"Slumming", czyli wycieczki bogatych po dzielnicach biedy [FOTOREPORTAŻ]
Turystyka slumsów zyskuje na popularności z powodu zwiększających się nierówności i poszukiwania nowych wrażeń przez podróżników. Coraz więcej biur podróży oferuje wycieczki po slumsach. Jak się ma do tego podróżnicza moralność?
W tym artykule: ZOBACZ ZDJĘCIA Pokazywanie ubóstwa Ważne są intencje Setki slumsów rozciągają się wzdłuż brzegów rzek, torów kolejowych i wysypisk śmieci w stolicy Filipin - najbardziej zagęszczonym obszarze w jednym z najgęściej zaludnionych miast na świecie. Około jedna czwarta z 12 milionów mieszkańców to "nieformalni osadnicy". Manila odzwierciedla globalny problem. Według ONZ około jedna czwarta światowej populacji miast mieszka w slumsach, a liczba ta szybko rośnie. Bogate dziedzictwo kulturowe przyciąga odwiedzających do Manili, ale niektórzy czują się zmuszeni do opuszczenia bezpiecznego centrum, aby dostrzec najbiedniejszej części miasta. Biura podróży już oferują wycieczki po slumsach, które oprowadzają ludzi z zewnątrz po najbardziej zubożałych i zmarginalizowanych dzielnicach. ZOBACZ ZDJĘCIA Turystyka po slumsach budzi spore kontrowersje. Bez względu na to, jak to nazwiemy – „wycieczki po slumsach”, „wycieczki po prawdziwym świecie”, „turystyka przygodowa”, „turystyka ubóstwa” - wielu uważa, że ​​w praktyce to coś więcej niż uprzywilejowani ludzie, gapiący się biedę. Inni twierdzą, że to podnosi świadomość i wspiera lokalne społeczności i zadają pytanie: czy turyści powinni mieć zamknięte oczy? Turystyka slumsowa nie jest nowym zjawiskiem, choć wiele się zmieniło od samego początku. "Slumming" został dodany do Oxford English Dictionary w latach 60. XIX wieku, co w wolnym tłumaczeniu oznacza "wchodzenie do slumsów lub częste korzystanie z nich w niechlubnych celach”. We wrześniu 1884 r. New York Times opublikował artykuł na temat najnowszego trendu spędzania wolnego czasu: "Slumming" stanie się modną formą rozpusty wśród naszych obywateli, ponieważ nasi zagraniczni kuzyni zawsze będą gotowi nas oprowadzić. " Popularność takich wycieczek zanikła po II wojnie światowej z powodu wzrostu dobrobytu i dzięki programom mieszkań socjalnych. Jednak ta moda wróciła w latach 80-tych i 90-tych. Pokazywanie ubóstwa Plastik dociera z całych Indii do ciemnych zaułków i falistych szałasów Dharavi w Bombaju - drugiego co do wielkości slumsu na kontynencie azjatyckim (po Orangi Town w Pakistanie) i trzeciego na świecie. Zainspirowani przez firmę Reality Tour and Travel, turyści oglądają kwitnący przemysł recyklingu, który zatrudnia około dziesięciu tysięcy osób do topienia, przekształcania i formowania zużytych tworzyw sztucznych. Zatrzymują się, by obserwować dhobiwallahów lub praczy, szorujących prześcieradła z miejskich szpitali i hoteli w pralni mieszczącej się na świeżym powietrzu. W przeglądzie TripAdvisor jeden z turystów z Virginii docenił skupienie się na społeczności. - Wspaniale było usłyszeć o gospodarce, edukacji i środkach do życia mieszkańców - pisze. – Podczas wycieczek grupowych nie wolno fotografować lub robić zakupów, które moim zdaniem są naprawdę ważne. Nie czułem, że ich wyzyskuję, czułem , że uczę się czegoś o świecie- dodał. Jeden podróżny z Londynu napisał: - Musiałem się zatrzymać po około 20 minutach ze względu na charakter okolicy. Wycieczka nie jest dla osób o słabych nerwach. Chciałbym was ostrzec nas o charakterze tego miejsca. Inny gość z Wielkiej Brytanii wyraził rozczarowanie z powodu tak zwanego rodzinnego posiłku - To było w domu jednego z przewodników i, podczas gdy jego mama robiła obiadowi pyszny posiłek, który jedliśmy w jej domu, nie jadła z nami, więc nie było to, czego spodziewałem się po rodzinnym obiedzie. Reality Tours próbuje walczyć ze stereotypowym postrzeganiem slumsów jako miejsc zamieszkanych przez zrozpaczonych ludzi bez perspektyw. Zwiedzanie slumsów ukazuje mieszkańców pracowitych i relatywnie szczęśliwych. Jednak analizując ponad 230 recenzji Reality Tour and Travel w swoim badaniu, dr Melissa Nisbett z King's College London zdała sobie sprawę, że dla wielu odwiedzających Dharavi ubóstwo było praktycznie niewidoczne. - Jak pokazują recenzje, bieda została zignorowana, odrzucona i przeoczona, ale przede wszystkim została odpolityczniona – wyznaje. - Bez podania przyczyny powstania slumsu , trasa przedstawia sytuację biednych w taki sposób, że utwierdza uprzywilejowaną zachodnią klasę średnią w poczuciu własnej wyższości – dodaje. Firma twierdzi, że ​​80% zysków przekazuje lokalnej społeczności poprzez swoją organizację pozarządową, która działa na rzecz zapewnienia dostępu do opieki zdrowotnej, organizowania programów edukacyjnych i innych działań. Współzałożyciel Chris Way rozmawiał z National Geographic , którego firma zyskała na popularności po premierze filmu Slumdog. Milioner z ulicy. - Staramy się być tak przejrzyści, jak to możliwe, co rozwiewa obawy wielu ludzi – mówi. Way osobiście odmawia wynagrodzenia za swoją pracę. Inne miasta stosują różne podejścia do turystyki slamsów. Na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy czarni mieszkańcy RPA zaczęli oferować wycieczki po swoich miasteczkach - zmarginalizowanych, segregowanych na tle rasowym obszarach, gdzie zmuszeni byli żyć - aby podnieść globalną świadomość szerzących się przypadków łamania praw człowieka. Zamiast wyzysku wyrządzanego przez osoby postronne, społeczności lokalne traktowały turystykę slumsów jako okazję do wzięcia spraw w swoje ręce. Ważne są intencje Pomimo szczerych prób organizatorów wycieczek, aby złagodzić obrazę i dać z powrotem mieszkańcom, wpływ turystyki slumsowej pozostaje ograniczony. Społeczności z gett należą do tkanki wielkich miast na całym świecie, z których każde ma swoje indywidualne polityczne, historyczne i ekonomiczne problemy, na które nie ma jednej recepty. Lepsze połączenia między miastami pozwalają większej liczbie osób podróżować niż kiedykolwiek wcześniej, a liczba międzynarodowych turystów rośnie z roku na rok. Mimo, że dobrobyt i jakość życia wzrosła w wielu miastach, nierówności nadal się pogłębiają. Podróżnicy coraz częściej poszukują unikalnych doświadczeń, które gwarantują autentyczne doświadczenia we wcześniej niedostępnych miejscach. Dlatego właśnie turystyka ubóstwa będzie zyskiwała na popularności.
Fascynująca bieda. Jej oglądanie bywa traktowane jak atrakcja turystyczna
Miejsce w luksusowym hotelu i bilet lotniczy w internecie umie zarezerwować każdy. Ale wejść do slumsu i dowiedzieć się czegoś o życiu jego mieszkańców wcale nie jest łatwo.
To było w Gruzji, w Swanetii. Wiele lat temu, kiedy jeszcze nie było tanich lotów z Warszawy do Kutaisi, a Gruzja nie reklamowała się jako turystyczny raj na plakatach w centrach wszystkich polskich miast. Siedzieliśmy przy suto zastawionym stole. Bakłażany z sosem orzechowym, kilka rodzajów konfitur, jakieś mięsa, ser, bakalie. Gospodyni co jakiś czas przychodziła pytać, czy nam smakuje i czy czegoś nie potrzeba. Razem z nami ucztowała para Holendrów. Przyjechali tą samą marszrutką z Zugdidi. Pomogliśmy im znaleźć ten nocleg, bo nie bardzo umieli się dogadać z miejscowymi, nie znając ani słowa po rosyjsku. – It’s great, like a five star hotel. Tell her, please – poprosiła mnie Holenderka. Byłam zaskoczona, bo mnie by w życiu nie przyszło do głowy pochwalić czyjegoś domowego poczęstunku, porównując go do pięciogwiazdkowego hotelu. Powiedziałabym raczej, że sama bym sobie lepiej nie ugotowała albo że jest pysznie jak u mamy. Holendrzy objechali całą Azję. Byli w Kambodży, w Laosie, Wietnamie, Birmie, Indiach i Pakistanie, a potem przez Azję Środkową dostali się na Kaukaz. W Gruzji im się podobało, ale mieliśmy wrażenie, że ten kraj nie do końca spełnia ich oczekiwania. I wcale nie chodziło o to, że nie mogą się dogadać. – Gdzie wam się najbardziej podobało? – dopytywaliśmy. – Najbardziej to w Laosie. – A czemu? – Bo tam było tak biednie – odpowiedzieli oboje prawie równocześnie. Opowiadali nam, jak jechali wypożyczonym skuterkiem przez maleńkie wioski. Jak ich mieszkańcy zapraszali ich do swoich chat z klepiskiem zamiast podłogi, gdzie były tylko maty do spania i kilka plastikowych naczyń. – Częstowali nas ugotowanym ryżem, bo nic innego nie mieli. To było takie proste, takie fantastyczne – wspominali rozmarzeni. No tak, Gruzja (wtedy) była może i rozwalona, brudna i podupadła, podróżnych na peronie portu w Poti witały wolno chodzące świnie, a w autobusach co chwila coś się psuło, tak że każda podróż zajmowała długie godziny, ale jednak Gruzini przyjmowali podróżnych przy suto zastawionych stołach, obficie polewając domowego wina i kompotów z miejscowych owoców. To nic, że na co dzień mało kto mógł sobie pozwolić na takie uczty. Nie było to jednak trzecioświatowe ubóstwo, zbyt mało egzotyki jak dla naszych holenderskich łowców przygód. Nie tylko dla mieszkańców bogatej Holandii, także dla nas, polskiej klasy średniej, taka skrajna bieda jest egzotyczna. Sytuacja, w której człowiek ma tylko podarty łach na grzbiecie i pół metra kwadratowego do spania w lepiance, która i tak często do niego nie należy, jest dla nas niespotykana i trudna do wyobrażenia. Nasi, lokalni biedni (nie twierdzę, że jest im przez to łatwiej) mają złe jedzenie i brzydkie ubrania, zadłużone mieszkania i niepopłacone kredyty, ale tak jak cały nasz świat, obrastają w rzeczy. Tylko że gorsze, mniej pożądane, nikomu już niepotrzebne. Żeby zobaczyć kogoś, kto nie ma nic, trzeba wyjechać. I trudno się dziwić, że mieszkańcy sytego Zachodu coraz częściej to robią. Pytanie tylko, jak to się odbywa. Dziś oglądanie biedy się komercjalizuje. Tak jak zorganizowany wyjazd na safari do Kenii czy do pałaców Radżastanu, można wykupić sobie slum tour – zwiedzanie dzielnic biedy Rio de Janeiro czy Kalkuty. Niedawno tekst o takiej turystyce opublikował portal Al Jazeera. Pod artykułem kilkaset komentarzy, od pełnych oburzenia na agencje hieny i turystów idiotów po pozytywne: „Tylko w ten sposób Zachód zrozumie, jak żyje się gdzie indziej”. Mnie najbardziej zapadł w pamięć taki wpis: „Mieszkam w slumsie, nie muszę jeździć na wycieczki, żeby zobaczyć, jak to wygląda”. Sięgam do cudzych komentarzy, bo sama nie do końca wiem, co o slum tourach sądzić. Miejsce w luksusowym hotelu na plaży i bilet lotniczy w internecie umie zarezerwować każdy głupi, ale wejść do slumsu i jeszcze czegoś ciekawego się o życiu jego mieszkańców dowiedzieć wcale nie jest tak łatwo. Nie dziwne, że ludzie wolą, by ktoś to za nich zorganizował. Mimo to zarabianie na pokazywaniu cudzego nieszczęścia oraz oglądanie tegoż dla rozrywki budzi kontrowersje. Podłoga do wynajęcia Też mam za sobą wycieczkę po slumsie. Nie był to co prawda komercyjny slum tour, ale jednak. Byłam w Bombaju na czymś w rodzaju stażu dziennikarskiego. Organizatorzy poznali mnie z młodym architektem, który pracuje w fundacji pomagającej mieszkańcom slumsów. Chodzi o ogromną rzeszę ludzi. W Bombaju mieszka ponad 16 mln osób, co drugi w slumsie. Zwiedzałam (tak, to właściwe słowo, jakby idiotycznie w tym kontekście nie brzmiało) slums Dharavi, największy nie tylko w Bombaju, ale i w całych Indiach. Jeden z bardziej znanych na świecie. Od kiedy wysiedliśmy z charady daihatsu Randżita zaparkowanej przy przelotowej szosie przechodzącej przez środek Dharavi, czułam się dziwnie nieswojo. Przyznam to szczerze, w życiu nie odważyłabym się sama wejść w ten gąszcz plastikowych płacht (była pora deszczowa). W błotnistych zaułkach bawiły się półnagie dzieci. Przed ślepymi oczodołami lepianek kobiety robiły pranie. Namoczone kolorowe tkaniny ich tanich sari wybrzuszały się w mydlinach spływających kałużami na ścieżce. Przed niektórymi domkami, na plastikowych krzesłach albo na puszkach po oleju czy maśle ghi, siedzieli mężczyźni odziani tylko w podkoszulki i doti, kawałek materiału obwiązany jak spódnica wokół bioder. Żuli tytoń albo palili cienkie papierosy bidi. To ich nieprzychylnych, natarczywych spojrzeń bałabym się najbardziej, gdyby nie było ze mną Randżita. On jednak normalnie z tymi wszystkimi ludźmi rozmawiał. Z niektórymi witał się serdecznie, prosząc, żeby pokazali mi zbudowany pomiędzy lepiankami piec, gdzie wypalali gliniane naczynia, albo wpuścili mnie do środka chaty. Opowiadali, jak świeżo przybyli ze wsi podnajmują kawałek podłogi u tych, którzy już zdążyli się w slumsie na tyle dobrze urządzić, że mieli kawałek własnego dachu nad głową. – Slums dzieli się na sektory, które odpowiadają poszczególnym wioskom na prowincji. Każdy specjalizuje się w innej działalności. Jedni wypalają glinę, inni zbierają makulaturę, jeszcze inni rozwożą benzynę w porcie albo pracują przy rozbiórce wraków. Przyjeżdżający do Bombaju trafia na swoich ziomków z rodzinnej wioski, którzy pomagają mu się urządzić – tłumaczył mi Randżit. – Władze miasta co jakiś czas przeprowadzają grupę mieszkańców slumsów do bloków. Przybysz z północnego Gudźaratu ląduje obok sąsiada z Uttar Pradeś. Nie są w stanie nic sobie nawzajem zaoferować. Szybko wracają do slumsów, bo nie mają z czego żyć, a mieszkania, które dostali, trafiają na wynajem. Wszystko, czego dowiedziałam się w czasie tego dnia spędzonego z Randżitem w Dharavi, było szalenie ciekawe. Czy tylko ja jako dziennikarka mam do tego prawo, a ktoś, kto dziennikarzem nie jest, niech zadowala się leżeniem na plaży w kurorcie w Tunezji? Z butami w cudze życie Jednak chodząc tak za moim przewodnikiem, zaglądając ludziom do biednych kuchni, patrząc, jak w długiej kolejce stoją do publicznej toalety albo noszą wodę w plastikowych kanistrach, czułam się zażenowana. Wiedziałam, że wpuszczają mnie na chwilę do swojego życia tylko dlatego, że jest ze mną Randżit. Gdybym na własną rękę chciała się tyle samo dowiedzieć, musiałabym w Dharavi spędzić tydzień, a nie kilka godzin. Nietrudno sobie wyobrazić, że kilku- lub nawet kilkunastoosobowa wycieczka byłaby jeszcze większym niż ja z Randżitem intruzem w prywatność tych ludzi. W oglądaniu cudzej biedy jest jeszcze jeden, bardzo wątpliwy moralnie aspekt. Podoba nam się tak, jak jest. Fajnie, póki biednie. Bo tanio, bo egzotycznie, bo możemy grać rolę białych sahibów. Odruchowo traktujemy inne kultury z wyższością i naiwnie wierzymy, że biednie znaczy autentycznie. Tak jakbyśmy my sami tylko mieli prawo się bogacić. Ciekawe, czy moi Holendrzy byliby zadowoleni, gdyby po kilku latach odwiedzili tę samą laotańską wioskę i podjęto by ich ryżem ugotowanym w elektrycznym szybkowarze zamiast w kociołku nad paleniskiem. Dalej byłoby tak prosto i fantastycznie czy już tylko „like a five star hotel”?
8 lat eksperymentu w Rio de Janeiro. Jak próbowano odkupić miasto przed Igrzyskami Rio de Janeiro
Rio to miasto pełne przepychu, ale także biedy i przemocy dręczących rozsiane na wzgórzach fawele. Przed Igrzyskami slumsy przechodziły radykalne zmiany. Przeczytajcie jak przygotowywano miejsca, którymi Brazylia nie chciała się chwalić.
Jesteśmy królikami doświadczalnymi – stwierdza Fabio de Amaral, dawniej zabójca na usługach gangu narkotykowego, dziś ewangelicki kaznodzieja. Kościół, w którym Fabio wygłasza kazania, mieści się w Santa Marta, jednej z faweli Rio. Mówi tak, bo okolicę objął plan wyczyszczenia slumsów przed igrzyskami w 2016 r. Eksperyment rozpoczął się w listopadzie 2008 r. Oddziały specjalne policji wkroczyły wtedy na teren stromego wzgórza pokrytego rachitycznymi domami z cegły i żużlu, które wznoszą się obok ścieżek z 788 stopniami prowadzącymi do stóp słynnej figury Chrystusa Odkupiciela. Podczas zwykłych policyjnych nalotów na narkotykowych dilerów siły porządkowe wjeżdżały do faweli opancerzonymi ciężarówkami zwanymi w slangu „czerepami” i błyskawicznie eliminowały swoje cele. Tym razem jednak 112 „funkcjonariuszy pacyfikujących” zostało w Santa Marta na dłużej, by na dobre rozprawić się z gangiem. Następnie władze wybudowały tu pomalowane w jaskrawe kolory bloki mieszkalne, dociągnęły do nich prąd, wreszcie dostarczyły 700 darmowych lodówek. Dziś Santa Marta jest ulubionym miejscem ekip filmowych i celebrytów pokroju Madonny czy Johna McCaina. Odwiedza je też mnóstwo brazylijskich turystów, dla których jest to często pierwsza wizyta w faweli. Jakiś czas temu Fabio sam był jednym z tych, którzy sprawiali kłopoty w slumsach. Urodzony w faweli w 1973 r. wyrósł na płatnego zabójcę. Zwano go „Bananeira” – od drzewa bananowca, które przypominał, gdy popisywał się, chodząc po wąskich ścieżkach na rękach z nogami rozłożonymi w górze. Wiarę w Boga odnalazł dzięki miejscowej zakonnicy, ale – jak sam przyznaje – całkowita przemiana zajęła mu sporo czasu. – Wierzę w stopniową skruchę – mówi Fabio, próbując opanować dwa pitbule mieszkające na dachu jego domu. Wygląda jak Mike Tyson ubrany do kościoła: ma żółtą koszulę z krótkim rękawem i czarne spodnie od garnituru. W czasie wolnym od głoszenia kazań Fabio na ulicach szuka bezrobotnych i próbuje namówić ich do udziału w szkoleniach z budowlanki. To olbrzymi krok naprzód dla ludzi, których w Rio określa się mianem lixo, czyli śmieci. Firmy nie boją się już ich zatrudniać, traktują z większym szacunkiem. Wciąż jednak nie można mówić o dostatnim życiu. Przed wjazdem do Santa Marta widnieją tabliczki ostrzegające przed gorączką krwotoczną, a „w wyższych partiach wzgórz mieszka tylko smutek” – jak twierdzi Fabio, wskazując na prowizoryczne budynki. Programy pomocy społecznej tam nie sięgają, a wokół nich wciąż widać ludzi przygotowujących posiłki na przydomowych paleniskach. Okupacja drogą do sukcesu Rio desperacko potrzebowało rozwiązania skomplikowanego ekonomicznego węzła, na który składały się niskie płace, słaby system władzy i fatalna komunikacja publiczna. Pieniądze z budżetu płynęły tu tak sprawiedliwie, jak w każdej innej kleptokracji. – Tak się dzieje na całym świecie, u nas jednak osiągnęło ogromną skalę – twierdzi José Mariano Beltrame, sekretarz stanu ds. bezpieczeństwa publicznego, autor planu zakładającego okupację slumsów przez 12,5 tys. policjantów. Do mistrzostw świata w piłce nożnej w 2014 r. mają oni pozbyć się gangów kontrolujących 165 lokalnych społeczności. Beltrame ma nadzieję, że dzięki temu po igrzyskach w 2016 r. zostawi po sobie sprawny aparat państwowy i gospodarkę opartą na prawie. Wielu mieszkańców wierzy, że Beltrame to pierwszy nieskorumpowany szef wydziału bezpieczeństwa. Nie pochodzi z Rio – jego akcent i trzymana pod biurkiem tykwa na mate wskazują, że jest gauczem z południowych równin Brazylii. W innych slumsach okupowanych obecnie przez siły policyjne życie się poprawiło. Dzieci znów mogą bawić się na ulicach, a znajomi odwiedzać się wzajemnie. Ludzie wciąż jednak są podejrzliwi. Jeden z przyjaciół Fabio, Sérgio Souza de Andrade, również kaznodzieja, wyjaśnił mi to podczas zwiedzania kościelnych katakumb. – Ludzie nie chcą o tym głośno mówić, ale najbardziej boimy się, że jutro będzie jak wczoraj. Co się stanie, kiedy policja się wycofa? Spójrzmy na Cantagalo, fawelę w kształcie amfiteatru, skąd rozciąga się imponujący widok na miasto. Przez 35 lat rządzili tu przemytnicy. Ściany, na których dziś widać malunki lokalnych artystów, dawniej pokryte były napisami sprejem typu „Jesteśmy świrami” czy „Tu rodzą się wariaci”. Gdy w grudniu 2009 r. policja przejęła kontrolę nad dzielnicą, gangsterzy przestali chodzić z bronią na widoku, ale nie opuścili tych okolic. – Kryją się gdzieś wyżej – stwierdza Luiz Bezzerra de Nascimento, szef stowarzyszenia lokalnej społeczności, pokazując ręką w stronę szczytu wzgórza. Fakt, że Cantagalo witało policję z otwartymi rękami, jest efektem zakrojonej na szeroką skalę kampanii informacyjnej. Jak tłumaczy kapitan miejscowej jednostki pacyfikacyjnej Leonardo Nogueira, to strategia stara jak wojskowe okupacje. To on na oczach kamer lokalnej telewizji rzucał dzieciom cukierki przez okno komendy. – Jeśli te dzieciaki będą mogły żyć z dala od narkotyków, wyrosną na innych ludzi – wyjaśnia Nogueira. – Chcemy wrócić tu za 20 lat i zobaczyć, jak bardzo różnią się od pokolenia rodziców. Między gangami a kapitalizmem Po zniknięciu gangów w pewnym sensie nastał kapitalizm – każdy mieszkaniec faweli musi sobie radzić sam. Dotychczas elektryczność w Santa Marta dzięki nielegalnej plątaninie kabli była darmowa. Teraz trzeba płacić rachunki. Nikt nie potrafi wytłumaczyć, dlaczego wysokość opłat zmienia się z miesiąca na miesiąc. Wartość nieruchomości w okolicy też poszybowała w górę. W pobliskiej, nieco lepiej utrzymanej Botafogo, gdzie jeszcze niedawno świstały zbłąkane kule, ceny mieszkań wzrosły ponaddwukrotnie. Zarówno studenci, jak i obcokrajowcy nagle zapragnęli domów z widokiem na Santa Marta. Mimo początkowych sukcesów akcji pacyfikacyjnej ubodzy mieszkańcy Rio pozostają nieufni wobec rządowych planów przekształcenia miasta. Co jakiś czas dochodzi do gwałtownych protestów, jak np. kilka lat temu, gdy rozpoczęto budowę betonowego ogrodzenia wzdłuż prowadzącej do lotniska autostrady Linha Vermelha. Władze mówiły, że to ekrany dźwiękochłonne, ale krytycy uznali, że raczej próba ukrycia nędznych mokradeł Complexo da Maré razem z wybudowanymi na nich domami, których mieszkańcy handlowali na poboczu autostrady, czym się da. Podobne wątpliwości narastają w związku ze zbliżającymi się igrzyskami. Połowa nowych obiektów powstanie w Barra da Tijuca, 30 km od centrum miasta – w kojarzącej się z Miami enklawie klasy średniej. Nie widać tu zbyt wiele biedoty, ale – co dziwniejsze – nieobecny jest też urok cidade maravilhosa, „cudownego miasta”, które dało światu Carmen Mirandę i Dziewczynę z Ipanemy. O dzielnicy tej mówi się „Rio, które zapomniało o Rio”. Jak przekonuje doradca władz miejskich, hiszpański naukowiec Jordi Borja: – Igrzyska powinny zostać wykorzystane do poprawy sytuacji w centrum miasta, a nie na przedmieściach. Dzięki nim można by zmniejszyć podziały społeczne i stworzyć infrastrukturę służącą biedniejszym mieszkańcom. Jakieś pieniądze najwyraźniej jednak docierają także do najuboższych dzielnic. Dolną i górną część slumsów Cantagalo połączono za pomocą dwóch wzlatujących pod niebo wind umieszczonych w stalowych szybach. W Complexo do Alemão, plątaninie kilku faweli stanowiącej do niedawna twierdzę Czerwonego Komanda, największego z gangów Rio, zaroiło się od robotników, którzy wybudowali kilka tysięcy nowych mieszkań, ośrodek sportowy i kolejkę linową. Niektórzy mają nadzieję, że te projekty – jak londyńskie metro czy Most Brookliński – staną się symbolem cnót obywatelskich, otwarcia slumsów i przyznania równych praw wszystkim cariocas – jak mówią o sobie mieszkańcy Rio. Inni jednak twierdzą, że pieniądze i tak zostaną rozkradzione, jako przykład wskazując budynek Cidade das Artes (Miasto Sztuk). Na wznoszenie gigantycznej betonowej sali koncertowej wydano już 250 mln dolarów i chociaż od rozpoczęcia prac w Barra da Tijuca minęło już 10 lat, w budynku nie zabrzmiała jeszcze ani jedna nuta. Skoro szukamy już jakiegoś trwałego olimpijskiego dziedzictwa, może będzie nim pokój, jaki zapanuje tu po igrzyskach? Odpowiedź, jak twierdzi wielu, może dać miejscowy karnawał. To czas, w którym wszystkie role społeczne zostają odwrócone. – Jesteśmy miastem hucznych imprez – mówi burmistrz Eduardo Paes. – Próbujemy odtworzyć ten rodzaj zorganizowanego chaosu, jaki panuje w Rio w trakcie karnawału. Podczas olbrzymich parad ubodzy przebierają się za królów, elita z nadmorskich osiedli udaje żebraków, zaś 60 tys. uczestników na prawie stu platformach bawi się w gorących rytmach samby do rana. Ale karnawał odbywa się tylko raz do roku. Tymczasem staraniom, żeby zmienić Rio przed igrzyskami, położy kres sama olimpiada. Po ceremonii zamknięcia przyszłość faweli spocznie na barkach takich ludzi jak Fabio, głoszący przesłanie osobistego odkupienia. Jego kościół stoi przy placu z pomnikiem Michaela Jacksona; to w tym miejscu gwiazdor nagrał teledysk do piosenki They Don’t Care About Us („Zupełnie ich nie obchodzimy”). Świątynię wypełniają dzieci z ubogich rodzin i dorośli mający problemy z narkotykami. W wietrzne dni zza metalowych żaluzji chroniących przed oceaniczną bryzą niesie się głos Fabia. – Ciało jest słabe – intonuje do mikrofonu. – A duch silny. To jego pieśń dla zwykłego człowieka. Tekst: Joshua Hammer