kopca ziemnego (kurhanu), który chronił pozostałości przed czynnikami zewnętrznymi. Zatem sam nasyp dawno zniknął pod pługami, ale warstwa ziemi pozwoliła na zachowanie ciemnego obrysu spalonego gruntu i układu słupów podtrzymujących konstrukcję. Kolejne kroki badaczy To odkrycie to dopiero początek drogi do pełnego zrozumienia rytuału z angielskiego wzgórza. Planowane są szczegółowe analizy laboratoryjne odnalezionych fragmentów kości. Kluczowe będą również datowania radiowęglowe węgla drzewnego, które pozwolą osadzić znalezisko w konkretnych ramach czasowych. Źródło: Oxford Cotswold Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Para zmarłych w czułej pozycji. Zagadka anglosaskiego grobu rozwiązana
Archeolodzy nie wykopują tylko milczących naczyń ceramicznych. Teraz udało się im wydrzeć z ziemi jedną z najbardziej wzruszających historii wczesnego średniowiecza. Dwoje młodych ludzi pochowano w uścisku, który przetrwał czternaście stuleci. Teraz ustalono, kim dla siebie byli.
Archeolodzy pojawili się w Chrington w Wielkiej Brytanii już w 2016 roku. Zaalarmowali ich detektoryści, którzy natykali się na cenne średniowieczne artefakty. Okazało się, że był to cmentarz, a metalowe przedmioty były złożone wraz z zmarłymi. W 2024 roku w czasie dalszych poszukiwań z pomocą wykrywacza eksperci usłyszeli ponownie obiecujący sygnał. To był dopiero początek pasjonujących badań. Co kryła ziemia? Wykopaliska przeprowadzone w ramach popularnonaukowej serii Time Team ujawniły płytki grób w wapiennym podłożu wyposażony w miecz. Początkowo archeolodzy spodziewali się pojedynczego pochówku wojownika. Szybko jednak okazało się, że w mogile spoczywa więcej niż jedna osoba. Obok pełnowymiarowego miecza znaleziono szczątki nie rosłego mężczyzny, ale małego dziecka oraz nastoletniej dziewczyny. To znalezisko było niezwykle rzadkie i zaskakujące dla całego zespołu badawczego Miecz i tajemnicze pudełko Przy dziecku leżał wspaniały, wzorzyście spawany miecz w drewnianej pochwie. Dziewczyna posiadała natomiast naszyjnik z rzymskich monet oraz metalowy pojemnik przy pasie. Mógł służyć jako chrześcijański relikwiarz. View oEmbed on the source website Takie przedmioty świadczą o wysokim statusie społecznym pochowanej osoby. Wszystkie artefakty zostały poddane pieczołowitej konserwacji i badaniom rentgenowskim. Z analizy artefaktów wynika, że zmarłych złożono do grobu w połowie VII wieku. Ostatni gest opieki Ułożenie ciał w grobie świadczyło o bliskich relacjach zmarłych. Nastoletnia dziewczyna leżała na boku, zwrócona twarzą w stronę chłopca. Jej ciało było lekko uniesione, jakby czuwała nad towarzyszem nawet po śmierci. – Wcześniejsze przypadki podwójnych pochówków, z jakimi miałam do czynienia, najczęściej ukazywały zmarłych leżących ramię w ramię. Tutaj najpierw ułożono chłopca, a tuż obok niego nastolatkę. Zwrócono ją twarzą w jego stronę, jakby celowo ją podpierając – mówi bioarcheolożka Jacqueline McKinley. – Jednoczesny pochówek wskazuje na to, że oboje padli ofiarą tej samej choroby zakaźnej. To, że [dziewczynka – przyp. red.] spoczęła obok niego w tak czułym geście, niemal nad nim czuwając, pozwala mi przypuszczać, iż zaraziła się podczas opieki nad nim, pełniąc do końca rolę starszej siostry – przypuszcza ekspertka. Przełom w laboratorium DNA Kluczowe odpowiedzi przyniosły zaawansowane analizy genetyczne wykonane z próbek kości. Badania przeprowadzone w Francis Crick Institute potwierdziły, że pochowani byli rodzeństwem. Brat i siostra zmarli prawdopodobnie w tym samym czasie. – Taki pochówek wskazuje na wspólną przyczynę zgonu, zapewne chorobę zakaźną. Fakt ułożenia dziewczyny w pozie wyrażającej troskę i czuwanie nad zmarłym sugeruje, że mogła ona zarazić się od chłopca, gdy opiekowała się nim jako starsza siostra – mówi McKinley. Źródło: Time Team Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rob Hall uczynił najwyższe szczyty produktem luksusowym. Za swoją ambicję zapłacił najwyższą cenę
Rob Hall, jako współzałożyciel firmy Adventure Consultants, zrewolucjonizował model komercyjnych wypraw na ośmiotysięczniki. To, co wcześniej wydawało się być wyczynem, którego mogli podjąć się nieliczni, przemienił w elitarną dyscyplinę – śmiertelnie niebezpieczny produkt luksusowy. Nie bał się podejmować ryzykownych decyzji. Jedna z nich doprowadziła do najbardziej medialnej katastrofy w historii himalaizmu.
Spis treści: Praktyka najlepszą formą zdobywania wiedzy Partnerstwo z Garym Ballem Pionierstwo w biznesie wysokogórskim Geneza katastrofy z 1996 roku Wizjoner, który otworzył drogę na najwyższe szczyty świata czy ofiara własnej ambicji? Człowiek, który pogrzebał romantycznego ducha himalaizmu czy ten, który uczynił ten sport dostępniejszym? Dla wielu Rob Hall jest symbolem odwagi i profesjonalizmu – marzycielem, który dotarł na dach świata, nie tylko dosłownie, ale i zawodowo. Wielu wytyka mu jednak pychę wynikającą z wcześniejszych sukcesów i niemożność odpuszczenia celu, gdy cena za jego osiągnięcie staje się zbyt wysoka. Praktyka najlepszą formą zdobywania wiedzy Robert Edwin Hall urodził się 14 stycznia 1961 roku w Christchurch w Nowej Zelandii. Dorastał w regionie zdominowanym przez Alpy Południowe, co w znacznym stopniu ukształtowało jego podejście do gór i pracy. W odróżnieniu od wielu innych wspinaczy, Hall reprezentował typ praktyka-rzemieślnika. Jako 14-latek porzucił szkołę, by zająć się pracą w firmie Alps Sports, zajmującej się projektowaniem i produkcją odzieży oraz sprzętu outdoorowego. Dzięki temu doświadczeniu zyskał cenną wiedzę na temat technologii materiałów i konstrukcji ekwipunku, co okazało się niezwykle istotne dla jego późniejszej kariery. W środowisku wspinaczkowym był znany z wręcz obsesyjnej dbałości o najdrobniejsze detale sprzętowe i logistyczne. Jako 16-latek awansował na stanowisko menadżera. To udowadnia, że już w młodości wykazywał zdolności przywódcze i organizacyjne. Pierwsze sukcesy W Alpach Południowych preferował warunki zimowe. To właśnie on dokonał pierwszych zimowych przejść takich formacji jak Caroline Face na Mount Cook, a także szczytów La Perouse i Black Tower. Te osiągnięcia wymagały nie tylko technicznej biegłości, ale także ogromnej odporności psychicznej. Dla Halla stały się przepustką do najwyższych gór świata. W Himalaje po raz pierwszy wyruszył w 1980 roku. Dwa lata później wziął udział w drugim przejściu północnej grani Ama Dablam i drugim wejściu na szczyt Numbur. Partnerstwo z Garym Ballem Kluczowy moment w międzynarodowej karierze Roba Halla nastał w 1988 roku, gdy nawiązał współpracę z Garym Ballem. Starszy i bardziej doświadczony wspinacz stał się dla niego nie tylko wspinaczkowym partnerem, ale i najbliższym przyjacielem. Wspólnie opracowali ambitny plan, dzięki któremu mieli zyskać rozpoznawalność i finansowanie dalszej działalności – zdobycie najwyższych szczytów wszystkich siedmiu kontynentów w rekordowo krótkim czasie. W 1990 roku dokonali wyczynu, który odbił się szerokim echem, nie tylko w świecie wspinaczkowym, ale i w mediach. W ciągu siedmiu miesięcy zdobyli Koronę Ziemi (zgodną z listą Bassa), zaczynając od Mount Everestu w maju, a kończąc na Masywie Vinsona na Antarktydzie w grudniu. Dzięki temu sukcesowi w Nowej Zelandii zyskali status bohaterów narodowych i liczne odznaczenia, w tym New Zealand Commemoration Medal i Order Imperium Brytyjskiego za zasługi dla alpinizmu. W tym duecie Hall był postrzegany jako metodyczny organizator i dyplomata, potrafiący łagodzić konflikty w bazach. Z kolei Ball wnosił do współpracy ogromną dawkę entuzjazmu i energii. Razem przeprowadzili aż 47 wypraw. Akcja ratunkowa na Evereście Mówiąc o ich wspólnych dokonaniach, nie można nie wspomnieć o udziale w akcji ratowania Andrzeja Marciniaka, który jako jedyny z ekipy przetrwał zejście lawiny podczas odwrotu z Everestu (27 maja 1989 roku). Akcję ratunkową zorganizował Artur Hajzer. Hall i Ball zaoferowali pomoc. 31 maja dotarli do polskiego wspinacza i bezpiecznie sprowadzili go z góry. Pionierstwo w biznesie wysokogórskim Sukces z 1990 roku pozwolił im zrozumieć, że ich przyszłością nie jest sport wyczynowy, a komercyjne przewodnictwo. W 1991 roku założyli firmę Hall and Ball Adventure Consultants, później skróconą do Adventure Consultants. Ich celem było oferowanie bezpiecznego i profesjonalnie przygotowanego wejścia na najwyższe szczyty świata dla osób, które dysponowały odpowiednim kapitałem, ale niekoniecznie dekadami doświadczenia wspinaczkowego. Dzięki obsesyjnemu podejściu Halla do bezpieczeństwa, ich firma szybko stała się liderem rynku. W 1992 roku odnieśli swój pierwszy wielki sukces komercyjny na Evereście, wprowadzając na szczyt sześciu klientów. Ze względu na sprawność i łatwość, z jaką poruszał się w ekstremalnym terenie, Hall zyskał przydomek „Mountain Goat”. Swoją renomą przyciągał klientów z całego świata, mimo że cena wyprawy w AC była wyraźnie wyższa niż u konkurencji. Standardy firmy Halla Hall wprowadził szereg innowacji, które stały się później standardem w branży: zarządzanie tlenem – był zwolennikiem używania dodatkowego tlenu powyżej 8000 metrów przez wszystkich przewodników, co miało zapewniać im jasność umysłu niezbędną do opieki nad klientami; logistyka bazy – standardy żywieniowe i higieniczne w bazach AC były znacznie wyższe niż w tradycyjnych wyprawach narodowych, co minimalizowało ryzyko infekcji i utraty wagi przed atakiem szczytowym; relacje z Szerpami – Hall cieszył się ogromnym szacunkiem wśród społeczności Szerpów, traktując ich jako równorzędnych partnerów i dbając o ich ubezpieczenie oraz wyposażenie. Tragedia na Dhaulagiri W październiku 1993 roku determinacja Roba została wystawiona na ciężką próbę. W trakcie wyprawy na Dhaulagiri Gary Ball zachorował na wysokościowy obrzęk płuc. Mimo desperackich prób ratunku zmarł na wysokości ponad 6000 metrów. Hall pochował przyjaciela w lodowej szczelinie. Mimo straty, zdecydował się kontynuować działalność. Geneza katastrofy z 1996 roku Wyprawa z 1996 roku była dla Halla rutynowym, choć logistycznie złożonym przedsięwzięciem. Wcześniej, wprowadził na szczyt Everestu 39 osób. Takiego wyczynu nie dokonał żaden inny przewodnik niebędący Szerpą. Należy jednak podkreślić, że sezon ten charakteryzował się zagęszczeniem komercyjnych ekip, jakiego na najwyższym szczycie świata wcześniej nie było. Głównym konkurentem Halla był Scott Fischer i jego firma Mountain Madness. Obecność Jona Krakauera, dziennikarza piszącego dla wpływowego magazynu „Outside” w zespole Halla, stworzyła dodatkową presję sukcesu medialnego. Oprócz niego i Halla, w skład zespołu AC weszli: Mike Groom (przewodnik), Andy Harris (przewodnik), Doug Hansen (klient), Beck Weathers (klient), Yasuko Namba (klientka), Lou Kasischke (klient), Frank Fischbeck (klient), Stuart Hutchison (klient), John Taske (klient). Wydarzenia z 10–11 maja Atak szczytowy rozpoczął się tuż po północy 10 maja. Wspinacze wyruszyli z obozu IV na Przełęczy Południowej (ok. 7900 m). Od samego początku wyprawa napotykała problemy, które kumulowały się w czasie. Jednym z najpoważniejszych był brak przygotowanych lin poręczowych na kluczowych odcinkach drogi, w tym na Stopniu Hillary’ego. Szerpowie z ekip Halla i Fischera nie porozumieli się co do podziału pracy, co spowodowało wielogodzinne zatory w strefie śmierci. Hall kładł duży nacisk na rygorystyczne przestrzeganie godzin powrotu, jednak tamtego dnia złamał własną zasadę. Powodem był Doug Hansen, który rok wcześniej musiał zawrócić tuż przed szczytem i dla którego była to ostatnia szansa na zdobycie góry. Czując się osobiście odpowiedzialnym za sukces klienta, Hall pozwolił mu kontynuować wspinaczkę już po bezpiecznym limicie czasu. Hansen dotarł na wierzchołek ok. 16:00, kiedy na horyzoncie widoczna była już potężna burza śnieżna. Załamanie pogody nastąpiło w momencie, gdy wielu wspinaczy znajdowało się jeszcze w pobliżu szczytu lub na południowo-wschodniej grani. Widzialność spadła niemal do zera, a temperatura osiągnęła poziom, który uniemożliwiał przetrwanie bez ruchu. Schodząc z całkowicie wyczerpanym Hansenem, Hall utknął na Południowym Wierzchołku (8749 m). Hansen prawdopodobnie zmarł wkrótce potem, a Andy Harris, który próbował dostarczyć im tlen, zaginął w zamieci. Ostatnia rozmowa Nocą z 10 na 11 maja Hall biwakował pod gołym niebem, bez dodatkowego tlenu, w temperaturze odczuwalnej sięgającej minus 50 stopni Celsjusza. O świcie nawiązał kontakt radiowy z bazą. Mimo skrajnego wyczerpania, brzmiał nadzwyczaj racjonalnie. Jego stan fizyczny nie pozwalał mu jednak na samodzielne zejście – odmrożone dłonie i stopy uniemożliwiały operowanie linami. Później, korzystając z telefonu satelitarnego, pracownicy bazy połączyli go z jego ciężarną żoną w Nowej Zelandii. Świadomy zbliżającego się końca, starał się ją uspokoić. Rob Hall zmarł prawdopodobnie wieczorem 11 maja z powodu hipotermii. Jego ciało zostało znalezione 23 maja przez uczestników ekspedycji IMAX. Do dziś spoczywa na Południowym Wierzchołku, służąc za memento dla innych wspinaczy. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Zmarła ostatnia z triady wielkich przyrodniczek. Żegnamy Biruté Galdikas, która zrozumiała „ludzi lasu”
Są badania, które zaczynają się od hipotezy na tablicy i takie, które rozpoczyna wejście do dżungli. Historia pracy Biruté Galdikas należy do tej drugiej kategorii. Żegnamy ostatnią z triady wielkich przyrodniczek, która spędziła tysiące godzin z orangutanami w lasach Borneo. Jej zdjęcie trafiło na jedną najbardziej kultowych okładek National Geographic.
Spis treści: Ostatnia z legendarnych „Trimates” Borneo zmienia perspektywę Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas Rehabilitacja osieroconych orangutanów Żegnaj, Biruté Biruté Galdikas, „obrończyni orangutanów”, kanadyjska badaczka pochodzenia litewskiego i specjalistka w dziedzinie prymatologii, zmarła 24 marca 2026 roku po długiej i ciężkiej chorobie. Jej nazwisko stało się częścią opowieści o „Trimates” – trzech badaczkach wielkich małp – ale jej prawdziwy podpis widnieje gdzie indziej: w błocie ścieżek Borneo, w prowizorycznych obozach i godzinach spędzonych na patrzeniu, jak orangutany znikają w zieleni. Wielu mówi, że jako jedyna naprawdę je poznała. Ostatnia z legendarnych „Trimates” Galdikas była częścią słynnej triady badaczek wybranych przez Louisa Leakeya, znanego kenijskiego paleoantropologa brytyjskiego pochodzenia. Podczas gdy Jane Goodall badała szympansy, a Dian Fossey poświęciła się gorylom (i została zamordowana podczas próby ochrony dzikiej przyrody), Galdikas wybrała orangutany. Jej praca nie polegała na szybkich wnioskach, lecz na mozolnych, wieloletnich obserwacjach terenowych, które pozwoliły poznać prawdziwy rytm życia tych samotnych zwierząt, a nie tylko urywki ich zachowań. Było to szczególnie trudne, bo las deszczowy potrafi skutecznie ukryć nawet pomarańczowe futro. Wcześniej człowiek patrzył na wielkie małpy z zewnątrz: szybko, z dystansu, często przez filtr własnych wyobrażeń. Galdikas zbudowała wiedzę z tego, co powtarzalne, mozolne i pozornie nudne: godzin chodzenia, słuchania, wracania o świcie pod to samo drzewo. I dlatego jej historia jest dobra nie tylko dla miłośników przyrody, lecz także dla każdego, kto lubi opowieści o konsekwencji. Borneo zmienia perspektywę Galdikas wyjechała na Borneo w 1971 roku ze swoim ówczesnym mężem, fotografem Rodem Brindamourem. Skupiła się głównie na znanym z bujnej flory rezerwacie Tanjung Puting. Jeszcze nie wiedziała, że z tym miejscem zwiąże całe swoje życie naukowe. Jedna z pierwszych scen, które zapadły jej w pamięć, wydarzyła się – a jakże – w deszczu. Galdikas wracała do obozu, kulejąc, z raną po maczecie – zwykły wypadek w terenie, który przypomina, że dżungla nie jest dekoracją. I właśnie wtedy zauważyła orangutana na ziemi, przecinającego ladang (zarośnięte pole ryżowe) w drodze do drzew. To obserwacja, która zadziałała jak klin: rozszczelniła tradycyjny pogląd, że orangutany niemal nigdy nie schodzą na grunt. W nauce takie momenty mają ogromną wartość, bo nie są efektem sprytnej teorii, tylko uważności i gotowości, żeby przyznać: „to nie pasuje do tego, co dotąd mówiono”. W tle jej opowieści jest Camp Leakey – obóz nazwany na cześć Louisa Leakeya. Mokradła, pijawki, prowizoryczne schronienie i ścieżki wycinane w gęstwinie oznaczały ciągłą walkę o dostęp do miejsc, gdzie dało się obserwować zwierzęta. Ta surowość miała znaczenie praktyczne: uczyła, że jakość danych terenowych zależy od logistyki, zdrowia i wytrzymałości. A jeśli ktoś oczekiwał w nauce „szybkiej odpowiedzi”, Borneo odpowiadało inaczej: najpierw trzeba nauczyć się rytmu tego miejsca. Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas, które najlepiej tłumaczą, co odkrywa się w terenie Orangutan w języku malajskim oznacza „człowieka lasu”. To więcej niż ładna etymologia – to podpowiedź, że małpa ta jest nierozerwalną częścią konkretnego krajobrazu. Jakie historie z dżungli raportowała Galdikas? Bliskość, której się nie planuje: badaczka spotkała kiedyś na wąskiej ścieżce ogromnego samca. Zamiast sensacji, dostaliśmy zapis chwili, w której człowiek mierzy się z własnym odruchem strachu, ale go nie karmi. W jej opisie nie było brawury, lecz czysta obserwacja: światło na futrze, dystans, ruch zwierzęcia i cisza po jego zniknięciu. To lekcja dla każdego: w terenie nie jest najważniejsze to, by „wygrać” spotkanie, tylko by wyjść z niego z nową wiedzą. Ograniczenia własnych założeń: Galdikas udowodniła, że orangutany potrafią spędzać czas na ziemi dłużej, niż sądzono, a nawet odpoczywać na gruncie. Opisywała gniazda budowane nisko, na zwalonych pniach. To informacje o elastyczności gatunku, która w przypadku fragmentacji lasu może umożliwić mu przetrwanie. Walki i wycia: raporty Galdikas pokazały, że przyroda nie jest tylko łagodną pocztówką. Opisywała napięcia między samcami, przerażające okrzyki niosące się po lesie i brutalne walki o władzę. Rehabilitacja osieroconych orangutanów – najtrudniejszy rodzaj pomocy Jej sylwetki nie da się opowiedzieć bez wątku ratowania zwierząt. Pod jej wodzą Camp Leakey stał się sierocińcem dla młodych orangutanów porzuconych lub odebranych z niewoli. To najbardziej „ludzka”, ale i najtrudniejsza część tej historii. Temat ten łatwo idealizować, jednak w praktyce to proces długi i ryzykowny. Zbyt duża zależność od człowieka może utrudnić powrót do natury. Z opowieści Galdikas przebija prosta prawda: młode orangutany uczą się życia latami przy matce, więc człowiek nie jest w stanie „przyspieszyć natury” bez kosztów. Camp Leakey działał jak laboratorium empatii – opiekunowie musieli rozumieć, że sukcesem nie jest bliskość, lecz moment, w którym młody osobnik przestaje wracać do obozu i znika w lesie. W ochronie dzikich zwierząt najpiękniejszy finał bywa niewidoczny. Żegnaj, Biruté W przypadku Biruté Galdikas słowo „dziedzictwo” nie jest pustą formułą. Ono realnie przetrwa w wiedzy o orangutanach, w języku ochrony przyrody i w tym, jak wielu ludzi zaczęło traktować las tropikalny nie jak tło, lecz jak dom istot, które mają prawo przetrwać. Żegnamy badaczkę, która udowodniła, że cierpliwe patrzenie może być formą odwagi, a nauka – formą odpowiedzialności. Biruté Galdikas (10.05.1946 – 24.03.2026). Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śmierć to nie koniec aktywności w sieci? Meta opatentowała publikowanie zza grobu
Co dzieje się z naszym cyfrowym śladem, gdy nas już nie ma? Profile w mediach społecznościowych coraz częściej stają się współczesnymi pomnikami pamięci – miejscem wspomnień, archiwum zdjęć i zapisanych rozmów. Od lat trwa dyskusja, czy konta zmarłych powinny zostać zamknięte, przekształcone w profile upamiętniające czy przekazane rodzinie. Tymczasem Meta rozważa scenariusz, który jeszcze niedawno brzmiałby jak fabuła serialu science fiction: wykorzystanie sztucznej inteligencji do dalszego prowadzenia konta po śmierci użytkownika.
Spis treści: Patent Meta i cyfrowy klon użytkownika po jego śmierci Cyfrowa nieśmiertelność to przyszłość mediów społecznościowych? Kto kontroluje cyfrową tożsamość po śmierci? Rozwój technologii sprawił, że granica między obecnością fizyczną a cyfrową staje się coraz bardziej płynna. W grudniu 2023 roku Meta uzyskała patent na system oparty na sztucznej inteligencji, który miałby symulować aktywność użytkownika w sytuacji jego „nieobecności w systemie” – na przykład podczas dłuższej przerwy, a nawet po śmierci. Oznacza to, że profil na Facebooku czy Instagramie mógłby nadal publikować treści, reagować na posty i komentować, wykorzystując dane zgromadzone za życia właściciela konta. Pomysł ten wywołał dynamiczną debatę – jedni widzą w nim sposób na zachowanie cyfrowej pamięci, inni dostrzegają niepokojącą wizję świata, w którym granica między życiem a jego cyfrową symulacją przestaje być oczywista. Patent Meta i cyfrowy klon użytkownika po jego śmierci Dokument patentowy złożony przez Meta pokazuje, że firma analizowała możliwość wykorzystania dużych modeli językowych do symulowania aktywności użytkownika w sytuacji jego „nieobecności w systemie” – zarówno podczas dłuższej przerwy, jak i po śmierci. Patent, którego głównym autorem jest dyrektor techniczny spółki Andrew Bosworth, opisuje rozwiązanie polegające na trenowaniu modelu na podstawie historycznych danych danej osoby: postów, komentarzy, reakcji, wiadomości prywatnych czy sposobu prowadzenia rozmów. Na tej podstawie system mógłby generować odpowiedzi oraz publikować treści w stylu charakterystycznym dla konkretnego użytkownika, tworząc jego cyfrową reprezentację zdolną do interakcji z realnymi osobami. W treści patentu podkreślono, że „wpływ na użytkowników będzie znacznie poważniejszy i trwalszy, jeśli dany użytkownik umrze i nigdy nie wróci na platformę społecznościową”. Oznacza to, że projekt uwzględnia scenariusz trwałej nieobecności, w którym konto nie byłoby jedynie archiwum przeszłości, lecz aktywnym uczestnikiem cyfrowej przestrzeni. Co więcej, dokument przewiduje możliwość tworzenia wielu modeli tej samej osoby, odpowiadających różnym etapom jej życia (np. wersji 20-letniej, 30-letniej czy późniejszej). W praktyce dawałoby to możliwość odtworzenia tonu wypowiedzi, sposobu żartowania czy wyrażania opinii z różnych okresów życia. Z technicznego punktu widzenia system taki mógłby z czasem stać się coraz bardziej zaawansowany – wraz z rozwojem sztucznej inteligencji, analizy tonu wypowiedzi, rozpoznawania głosu czy generowania obrazu. Integracja z innymi narzędziami mogłaby w przyszłości oznaczać nie tylko tekstowe odpowiedzi, lecz także generowanie nagrań wideo czy symulowanych rozmów głosowych. To właśnie ta możliwość – utrzymania wrażenia trwającej aktywności mimo fizycznej nieobecności – stanowi o sile i jednocześnie kontrowersyjności całego projektu. Cyfrowa nieśmiertelność to przyszłość mediów społecznościowych? Choć Meta podkreśla, że „na ten moment nie planuje rozwijać tego rozwiązania”, zarówno treść patentu, jak i publiczne wypowiedzi kierownictwa firmy pokazują, że koncepcja cyfrowej kontynuacji obecności użytkownika była realnie rozważana. W rozmowie z Lexem Fridmanem w 2023 roku Mark Zuckerberg przyznał, że wirtualne awatary mogłyby w przyszłości pełnić rolę wsparcia dla osób w żałobie. – Jeśli ktoś stracił bliską osobę, możliwość nawiązania kontaktu lub przywołania wspomnień może okazać się pomocna – stwierdził. Jednocześnie zaznaczył, że istnieje granica, której przekroczenie mogłoby przynieść odwrotny skutek. – Może nadejść moment, w którym takie rozwiązanie stanie się niezdrowe. Nie jestem specjalistą w tej dziedzinie, dlatego wymagałoby to dokładnych badań i głębszego zrozumienia konsekwencji – dodał. Ta ostrożność dobrze oddaje napięcie towarzyszące całej koncepcji. Z jednej strony pojawia się argument o zachowaniu pamięci i wspieraniu procesu żałoby, z drugiej – pytanie o ekonomiczne podłoże takich działań. Platformy społecznościowe funkcjonują bowiem w oparciu o zaangażowanie użytkowników, a ich model biznesowy opiera się na sprzedaży reklam. Utrzymywanie aktywności kont (nawet po śmierci właściciela) mogłoby oznaczać generowanie dodatkowych interakcji, treści i danych, które następnie służyłyby do dalszego trenowania systemów sztucznej inteligencji. To właśnie ten aspekt budzi rosnące obawy środowiska akademickiego. Naukowcy z Uniwersytetu Cambridge określają rozwój tzw. griefbotów jako „etyczne pole minowe”. Dr Katarzyna Nowaczyk-Basińska z Leverhulme Centre for the Future of Intelligence podkreśla, że „kluczowe jest zachowanie godności osoby zmarłej i upewnienie się, że nie zostanie ona naruszona przez finansowe interesy firm oferujących cyfrowe usługi pośmiertne”. Badacze wskazują na możliwe scenariusze nadużyć: awatary tworzone bez zgody zmarłego, które zaczynają wyświetlać reklamy, chatboty podtrzymujące w dzieciach przekonanie, że zmarły rodzic wciąż „jest obecny” czy symulacje budujące tak silne więzi emocjonalne, że konieczne byłoby ich formalne „wyłączanie”, aby umożliwić psychologiczne domknięcie procesu żałoby. Socjolog Joseph Davis z Uniwersytetu Wirginii zauważa, że „jednym z podstawowych zadań procesu żałoby jest konfrontacja z realnością straty”. Jeżeli technologia zaczyna tę stratę rozmywać lub zastępować symulacją, może ingerować w naturalny przebieg doświadczenia żałoby. W rezultacie debata wokół patentu Meta nie dotyczy wyłącznie innowacji technologicznej, lecz zasadniczego pytania o granice cyfrowej obecności: czy chcemy świata, w którym algorytmy potrafią tak skutecznie naśladować zmarłych, że ich wirtualna aktywność staje się trudna do odróżnienia od rzeczywistej? Ta kwestia prawdopodobnie będzie powracać z rosnącą intensywnością – nie jako scenariusz science fiction (tu warty uwagi jest serial „Upload”), lecz jako realny dylemat społeczny. Kto kontroluje cyfrową tożsamość po śmierci? Patent Meta uruchamia jeszcze jeden, równie istotny wątek: co w świetle prawa dzieje się z naszymi kontami i danymi cyfrowymi po śmierci? Odpowiedź nie jest jednoznaczna i zależy od jurysdykcji. W Stanach Zjednoczonych obowiązuje zrewidowana jednolita ustawa o dostępie powierników do zasobów cyfrowych (RUFADAA), która przyznaje wykonawcom testamentu możliwość zarządzania cyfrowymi aktywami zmarłego. W teorii oznacza to dostęp do kont i plików, w praktyce jednak rodzi pytania o prywatność i zakres uprawnień. W Europie sytuacja jest jeszcze bardziej niejednoznaczna. Ogólne rozporządzenie o ochronie danych (RODO) nie reguluje wprost kwestii danych osób zmarłych, pozostawiając wiele decyzji platformom i regulaminom. W odpowiedzi na tę niepewność Meta wprowadziła funkcję tzw. „opiekuna konta po śmierci”, pozwalając użytkownikom wskazać osobę, która będzie zarządzać profilem po ich odejściu. Patent z 2023 roku pokazuje jednak, że możliwy zakres ingerencji w cyfrową tożsamość może wykraczać daleko poza samo administrowanie profilem. W miarę jak technologia rozwija się szybciej niż prawo i społeczne normy, pytanie o to, kto kontroluje naszą cyfrową obecność po śmierci, staje się jednym z najbardziej fundamentalnych dylematów ery sztucznej inteligencji. Źródła: NSS Magazine, Futurism, Business Insider Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Nauka wyjaśnia doświadczenia bliskie śmierci. Co dzieje się z mózgiem w ostatniej chwili?
Wizje tunelu, jasnego światła czy wrażenia opuszczania ciała nie muszą mieć duchowego podłoża. Nauka wreszcie wyjaśniła doświadczenia bliskie śmierci. Według badaczy to złożona ewolucyjna reakcja mózgu na zagrożenie, często mylona z halucynacją.
W tym artykule: Doświadczenia bliskie śmierci Reakcja łańcuchowa Neuronowa kaskada obronna Doświadczenia bliskie śmierci (Near Death Experience – NDE) to subiektywne przeżycie osoby, która znalazła się w stanie bliskim śmierci, np. w wyniku wypadku, zatrzymania krążenia czy śpiączki. Do najczęściej opisywanych elementów NDE należą: poczucie opuszczenia ciała, widzenie tunelu ze światłem na końcu, spotkania z istotami nadprzyrodzonymi lub zmarłymi bliskimi, oraz głębokie uczucie spokoju i jedności. Doświadczenia te bywają interpretowane zarówno w kategoriach duchowych, jak i neurobiologicznych. Doświadczenia bliskie śmierci Temat epizodów odłączenia świadomości występujących w sytuacjach związanych z rzeczywistym lub potencjalnym zagrożeniem fizycznym, regularnie powraca w badaniach neurologicznych. Grupa belgijskich uczonych, pod kierownictwem neurolożek Charlotte Martial i Pauline Fritz z Uniwersytetu w Liège, zdecydowała się przeprowadzić tzw. metaanalizę wcześniejszych publikacji naukowych o NDE, grupując tym samym najczęściej pojawiające się wnioski. Analizy obejmowały kilka teorii wyjaśniających NDE, od psychologicznych lub neurofizjologicznych po modele ewolucyjne. Linie dowodów empirycznych z różnych obszarów neuronauki, w tym badań prowadzonych nie tylko na ludziach, badań nad mistycznymi doświadczeniami psychodelicznymi u ludzi oraz badań nad umierającym mózgiem, były na tyle zbieżne, że pozwoliły wypracować kompleksowe wyjaśnienie charakterystycznych cech doświadczeń bliskich śmierci. Reakcja łańcuchowa Wyjaśnienie to nazwano NEPTUNE (od angielskiego: Neurophysiological Evolutionary Psychological Theory Understanding Near-death Experience, czyli neurofizjologiczno-ewolucyjno-psychologiczna teoria rozumienia doświadczeń bliskich śmierci). Model ten sugeruje, że NDE zaczynają się, gdy poziom tlenu w mózgu spada, stężenie dwutlenku węgla gwałtownie rośnie, powodując „kwasicę mózgową”. To z kolei uruchamia reakcję łańcuchową, która prowadzi do zwiększonej pobudliwości neuronów w kluczowych regionach mózgu, w tym w połączeniu skroniowo-ciemieniowym i płacie potylicznym, czemu towarzyszy masowe uwalnianie endogennych neuroprzekaźników. Na przykład zwiększona ilość serotoniny może być odpowiedzialna za typowe dla NDE silne halucynacje wzrokowe. Natomiast skoki poziomu endorfin i neuroprzekaźnika hamującego nadmierną aktywność neuronów (GABA) są teoretycznie generowane w celu wytworzenia „uczucia głębokiego spokoju”. Jednocześnie naukowcy twierdzą, że zalew dopaminy może wyjaśniać głębokie uczucie hiperrzeczywistości związane z tymi halucynacjami. Neuronowa kaskada obronna Szukając ewolucyjnych podstaw dla tego mechanizmu, autorzy badania sugerują, że NDE mogą stanowić część kaskady obronnej wywołanej przez neurofizjologiczne reakcje na zagrożenia, gdy reakcja „walcz lub uciekaj” nie jest już możliwa. W takich sytuacjach, jak twierdzą, ludzie mogą wejść w stan dysocjacji psychicznej, co pozwala skupić uwagę na wewnętrznie zorientowanych fantazjach, aby pomóc im poradzić sobie i przetrwać sytuacje zagrażające życiu. Według badaczy nie wszyscy doświadczamy epizodów NDE w identyczny sposób. Niektórzy z nas są znacznie bardziej podatni na tego typu doświadczenia, co może łączyć się m.in. łatwością zapadania w fazę REM podczas snu. Ta szczególna cecha może również przyczynić się do kluczowych cech NDE, w tym niezwykłej percepcji światła będącej wynikiem utraty normalnego napięcia mięśniowego, czy poczucia euforii i doznań poza ciałem. Chociaż model NEPTUNE wyjaśnia wiele, to wciąż pewne elementy NDE pozostają nierozszyfrowane. Wśród nich na pierwsze miejsce wysuwa się tzw. prekognicja, dzięki której osoby, które przechodzą doświadczenie bliskie śmierci, mają poczucie wiedzy o przyszłości. Źródło: nature.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Śmierć w cieniu średniowiecznej katedry. Czy chorzy byli wykluczani ze wspólnoty?
Średniowieczne pochówki od lat rodzą pytania o społeczne wykluczenie. Czy osoby dotknięte trądem lub gruźlicą trafiały poza poświęconą ziemię? Badania pięciu cmentarzy przynoszą konkretne dane. Okazuje się, że decydujący mógł być zupełnie inny czynnik.
Średniowieczna Dania była miejscem, gdzie życie toczyło się w cieniu wielkich epidemii. Trąd i gruźlica były codziennością, podobnie zresztą jak w innych częściach ówczesnej Europy. Dla ówczesnego człowieka stan ciała był ściśle powiązany ze stanem duszy. Choroba mogła być postrzegana jako kara za grzechy, co teoretycznie powinno wpływać na sposób pochówku. Nawet na umiejscowienie grobu poza uświęconą granicą cmentarza. Naukowcy postanowili sprawdzić, czy ta „czarna legenda” o wykluczeniu zmarłych ma potwierdzenie w faktach. Czy osoba z trądem rzeczywiście lądowała pod cmentarnym płotem? Badania w cieniu Monty Pythona – Kiedy zaczynaliśmy pracę, natychmiast przypomniał mi się film „Monty Python i Święty Graal”, a konkretnie scena z wozem w czasie zarazy – powiedział dr Saige Kelmelis z Uniwersytetu Dakoty Południowej, główny autor artykułu w czasopiśmie „Frontiers in Environmental Archaeology”. W tym fragmencie filmu widać, jak nędzarze rzucają zmarłych na wóz. Obraz ten sugeruje, że chorzy byli pariasami, których po śmierci wyrzucano poza nawias społeczności. – Myślę, że ten obraz przedstawia nasze wyobrażenia o tym, jak ludzie w przeszłości – a w niektórych przypadkach i dziś – reagują na wyniszczające choroby – dodaje dr Kelmelis. Archeologia to nie tylko wykopaliska W ramach badania eksperci przeanalizowali blisko 1000 szkieletów oraz ich położenie. Znajdowały się w obrębie pięciu duńskich cmentarzy średniowiecznych. Celem prac było zbadanie, jak choroby, na które cierpieli zmarli, w szczególności trąd lub gruźlica, wpływały na sposób i miejsce pochówku w obrębie cmentarzy przykościelnych. Nie były to typowe badania archeologiczne, bo analizowano dane uzyskane w czasie wcześniejszych wykopalisk. Teraz naukowcy zintegrowali dwie metody: paleoepidemiologię oraz archeologię przestrzenną. W czasie badań skupili się na zmarłych z oznakami trądu (Mycobacterium leprae) oraz gruźlicy (Mycobacterium tuberculosis). Są one widoczne w postaci specyficznych zmian na kościach. Trąd pozostawia ślady zmian na twarzy oraz uszkodzeń dłoni i stóp spowodowanych infekcjami wtórnymi, podczas gdy gruźlica atakuje stawy i kości w pobliżu płuc. Pieniądze ułatwiają życie, również pośmiertne Po wnikliwej analizie szkieletów naukowcy doszli do wniosku, że to status społeczny, a nie stan zdrowia, determinował miejsce pochówku. Analiza przestrzenna nie wykazała istnienia osobnych kwater dla chorych, co oznacza, że osoby z widocznymi zmianami kostnymi były chowane zgodnie ze swoją pozycją społeczną, a nie w innym miejscu. Z badań wynika, że gruźlica była powszechną chorobą. Zwłaszcza na cmentarzu miejskim w Drotten prawie połowa pochówków znajdowała się na obszarach o wysokim statusie. Tam 51% zmarłych chorowało na gruźlicę. Inkluzywne średniowiecze? Najnowsze wyniki sugerują, że ludzie w średniowieczu rzadziej wykluczali osoby widocznie chore ze społeczeństwa, niż wskazują na to stereotypy. Naukowcy zastrzegają jednak, że potrzebne są dalsze wykopaliska cmentarzysk, aby uzyskać pełniejszy obraz. – Osoby mogły być nosicielami bakterii, ale zmarły, zanim zdążyły się one ujawnić w szkielecie. Jeśli nie będziemy mogli zastosować metod genomicznych, możemy nie poznać pełnego zakresu wpływu tych chorób na dawne społeczności – kończy dr Saige Kelmelis. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie żyje słynna ptasia lokatorka z najsłynniejszego warszawskiego budynku. Stolica żegna Gigę
Odeszła samica sokoła Giga, która od lat zamieszkiwała szczyt jednego z najbardziej rozpoznawalnych budynków w Polsce. Śmierć mieszkanki gniazda pod iglicą Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie wstrząsnęła nie tylko stołecznymi miłośnikami przyrody. Zmarłe zwierzę utożsamiało przyrodę, która próbuje odnaleźć się w miejskim zgiełku.
Informacja o śmierci samicy sokoła – Gigi – wstrząsnęła miłośnikami przyrody z całej Polski. Zwierzę, które w 2013 roku przyszło na świat w zupełnie innym regionie naszego kraju, stało się wizytówką warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki. Spacerując po tamtejszym tarasie widokowym, można było często usłyszeć historie o rodzinie sokołów, która od lat zamieszkuje najwyżej położone „lokale” w stolicy. Smutna wiadomość z centrum Warszawy Jedenastego lutego – dzień przed ogłoszeniem informacji o odejściu Gigi – ogólnopolskie Stowarzyszenie Na Rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół” poinformowało internautów o interwencji eko patrolu Straży Miejskiej, który zabrał rannego sokoła z okolic PKiN w Warszawie. Okazało się, że poszkodowaną jest pałacowa mieszkanka, której stan weterynarze określili jako „niedobry”. Życie zwierzęcia było zdecydowanie zagrożone. Niestety, następnego dnia okazało się, że najczarniejszy zakładany scenariusz stał się rzeczywistością. Pałac Kultury i Nauki poinformował, że samica sokoła Giga zmarła w nocy z 11 na 12 lutego. Ptak miał niespełna 13 lat, co stanowi średnią długość życia u tego gatunku. Giga – słynna rezydentka PKiN-u Samica sokoła wykluła się 15 maja 2013 roku w gnieździe na szczycie komina KGHM w dolnośląskim Głogowie. Dwa lata później zwierzę dotarło do stolicy, gdzie zajęło gniazdo w jednej z najbardziej atrakcyjnych lokalizacji Warszawy. Szczyt Pałacu Kultury i Nauki stał się domem dla Gigi oraz jej pierwszego partnera Franka, z którym doczekała się licznego potomstwa. Warto zaznaczyć, że Giga miejsce na szczycie słynnego budynku musiała sobie wywalczyć. W szranki o to prestiżowe miejsce stanęła z trzema innymi sokołami, które walczyły nie tylko o przestrzeń na wysokości, lecz także o możliwość założenia rodziny z samcem. Po śmierci Franka do samicy dołączył nowy partner – Hrabia. Codzienne życie obydwu ptaków, które było monitorowane kamerami zamontowanymi w gnieździe przez Stowarzyszenie „Sokół”, spotkało się z dużym zainteresowaniem internautów. Nagrania ukazujące funkcjonowanie ptaków z PKiN-u nabrały nie tylko znaczenia przyrodniczego, ale również rozrywkowego, zbierając tysiące odtworzeń na platformie YouTube. W ten sposób Giga stała się zarówno jedną z najbardziej unikatowych rezydentek warszawskiego Pałacu Kultury, jak i jednym z najsłynniejszych ptaków w stolicy. Historia i upamiętnienie sokołów z Pałacu Kultury Sokoły wędrowne zaczęły pojawiać się w centrum Warszawy już pod koniec lat 90. XX wieku. Na stałe zadomowiły się jednak na szczycie Pałacu Kultury i Nauki około 2009 roku, kiedy w gnieździe zamieszkała para Wars i Sawa. Ptaki żyły na czubku słynnego budynku do lat 2015–2016. Po nich rewir przejęła kolejna para – Giga i Franek. To właśnie Franek zdobył szczególną sympatię obserwatorów internetowych transmisji z gniazda. Po jego śmierci kryjówkę, w której gniazdują i będą gniazdować kolejne pokolenia sokołów, nazwano jego imieniem. W 2025 roku w gnieździe zawieszono tabliczkę upamiętniającą Franka, na której umieszczono informacje dokumentujące jego życie. Źródło: Stowarzyszenie Na Rzecz Dzikich Zwierząt „Sokół” Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Czy zwierzęta zabite na drodze mogą być etyczną alternatywą dla gatunków laboratoryjnych? Trwa dyskusja
Wypadki z udziałem zwierząt są codziennością transportu drogowego. Naukowcy sugerują, że osobniki, które zginęły tragicznie, mogą w pewnych przypadkach zastąpić próbki pobierane od zwierząt laboratoryjnych. Trwa dyskusja, czy jest to bardziej etyczne niż trzymanie żywych zwierząt w placówkach badawczych.
Rośnie zainteresowanie poszukiwaniem alternatywnych, bardziej humanitarnych metod prowadzenia badań naukowych z wykorzystaniem zwierząt. Jednym z rozważanych rozwiązań jest wykorzystanie zwierząt zabitych na drodze. Według najnowszego przeglądu ponad 300 badań takie podejście może być bardzo skuteczne – na różnych poziomach. Nie wszyscy się jednak zgadzają. Zastosowanie zwierząt zabitych na drodze w badaniach naukowych Autorzy przeglądu podkreślają, że użycie zwierząt, które tragicznie zginęły na drodze może wpisywać się w wariację zasady 3R – udoskonalnie (z ang. refinement), zastąpienie (z ang. replacement) i ograniczenie (z ang. reduction). Ma ona na celu minimalizować cierpienie zwierząt w nauce i ograniczyć testy na zwierzętach. Szczątki zwierząt mogą zastąpić próbki pobierane od żywych, hodowanych w laboratoriach istot. Przegląd 312 badań: czy to może działać? W przeglądzie naukowcy przeanalizowali setki badań opublikowanych w latach 1900–2025, w których wykorzystano szczątki zwierząt w celach innych niż monitorowanie kolizji drogowych. Badania obejmowały co najmniej 650 gatunków – najwięcej ssaków, ale również ptaki, gady, płazy i bezkręgowce. Ustalono 26 ogólnych kategorii oraz 91 szczegółowych zastosowań materiału pochodzącego od zwierząt potrąconych. Wśród nich znalazły się takie dziedziny jak anatomia, mikrobiologia, ekologia, zdrowie i edukacja weterynaryjna. Zaskakujące przypadki wykorzystania potrąconych zwierząt Niektóre badania opisywały nietypowe zastosowania. Przykładowo, w badaniach nad ewolucją użyto DNA węży potrąconych na drogach, zamiast hodować je w terrariach. W innym przypadku analiza złamań u ssaków dostarczyła danych do opracowania lepszych metod leczenia zwierząt, które przeżyły kolizje. Są również przykłady wykorzystania szczątków jako przynęty w badaniach populacyjnych innych gatunków, przy czym każdorazowo zaznaczano konieczność zachowania szacunku dla martwych zwierząt i przestrzegania zasad etycznych. Etyczne i praktyczne kwestie wynikające z wykorzystania „roadkilli” Badacze zauważają, że szczątki zwierząt mogą w wielu przypadkach dostarczyć cennych danych bez konieczności ingerencji w życie dzikich populacji czy „porywania” osobników do życia w laboratorium. Mogą też służyć jako materiał do nauczania przyszłych weterynarzy czy biologów, minimalizując potrzebę pracy z żywymi zwierzętami. Zastosowanie szczątków w nauce może być również korzystne z punktu widzenia ochrony przyrody, pozwalając na lepsze poznanie populacji dzikich zwierząt i ich interakcji ze środowiskiem. Czy powinniśmy korzystać ze szczątków zwierząt zabitych na drogach? Badacze zwracają uwagę na jakość próbek: ta może być niska ze względu na rozkład czy uszkodzenia ciała. Wymagane są także odpowiednie przystosowanie prawne i zezwolenia, a ich brak może stanowić istotną barierę. Pojawia się również ryzyko błędów próbki, ponieważ kolizje nie są zdarzeniami losowymi – określone gatunki i gorzej przystosowane osobniki mogą być bardziej narażone. Dlatego sugeruje się zbieranie materiału z różnych rodzajów dróg i przy różnych prędkościach. Ważną kwestią jest także odpowiedzialność etyczna. Naukowcy podkreślają, że wszystkie działania związane z wykorzystaniem szczątków muszą odbywać się z poszanowaniem ich godności. Czy powinniśmy więc wykorzystywać martwe zwierzęta? Może to ograniczyć cierpienie zwierząt laboratoryjnych, ale badacze wciąż się spierają. To jednak krok w dobrą stronę. Źródła: Biology Letters, Nencki Institute Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W wieku 113 lat zmarła najstarsza Polka. Pani Jadzia z Łodzi miała wyjątkową historię, która powinna być naszą inspiracją
W wieku 113 lat odeszła Jadwiga Żak-Stewart: urodzona w Warszawie łodzianka i najstarsza Polka. Pokazała nam wszystkim, że w żadnym wieku nie ma rzeczy niemożliwych – przykładem jej niezłomności niech będzie to, że powróciła do Polski na... 100. urodziny. Jej życie to wyjątkowa opowieść o sile miłości.
O wyjątkowej mieszkance Łodzi opowiada National Geographic Polska Marcin Gołaszewski – przewodniczący Rady Miejskiej w Łodzi w latach 2018–2024, a obecnie radny miasta. Pogodny charakter Jadwigi Żak-Stewart pokazywał, że wiek nie jest przeszkodą do spełniania marzeń i życiowych zmian. W wieku 113 lat odeszła najstarsza Polka Jadwiga Żak-Stewart urodziła się 15 lipca 1912 roku w Warszawie i była najstarszą osobą żyjącą w Polsce. W 1946 roku przeniosła się do Łodzi i była związana z industrialnym miastem aż do lat 80. W wyniku stanu wojennego za synami wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pani Jadwiga przez 30 lat mieszkała w Indianapolis, a na swoje 100. urodziny… powróciła do ukochanej Łodzi. Chciała być blisko pierwszego męża, którego śmierć rozdzieliła ich wiele lat temu. W Polsce prowadziła dom, a za oceanem pracowała w szpitalu. O jej wigorze niech świadczy fakt, że do 84. roku życia prowadziła samochód – przestała być kierowcą niemal 30 lat temu. W ostatnich latach mieszkała z koleżanką w prywatnym domu opieki i nie opuszczał jej dobry humor. Czerpanie szczęścia z niewielkich rzeczy – Była to niezwykle ciepła, radosna osoba. Czerpała ogromną radość z niewielkich rzeczy: wzruszało ją to, że otrzymała kwiaty i słodycze – opowiada Marcin Gołaszewski, wskazując, że do ulubionych słodkości Pani Jadwigi należały delicje. – Znałem Panią Jadwigę osobiście od 3 lat. Jako 110-latka występowała jako modelka w Domach Pomocy Społecznej i dobrze się przy tym bawiła. Śpiewała i korzystała z życia – uśmiecha się radny. Niedawno panią Jadwigę odwiedził Marcin Osman, który zrobił jej wiele pamiątkowych zdjęć. Tragiczna wojenna historia pani Jadwigi Życie pani Jadwigi nakładało się na przebieg dwóch wojen światowych. Gdy wybuchła I wojna światowa, miała 2 lata, a podczas rozpoczęcia II wojny światowej była 27-letnią mężatką. Widziała II Rzeczpospolitą powstającą z rozbiorowej mgły, przemiany ustrojowe i tragedię wojny, której doświadczyła jej rodzina. Osoby takie jak pani Jadwiga są prawdziwymi skarbnicami wiedzy, z których warto czerpać, póki mamy taką możliwość. Ilu stulatków żyje w Polsce? Według danych GUS w Polsce 31 grudnia 2024 roku żyło 8779 stulatków, wśród których znajdowało się 6617 kobiet i 2162 mężczyzn. To wzrost w porównaniu do roku 2023, w którym nasz kraj zamieszkiwało 7387 osób po 100. roku życia. Historia Pani Jadwigi jest inspiracją dla nas wszystkich: przez lata na obczyźnie nie zapomniała o miłości do ojczyzny, miasta czy bliskich, którzy tutaj na nią czekali. Teraz dołączyła do ukochanego męża, którego – ponad wszystko – chciała być blisko. My również dołączamy do kondolencji przesyłanych rodzinie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak boli strata pupila? Żałoba po zwierzęciu może być równie traumatyczna, jak po stracie człowieka
Nowe badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii dowiodło, że objawy zaburzenia żałoby przedłużonej (PGD) występują w ten sam sposób po śmierci zwierzęcia jak po śmierci człowieka. Wyniki podważają dotychczasowe kryteria diagnostyczne i ujawniają prawdę o bólu po stracie pupila.
Prolonged grief disorder (PGD), znane jako zaburzenie żałoby przedłużonej lub powikłana żałoba, to jednostka psychiatryczna uwzględniona w klasyfikacjach ICD-11 oraz DSM-5-TR. Objawami są tęsknota za zmarłym lub uporczywa koncentracja na nim, czemu towarzyszy intensywny ból emocjonalny. Co ważne, diagnozę można postawić, gdy objawy utrzymują się dłużej niż 12 miesięcy od straty (6 miesięcy w przypadku dzieci i młodzieży). W leczeniu stosowana jest m.in. terapia poznawczo-behawioralna. Według obowiązujących kryteriów, PGD można zdiagnozować wyłącznie po śmierci człowieka. Pomimo licznych badań wskazujących, że ludzie nawiązują silne więzi emocjonalne ze swoimi zwierzętami, oficjalne wytyczne nie pozwalają obecnie na diagnozowanie PGD po śmierci pupila. Nowe badanie, którego autorem jest prof. Philip Hyland z wydziału psychologii Maynooth University w Irlandii, postawiło sobie za cel zbadanie, czy takie podejście jest słuszne. Wyniki ukazały się w czasopiśmie „PLOS One”. Ile osób uznało śmierć pupila za najbardziej traumatyczne wydarzenie? W badaniu wzięło udział 975 dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii. Respondenci zostali zapytani o swoje doświadczenia żałoby, w tym o najbardziej traumatyczną stratę w życiu. 32,6% uczestników przyznało, że doświadczyli śmierci ukochanego zwierzęcia. Aż 21% spośród tych osób uznało śmierć pupila za najbardziej traumatyczne wydarzenie w swoim życiu – nawet bardziej niż utratę bliskiej osoby. Objawy PGD po stracie zwierzęcia identyczne jak po śmierci człowieka Analiza przeprowadzona przez prof. Hylanda wykazała, że objawy PGD występują w ten sam sposób bez względu na to, czy strata dotyczyła człowieka, czy zwierzaka. Wyniki pokazują, że nie istnieje nic wyjątkowego w sposobie przeżywania PGD w przypadku śmierci człowieka. Zgodnie z badaniem, prawdopodobieństwo wystąpienia PGD po śmierci pupila wynosiło 7,5% , co jest porównywalne z ryzykiem po utracie człowieka. Co więcej, relatywne ryzyko było wyższe po śmierci zwierzaka niż w niektórych przypadkach dotyczących człowieka – wynosiło ono 1,27. To oznacza, że czasami śmierć zwierzęcia może być bardziej traumatyczna. Co ciekawe, żałoba po utracie zwierzaka pojawiała się m.in. w starożytności. Podobno Egipcjanie po śmierci kota golili brwi, a po śmierci psa całe ciało i głowę. Współcześnie wiele osób traktuje zwierzęta domowe jak członków rodziny. A ponieważ psy czy koty żyją zdecydowanie krócej niż ludzie, niemal każdy opiekun prędzej czy później doświadcza bolesnej straty. Badanie zostało przeprowadzone metodą online na reprezentatywnej próbie dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii. Uczestnicy dostarczali informacji na temat różnych przypadków żałoby oraz oceniali objawy PGD zgodnie z wytycznymi ICD-11. Narzędziem użytym do pomiaru była skala IGQ-CC, dotąd stosowana wyłącznie u osób, które przeżyły śmierć człowieka. Wnioski naukowców: wykluczanie żałoby po zwierzęciu to błąd Prof. Hyland w swoich wnioskach podkreśla, że ludzie mogą doświadczać klinicznie istotnych objawów PGD po śmierci pupila. Dotychczasowe wykluczanie strat zwierząt z kryteriów diagnostycznych uznaje za nie tylko błędne naukowo, ale również bezduszne. Badacz zwraca uwagę, że społeczne przekonanie o niższej wartości żałoby po zwierzęciu prowadzi do izolacji i wstydu wśród osób przeżywających taką stratę. Konsekwencje dla zdrowia psychicznego Wyniki badania mogą mieć istotne konsekwencje dla diagnostyki i systemu opieki zdrowotnej. Włączenie żałoby po zwierzęciu do kryteriów PGD może pomóc wielu osobom otrzymać należną pomoc. Prof. Hyland apeluje o dalsze badania m.in. nad wpływem przyczyn śmierci zwierzęcia (np. eutanazja) na proces żałoby. Sugeruje także przeprowadzenie badań w innych krajach i kulturach, aby sprawdzić, czy wyniki są uniwersalne. Potrzebne są również dalsze prace nad adaptacją narzędzi diagnostycznych, by uwzględniały żałobę po stracie zwierząt. Źródło: PLOS One
Psycholodzy przeanalizowali 38 milionów nekrologów. Co po nas pozostaje?
Czy zamachy na World Trade Center w Nowym Jorku mogły wpłynąć na konstrukcję nekrologów? Co wspólnego z tym, jak chcemy upamiętnić swoich bliskich, miała ostatnia pandemia? Czy płeć zmarłego wpływa na to, jakich słów używamy, by go pożegnać? Aby to wszystko zrozumieć psycholodzy przeanalizowali 38 milionów nekrologów.
– W życiu pewne są tylko śmierć i podatki – mówią bohaterowie filmu „Joe Black”. Dlatego każdy z nas w pewnej chwili będzie musiał zderzyć się z koniecznością pożegnania kogoś bliskiego, jak też samemu pożegnać się ze światem. Jak się okazuje, to, w jaki sposób opisujemy zmarłych w oficjalnie publikowanych nekrologach, mówi dużo nie tylko o zmarłym, ale też o wartościach jego najbliższych i sytuacji społeczno – politycznej. Nekrologi a kwestia moralności – Nekrologi zachowują to, co rodziny najbardziej chcą, by zapamiętano o ich najbliższych. W szerszej perspektywie ujawniają też wartości, które w danej epoce były szczególnie cenione – uważa Stylianos Syropoulos, adiunkt na wydziale psychologii Uniwersytetu Arizony oraz kierownik IDEA Lab. Wynikiem jednego z jego badań jest artykuł naukowy opublikowany niedawno w „Proceedings of the National Academy of Sciences”. – Wraz z moimi współpracownikami przeanalizowaliśmy 38 milionów nekrologów Amerykanów opublikowanych w latach 1998-2024. Zidentyfikowaliśmy wartości, które rodziny najczęściej podkreślają oraz to, jak zmieniają się one między pokoleniami, regionami i w reakcji na ważne wydarzenia historyczne – napisał Syropoulos. Głównym źródłem danych do analizy była platforma online Legacy.com, na której rodziny często publikują nekrologi i wspomnienia o bliskich. – W ciągu życia ludzie zazwyczaj kierują się niewielkim zestawem powszechnych wartości, takich jak troska o innych, poszanowanie tradycji, dbanie o bezpieczeństwo bliskich i dążenie do rozwoju osobistego. Aby zrozumieć, jak te wartości pojawiają się we wspomnieniach, użyliśmy narzędzi analizy tekstu opartych na wyselekcjonowanych listach codziennych słów, których ludzie używają, mówiąc o takich tematach – wyjaśnia badacz. Tradycja, służba i życzliwość. Treść nekrologów Badanie pozwoliło dostrzec, jakie wartości społeczności podkreślają bliscy wspominając swoich zmarłych po ich śmierci. W związku z tym, że analiza obejmowała długi okres, dało się też zauważyć jak wzorce te zmieniały się w czasie. W związku z ogromnym, liczącym 38 milionów nekrologów zbiorem danych, analiza wymagała pracy na superkomputerze. Wyniki? Okazuje się, że najczęściej pojawiały się słowa związane z szeroko rozumianą tradycją. Często podnoszono też kwestię praktyk religijnych oraz różne wyrażenia odnoszące się do życzliwości zmarłego, jego troski o bliskich i szerzej o ludzi lub zwierzęta. Chętnie podkreślano zaangażowanie społeczne. Dwa zbiory określeń, które można ująć właśnie jako tradycja i życzliwość, pojawiały się w ponad 70% nekrologów! Dla kontrastu, słowa związane z wartościami takimi jak „osiągnięcia” czy „władza” pojawiały się znacznie rzadziej i zwykle można było na nie trafić w nekrologach mężczyzn. Nekrologi kobiet częściej zawierały słowa kojarzone z życzliwością i korzystaniem z przyjemności życia. Poza tym wzorce wartości w nekrologach mężczyzn zmieniały się bardziej wraz z wiekiem niż w nekrologach kobiet — wartości przypisywane młodszym i starszym mężczyznom różniły się bardziej, podczas gdy u kobiet profil wartości pozostawał stosunkowo stabilny. Czym jest dobre życie? Okazało się również, że wpływ na to, jak żegnamy bliskich, mają również graniczne wydarzenia historyczne. I tak po atakach z 11 września 2001 roku język, jakim rodziny opisywały swoich bliskich, zmienił się w porównaniu z okresem tuż przed atakami. Zmiany te utrzymywały się przez co najmniej rok i były szczególnie silne w Nowym Jorku, gdzie skutki ataków były najbardziej bezpośrednie. W tamtym okresie nekrologi rzadko zawierały słowa takie jak: „przetrwanie”, „zdrowie”, „porządek”. Jednocześnie częściej używano języka związanego z „życzliwością” i „tradycją”. Częściej pojawiały się takie terminy jak „troskliwy”, „lojalny” czy „służba”. Dla odmiany od marca 2020 roku, czyli początkowego okresu pandemii COVID-19 , w nekrologach coraz rzadziej używano języka życzliwości, czyli słów takich jak „miłość”, „współczucie”, „rodzina”. Co więcej mimo ustąpienia pandemii, użycie tych wyrażeń nie wróciło już do poprzedniego poziomu. Pojawił się za to sentyment do „starych dobrych czasów” — słowa takie jak „służba”, „wiara”, „dziedzictwo”, choć w początkach pandemii nie były często używane, to po jej zakończeniu poziom ich stosowania wzrósł ponad poziomy sprzed pandemii. Co drzemie w nekrologach? Zmiany te pokazują, że zbiorowe kryzysy wpływają na moralny słownik, którego rodziny używają, upamiętniając zmarłych. Zmieniają to, co znaczy „dobrze przeżyć życie”. – Nekrologi pozwalają badaczom śledzić zmieniające się czasie wartości kulturowe i analizować je na ogromnych i różnorodnych grupach społecznych. Przyszłe prace mogą badać różnice związane z rasą, zawodem i regionem. Można również analizować wcześniejsze okresy, korzystając z historycznych archiwów nekrologów zachowanych w starszych gazetach i lokalnych rejestrach. Zrozumienie tego, co trwa w pamięci, pomaga wyjaśnić, co ludzie uważają za naprawdę ważne — a te wartości kształtują sposób, w jaki decydują się żyć – napisał na łamach The Conversation Stylianos Syropoulos. Źródło: The Conversation Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pszczoły wyczuwają chorobę u swojej królowej i... rozpoczynają rewolucję w ulu. Co prowadzi je na barykady?
W Kanadzie zeszłej zimy wyginęło aż 36% kolonii pszczół miodnych. Pszczoły wiedzą, że coś się dzieje i próbują reagować: najnowsze badania pokazują, że robotnice potrafią wykryć infekcję u królowej i wypędzają ją z ula. To dramatyczna walka o przetrwanie całej kolonii, która uzmysławia nam, jak krucha może być władza wobec woli „ludu”.
Według danych Stowarzyszenia Zawodowych Pszczelarzy w Kanadzie aż 36% z 830 000 kolonii pszczół miodnych nie przetrwało ostatniej zimy. Chociaż już przyzwyczailiśmy się do takich makabrycznych nagłówków, to obecnie wiemy, że główną przyczyną masowego wymierania są schorowane królowe, a najnowsze badania rzucają światło na biologiczny – ale demokratyczny – dramat rozgrywający się w ulach. Dlaczego królowe pszczół stają się coraz mniej płodne? Królowe pszczół, które z natury odpowiadają za reprodukcję i składanie tysięcy jaj dziennie, są coraz częściej infekowane wirusami. Te infekcje skutkują mniejszą płodnością – królowe mają mniejsze jajniki i składają mniej jaj, a w niektórych przypadkach całkowicie przestają to robić. Badania wykazały, że właśnie te zakażone wirusami królowe były najczęściej klasyfikowane przez pszczelarzy jako „niesprawne”, chociaż wcześniej za przyczynę ich niemocy uważano pestycydy czy ekstremalne temperatury. Jak robotnice rozpoznają chorą królową? Robotnice – bezpłodne samice pszczół tworzące większość kolonii – są w stanie wykryć infekcję u królowej dzięki analizie jej feromonów. Zdrowa królowa wytwarza tak zwany „feromonowy bukiet”, czyli mieszaninę co najmniej dziewięciu związków chemicznych, które informują robotnice o jej kondycji i jakości. Jednym z kluczowych składników tego bukietu jest metylooleinian. Gdy jego poziom spada – co następuje w wyniku infekcji wirusowej – robotnice interpretują to jako sygnał alarmowy. Królowa nie spełnia już swojej funkcji, nie jest w stanie złożyć wystarczającej liczby jaj, a to zagraża przetrwaniu kolonii. To prowadzi do dramatycznej decyzji: wymiany królowej. Czym jest podmiana królowej i dlaczego może być śmiertelna dla kolonii? Gdy sygnały feromonowe świadczą o problemach obecnej królowej, robotnice zaczynają wychowywać nową. Ta, gdy osiągnie dojrzałość, rozpoczyna proces podmiany królowej – zazwyczaj eliminuje starą „władczynię” w pojedynku na śmierć i życie. Chociaż taka wymiana może się wydawać naturalnym mechanizmem obronnym (wszystko zdaje się, chociaż brutalne, dosyć proste i klarowne). to wiąże się z ogromnym ryzykiem. Statystyki pokazują, że kolonie decydujące się na wymianę królowej mają ponad trzykrotnie wyższe ryzyko całkowitego wymarcia w porównaniu do kolonii zdrowych. Dzieje się tak, ponieważ nie ma żadnej gwarancji, że nowa królowa przejmie funkcję reprodukcyjną. To nie zmienia faktu, że w obliczu szalejących patogenów wymiana jest często jedyną, ostatnią nadzieją pszczół na przetrwanie. Tonący brzytwy się chwyta. Czemu królowe chorują? Zagrożenie jest mikroskopijne, ale śmiertelne Wirusy odpowiedzialne za choroby pszczół są przenoszone przez pasożytnicze roztocze: dręcza pszczelego. To gatunek pajęczaka, który wywołuje warrozę. Te niewielkie organizmy nie tylko rozprzestrzeniają patogeny, ale także je amplifikują. Choć obecnie nie istnieją żadne lekarstwa przeciwwirusowe dla pszczół, kontrolowanie roztoczy jest kluczowym działaniem w ochronie kolonii. Ta walka wymaga jednak ogromnej determinacji i zaangażowania pszczelarzy. Dramatyczne dane z Kanady nie są już szokujące – od niemal dwóch dekad historia się powtarza: śmierć kolonii zimą, odbudowa, częściowy sukces i kolejna katastrofa. Do czasu opracowania skutecznych terapii przeciwwirusowych dla pszczół, jedyną drogą jest konsekwentne i odpowiedzialne ograniczanie populacji dręcza. Od tego może zaliczyć przyszłość całego rolnictwa. Źródło: PNAS, The Journal of Basic and Applied Zoology, Trends in Parasitology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ile trzeba plastiku, by zabić wszystkie morskie zwierzęta? Zaskakująco mało – zmieniamy ich życie w koszmar
Jak wiele plastiku możemy umieścić w oceanach, żeby zaczęły ginąć poszczególne gatunki zwierząt? Dużo mniej, niż nam się kiedyś wydawało. Analiza zwłok żółwi, morskich ptaków i ssaków pokazała, że dawka śmiertelna jest bardzo niska. Wyniki tych badań powinniśmy poznać wszyscy.
Nowe badanie naukowców z organizacji Ocean Conservancy ujawnia, że zaledwie kilka gramów plastiku może prowadzić do śmierci ptaków morskich, żółwi i ssaków oceanicznych. Ryzyko śmierci sięga 90%. Nawet niewielka ilość plastiku to zagrożenie dla życia morskiego Badacze przeprowadzili ponad 10 000 sekcji zwłok zwierząt związanych z morzem. Chcieli sprawdzić, jak coraz większa obecność plastiku w wodzie związana jest z ich śmiertelnością i ile ze zgonów jest bezpośrednio z nim związanych. Ustalono, że dla ptaków morskich, takich jak np. maskonur atlantycki (którego popularne kolonie znajdują się w m.in. w Norwegii), spożycie plastiku odpowiadające objętości mniej niż trzech kostek cukru daje 90% ryzyko śmierci. Żółwie karetta mogą umrzeć po spożyciu ilości plastiku niewiele większej niż dwie piłki bejsbolowe, a morświny – jednej piłki nożnej. Nawet połowa tej ilości prowadziła do śmierci w 50% przypadków. Co gorsza, 21,5% wszystkich przebadanych zwierząt miało plastik w układzie pokarmowym, więc skala problemu jest ogromna. Ile jest plastiku w oceanie? Dane te są zatrważające, zwłaszcza w kontekście faktu, że szacunkowo każdego roku ponad 11 mln ton plastiku trafia do oceanów. Niekiedy skumulowany plastik tworzy groteskowe twory, takie jak Wielka Pacyficzna Plama Śmieci – dryfująca po Oceanie Spokojnym około 120 000-tonowa plama plastiku o powierzchni 1,6 mln km², czyli 6 razy większa od Polski. To jednak dosłownie wierzchołek góry lodowej problemu. 99% odpadów sztucznych znajduje się na dnie oceanów w formie mikroplastiku, który powoli, ale skutecznie zatruwa wszystkie żyjące w nim organizmy. Jaki plastik jest najbardziej śmiercionośny? Badacze przeanalizowali również, które rodzaje plastiku są najbardziej śmiercionośne dla poszczególnych zwierząt. Dla ptaków morskich najgroźniejsze okazały się twarde plastiki (spowodowały 92% przypadków śmierci) oraz syntetyczna guma. Wystarczało 6 kawałków mniejszych niż groszek, by prowadzić do zgonu. Żółwie w 69% przypadków spożywały miękkie plastiki i to te były dla nich najbardziej zabójcze. Ssaki morskie ginęły najczęściej w wyniku połknięcia plastikowych odpadów pozostawionych przez rybaków. Zagrożone gatunki i umierający ekosystem. Co możemy zrobić? Badacze wykazali, że prawie połowa osobników, które połknęły plastik, znajduje się na Czerwonej liście gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody. Co istotne, badanie analizowało jedynie wpływ połknięcia dużych plastików (powyżej 5 mm) na te gatunki i nie uwzględniało wszystkich oddziaływań i interakcji z plastikiem. Wykluczono np. zaplątania czy spożycie mikroplastiku powodującego choroby. – Co roku wolontariusze zbierają ogromne ilości balonów, plastikowych toreb, słomek, opakowań po jedzeniu i innych przedmiotów, które są śmiertelnie niebezpieczne dla dzikich zwierząt. Zbierając zaledwie kilka kawałków plastiku pomagasz chronić życie istnień, których jesteś sąsiadem – mówi Allison Schutes z Ocean Conservancy. Chociaż drobne sprzątanie po sobie i po innych może wydawać się „robotą głupiego” i niczym znaczącym w kontekście odpadów wyrzucanych do oceanów przez wielkie korporacje, to jednak ma realny wpływ na nasze otoczenie. Warto pamiętać, że posprzątanie kilku balonów na plaży to uratowane życie pięknego, dzikiego stworzenia. Źródła: PNAS, National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nastolatki zginęły w azjatyckim kurorcie. Teraz ich rodzice błagają, by inni nie ryzykowali
Rodzice dwóch nastolatek ostrzegają przed podróżą do azjatyckiego kraju po tym, jak ich córki tragicznie zmarły podczas wakacji.
Choć koszty codziennego życia w niektórych azjatyckich państwach wydają się niższe niż w Europie czy USA, na miejscu mogą czyhać realne zagrożenia – od skażonej wody kranowej po nieprzejrzyste warunki serwowania alkoholu w barach. Nieuważność może skończyć się tragicznie, o czym boleśnie przekonali się rodzice dwóch nastolatek, które przebywały na wakacjach. Tragedia w Vang Vieng Vang Vieng w Laosie od lat przyciąga turystów z całego świata. Słynie z malowniczych wapiennych klifów, turkusowych lagun i niskich cen, które czynią z niego popularny kierunek wśród młodych podróżników. To właśnie te cechy przyciągnęły w listopadzie 2023 roku 19-letnie Australijki. Holly Morton-Bowles i Bianca Jones spędzały wymarzone wakacje w tętniącym życiem centrum Vang Vieng, pełnym barów i tanich hosteli. Ich pobyt zakończył się jednak tragedią. W hostelu Nana Backpackers wypiły alkohol skażony metanolem (substancją używaną m.in. jako rozpuszczalnik i środek przemysłowy), co doprowadziło do ich śmierci. W tym samym miejscu zginęło także sześciu innych turystów. Tragiczne wydarzenie wywołało falę oburzenia i pytań o bezpieczeństwo podróżnych w Laosie. Rodziny ofiar twierdzą, że władze kraju nie przeprowadziły rzetelnego dochodzenia. – Żadna rodzina nie powinna przez to przechodzić. Do tej pory żadna osoba ani organizacja nie została pociągnięta do odpowiedzialności – mówił Mark Jones, ojciec Bianki. – Wygląda na to, że śmierć tych niewinnych młodych kobiet może zostać zignorowana i pozostawiona bez rozwiązania – dodała jego żona Michelle. Podobne słowa płynęły od rodziców Holly. – Jesteśmy świadomi, jak skorumpowany i niepomocny jest rząd Laosu. Nie ma żadnych dowodów na to, że prowadzone jest jakiekolwiek dochodzenie – dodali Shaun Bowles i Samantha Morton. Rodziny ofiar nie ograniczyły się do słów żalu. W publicznym apelu wezwały podróżnych, by usunęli Laos ze swoich planów wakacyjnych. – Wasze życie tam nic nie znaczy. Przekonaliśmy się o tym na własne oczy, tak samo jak inne rodziny, które przeżyły tę tragedię – mówili rodzice Bianki i Holly. Ich dramatyczne ostrzeżenie odbiło się szerokim echem nie tylko w australijskich mediach, rozpoczynając dyskusję o bezpieczeństwie turystów w Azji Południowo-Wschodniej. Laos pod ostrzałem krytyki Według „Daily Mail” władze Laosu początkowo powiązały śmierć młodych kobiet z nielegalną produkcją alkoholu i zatrzymały kilku pracowników hostelu Nana Backpackers w celu przesłuchania. Wówczas mogło się wydawać, że śledztwo doprowadzi do wyjaśnienia sprawy, jednak ta wkrótce utknęła w miejscu. Nie postawiono żadnych zarzutów, a postępowanie nie przyniosło rezultatów. Sam hostel pozostał zamknięty, ale właściciele konsekwentnie zaprzeczali, jakoby serwowano tam nielegalny alkohol. Frustracja rodzin narastała z każdym miesiącem milczenia. Sytuacja osiągnęła punkt kulminacyjny, gdy ujawniono, że barman i kierownik hostelu (czyli osoby, które mogły mieć związek z tragedią) znaleźli zatrudnienie w sąsiednim Wietnamie, mimo że formalnie postępowanie wciąż trwało. Co więcej, rząd Laosu nie nawiązał żadnego bezpośredniego kontaktu z rodzinami ofiar. Ograniczono się jedynie do formalnych kondolencji przekazanych za pośrednictwem Australijskiej Policji Federalnej (AFP), a jej ofertę współpracy w śledztwie całkowicie zignorowano. Dla bliskich ofiar był to kolejny dowód, że sprawa została pozostawiona bez realnego nadzoru i woli rozwiązania. Jak ujawniła dziennikarka programu „60 Minutes” Tara Brown, w liście skierowanym do australijskiej minister spraw zagranicznych laotańskie władze wyraziły współczucie i zapewniły, że „przeprowadzą dokładne dochodzenie oraz pociągną sprawców do odpowiedzialności”. – Mimo tych deklaracji w praktyce nie podjęto żadnych działań. Kiedy próbowaliśmy wjechać do Laosu, odmówiono nam zgody, tłumacząc to „trwającym postępowaniem” – mówiła Brown. Wobec milczenia władz bliscy ofiar zorganizowali więc internetową zbiórkę, by pokryć koszty prawne i działania zwiększające świadomość nt. zagrożeń związanych z nielegalnym alkoholem. Jak podkreślają, chcą nie tylko upamiętnić swoje córki, lecz także ostrzec innych podróżnych, zanim tragedia się powtórzy. Źródła: Daily Mail, 60 Minutes, VT.co Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Uznano go za zmarłego na Mount Evereście. Alpinista cudem przeżył w strefie śmierci
Mount Everest, najwyższa góra świata, od dekad fascynuje odkrywców, lecz każdy, kto próbuje ją zdobyć, musi liczyć się z ryzykiem. Powyżej 8 tys. metrów rozciąga się tzw. „strefa śmierci”, czyli obszar, w którym tlen staje się luksusem, a siły opuszczają nawet najbardziej doświadczonych alpinistów. To właśnie tam wydarzył się cud, a człowiek uznany za martwego odzyskał przytomność.
Po kilku godzinach bezskutecznej reanimacji grupa alpinistów uznała, że nie jest już w stanie nic zrobić. Na wąskiej grani, ponad 8500 metrów nad poziomem morza, pozostawili swojego towarzysza przekonani, że zmarł. O jego śmierci poinformowano rodzinę, a wiadomość o tragedii zaczęła obiegać świat. Kilkanaście godzin później wydarzyło się jednak coś, czego nikt nie potrafił wyjaśnić – mężczyzna odzyskał świadomość i zaczął walczyć o życie. Na krawędzi życia i śmierci W maju 2006 roku australijski alpinista Lincoln Hall omal nie dołączył do tragicznej listy tych, którzy nie wrócili z Mount Everestu. Po udanym zdobyciu szczytu jego organizm odmówił posłuszeństwa podczas zejścia. Współtowarzysze przez wiele godzin walczyli o jego życie, ale gdy stracił przytomność i przestał reagować, uznali, że nie ma już nadziei. Na wysokości około 8500 metrów zostawili go na grani, przekonani, że zmarł. Następnego ranka, czyli 26 maja, rodzina Halla została oficjalnie powiadomiona o jego śmierci. Jednak los napisał inny scenariusz. Kilkanaście godzin później 45-letni wówczas Dan Mazur, wspinający się z grupą alpinistów i szerpów, natknął się na siedzącego przy krawędzi grani mężczyznę. Hall, bez czapki i rękawiczek, z rozpiętym kombinezonem, wyglądał jak widmo. – Siedział tam po prostu z otwartymi ustami. Nie miał tlenu, czapki, gogli ani żadnego sprzętu. Myśleli, że nie żyje, więc zabrali jego rzeczy. Prawdopodobnie był bliski śmierci – wspominał Mazur w rozmowie z magazynem „People”. Dramatyczna akcja ratunkowa na Evereście Mazur i jego towarzysze początkowo nie dowierzali, że mężczyzna, którego spotkali w „strefie śmierci”, wciąż żyje. Lincoln Hall reagował na głosy, choć jego organizm był na granicy wyczerpania. Dla wspinaczy, którzy planowali wejście na szczyt, był to moment decyzji – kontynuować wspinaczkę czy ratować nieznajomego. – Jak można było po prostu przejść obok kogoś takiego? Siedział, podnosił ręce i mówił do nas. Gdybyśmy go zostawili, nie moglibyśmy z tym żyć – wspominał później Mazur. Hall był w stanie głębokiego wychłodzenia i cierpiał na halucynacje spowodowane niedotlenieniem mózgu. Uważał, że znajduje się na łodzi z Szerpami, z którymi odbywa spokojny rejs. Mazur i jego zespół natychmiast przystąpili do pomocy – podali mu tlen z zapasowej butli, batonik energetyczny i wodę. Każda czynność, nawet założenie rękawiczek czy zapięcie kurtki, wymagała od Halla ogromnego wysiłku i nieustannej motywacji ze strony ratowników. Jego dłonie były niemal całkowicie odmrożone, skóra przybrała żółtawy odcień, a ciało zdradzało objawy obrzęku mózgu. Dzięki oznaczeniom na jego ubraniu Mazur zdołał ustalić, z jakiej ekspedycji pochodził, i przekazał wiadomość do bazy, że Hall żyje. W tym czasie jego własna grupa zrezygnowała z dalszej wspinaczki, by uczestniczyć w akcji ratunkowej. – Straciliśmy cztery godziny i sporo tlenu, ale wiedzieliśmy, że nie ma innego wyjścia. Ta góra potrafi uświadomić, jak cienka jest granica między życiem a śmiercią – opowiadał Mazur. Z pomocą Mazura i Szerpów Hall został sprowadzony niżej, gdzie rozpoczęto walkę o jego życie. Lekarze później stwierdzili, że jego uratowanie było niemal niemożliwe, gdyż cierpiał na poważne odmrożenia i chorobę wysokościową, a jego organizm był skrajnie wyczerpany. Po ewakuacji do Katmandu przeszedł długą rekonwalescencję i wrócił do zdrowia, tracąc jedynie końcówki kilku palców. Finalnie zmarł 6 lat później na raka, który – jak ustalono – rozwinął się u niego w wyniku narażenia na azbest, gdy w młodości pomagał ojcu przy budowie domków letniskowych. Źródło: VT.co Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Rozszalałe niedźwiedzie w Japonii. Dlaczego coraz częściej atakują ludzi?
Niedźwiedzie zabiły w tym w Japonii roku rekordową liczbę ludzi. Kolejne ofiary są zaginione, a wielkie drapieżniki coraz śmielej poczynają sobie w Kraju Kwitnącej Wiśni. To jednak nie ich krwiożercza natura powoduje, że muszą zbliżać się ludzkich sadyb.
Głodne niedźwiedzie coraz częściej wkraczają do miast, o czym boleśnie przekonują się mieszkańcy Japonii. Niedobory pożywienia zmuszają je do drastycznych kroków. Rekordowa ilość zabitych przez niedźwiedzie Japońskie ministerstwo środowiska podaje, że 2025 rok jest rekordowym pod względem liczby osób zabitych przez niedźwiedzie. Przynajmniej 7 osób straciło przez nie życie, a ponad 100 zostało rannych. Wielu innych Japończyków uznaje się za zaginionych, a kilka ciał wciąż czeka na stwierdzenie przyczyny zgonu. Nieoficjalne informacje mówią jednak o śladach pazurów. 8 października w prefekturze Iwate odnaleziono ciało 70-letniego mężczyzny z widocznymi śladami ataku niedźwiedzia. Jego śmierć sprawiła, że pobity został poprzedni rekord – w 2023 roku za sprawą tych dużych drapieżników zginęło 6 osób, a 213 zostało rannych. Rok się jednak jeszcze nie skończył. Czemu niedźwiedzie atakują ludzi? Eksperci przypominają, że niedźwiedzie nie atakują ludzi dla zabawy. Najczęściej są bardzo przestraszone, a zbliżają się do miast czy wiosek za sprawą głodu. Wycinanie drzew i zmiany klimatu sprawiają, że brakuje im pokarmu, np. żołędzi. Wzrastająca temperatura wpływa również na rytm ich hibernacji. To sprawia, że drapieżniki są rozdrażnione i bardzo głodne, przez co także agresywne i zdeterminowane do znalezienia pożywienia. Niedźwiedź w supermarkecie Niedźwiedzie atakują nie tylko w lasach. Na początku października dorosły niedźwiedź mierzący 1,4 metra wtargnął do supermarketu w regionie Gunma na północ od Tokio. Zranił 70 i 60-latka, rozpaczliwie próbując znaleźć wyjście z budynku. Zwierzę do sklepu prawdopodobnie ściągnął zapach jedzenia – udał się bezpośrednio na dział rybny, niszcząc szklaną gablotę. Zainteresował go także stos awokado, który doszczętnie zniszczył. W sklepie znajdowało się około 40 osób. O sytuacji wypowiedział się Hiroshi Horikawa, przedstawiciel sieci handlowej, do której należy supermarket. Twierdzi, że chociaż sklep mieści się w terenach górzystych, to nigdy wcześniej nie zdarzyło się, by niedźwiedzie choćby się do niego zbliżyły. Wielkie drapieżniki w Japonii W Japonii żyją dwa gatunki niedźwiedzi: niedźwiedzie himalajskie i niedźwiedzie brunatne. Te drugie mogą ważyć pół tony, są szybsze od człowieka i spotkamy je głównie na północnej wyspie Hokkaido. Oba przedstawiciele rodziny niedźwiedziowatych sprawiają kłopot nie tylko lokalnej ludności: ostatnio drapieżnik zaatakował hiszpańskiego turystę na przystanku autobusowym w malowniczej wiosce Shirakawa-go w centrum kraju. Chociaż co roku w Japonii odstrzeliwuje się tysiące niedźwiedzi, to starzejące się japońskie społeczeństwo sprawia, że spada liczba myśliwych. Jeśli nic się nie zmieni, to nasilające się ataki na ludzi mogą sprawić, że władze będą zmuszone do podjęcia drastycznych kroków. Źródło: The Japan Times, phys.org, AFP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Egipt nie był pierwszy. Najstarsze mumie świata to wynalazek z Azji
Ludzie zaczęli mumifikować swoich zmarłych już ponad 10 tysięcy lat temu. Dowody na taką praktykę pochodzą z kilku azjatyckich krajów, w tym Chin, Japonii czy Filipin. Proces mumifikacji był zdecydowanie inny niż w starożytnym Egipcie. Dla nas może być szokujący.
Ta informacja może być sporym zaskoczeniem. Za „ojczyznę” mumifikacji w powszechnym przekonaniu uważa się cywilizację egipską. Tam pierwsze mumie składano do grobów już ponad 5 tys. lat temu. Okazuje się jednak, że znajomość mumifikacji nad Nilem pojawiła się zdecydowanie później niż w Azji. Dowody na to zebrał zespół pod kierunkiem dr Hsiao-chun Hung, badaczki z Australijskiego Uniwersytetu Narodowego. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „PNAS”. Najstarsze mumie były… wędzone Najstarsze na świecie, azjatyckie mumie przygotowywano w bardzo specyficzny sposób. Zajmowały się tym pradziejowe społeczności łowców-zbieraczy w Chinach i Azji Południowo-Wschodniej. Najpierw ściśle obwiązywano i ściskano ciała zmarłych. Następnie były zawieszane nad ogniem na dłuższy czas. – Ten rodzaj suszenia dymem jest jak dotąd najstarszą znaną metodą celowego konserwowania zwłok, jaką odnotowano na całym świecie – powiedział współautor publikacji, prof. Peter Bellwood. Zwrócił uwagę na to, że technika ta różni się od metod stosowanych w klimacie suchym, a więc w Egipcie czy w Andach, gdzie ciała mogły wysychać w sposób naturalny, chociaż zaawansowana mumifikacja w Egipcie wymagała też m.in. wyjmowania organów. Nie byłoby to możliwe w Azji Południowo-Wschodniej, biorąc pod uwagę wilgotny klimat monsunowy. Dziś szkielety, kiedyś mumie Mumie sprzed ponad 10 tys. lat nie zachowały się do naszych czasów w takim stanie, jak zwłoki egipskich faraonów. Dziś badacze odkrywają jedynie szkielety. Ale z badań laboratoryjnych 54 szczątków z 11 stanowisk archeologicznych wynika, że były poddane nietypowemu działaniu. Na to, że zastosowano rodzaj „wędzenia” wskazują następujące dowody: nienaturalnie ściśnięcie ciał i ich skurczona pozycja; brak pustych przestrzeni między kończynami a tułowiem, co sugeruje, że w momencie pochówku wokół szkieletów nie pozostały żadne tkanki miękkie poza wysuszoną skórą; ślady ognia i dymu na kościach, co wskazuje na kontrolowane działanie ciepła, a nie całkowitą kremację. badania dyfrakcji rentgenowskiej (XRD) oraz spektroskopii w podczerwieni z transformacją Fouriera (FTIR) potwierdziły, że kości były poddane działaniu ciepła, często o niskiej intensywności; ślady cięć na kościach – to pozostałości po interwencjach mających na celu ułatwienie zginania ciała lub drenaż płynów podczas „wędzenia”. Naukowcy wskazują również na analogie etnograficzne. Dr Hsiao-chun Hung, powiedziała, że podobne metody mumifikacji poprzez suszenie dymem odnotowano wśród społeczności tradycyjnych w Australii i na wyżynach Nowej Gwinei. Mumifikacja z szacunku dla zmarłych Próby zachowania ciał zmarłych są globalną praktyką znaną od dawna. – Wszystkie społeczeństwa ludzkie, zarówno starożytne, jak i współczesne, szanowały swoich ukochanych przodków. Naturalnym więc jest pragnienie, aby po śmierci zachować tych przodków w jakiejś formie, poprzez stworzenie grobowca lub mumifikację zwłok – wolnych, przynajmniej przez pewien czas, od rozkładu i zepsucia – mówi dr Hsiao-chun Hung. Wygląda na to, że tradycja mumifikacji za pomocą dymu mogła być znana społecznościom łowców-zbieraczy na rozległym obszarze od północno-wschodniej Azji i Japonii po zachodnią Oceanię i Australię już paręnaście tysięcy lat temu. Jednak takie zabiegi nie były aż tak skuteczne jak te stosowane nad Nilem. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
49-letni Polak utonął w Egipcie. Tragedia nad Morzem Czerwonym
Marsa Alam – popularny egipski kurort – w miniony weekend był świadkiem tragedii. Lokalne służby wyciągnęły z wody ciało 49-letniego turysty z Polski. Sprawą zajmuje się miejscowa prokuratura.
Ciało Polaka znaleziono w sobotę popołudniu w pobliżu popularnego kurortu Marsa Alam. Znajduje się on w południowo-wschodniej części Egiptu, nad Morzem Czerwonym. To niezwykle popularny kierunek wakacyjny dla turystów z naszego kraju. Tragedia w Egipcie Do wypadku doszło niedaleko hotelowej plaży. Według wstępnych informacji mężczyzna miał uczyć się pływać. Egipskie służby nie podają na razie w jakiej odległości od brzegu znajdował się Polak, ani o który dokładnie hotel chodzi. Lekarze stwierdzili, że przyczyną śmierci było uduszenie w wyniku utonięcia. Miejscowa prokuratora cały czas prowadzi jednak dochodzenie. Więcej turystów oznacza więcej wypadków Jak we wszystkich miejscach, do których zjeżdża się dużo ludzi, również w Egipcie zdarzają się tragiczne w skutkach wypadki. Polacy także biorą w nich udział, bo to popularny kierunek wakacyjny z naszego kraju. W Hurghadzie często można usłyszeć język polski, a ilość turystów przyjeżdżająca znad Wisły wzrosła w 2024 roku o niemal 50% w stosunku do roku poprzedniego. I to wszystko mimo napięć regionalnych. Dużo ludzi oznacza więcej wypadków. Pod koniec lipca w wypadku samochodowym w regionie zginęła 41-letnia kobieta i jej 7-letni syn, a w zeszłym roku dwójka Polaków brała udział w katastrofie rejsu nurkowego z Marsa Alam do Hurghady. Na co uważać w Egipcie? MSZ ostrzega W trakcie wszystkich wakacji nad wodą należy zachować ostrożność. W kurortach warto korzystać wyłącznie ze strzeżonych plaż, nie pływać po spożyciu alkoholu czy nie skakać do wód o nieznanej głębokości. Ministerstwo Spraw Zewnętrznych przekazuje dodatkowe informacje dla podróżujących do samego Egiptu. Przede wszystkim odradzane są podróże do gubernatorstwa Synaju Północnego i obszarów sąsiadujących z Libią i Sudanem. Na reszcie terytorium zaleca się szczególną ostrożność. Można spodziewać się także wzmożonych kontroli na ulicach, przy wejściach do kościołów czy muzeów. W Egipcie występuje podwyższone zagrożenie terroryzmem, a MSZ poleca wyjazdy grupowe za pośrednictwem sprawdzonych, certyfikowanych biur podróży. Źródło: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, hurghada24.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nekroturystyka stała się hitem. Mroczne miejsca przyciągają podróżników
Cmentarze coraz rzadziej są jedynie miejscem zadumy i modlitwy. W wielu częściach świata stają się przestrzenią odkrywania historii, spotkań z lokalną kulturą, a nawet formą miejskiej rekreacji. Nekroturystyka, choć kontrowersyjna, zyskuje na popularności.
Spis treści: Czym jest nekroturystyka i skąd jej rosnąca popularność? Nekroturystyka w Europie i USA. Jak cmentarze zmieniają swoje oblicza? Choć dla wielu podróżowanie oznacza relaks na plaży lub zdobywanie wulkanicznych szczytów, coraz większą popularność zdobywa forma turystyki znacznie bardziej osobliwa, czyli nekroturystyka. To zjawisko, które obejmuje zwiedzanie cmentarzy, opuszczonych miejsc, a także udział w tematycznych spacerach śladami zbrodni i śmierci. Co sprawia, że przestrzenie kojarzone z żałobą i ciszą stają się celem turystycznych wypraw? Czym jest nekroturystyka i skąd jej rosnąca popularność? Nekroturystyka, jako część szeroko rozumianej turystyki mrocznej (dark tourism), obejmuje zwiedzanie zabytkowych cmentarzy, krypt, katakumb oraz miejsc naznaczonych śmiercią i pamięcią historyczną. Jej rosnąca popularność odzwierciedla zmianę w podejściu do śmierci – od tabu i wyparcia ku refleksji, edukacji oraz kulturowemu zaangażowaniu. Według danych Grand View Research globalny rynek turystyki mrocznej osiągnął wartość 31,89 miliarda dolarów w 2023 roku, a do 2030 ma wzrosnąć do 38,64 miliarda dolarów. Jeszcze wyższe prognozy przedstawia Market.us, przewidując wartość rynku na poziomie 40,2 mld USD do 2033 roku. Ten dynamiczny wzrost wskazuje nie tylko na zmianę preferencji podróżniczych, ale także na rosnącą akceptację alternatywnych form spędzania wolnego czasu – również tych, które łączą przestrzeń sacrum z elementami współczesnej kultury. O tym, jak głęboko nekroturystyka zakorzeniła się we współczesnej popkulturze, świadczy niedawne zdarzenie z londyńskiego cmentarza Highgate. Media społecznościowe obiegła informacja, że na grobie Karola Marksa ktoś zostawił figurkę Labubu – popularnej w sieci postaci, która wywołuje kolejki w sklepach z zabawkami i osiąga wysokie ceny na rynku wtórnym. Choć gest ten może wydawać się nieoczywisty – szczególnie w zestawieniu z ideami, które reprezentował Karol Marks – dobrze oddaje, w jakim kierunku zmierza współczesne podejście do miejsc pamięci. Coraz częściej stają się one bowiem przestrzenią indywidualnej ekspresji i kulturowych reinterpretacji. Nekroturystyka w Europie i USA. Jak cmentarze zmieniają swoje oblicza? W krajach takich jak m.in. Polska czy Włochy cmentarze wciąż postrzegane są przede wszystkim jako przestrzenie sakralne, nierozerwalnie związane z tradycją religijną i głęboko zakorzenionym szacunkiem. Odwiedza się je głównie przy okazji świąt, a pobyt na ich terenie ma charakter kontemplacyjny i uroczysty. Inaczej jest w krajach anglosaskich, gdzie miejsca pochówku coraz częściej przekształcane są w przestrzenie spotkań, wydarzeń edukacyjnych czy inicjatyw kulturalnych. To zróżnicowanie podejście znajduje wyraz w formach nekroturystyki, które przyjmują różne oblicza w zależności od regionu świata. Jednym z najwcześniejszych przykładów świadomego przekształcania nekropolii w przestrzeń przyciągającą turystów jest paryski cmentarz Père-Lachaise. Już w XIX wieku urbanista Nicolas Frochot podjął decyzję o przeniesieniu tam szczątków znanych osobistości, by zachęcić mieszkańców do odwiedzin ówczesnych peryferii miasta. Strategia ta okazała się niezwykle skuteczna – dziś miejsce to przyciąga tłumy odwiedzających, którzy oddają hołd m.in. Jimowi Morrisonowi, Édith Piaf, Oscarowi Wilde’owi czy Fryderykowi Chopinowi. Co więcej, cmentarz ten, dzięki eliminacji środków chemicznych i trosce o bioróżnorodność, stał się ważnym punktem obserwacji ptaków oraz zieloną enklawą na mapie miasta. Podobną rolę pełni wspomniany wcześniej londyński Highgate Cemetery – oprócz grobu Karola Marksa znajduje się tam również miejsce pochówku George’a Michaela, co dodatkowo wzmacnia jego pozycję na nekroturystycznej liście ciekawych miejsc. Z kolei w Stanach Zjednoczonych zjawisko to przyjęło bardziej rozwiniętą formę. Tamtejsze cmentarze pełnią bowiem nie tylko funkcję miejsca pamięci, lecz stają się także przestrzenią kultury i edukacji. Woodlawn na Bronksie oferuje spacery tematyczne poświęcone historii jazzu, a na terenie Hollywood Forever Cemetery w Los Angeles odbywają się wieczorne seanse filmowe pod gołym niebem. W Milwaukee wskrzeszono dziewiętnastowieczną tradycję pikników pośród grobów, natomiast Kongresowy Cmentarz w Waszyngtonie zaprasza na trasy edukacyjne ukazujące nieopowiedziane wcześniej losy Afroamerykanów oraz społeczności LGBTQ+, które współtworzyły historię USA. Źródło: NSS Magazine, Grand View Research, Market.us Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Śmierć to nie koniec? Naukowcy przywrócili aktywność w martwym oku 5 godzin po zgonie
Śmierć może nie być końcem – tak sugerują badania, w których naukowcom udało się przywrócić aktywność komórek siatkówki ludzkiego oka aż pięć godzin po zgonie. Przełomowe odkrycie rodzi nowe pytania o granice życia i śmierci.
Spis treści: Czy komórki nerwowe można uratować po śmierci mózgowej? Eksperyment na mózgach świń. Czy trzeba zdefiniować śmierć na nowo? Nowy przełom: udało się przywrócić aktywność neuronów w ludzkim oku Fotoreceptory obudzone po śmierci. Naukowcy zarejestrowali fale b w siatkówce Czy definicja śmierci mózgowej powinna zostać zmieniona? Zespół amerykańskich naukowców przeprowadził eksperyment, który może wpłynąć na sposób, w jaki definiujemy śmierć. Oczy pobrane od dawców organów tuż po zgonie reagowały na światło, a ich komórki wysyłały sygnały przypominające te, które występują u żywych ludzi. To pierwszy raz, kiedy zaobserwowano tego typu reakcje w ludzkim oku tak długo po śmierci klinicznej. Czy komórki nerwowe można uratować po śmierci mózgowej? Po tzw. śmierci mózgowej możliwe jest pobranie do przeszczepu wielu narządów. Może być to serce, nerka, wątroba czy płuco. Jednak mózg i komórki układu nerwowego były dotychczas poza zasięgiem lekarzy. Gdy ustaje krążenie, centralny układ nerwowy jako całość umiera tak szybko, że jakiekolwiek próby potrzymania jego aktywności skazane są na niepowodzenie. Przynajmniej tak było dotychczas. Naukowcy odkrywają bowiem, że różne rodzaje neuronów reagują inaczej na brak tlenu. A to otwiera możliwości podtrzymywaniu ich przy życiu nawet po ustaniu krążenia. Eksperyment na mózgach świń. Czy trzeba zdefiniować śmierć na nowo? O tym, że jest to możliwe nie tylko teoretycznie, przekonaliśmy się w 2018 r. Naukowcy z Uniwersytetu Yale ogłosili wówczas, że udało im się podtrzymać przy życiu mózgi świń przez 36 godzin po śmierci zwierząt. Badacze dokonali tego, hamując degradację tkanki nerwowej. Pomogła w tym sztuczna krew, utrzymanie odpowiedniej temperatury, podawanie tlenu i składników odżywczych. To badanie było relacjonowane na całym świecie. Wzbudziło też wątpliwości etyczne. Co by było, gdyby podobnie potraktowano ludzkie mózgi? Oprócz głosów domagających się wprowadzenia uregulowań, które ustalałyby zasady prowadzenia podobnych badań, pojawiły się też inne. Uczeni pytali, czy nie należałoby przypadkiem zmienić definicji śmierci – skoro ustanie aktywności mózgu może być odwracalne? Nowy przełom: udało się przywrócić aktywność neuronów w ludzkim oku Naukowcy przeprowadzający badanie z 2018 r. podkreślali, że aktywność mózgu świń była znikoma. Nie istniała szansa, by którykolwiek mózg „wiedział”, co się z nim dzieje. Metody zastosowane cztery lata temu wykorzystał teraz zespół badaczy z Uniwersytetu Utah i instytutu Scripps Research. Stosując je, naukowcy zdołali przywrócić zsynchronizowaną aktywność neuronom gałki ocznej kilka godzin po śmierci dawcy. Swoje eksperymenty opisali w artykule opublikowanym właśnie w czasopiśmie naukowym „Nature”. – Sprawiliśmy, że komórki siatkówki komunikowały się ze sobą tak samo, jak to robią w żywym oku – powiedział Frans Vinberg, jeden z naukowców zaangażowanych w badania. – We wcześniejszych badaniach udawało się przywrócić ograniczoną aktywność w gałkach ocznych dawców. Jednak nigdy w plamce żółtej i nigdy w stopniu, który zaprezentowaliśmy – dodał. Fotoreceptory obudzone po śmierci. Naukowcy zarejestrowali fale b w siatkówce Plamka żółta to miejsce na siatkówce oka, gdzie znajduje się najwięcej fotoreceptorów. Naukowcy wykorzystali w badaniach gałki oczne uzyskane od ludzkich dawców oraz od myszy. Zdołali kilka godzin po śmierci sprawić, że komórki plamki żółtej zaczęły wykazywać aktywność elektryczną. Dokładniej – stymulowane komórki wytwarzały sygnały elektryczne związane z pojawianiem się tzw. fal b (b-wave). To pojęcie związane z elektroretinografią, czyli badaniem aktywności elektrycznej siatkówki. Pod wpływem impulsów świetlnych powstaje wykres obrazujący wartości napięcia w gałce ocznej. Widać na nim dwa rodzaje fal – tzw. fale a i fale b. Właśnie te drugie zaobserwowano kilka godzin po śmierci w tkance siatkówki. – Udało nam się obudzić fotoreceptory w plamce żółtej – mówi biomedyczka Fatima Abbas. – Reagowały na białe światło, światło kolorowe oraz przyćmione błyski – opowiada. Czy definicja śmierci mózgowej powinna zostać zmieniona? Badania stawiają pod znakiem zapytania poprawność obecnie stosowanych definicji śmierci mózgowej. W niektórych definicjach mówi się o zaniku zsynchronizowanej aktywności neuronów. Czyli właśnie o tym, co udało się przywrócić naukowcom. – Siatkówka to część centralnego układu nerwowego. Pojawienie się fal b, które zademonstrowaliśmy w place żółtej, każe zapytać, czy śmierć mózgowa, tak jak jest definiowana obecnie, faktycznie jest nieodwracalna – napisali autorzy pracy. Naukowcy mają nadzieję, że ich badania przyczynią się do dalszych prac nad przeszczepami komórek nerwowych z narządu wzroku. Źródło: Nature Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu popularnonaukowego „Focus”. Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
To nie metafizyka: wszystko co żyje emituje światło gasnące w chwili śmierci
Żywe ciało emituje światło aż do śmierci – naukowcy odkryli zjawisko UPE, czyli emisji ultra-słabych fotonów. Świecą wszystkie organizmy: od bakterii, przez rośliny, aż po ludzi.
Spis treści Żywe organizmy świecą do śmierci Skąd bierze się emisja światła? W metafizycznych wyobrażeniach duszy lub siły życiowej często pojawia się metafora światła. Po śmierci mówimy, że światło czyjegoś życia zgasło. Okazuje się, że to nie tylko metafora. Według nowych badań naukowców z Kanady wszystkie żywe organizmy – w tym także my – emitują bardzo słabe światło aż do chwili śmierci. Żywe organizmy świecą do śmierci Najnowsze badania naukowców z Uniwersytetu Calgary oraz Narodowej Rady Badawczej Kanady wykazały, że wszystkie żywe organizmy – w tym ludzie – emitują niezwykle słabe światło. Emisja ta jednak znika wraz ze śmiercią. To zjawisko tzw. UPE (ang. ultraweak photon emission), czyli emisji ultra-słabych fotonów. Jest niewidoczne gołym okiem i zanika po śmierci organizmu. Także wyjątkowo silny stres, szczególnie u roślin, może je „wyłączyć”. Wyniki badania opublikowano właśnie w czasopiśmie „The Journal of Physical Chemistry Letters”. UPE różni się od bioluminescencji, która bywa widoczna dla ludzkiego oka. Bywa – bo bioluminescencja może zachodzić także np. w ultrafiolecie, co potwierdziły niedawne badania nad sowami. Jest ona też zjawiskiem o znacznie większej intensywności. UPE to spontaniczna emisja światła o bardzo niskiej intensywności, o długości fali między 200–1000 nanometrów. Występuje u różnych form życia – od jednokomórkowych mikrobów, po ludzi. Jest tak słabe, że niemożliwe jest dostrzeżenie go gołym okiem. Potrzeba do tego wysokoczułych instrumentów. Skąd bierze się emisja światła? Źródłem UPE są reaktywne formy tlenu (RFT). To cząsteczki powstające w komórkach podczas procesów metabolicznych. Należą do nich m.in. wolne rodniki. RFT mogą uszkadzać białka, lipidy i DNA, prowadząc do stresu oksydacyjnego, ale pełnią też ważne funkcje w organizmie, np. przy aktywowaniu niektórych enzymów. Podczas stresu komórkowego nadmierna produkcja RFT prowadzi właśnie do stresu oksydacyjnego, który może wywoływać emisję UPE. W eksperymentach wykorzystano zaawansowane techniki obrazowania, takie jak ultraczułe kamery EMCCD i CCD. Obserwowane organizmy, m.in. myszy i rośliny, umieszczono w całkowicie zaciemnionych pomieszczeniach, eliminujących wszelki dostęp światła. Badania na myszach wykazały, że żywe osobniki emitowały wyraźne UPE, podczas gdy dopiero co uśmiercone myszy prawie nie emitowały światła, mimo identycznej temperatury ciała. Ciekawe obserwacje poczyniono w przypadku roślin: u nich uszkodzone liście wykazywały silniejsze emisje UPE niż nieuszkodzone części. Odkrycie to sugeruje, że monitorowanie UPE może stać się nieinwazyjnym narzędziem diagnostycznym w medycynie i rolnictwie, umożliwiając ocenę zdrowia tkanek oraz poziomu stresu organizmów. Czy kiedyś będziemy potwierdzać zgony na podstawie emisji światła? Czas pokaże. Źródło: The Journal of Physical Chemistry Letters Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Eksperci powąchali starożytne mumie. Pierwsze takie badanie
To pierwsze tego typu badanie przeprowadzone w Egipcie. Eksperci powąchali dziewięć mumii sprzed tysięcy lat. Niektóre z nich pachniały jak doskonałe perfumy, ale zdarzały się egzemplarze zjełczałe.
Spis treści: Mumie celem badań Naukowe wąchanie mumii egipskich Mumie jak perfumy. Chociaż nie zawsze Z czym kojarzymy starożytny Egipt? Z wielkimi piramidami, niebosiężnymi świątyniami i, oczywiście, przerażającymi mumiami. W kulturze popularnej, czyli w filmach, zmarli zawinięci w bandaże ożywają i atakują śmiałków naruszających ich spokój. Prawda o mumiach jest zgoła inna. Konserwatorzy bardzo często mówią, że lubią pracować nad mumiami. Bo te po prostu… ładnie pachną. Mumie celem badań Międzynarodowa grupa naukowców ze Słowenii, Polski i Egiptu postanowiła w usystematyzowany sposób przebadać zapach mumii. Właśnie podsumowano projekt kierowany przez prof. Matiję Strliča z University College London i z Uniwersytetu w Ljubljanie. Publikacja na ten temat ukazała się na łamach czasopisma naukowego „Journal of the American Chemical Society”. Skład substancji służących do balsamowania był celem ekspertyz mumii sprowadzonych w czasach kolonialnych do Europy. Ale do tej pory nie przeprowadzono tak szeroko zakrojonego badania wśród mumii przechowywanych w Egipcie. Wytypowano dziewięć mumii z różnych okresów starożytnego Egiptu – od czasów Nowego Państwa (połowa II tysiąclecia p.n.e.) po okres rzymski (IV wiek n.e.) – z kolekcji słynnego Muzeum Egipskiego w Kairze. – Dla starożytnych Egipcjan mumifikacja była ważną praktyką pogrzebową, mającą na celu zachowanie ciała i duszy w życiu pozagrobowym poprzez szczegółowy rytuał balsamowania zmarłego przy użyciu olejków, wosków i balsamów. Praktyka ta ewoluowała z biegiem czasu, a identyfikacja różnych technik i stosowanych materiałów zapewnia wgląd w epokę, lokalizację i status społeczno-ekonomiczny mumifikowanej osoby – opowiada współautor badania, prof. Ali Abdelhalim, dyrektor Muzeum Egipskiego w Kairze. Również dla starożytnych Egipcjan zapach odgrywał kluczową rolę w procesie mumifikacji. Przyjemne wonie kojarzone były z bóstwami egipskimi i czystością. Dlatego tak dużą wagę przykładano do płukania wnętrzności winem palmowym, wypełniania ich aromatycznymi żywicami i olejami. Te działania były poprzedzone usunięciem organów wewnętrznych i wysuszeniem ciała z pomocą natronu. Naukowe wąchanie mumii egipskich Naukowcy wykorzystali metody instrumentalne i sensoryczne. Użyto chromatografu gazowego połączonego ze spektrometrem masowym do pomiaru i kwantyfikacji substancji chemicznych emitowanych przez mumie. Komplementarną częścią analizy był udział panelu wyszkolonych ludzkich „wąchaczy”, którzy opisali swoje zapachowe wrażenia. – Zapach zmumifikowanych ciał od lat spotyka się ze sporym zainteresowanie ekspertów i ogółu społeczeństwa, ale do tej pory nie przeprowadzono żadnych połączonych chemicznych i percepcyjnych badań naukowych – mówi prof. Matija Strlič. W jego ocenie najnowsza analiza pomoże ekspertom lepiej zaplanować konserwację i poznać starożytne materiały do balsamowania. Mumie jak perfumy. Chociaż nie zawsze We wnioskach z badania naukowcy piszą, że nowo pozyskanie dane dostarczają wskazówek na temat materiałów używanych do mumifikacji oraz ewolucji praktyk i składników, a także ujawniają szczegóły dotyczące późniejszej konserwacji szczątków w muzeach. Eksperci wąchający zmumifikowane ciała w następujący sposób określili ich zapach: 78 % – drzewny, 67 % – pikantny, 56 % – słodki, 33 % – kadzidlany, 33 % – nieświeży, zjełczały. Oznacza to, że mumie pachną najczęściej przyjemnie. Nie znaleziono korelacji między rodzajem zapachu, a okresem wykonania mumii. Na przykład zarówno mumie z okresu Nowego Państwa, jak i z Okresu Późnego wyróżniały się silnymi nutami „słodkimi” i „ziołowymi”. Egzemplarze pachnące nieświeżo zdarzały się wśród mumii z różnych czasów. Na obecny zapach mumii wpłynęło wiele czynników, na przykład sposób ich przechowywania czy konserwacji. Wygląda na to, że każdy przypadek należy traktować indywidualnie i trudno jest o szersze uogólnienia. Co ciekawe, na części mumii wykryto ślady zastosowania pestycydów, jednak w dokumentacji dotyczącej ich konserwacji nigdy nie wspomniano o zastosowaniu takich środków. Być może tego typu substancje zastosowano wiele dekad temu. Miało to na celu zabezpieczenie mumii przed szkodnikami. Źródło: Journal of the American Chemical Society Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zimą umiera znacznie więcej osób niż w pozostałych porach roku. Powody zaskakują
Naukowcy próbują wyjaśnić ten fenomen już od kilku dekad. Na całym świecie zimą umiera więcej ludzi niż średnio w innych porach roku. Dlaczego tak się dzieje?
Spis treści: Wirusy lubią atakować zimą Eksperymenty z poprzedniego wieku Czy zagrażają nam zimna temperatury? Nie ma jednej prostej odpowiedzi Cztery zimowe miesiące to mało przyjemny czas do życia. Dni są krótkie. Brakuje słońca. Jest chłodno i coraz częściej deszczowo. Nic dziwnego, że w tym okresie – szczególnie gdy jest po Nowym Roku – nastrój może nam się pogarszać. Zima bywa jednak nie tylko przykrym, lecz także niebezpiecznym okresem do życia. A to z powodu zjawiska nazywanego nadmierną śmiertelnością zimową (ang. excess winter mortality). Opisuje ono zaskakującą prawidłowość. Otóż w zimowych miesiącach umiera znacznie więcej ludzi niż średnio we wszystkich trzech pozostałych porach roku. Zwykle dotyczy to krajów umiarkowanym i chłodnym klimacie. W Stanach Zjednoczonych np. w latach 2011-2016 zimą śmiertelność była wyższa o 8-12 proc. niż w pozostałych porach roku. Dlaczego tak się dzieje? Naukowcy znaleźli kilka przyczyn tego zjawiska. Jednak nie opracowali jeszcze pełnej odpowiedzi. Wirusy lubią atakować zimą Pierwszy powód jest stosunkowo łatwy do wskazania. To wirusy wywołujące choroby układu oddechowego. Wiele z nich, na czele z wirusami grypy, jest sezonowe. Szczyt ich aktywności – oraz zagrożenia, jakie dla nas stanowią – przypada na zimowe miesiące. Naukowcy szacują, że połowa nadmiarowej liczby zgonów przypadającej na zimę to efekt właśnie działania wirusów. Co jednak z drugą połową? Eksperymenty z poprzedniego wieku Jeszcze pod koniec zeszłego wieku wydawało się, że odpowiedź jest prosta. „Choroba niedokrwienna serca jest główną przyczyną nadmiernej śmiertelności zimowej, odpowiadając za około połowę wszystkich nadmiarowych zgonów. Większość tych zgonów następuje kilka godzin lub dzień lub dwa po ekspozycji na zimno” – napisał William Keatinge, brytyjski fizjolog, w artykule opublikowanym w 1995 roku. Keatinge doszedł do takich wniosków po przeprowadzeniu badań laboratoryjnych. Zaproszeni do nich uczestnicy przez kilka godzin albo siedzieli w cieple albo marzli w chłodzie. Naukowiec sprawdzał, co w tym drugim przypadku dzieje się z ich naczyniami krwionośnymi. Zauważył, że gdy uczestnikom badania było zimno, ich naczynie krwionośne w skórze zwężały się, a krew skupiała się w środku ciała. Komórki krwi, takie jak czerwone krwinki, zbliżały się do siebie. Podnosiło się ciśnienie i zwiększało ryzyko powstawania zatorów, co może prowadzić do chorób serca. Czy zagrażają nam zimna temperatury? Badania Keatinge’a zrobiły się znane, ponieważ dawały konkretne wskazówki, jak walczyć z nadmierną śmiertelnością zimową. Przede wszystkim należało sprawić, by osoby starsze i w gorszym stanie zdrowia nie marzły zimą (np. zapewniając im środki finansowe na ocieplenie domów). Po drugie pojawiała się nadzieja, że globalne ocieplenie będzie miało paradoksalnie pozytywny skutek – zmniejszy liczbę zgonów w najchłodniejszych miesiącach. Niestety już wiadomo, że tak się nie dzieje. W 2014 roku Philip L. Staddon z University of Gloucestershire opublikował pracę pod wszystko mówiącym tytułem „Globalne ocieplenie nie zmniejszy nadmierne śmiertelności zimowej”. Wykazał w niej, że nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy między niskimi temperaturami a nadmiarową liczbą zgonów zimą. Potwierdziły to również badania zespołu Patricka Kinneya z 2015 roku. Nie ma jednej prostej odpowiedzi Dzisiaj naukowcy skłaniają się do przekonania, że za nadmierną śmiertelnością zimową stoi wiele różnych i na pozór drobnych przyczyn. Na pewno bardzo istotna jest sezonowa aktywność wirusów. Ale też drobne zmiany w naszym codziennym życiu, których skutki się kumulują. Mniej słońca oznacza mniej witaminy D. Chłód i brzydka pogoda – spędzanie całych dni pod dachem, mniejszą aktywność fizyczną i większe spożycie alkoholu. W pewnych częściach świata w zimie największe jest też zanieczyszczenie powietrza. I to wszystko może składać się na nadmierną śmiertelność zimową. A przynajmniej tyle wiemy na tym etapie. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com