Słowianie kontra wikingowie. Jakie relacje łączyły ich we wczesnym średniowieczu? – nowy podcast
W Skandynawii znajdowane są słowiańskie naczynia ceramiczne, biżuteria, a nawet pozostałości po konstrukcjach, które mają ponad 1000 lat. Czy to oznacza, że nasi przodkowie przyczynili się do powstania pierwszych skandynawskich królestw? O relacjach wikińsko-słowiańskich rozmawiamy w nowym podcaście National Geographic Polska z dr. Jakubem Jagodzińskim.
To już czwarty odcinek cyklu „Wszystkie Tajemnice Słowian”. Tym razem skupiamy się na kontaktach Słowian z wikingami, do których dochodziło ponad 1000 lat temu. Do tej pory dominowała w przestrzeni publicznej narracja, wedle której to Słowian mieli zdominować przybysze z północy. A Mieszko I miał być wikingiem. Rozmowa z dr. Jakubem Jagodzińskim Nasz kolejny gość, dr Jakub Jagodziński, jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie archeologii, a także etnologiem i antropologiem kultury, pracownikiem Działu Naukowego w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu. Jest też autorem artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz książki „Goście, kupcy, osadnicy. Kontakty Słowian Zachodnich i Skandynawów w epoce wikingów”. Zaginione emporium Truso W tym odcinki rozmawiamy między innymi o jedynym na ziemiach polskich wikińskim emporium Truso, które odkryto niedaleko Elbląga 40 lat temu. Miejsce to zostało założone przez Skandynawów i istniało od VIII do schyłku X wieku. Wiedza o istnieniu Truso pochodzi tylko z jednego źródła pisanego – relacji anglosaskiego podróżnika Wulfstana. Głównymi towarami handlowymi był tam bursztyn oraz prawdopodobnie niewolnicy, co potwierdzają znaleziska kajdan i arabskich monet. Osada miała charakter nieagrarny i składała się z trzech części: strefy portowej, centralnej oraz peryferyjnej. – Ta osada była na wskroś skandynawska. Ona była przez Skandynawów założona, kontrolowana, łączyła szlaki handlowe – opowiada dr Jagodziński. Czy Mieszko I był wikingiem? Dr Jakub Jagodziński kategorycznie stwierdza na podstawie źródeł, że Mieszko I nie był wikingiem. Nie istnieją żadne przesłanki historyczne ani archeologiczne, które wskazywałyby na skandynawskie korzenie pierwszych Piastów – przekonuje badacz. Z podcastu dowiemy się, że koncepcja ta zrodziła się w nauce kilkaset lat temu, gdy polscy uczeni zaczęli zastanawiać się nad początkami państwa. Słowianie w Skandynawii Ten temat prawie nie istnieje w szerszej debacie. Mowa o obecności Słowian w Skandynawii. Tymczasem – jak mówi nasz gość – był to proces trwający od VIII wieku, obejmujący tereny dzisiejszej Danii, Szwecji, Norwegii, a nawet odległej Islandii. Najmocniejszym dowodem na fizyczne osadnictwo są słowiańskie ziemianki, które archeolodzy odkryli w takich ośrodkach jak Hedeby czy Aarhus. W duńskim Roskilde istnieje nawet dzielnica o nazwie Windeboder, co oznaczało „słowiańskie kramy”. Takich słowiańskich „śladów” jest zatem sporo. Wpływ słowiańskich przybyszów był widoczny również w codziennym użytku, ponieważ tzw. ceramika bałtycka powszechna w Skandynawii ma w rzeczywistości słowiańską genezę i formy. Partnerski charakter relacji i wzajemne przenikanie się kultur Zdaniem dr. Jagodzińskiego nie można mówić o jednostronnym wpływie agresywnych wikingów na rzekomo bierne i zdominowane społeczności słowiańskie. Zamiast tego badacz proponuje wizje partnerskich relacji między elitami obu grup. Według niego kluczowe znaczenie miała nie etniczność czy pochodzenie, lecz funkcja pełniona w systemie gospodarczym przez kupców i rzemieślników. Skandynawscy i słowiańscy specjaliści współpracowali ze sobą na zasadach rynkowych. Wideo z rozmową z dr. Jakubem Jagodzińskim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Jest to czwarty odcinek nowej serii Wszystkie Tajemnice Słowian. W pierwszym rozmawialiśmy z prof. Piotrem Grochowskim o rodzimowiercach, w drugim – o DNA Słowian z dziennikarką „Polityki” Agnieszką Krzemińską, a w trzecim z prof. Pawłem Żmudzkim o Wielkiej Lechii. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wielka Lechia w naszym podcaście. Imperium zrodzone z wyobraźni do dziś rozpala emocje
Czy Wielka Lechia, której centrum miało znajdować się w dzisiejszej Polsce, była w starożytności globalnym mocarstwem? Internet huczy od opowieści o tym potężnym imperium Słowian. O tym, jak zrodziła się ta przemawiająca do wyobraźni opowieść mówi prof. Paweł Żmudzki w podcaście z cyklu „Wszystkie Tajemnice Słowian”.
Pierwsze państwo słowiańskie na obecnych ziemiach Polski powstało w IX wieku, wraz z dynastią piastowską. Pierwszym historycznym władcą był Mieszko I, a królem – jego syn Bolesław Chrobry. Internet zalewają jednak od kilku lat opowieści o Wielkiej Lechii – domniemanym królestwie, które miało istnieć na naszych ziemiach tysiące lat wcześniej. Swoim zasięgiem obejmować miało dużą część Europy. Ile jest prawdy w tej opowieści? W tym odcinku podcastu National Geographic Polska Szymon Zdziebłowski rozmawia się z prof. Pawłem Żmudzkim, historykiem i mediewistą z Wydziału Historii UW. Naukowiec specjalizuje się w badaniach porównawczych średniowiecznych kronik. Wincenty Kadłubek – kluczem do rozwiązania zagadki Wszystko zaczęło się od jednego człowieka. Był nim Wincenty Kadłubek, biskup krakowski żyjący na przełomie XII i XIII wieku. Prawdopodobnie studiował na zachodzie Europy. Po powrocie do kraju napisał kronikę, która stała się fundamentem opowieści o starożytnej Polsce. Zawarł tam epicką opowieść o walecznych Lechitach. Dla Kadłubka nazwa „Lechici” była zamienna z „Polakami”, choć to późniejsi interpretatorzy stworzyli z tego koncept imperialny. Gdzie tkwi haczyk w tej opowieści? Kadłubek nie pisał podręcznika do historii. Zupełnie świadomie rezygnował z dat rocznych. W jego kronice Aleksander Wielki czy Juliusz Cezar pojawiają się obok polskich władców w ramach chronologii względnej. A jego epos był nośnikiem dumy narodowej. Jak mówi historyk, kronika Kadłubka nie jest wyjątkowa pod względem takich „mitycznych” opowieści. W zachodniej Europy również powstawały takie „dzieje” dynastii, których zadaniem było budowanie tożsamości zbiorowej, a nie relacjonowanie prawdziwych wydarzeń. – Najbardziej znanymi przykładami jest pochodzenie królestwa Francji, czy w ogóle Franków od Trojan – wskazuje naukowiec. Skąd się wzięli „Lechici?” Prof. Żmudzki próbuje też wyjaśnić pochodzenie nazwy „Lechici”. – My do dziś nie wiemy skąd ona się wzięła. Istnieje koncepcja już ukuta pod koniec XIX wieku (…) – mówi. Być może powstała pod wpływem ruskim, węgierskim, litewskim lub skandynawskim. Ale być może jego twórcą jest sam Wincenty Kadłubek. Kronika Prokosza „na ratunek” pseudonauce Zwolennicy Wielkiej Lechii próbują ratować mit innymi źródłami, jak Kronika Prokosza. Historycy udowodnili, że jest to jednak XIX-wieczne fałszerstwo. Autor tej mistyfikacji chciał osadzić legendę w konkretnym czasie. A treść kroniki bazuje na dziele Kadłubka. Prof. Żmudzki odrzuca również ten dowód na Wielką Lechię. Archeologia, czyli brutalne zderzenie z rzeczywistością Jeśli istniałoby wielkie słowiańskie imperium, musiałoby zostawić ślady: drogi, monety, grody czy kosztowności. Czy archeolodzy coś odkryli? Nie – mówi prof. Żmudzki i w jego ocenie ten argument jest absolutnie rozstrzygający jeśli chodzi o istnienie Wielkiej Lechii. Wszystko więc wskazuje na to, że jest to tylko pseudarcheologiczna koncepcja. Wideo z rozmową z prof. Pawłem Żmudzkim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Jest to trzeci odcinek nowej serii Wszystkie Tajemnice Słowian. W pierwszym rozmawialiśmy z prof. Piotrem Grochowskim o rodzimowiercach, w drugim – o DNA Słowian z dziennikarką „Polityki” Agnieszką Krzemińską. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Skąd naprawdę wzięli się Słowianie? – rozmawiamy z Agnieszką Krzemińską, dziennikarką „Polityki”
Czy Słowianie mieszkali nad Wisłą „od zawsze”, czy przybyli tu jako fala migrantów ze wschodu? Od lat naukowcy toczą o to zaciekłe spory. Co wniosły do tego tematu najnowsze badania DNA? Zapraszamy na fascynującą rozmowę z dziennikarką Agnieszką Krzemińską z tygodnika „Polityka”.
Kwestia pojawienia się Słowian to temat, który rozpala emocje nie tylko w Polsce, ale w całej Europie. Naukowcy od dekad dzielą się na dwa główne obozy. Pierwszy z nich, który reprezentują autochtoniści, wierzy, że nasi przodkowie żyli między Wisłą a Odrą niemal od zawsze. Reprezentanci drugiego obozu, allochtoniści, twierdzą, że Słowianie napłynęli na te ziemie dopiero w połowie pierwszego tysiąclecia ze wschodu. Spór ten ma charakter nie tylko naukowy, ale też tożsamościowy i polityczny. Przez długi czas archeolodzy musieli niemal „udowadniać” legendy o naszych prastarych korzeniach. Dziś jednak do gry weszła nowoczesna technologia. Badania DNA stały się narzędziem, które pozwala zajrzeć głębiej w przeszłość niż kiedykolwiek wcześniej. Rozmowa z Agnieszką Krzemińską z „Polityki” W najnowszym podcaście „National Geographic Polska” Szymon Zdziebłowski rozmawia z dziennikarką naukową „Polityki” – Agnieszką Krzemińską, która zajmuje się tematyką archeologiczną. Reporterka śledziła ostatnie doniesienia dotyczące badania DNA, które dotyczyły pochodzenia Słowian w Polsce i w Europie. W podcaście podzieliła się swoimi refleksjami na ten temat. Problem w poznaniu pochodzenia Słowian Badanie pochodzenia Słowian przypomina układanie puzzli, w których brakuje większości elementów. Podstawowym problemem jest obrządek pogrzebowy naszych przodków – Słowianie bowiem palili swoich zmarłych. Jak opowiada Agnieszka Krzemińska, ciała zmarłych trafiały na stos, a prochy do urn, co dla genetyków jest prawdziwym koszmarem. Figlerowicz kontra Gretzinger W podcaście omawiamy dwa duże badania genetyczne, które dotyczą kolebki Słowian. Wyniki badań zespołu prof. Marka Figlerowicza z Instytutu Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk w Poznaniu opublikowane w 2023 roku – jak opowiada Krzemińska – bardzo ucieszyły autochtonistów, bo wynik miał sugerować pewną ciągłość genetyczną na ziemiach Polski. Z kolei w 2025 roku ukazała się publikacja m.in. dr Joschy Gretzingera z Instytutu Maxa Plancka w Lipsku. Wynika z niej, że po połowie I tysiąclecia w przypadku Niemiec wschodnich i Polski doszło do zasadniczej wymiany ludności – nawet 80%, co sugeruje napływ całych populacji we wschodu. Słowiańscy piraci i najstarsze DNA Słowian z terenu Polski W podcaście mowa jest też o odkryciach z Gródka nad Bugiem, gdzie profesor Marcin Wołoszyn odnalazł niespalone szczątki słowiańskich dzieci. Ich DNA różniło się od wcześniejszych mieszkańców tych ziem w stopniu niemal całkowitym. Potwierdza to teorię, że Słowianie rzeczywiście przybyli z „epicentrum” położonego na terenie dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. Pojawi się też wątek Słowian – piratów. Okazuje się, że nasi przodkowie nie chcieli być gorsi od wikingów… Wideo z rozmową z Agnieszką Krzemińską można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Jest to drugi odcinek nowej serii Wszystkie Tajemnice Słowian. W pierwszym rozmawialiśmy z prof. Piotrem Grochowskim o rodzimowiercach. Źródło: National Geograhic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„To nie jest chwilowa moda, to jest trend”. Kim są polscy rodzimowiercy?
Współczesna Polska to nie tylko strzeliste wieże kościołów, ale też płonące w lasach ogniska i dawni bogowie. Profesor Piotr Grochowski z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wyruszył w teren, by zbadać świat współczesnych wyznawców słowiańskich bóstw. Ten temat porusza najnowszy odcinek wideopodcastu National Geographic Polska.
Rodzimowierców, czyli wyznawców religii nawiązującej do wierzeń dawnych Słowian, mieszka w Polsce zaledwie kilka tysięcy. Ale jest o nich coraz głośniej w mediach i wzbudzają spore zainteresowanie. Co o nich wiemy? Odpowiedź na to pytanie daje nauka. „Nasza wiedza o religii przedchrześcijańskich Słowian jest dość ułomna” Naszym gościem i ekspertem w tym zakresie jest dr hab. Piotr Grochowski, folklorysta, etnolog z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ubiegłym roku ukazała się jego książka „Polskie rodzimowierstwo” (nakładem Wydawnictwa UMK), która jest efektem jego badań wśród rodzimowierców, zwanych też czasem współczesnymi poganami. Korzenie ukryte w mroku historii Rodzimowierstwo to religia, która próbuje wskrzesić to, w co wierzyli nasi przodkowie przed przyjęciem chrześcijaństwa. Zadanie to przypomina jednak układanie ogromnych puzzli, z których większość elementów bezpowrotnie zaginęła. Jak zauważa badacz: brakuje nam bowiem tekstów samych Słowian sprzed 966 roku, czyli chrztu Polski. Naukowcy muszą rekonstruować ten świat, korzystając z archeologii, językoznawstwa i zapisków dawnych kronikarzy. Rodzimowiercy nie mają swojej Biblii ani Koranu. Zamiast tego studiują opracowania naukowe, traktując je jako ważną część swoich wierzeń. Ich świętą księgą jest natura, obserwacja natury, życie zgodnie z cyklem przyrody. Ogień, las i święta księga natury Podstawą tej wiary nie są mury świątyń, lecz bezpośredni kontakt z przyrodą. Rodzimowiercy modlą się głównie na zewnątrz, na łonie natury. Centralnym punktem każdego obrzędu jest święty ogień. – Ogień jest uważany za rodzaj pośrednika pomiędzy ludźmi a bogami – opowiada prof. Grochowski. Kim są polscy rodzimowiercy? Według prof. Grochowskiego ludzie poszukują czegoś własnego w zalewie kultury angloamerykańskiej. Szukają odpowiedzi na pytanie „kim jesteśmy?” i znajdują ją w słowiańskich korzeniach. Drogi do rodzimowierstwa są różne: od fascynacji historią, przez miłość do natury, aż po popkulturę, taką jak świat „Wiedźmina”. – Rodzimowierstwo jest urozmaicone zarówno pod względem stricte religijnym, ale też pod względem społecznym. Poglądy społeczno-polityczne jego wyznawców też są bardzo mocno zróżnicowane – zauważa ekspert. Wszystkie Tajemnice Słowian Tym odcinkiem rozpoczynamy nowy cykl National Geographic Polska zatytułowany Wszystkie Tajemnice Słowian, w którym będziemy rozmawiali na różne tematy dotyczące Słowiańszczyzny. Przyjrzymy się między innymi pochodzeniu Słowian czy słowiańskiej kuchni. Kolejne odcinki będą ukazywały się w następnych tygodniach. Wideo z rozmową z dr. hab. Piotrem Grochowskim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisieSpotify. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Udałem się tropem „Atlantydy Bałtyku”. Trafiłem do podziemi z zagadkowymi cylindrami
Cztery enigmatyczne, bezbarwne cylindry wypełnione cieczą znajdują się w podziemiach lokalnego muzeum w Greifswaldzie. Czy stanowią odpowiedź na odwieczne pytanie: gdzie położona była legendarna Wineta, czyli „Atlantyda Bałtyku”? Oto, co udało mi się ustalić.
Okres świąteczny to dobry moment nie tylko na siedzenie przy suto zastawionym stole z rodziną, ale też na wspólne bliższe i dalsze podróże. Nie trzeba wcale wylatywać do ciepłych krajów. Również za miedzą może być ciekawie, a czasem wręcz tajemniczo. Tak też było w przypadku mojej wycieczki pod koniec grudnia ubiegłego roku. Celem był Greifswald, ważne miasto w Meklemburgii-Pomorzu Przednim w północnych Niemczech. Swoje kroki skierowałem najpierw do lokalnego Pommersches Landesmuseum, które opowiada historię regionu. W jego podziemiach natknąłem się na coś niezwykłego. I związanego z pasjonującą legendą. „Atlantyda Bałtyku” – to gdzieś tutaj? Jedna z większych archeologicznych zagadek Pomorza Przedniego dotyczy średniowiecznej legendy. Chodzi o losy Winety, czyli wielkiego i bogatego miasta, które miało w średniowieczu pochłonąć morze. Wineta miała znajdować się na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego i nie mieć sobie równych na całym Morzu Północnym i Bałtyku. Jej mieszkańcy, wraz ze wzrostem bogactwa, stawali się coraz bardziej dumni, aroganccy i bezbożni. Ich domy były zbudowane z marmuru i wyłożone złotem, a w porcie cumowały setki statków. Legenda głosi, że w sztormową listopadową noc boska sprawiedliwość dosięgła miasto, kiedy to straszna powódź zatopiła domy i ludzi; nikt nie uniknął zagłady. Bogate miasto wraz z całą jego chwałą i przepychem zostało zniszczone w ciągu kilku godzin. Skąd czerpiemy informacje o tym miejscu? Niemiecki kronikarz Adam z Bremy w XI wieku opisywał miasto Jumne (identyfikowane z Winetą), które było największe ze wszystkich miast słowiańskich i Europy. Znajdowało się ono u ujścia Odry, na wyspie. Adam z Bremy podkreślał, że miasto było zasobne w towary nordyckich ludów. Wszystkie wskazuje, że Wineta to to samo miejsce opisywane przez Wikingów jako Jomsborg. Trzynastowieczna Saga o Jomsvikingach opisuje to miejsce jako warownię położoną na Słowiańszczyźnie. Według tej sagi miasto miał założyć duński jarl Palnatóki. Inne źródła jako założyciela warowni wskazują Haralda Sinozębego, czyli króla Danii w drugiej połowie X wieku. Ale tak naprawdę pierwsza średniowieczna osada na Wolinie była zapewne stworzona przez Słowian Źródła na temat tej „bałtyckiej Atlantydy” różnie opisują zaginione miasto. Według jednych mieszkali tam Słowianie i Grecy lub barbarzyńcy, a innych – wikingowie. A może opisują one to samo miejsce, tylko w różnych odstępach czasu? Gdzie położona jest Wineta? Powróćmy do mojej wizyty w muzeum w Greifswaldzie. Podróż przez dzieje regionu zaczynam od podziemi. Moje spojrzenie pada na cztery szklane cylindry wypełnione jakąś cieczą. Ponad nimi jest napis: „Gdzie położona była Wineta?” oraz mapka regionu Pomorza Przedniego z zaznaczonymi czterema lokalizacjami. Od dwustu lat naukowcy debatują na temat tego, gdzie położona była „Atlantyda Bałtyku”. Przed II wojną światową niemieccy badacze bardzo chcieli udowodnić, że Jomsborg był germańsko-nordycki (a nie słowiański) i położony w rejonie dzisiejszej wyspy Wolin. Alternatywne lokalizacje zaginionego miasta Padały też inne propozycje położenia legendarnej wyspy. Były to miejsca znajdujące się obecnie na terenie Niemiec: głębiny Bałtyku na wysokości miejscowości Koserow na wyspie Uznam. W XVIII i XIX wieku wielu badaczy wierzyło, że są w morskich topielach widoczne są pozostałości murów obronnych i fundamentów budynków zatopionego miasta; Peenemünder Haken, położone również na wyspie Uznam. Dowodów jest niewiele, wśród nich lokalizacja na mapach z XVII wieku, ale też odkrycia w postaci dziewięciu wikińskich złotych pierścieni w latach 1906–1908; niedaleko Barth – małego miasteczko położonego nad Bałtykiem w Meklemburgii-Pomorzu. Wineta mogła być w obszarze polderów w okolicach tej miejscowości. Liczne znaleziska na powierzchni dowodzą gęstego osadnictwa słowiańskiego. Archeologowie podwodni znaleźli w Barther Bodden pod wodą resztki konstrukcji. Cylindry zdradzą prawdę? Ale jaka jest prawda? Gdzie położone było legendarne miasto? Czy cylindry wspomniane na początku mojego tekstu, które widzę, są jakimiś zabytkami wydobytymi w jednej z tych lokalizacji i postawią kropkę nad „i” w moich rozważaniach? Niestety nie. Jak każda legenda i ta daje duże pole do interpretacji. I każdy może wybrać najbardziej pasującą odpowiedź. Cylindry są tak naprawdę wielkimi, ponad metrowymi urnami do głosowania, wypełnionymi wodą. Każdy z cylindrów symbolizuje jedno z wymienionych przeze mnie powyżej miejsc domniemanej lokalizacji Winety. Głosowanie odbywa się z pomocą monet, które wrzuca się od góry do cylindrów. Na nich zamontowane są cyfrowe liczniki. Gdy jestem w muzeum, na miejscu pierwszym jest Peenemünder Haken z blisko 14 tysiącami głosów. Ostatnie miejsce zajmuje... Wolin z 10,6 tysiącami głosów. Mimo że obecnie naukowcy skłaniają się do tego, że legendarne miasto położone było istotnie na wyspie Wolin. I to wynika również z opisów zawartych w muzeum. Obszerne wykopaliska potwierdzają, że żadne inne miejsce w delcie Odry nie ma tak wielu znalezisk z lat 800 do 1050. Był to okres świetności Winety. Miasto na wyspie Wolin było ogromne. Składało się z trzech części. Mieszkało tam 8 000 do 10 000 osób. Porty miały 300 metrów długości. Były zbudowane z dębowych pali. Archeolodzy znaleźli ślady mieszkańców z różnych krajów i silne wikińskie wpływy. Ale kluczowy był komponent słowiański. Próbuję ratować sytuację i wrzucam dwie monety do cylindra „wolińskiego”. Licznik ani drgnie. Pacnięcie pojemnika nic nie daje. Czyżby był zepsuty? Na wszelki wypadek sprawdzam, wrzucając jedną monetę na rzecz niemieckiego kandydata. I w tym przypadku licznik nie rusza się. Być może więc należy wrzucać monety o wyższym nominale, bo liczy się waga i cyfra zmieni się po przekroczeniu konkretnego progu? Walka o lokalizację legendarnej Winety/Jomsborga – jak widać – nadal się nie skończyła. Nie mam większych wątpliwości, że gdyby wystawa była eksponowana w jakimś polskim muzeum, to cylinder symbolizujący Wolin byłby wypełniony grosikami niemal po brzegi. Kto nie chciałby mieć w granicach swojego kraju reliktów po „bałtyckiej Atlantydzie”? Archeolodzy z Wolina na tropie W minionym roku w Wolinie rozpoczęły się wspólne badania archeologiczne Polaków i Duńczyków. W ich ramach prowadzone będą wykopaliska przez trzy sezony w latach 2025–2027. – Jestem podekscytowany, że mamy teraz okazję zbadać archeologię miasta razem z naszymi duńskimi kolegami. Obecnie jest to jedno z największych stanowisk archeologicznych w regionie Morza Bałtyckiego, którego znaczna część nie została jeszcze zbadana. W Wolinie istnieje potencjał do znalezienia wszystkiego, od statków, po tkaniny i rzadkie towary handlowe – skomentował dr Wojciech Filipowiak z Polskiej Akademii Nauk, który poprowadzi wykopaliska w Wolinie. Czy archeologom uda się odkryć legendarne domostwa pokryte złotem? Raczej nie, ale i tak zapowiada się fantastyczna archeologiczna przygoda. W grudniu ubiegłego roku badacze ogłosili znalezienie na Srebrnym Wzgórzu reliktów po czterech chatach i setek przedmiotów codziennego użytku z czasów średniowiecza. To znalezisko wskazuje – zdaniem dr. Filipowiaka – że początki miasta Wolina być może nie są takie, jak do tej pory sądzono. Wcześniej uważano, że osada rozrastała się od centrum. – Teraz wygląda na to, być może w centrum miasta była ludność słowiańska – podkreśla naukowiec. Źródła: National Geographic Polska, PAN, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ekspertka: w Polsce rośnie popularność pogaństwa. Słowiańska kultura, święta i rytuały wracają do łask
Według najnowszych badań pogaństwo w Polsce to dynamicznie rozwijające się zjawisko. Choć oficjalnie polskich pogan jest tylko kilka tysięcy, dr Joanna Malita-Król z Instytutu Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego sugeruje, że realna liczba wyznawców może sięgać nawet kilkunastu tysięcy i stale rośnie.
Dane ze Spisu Powszechnego z 2021 roku wskazują na ponad 4,7 tys. osób deklarujących się jako poganie, z czego większość stanowią rodzimowiercy (wyznawcy współczesnej religii słowiańskiej), choć obecni są również druidzi czy asatryjczycy. Rosnąca popularność tych praktyk jest ściśle powiązana z odrodzeniem zainteresowania słowiańskim dziedzictwem w popkulturze, modzie oraz mediach społecznościowych. Kim są współcześni polscy poganie? Dla wielu osób pogaństwo staje się odpowiedzią na rozczarowanie dominującym Kościołem Katolickim. Proces sekularyzacji nie oznacza bowiem zaniku potrzeb duchowych, lecz ich przesunięcie w stronę form mniej dogmatycznych. Według Mality-Król uczestnicy pogańskich rytuałów często opisują to doświadczenie jako poczucie „bycia w domu” i odnalezienie swojego miejsca w świecie. Wbrew stereotypom, poganie nie są grupą odizolowaną od społeczeństwa. To zróżnicowana społeczność mieszkająca głównie w miastach, obejmująca osoby o każdym poziomie wykształcenia i statusie. Cechą charakterystyczną polskich pogan jest ogromne oczytanie – zgłębianie słowiańszczyzny wymaga wiedzy, co sprawia, że w pogańskich domach często są pokaźne biblioteki. Filozofia i praktyka religijna Jedną z kluczowych cech, która odróżnia pogaństwo od religii instytucjonalnych, jest brak sztywnego zestawu dogmatów. To nie jest religia ortodoksyjna (oparta na wierze w doktryny), ale ortopraksyjna, gdzie fundamentem jest rytuał i praktyka. Duchowość ta jest głęboko osadzona w cyklu natury. Główne święta wyznaczają kluczowe momenty w roku: przesilenia (zimowe i letnie), równonoce (wiosenna i jesienna) oraz fazy cyklu wegetacyjnego. To właśnie wtedy odbywają się najważniejsze obrzędy, takie jak Jare Gody, Noc Kupały, Dziady czy Szczodre Gody. Do tego mogą dochodzić święta poświęcone poszczególnym bóstwom: święto dla Welesa z początkiem lutego, święto Peruna w lipcu, a Mokoszy w sierpniu. Rytuały towarzyszą również kluczowym etapom w życiu człowieka – narodzinom, wejściu w dorosłość, zaślubinom czy śmierci. Pogańskie źródła polskich tradycji Wiele powszechnie znanych polskich zwyczajów ma korzenie tkwiące w dawnych wierzeniach Słowian. Przykładem są Szczodre Gody pod koniec grudnia (przesilenie zimowe), podczas których świętuje się narodziny boga słońca, Daźboga. Elementy takie jak puste miejsce przy stole (pierwotnie dla przodków), 12 potraw symbolizujących miesiące czy siano pod obrusem to dawne tradycje lokalne, które przetrwały w zmienionej formie i zostały zaadaptowane w nowej, chrześcijańskiej rzeczywistości. Współczesna praktyka pogańska może być zarówno indywidualna jak i wspólnotowa. Grupy wyznaniowe często organizują otwarte rytuały, o których informują w mediach społecznościowych, pozwalając osobom postronnym na obserwację lub czynny udział. Decyzja o pełnym wstąpieniu do wspólnoty jest zazwyczaj przypieczętowana obrzędem inicjacyjnym. Dr Joanna Malita-Król jest autorką książek „W rytualnym kręgu. Opowieść o współczesnych poganach w Polsce” oraz „Polscy Wiccanie. Studium religii przeżywanej”. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polacy i Niemcy. Wzajemna nienawiść czy wielowiekowa współpraca? Oto jak było naprawdę
Niemcy i Polacy, tak jak ich przodkowie – plemiona germańskie i ludy słowiańskie – są i byli sąsiadami od czasów, w których koncepcje państwa terytorialnego czy jednolitego narodu jeszcze nie istniały. Przez wieki ewoluowały również ich myślenie o sobie i postawy wobec siebie nawzajem – czasem owocne bardziej, czasem mniej. Co dziś łączy te dwa narody?
Spis treści: Czy Kopernik był Polakiem? Osadnicy niemieccy w Polsce i polscy w Niemczech Miłość między Polakami i Niemcami Polskie pochodzenie Angeli Merkel? Polaków i Niemców łączy... język Dobry okres stosunków polsko-niemieckich? Wszystkie narody sąsiednie – Francuzi i Anglicy, Turkowie i Arabowie, Chińczycy i Japończycy – mają podobne historie mieszanych uczuć, w których wzajemne korzyści i ból istnieją razem. Tu, w tym krótkim szkicu o relacjach polsko-niemieckich i niemiecko-polskich, będę mówił raczej o pozytywach niż o dobrze znanej żółci. Każda strona, niestety, ma swoich demagogów, którzy wolą mówić o wrogości i nienawiści. Czy Kopernik był Polakiem? Terytorium Polski i terytorium Niemiec ciągle się zmieniało. Centra obu państwowości oddzielała zawsze szeroka strefa pograniczna, gdzie mieszkańcy utrzymali bliskie stosunki z jedną i z drugą stroną. Synem takiej strefy pogranicznej był Mikołaj Kopernik, który urodził się w Toruniu jako poddany króla polskiego zaledwie siedem lat po włączeniu miasta na skutek pokoju toruńskiego w granice państwa Jagiellonów. Żył on w czasie, kiedy świadomość narodowa była bardzo słaba, i prawdopodobnie nie zrozumiałby pytania: „Czy jesteś Polakiem, czy Niemcem?”. Mówił płynnie po polsku i po niemiecku, był wiernym poddanym króla, patriotą Prus Królewskich, które miały swoistą wspaniałą kulturę, i stworzył swoje wiekopomne dzieła w języku łacińskim. Nacjonaliści z epok późniejszych wymyślili dla niego inny wizerunek. Ojciec Kopernika był handlarzem miedzi. Urodził się w innym sektorze strefy pogranicznej. Pochodził z księstwa nyskiego (Fürstentum Neisse) leżącego na Śląsku. Obszar ten znajdował się wówczas pod panowaniem dynastii luksemburskiej władającej Czechami. Handel od zawsze był ważnym elementem stosunków międzynarodowych i międzypaństwowych. „Handel”, à propos, jest słowem niemieckim. W erze Koperników granica zachodnia Polski (czyli, uogólniając, granica polsko-czesko-niemiecka) była znacznie spokojniejsza od granicy wschodniej, a co za tym idzie – wymiana handlowa mogła odbywać się w sposób wolny od wojennej pożogi. Osadnicy niemieccy w Polsce i polscy w Niemczech Drugim ważnym elementem trwającym stulecia był nieustanny ruch ludzi od jednego kraju do drugiego. W średniowieczu z zachodu na wschód płynęła fala osadników niemieckich, która do historii przeszła pod nazwą kolonizacji na prawie niemieckim. W XVIII wieku cesarzowa Maria Teresa przesłała tysiące kolonistów niemieckich do Galicji. Ale ruch ten nie był jednostronny. Julian Klaczko (1825–1906) nazwał to parcie Niemców na wschód mianem der Drang nach Osten w reakcji na negatywne względem kwestii polskiej postanowienia parlamentu frankfurckiego. W różnych epokach Polacy ruszali na Zachód w swoistym der Drang nach Westen. Zaczynając od sezonowych saksów, Polacy masowo szukali pracy w fabrykach i kopalniach niemieckich. Obecnie za zachodnią granicą mieszkają dwa miliony Polaków. Miłość między Polakami i Niemcami Skutkiem każdej fali emigracyjnej są małżeństwa mieszane. Młodzi polscy czy niemieccy migranci – przede wszystkim ci wyznający katolicyzm – nie napotykali większych barier uniemożliwiających sformalizowanie ich związków. Dzieci urodzone w takich rodzinach naturalnie się germanizowały lub polonizowały, nierzadko zapominając o swoim pochodzeniu. Tym samym w społeczności niemieckiej znajdziemy wiele nazwisk polskich i vice versa. Filozof Friedrich Nietzsche otwarcie wypowiadał się, że ma polskie korzenie (choć badania prowadzone nad drzewem genealogicznym filozofa tego nie potwierdziły), czym wyrażał swój negatywny stosunek względem niemieckiej kultury, którą uważał za „zgniłą”. Ojcem polskiego poety i patrioty Wincentego Pola był Franciszek Ksawery Pohl – Niemiec urodzony na Warmii. Ożenił się on z Eleonorą pochodzącą z francuskiej spolonizowanej rodziny Longchamps de Bérier. Po przeniesieniu się do Galicji i otrzymaniu pracy w austriackiej administracji oraz nadaniu szlachectwa Franciszek Ksawery zmienił nazwisko na Poll von Pollenburg. Polskie pochodzenie Angeli Merkel? Z kolei dziadek ze strony ojca niemieckiej kanclerz Angeli Merkel, Ludwik Marian Kaźmierczak (1896–1959), pochodził z Poznania i podczas I wojny światowej walczył na froncie zachodnim. W nieznanych okolicznościach trafił do armii generała Józefa Hallera, z którą wrócił do odrodzonej Polski, a następnie wyjechał do Berlina, gdzie zmienił nazwisko na Kasner. Horst (1926–2011) – jego syn, a ojciec Angeli Merkel – był pastorem kościoła luterańskiego i ożenił się z Herlind Jentzsch (1928–2019), pochodzącą z Gdańska nauczycielką łaciny i języka angielskiego. Takie przykłady można by wymieniać bez końca. Obraz ten skomplikowała duża imigracja Żydów z Rzeszy na ziemie polskie, szczególnie w okresie, gdy w Królestwie Polskim, a następnie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów innowiercy mogli cieszyć się tolerancją religijną, co było ewenementem na europejską skalę. Żydzi Polscy rozmawiali między sobą w jidysz, posługiwali się dialektami niemczyzny średniowiecznej i w okresie rozbiorów otrzymywali od administracji austriackiej oraz pruskiej nazwiska niemieckie, jak choćby Silberstein czy Goldwasser. Przez stulecia nie asymilowali się, zachowując odrębność prawną i kulturową. W ostatnich dekadach XIX wieku, kiedy lansowano w Galicji szkolnictwo powszechne w języku polskim, coraz częściej wchodzili w mieszane polsko-żydowskie związki małżeńskie i się polonizowali. Nie zawsze mówiono o tym otwarcie, bo i Kościół katolicki, i rabinat żydowski potępiali asymilację. Polaków i Niemców łączy... język Warto zauważyć, że przeszło trzy tysiące polskich słów ma etymologię niemiecką. Niektóre bardzo stare – dach, szturm, smak, burmistrz. Inne bardziej nowoczesne – dotyczące prawa czy technologii. W języku niemieckim też są słowa o polskiej etymologii. Zdarza się, że zapożyczone słowa często zmienią znaczenia: Po polsku „pułk” oznacza termin wojskowy, po niemiecku der Pulk to „tłum”, „motłoch”. Idee, nawet ideologie, idą w ślad za handlem i podążają za ludźmi szukającymi nowych ojczyzn. Marksizm jest filozofią niemiecką (leninizm – ideologią rosyjską). Idee wolności z Polski trafiły do Niemiec po XIX-wiecznych powstaniach. Ruch Solidarności miał zaś ogromny wpływ na rozwój wypadków za granicą. Muzyka i sztuka krążą po świecie ponad barierami językowymi. Kompozytorzy z Niemiec i Austrii – Bach, Beethoven, Mozart, Strauss – cieszyli się wielką sławą na ziemiach polskich. W przeciwnym kierunku oddziaływała natomiast muzyka Chopina. Technologia również nie zna granic geograficznych. Ta wywodząca się z Niemiec sięgnęła zenitu w czasach, kiedy Cesarstwo Niemieckie było światowym mocarstwem. Dzisiaj niemieckie produkty wciąż pozostają synonimem wysokiej jakości – w przeciwieństwie do przedmiotów pochodzących z Dalekiego Wschodu, które zalewają europejski rynek w niewyobrażalnych ilościach. Vorsprung durch Technik. Dobry okres stosunków polsko-niemieckich? Stosunki polsko-niemieckie zdołały przezwyciężyć fatalny okres, który trwał około stu pięćdziesięciu lat – od szczytu pruskiego militaryzmu do upadku Trzeciej Rzeszy w 1945 roku. Można patrzeć na ten czas jako na aberrację względem bardziej normalnego etapu, liczącego dla odmiany ponad siedemset lat. Komuniści w Polsce starali się pogłębić strach wobec Niemców i Niemiec, podsycali nienawiść wobec niemieckiej kultury i podejrzliwość względem polityki zachodniego sąsiada. Niestety, ze smutkiem trzeba powiedzieć, że dzisiaj niektórzy politycy w Polsce nadal wchodzą w te same buty. Dlatego tym bardziej należy docenić gest polskich biskupów, którzy w środku zimnej wojny i z wielką odwagą rozpoczęli długi proces pojednania. Zwrot: „Udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”, który znalazł się w treści wystosowanego w 1965 roku Orędzia biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim, przeszedł do historii w nieco zmienionej formie, jako „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. I nie sposób ukryć, że w istocie oddaje on chrześcijańską postawę w świecie często niemoralnym, materialnym, nieludzkim. To jest przedruk z książki autorstwa Normana Daviesa pt. „Igrzyska dziejów. Zapasy historyka z historią”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Bartłomieja Pietrzyka. Tytuł i śródtytuły oraz lead pochodzą od redakcji.
Średniowieczne grodzisko Wiślan zostało Cudem Polski 2025. To wyjątkowy punkt fotograficzny i nieodkryta atrakcja Ponidzia
Obecnie spokojne i sielankowe Ponidzie było niegdyś świadkiem wyjątkowych wydarzeń historycznych. Zamieszkiwało je wojownicze plemię Wiślan, po których zostało nam niewiele śladów: jednym z nich jest ogromne Grodzisko w Stradowie – największy tego typu obiekt w Polsce. Po wygranej w „Cudach Polski 2025” ma szansę zostać ponownie odkryte przez turystów.
Grodzisko w Stradowie zostało laureatem plebiscytu „Cuda Polski 2025” organizowanym przez „National Geographic Traveler”. Reprezentant Ponidzia zwyciężył w województwie świętokrzyskim i skradł serca głosujących. To wspaniały punkt fotograficzny i miejsce owiane legendą dawnych Słowian. Jak je odwiedzić? Centrum plemienia Wiślan i największy gród wczesnośredniowieczny Grodzisko w Stradowie to największe grodzisko w Polsce, którego początki sięgają VIII–IX wieku. Archeolodzy potwierdzają, że był to centralny ośrodek władzy i administracji plemienia Wiślan, który zamieszkiwały nawet tysiące ludzi. Naukowcy sukcesu grodu upatrują w jego strategicznym położeniu oraz dostępności wody i żyznych gleb. Wały grodziska osiągają do 12 metrów wysokości i nawet 20 metrów szerokości. Z góry rozciąga się imponująca panorama na okoliczne pola Ponidzia – malowniczego regionu województwa świętokrzyskiego – a sam obiekt zachwyca rozmiarem i stanem zachowania unikatowym na skalę całego kraju. Robi kolosalne wrażenie i przenosi w czasy pierwszych Słowian. Z czego składa się grodzisko? Centrum administracyjne Wiślan – czyli plemienia zachodniosłowiańskiego z grupy plemion lechickich, zamieszkującego we wczesnym średniowieczu tereny w dorzeczu górnej Wisły – składa się z głównego grodu (tzw. Zamczyska rozciągającego się na ponad 1,5 ha) oraz trzech rozległych podgrodzi: Barzyńskiego, Mieściska i Walików, które pełniły funkcje mieszkalne i gospodarcze. Cały obszar mierzy razem 25 ha. Według badań na terenie grodziska odnaleziono pozostałości 211 wczesnośredniowiecznych obiektów. Znajdują się tu także cztery cmentarzyska, w tym jedno w obrębie Zamczyska – tam najprawdopodobniej chowano plemienną elitę. Jak odwiedzić Grodzisko w Stradowie? Grodzisko znajduje się w południowej części województwa świętokrzyskiego, w gminie Czarnocin, na wzgórzu Garbu Wodzisławskiego (352 m n.p.m.). Oddalone jest o około 60 km zarówno od Krakowa, jak i od Kielc, więc dla mieszkańców tych miast jest idealnym pomysłem na jednodniową wycieczkę. Na miejscu zmodernizowaną całą infrastrukturę turystyczną: znajdziemy tam parking, nowe ścieżki, specjalne kładki, aleje, schodki czy punkty widokowe, z których wykonać można zachwycające zdjęcia pofałdowanych pól Ponidzia. Przy dobrej pogodzie dostrzeżemy nawet majaczący na horyzoncie zarys Beskidów. Zwiedzanie Grodziska w Stradowie to spotkanie z historią, polskim dziedzictwem i niezwykłą przyrodą województwa świętokrzyskiego. To miejsce zachwyci wszystkich tych, którzy szukają nieoczywistych kierunków podróży. Nic dziwnego, że zostało Cudem Polski! Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, UJ Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Spektakularne znalezisko z jeziora Lednica. „To nie była zwykła broń”
Pieczołowicie wykonaną włócznię wydobyli archeolodzy z jeziora Lednica. Częściowo była pokryta złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali. Przedmiot ten mógł być symbolem władzy lub służyć w czasie rytuałów.
Archeolodzy podwodni od wielu lat prowadzą badania wokół Ostrowa Lednickiego – wyspy na jeziorze Lednica między Gnieznem a Poznaniem. Od połowy X wieku znajdowała się tutaj jedna z głównych siedzib władzy państwa pierwszych Piastów. Wewnątrz grodu mieścił się zespół pałacowo-sakralny, wraz z kamiennym palatium, do którego przylegała kaplica. Od lat archeolodzy podwodni z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przeczesują obszar wokół wyspy. Przyszedł czas na podsumowanie ostatnich prac, które zamieszczono na stronie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. – Ten sezon miał być spokojny, a okazał się jednym z najbardziej emocjonujących w ostatnich latach – mówią badacze. Przebogata włócznia Największe emocje badaczy wzbudziło w czasie tegorocznych badań znalezisko w postaci włóczni, która określono jako „książęcą”. Całkiem nieźle zachował się grot ze skrzydełkami. Z kolei stalowe ostrze (liść) umieszczone jest na misternie zdobionej tulei, w której zachował się fragment drzewca. „Znaczna jej część – jak wykazały specjalistyczne badania – pokryta jest złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali” – opisali archeolodzy. Uwagę zwraca powierzchnia tulei i skrzydełek, która jest zdobiona jest ornamentem o motywach spiralnych i triskelionowych. Widoczne są wzory ukazujące plecionkę, której ostre zakończenia przypominają pazury lub dzioby. Dopełnia je ornament punktowy w postaci rzędów drobnych kropek tworzących wypełnienie plecionkowych motywów. Z analiz specjalistycznych wynika, że włócznia pochodzi z XI wieku, a jej drzewiec wykonano z jesionu. Znaczenie odkrycia Jak wyjaśniają naukowcy, groty ze zdobioną tulejką należą do wyjątkowych okazów uzbrojenia z wczesnośredniowiecznej Europy Północnej i Wschodniej. Trzy podobne zabytki znaleziono w latach 90. XX wieku w jeziorze Lednica. Ale żadne – do tej pory – nie było tak bogate. – To nie była zwykła broń. Włócznia ta mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze rytualnym – twierdzą archeolodzy podwodni z Torunia. Włóczni było więcej W tym roku zespół naukowców z Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr. hab. Andrzeja Pydyna zlokalizował więcej średniowiecznych włóczni, ale żadna nie dorównuje tej opisanej powyżej. W sumie z jeziora Lednica na przestrzeni kilku dekad wydobyto olbrzymią „zbrojownię” – kolekcję militariów z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To blisko 300 zabytków wśród których są topory, włócznie i miecze. „Odkryte w 2025 roku artefakty powiększają tę największą w Europie kolekcję wczesnośredniowiecznej broni pochodzącą z jednego stanowiska archeologicznego o kolejne elementy” – informują muzealnicy. Przyczyny zatapiania broni Nadal nie ma jasne odpowiedzi, dlaczego broń w tak dużej liczbie znalazła się w jeziorze. Naukowcy biorą pod uwagę dwie główne hipotezy. Pierwsza związana jest z obroną w czasie najazdu państwa piastowskiego przez czeskiego księcia Brzetysława w latach 30. XI wieku. W myśl drugiej hipotezy broń złożono do wody celowo. Miała być to ofiara dla bóstw lub duchów. „Takie praktyki znane są z wcześniejszych okresów z wielu miejsc w Europie. Woda była postrzegana jako brama do świata zmarłych, a wrzucenie do niej cennego przedmiotu stanowiło gest o głębokim znaczeniu symbolicznym” – opisują muzealnicy. Te rytuały miały miejsce zatem już po symbolicznym chrzcie Polski w 966 roku. Nie można wykluczyć, że obie hipotezy są prawdziwe i że broń trafiała do wody w różnych okolicznościach. Źródło: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Jakie jest pochodzenie Słowian? Są wyniki szeroko zakrojonych badań DNA
Migracja ze wschodu, a nie transformacja lokalnych społeczności była najważniejszym czynnikiem decydującym o powstaniu słowiańskiej Europy w V–VII wieku – wynika z szeroko zakrojonych badań genetycznych. Objęto nimi szczątki kilkuset osób.
Jest to jeden z największych sporów w polskiej archeologii: skąd wywodzą się Słowianie? Zażarte debaty trwają od wielu dekad. W jednym obozie są badacze, którzy sądzą, że Słowianie pochodzą się z obszaru dorzecza Prypeci na terenie dzisiejszej Białorusi. Stamtąd mieli rozpocząć w V–VI wieku marsz na zachód i południe Europy. Druga grupa badaczy uważa, że Słowianie mieszkali w Polsce „od zawsze” i nie ma mowy o żadnej większej migracji z innych terenów. Nowe, szeroko zakrojone badania DNA, wskazują, kto miał więcej racji. Współpraca międzynarodowa kluczem do sukcesu Międzynarodowy zespół badaczy podsumował właśnie sześcioletni projekt HistoGenes, finansowany ze środków Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. Jego celem była rekonstrukcja dziejów Europy Środkowo-Wschodniej między V a IX wiekiem (400–900 n.e.), a więc pomiędzy upadkiem Imperium Rzymskiego a ukształtowaniem się średniowiecznej Europy. Jest to kluczowy moment, jeśli chodzi o rozprzestrzenienie się Słowian po niemal całej Europie. Projekt realizowany był we współpracy czterech partnerów wiodących (Wiedeń, Budapeszt, Lipsk oraz Princeton) przy udziale kilkudziesięciu naukowców z wielu krajów Europy, w tym z Polski. Kluczową rolę odegrali dr Joscha Gretzinger, prof. Johannes Krause i dr Zuzana Hofmanová z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku (a ostatnia z badaczek również z Uniwersytetu Masaryka) oraz prof. Walter Pohl z Uniwersytetu Wiedeńskiego i Austriackiej Akademii Nauk. Tysiące grobów „przemówiło” W trakcie sześciu lat przebadano 6 tys. pochówków z Austrii, Czech, Niemiec, Węgier, ale i Polski. Już sama liczba analiz wskazuje, że HistoGenes to największy projekt dotyczący historii wczesnośredniowiecznej Europy, który łączy tradycyjne badania historyczne, ustalenia archeologów i antropologów, w tym paleogenetyków. Badania nie były proste, bo pierwsze grupy Słowian, jakie zasiedlały Polskę, paliły swoich zmarłych. A to utrudnia, a w zasadzie niemal wyklucza pozyskanie DNA. W spalonych kościach brak materiału organicznego (kolagenu) i nie da się ekstrahować DNA niezbędnego do badań genetycznych – Szczęśliwie w czasie badań w Gródku (nieopodal Hrubieszowa) udało się natrafić na kilka szkieletów noworodków z VIII–IX wieku. Są to najstarsze szkielety ludności wczesnośredniowiecznej, a więc słowiańskiej, z Polski. Pozyskany ze szkieletów materiał został włączony do prac zespołu HistoGenes. W rezultacie Gródek nad Bugiem i badacze z Rzeszowa, Hrubieszowa, Lublina i Łodzi weszli w skład zespołu przygotowującego artykuł, jaki właśnie opublikowano w piśmie „Nature” – wyjaśnia National Geographic Polska prof. Marcin Wołoszyn z Uniwersytetu Rzeszowskiego i Leibniz-Instytut Historii i Kultury Europy Środkowej i Wschodniej w Lipsku. Naukowcy przebadali także inne pochówki z Polski. Są to na przykład szczątki ludzie z podkrakowskich jaskiń – najpewniej świadków burzliwej epoki wędrówek ludów. Wczesnośredniowieczny materiał genetyczny z Gródka porównano z grobami datowanymi na okres rzymski, ale też z wynikami analiz wykonanych na słowiańskich nekropolach od Chorwacji po zachodnią Ukrainę. Na potrzeby tej publikacji w „Nature” przebadano DNA ponad 550 zmarłych. Niewielka seria prób pochodzi z Ukrainy oraz Łotwy. Ten artykuł jest tylko jednym z efektów projektu HistoGenes, w czasie którego przeanalizowano genom kilku tysięcy zmarłych. Ciekawostką jest też fakt, że Słowianie zasiedlali we wczesnym średniowieczu tereny znajdujące się w obecnych wschodnich Niemczech. Z cmentarzyska Niederwünsch w Saksonii-Anhalt badacze przebadali DNA ponad 200 osób. Wielka wędrówka Słowian. Koniec zagadki? Co wynika z porównania i analiz DNA? – To migracja ze wschodu, a nie transformacja lokalnych społeczności była najważniejszym czynnikiem decydującym o powstaniu słowiańskiej Europy w V–VII wieku – mówi prof. Wołoszyn. W przypadku Niemiec wschodnich i Polski doszło do zasadniczej wymiany ludności – nawet 80%. – Nie mamy do czynienia z pełną wymianą ludności, ale jednak z ogromną jej częścią: nie chodzi o wędrówkę elit albo np. mężczyzn – wojowników, ale całych populacji – podkreśla naukowiec. Znacznie mniejszy udział migrantów dostrzegalny jest w wypadku Chorwacji. – Wydaje się to łatwe do wytłumaczenia: słowiańska migracja na Bałkanach wytracała już swój impet – dodaje prof. Wołoszyn. Czy już wszystko jest jasne w kwestii pochodzenia Słowian? – Na szczęście nie. Warto będzie badać dalsze cmentarzyska, zwłaszcza z terenu dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. Z wiadomych powodów łatwe to nie będzie – kończy naukowiec. Źródła: Nature, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wielka Lechia to wielka ściema – co mówią nowe badania genetyków i archeologów
Wielka Lechia to mit, który zyskał popularność w internecie i środowiskach alternatywnych historyków. Choć może brzmieć dumnie, nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach naukowych. Przeczytaj, skąd wzięła się teoria o potężnym słowiańskim imperium, dlaczego zyskała tylu zwolenników oraz co mówią na ten temat historycy, archeolodzy i źródła pisane.
Spis treści: Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą Historia Słowian lubi być reinterpretowana – zwłaszcza gdy brakuje w niej wyraźnych źródeł, a to, co nieznane, zaczyna kusić swoją tajemniczością. Teoria Wielkiej Lechii to doskonały przykład zjawiska, w którym narodowa tożsamość i potrzeba dumy z przeszłości prowadzą do kreowania fikcyjnych narracji. Zwolennicy Lechii mówią o ogromnym imperium Słowian istniejącym na długo przed Piastami, jednak współczesna nauka stoi na stanowisku, że to wyłącznie mit bez oparcia w faktach. Sprawdź, skąd wzięła się ta teoria i dlaczego jest tak niebezpieczna dla rozumienia prawdziwej historii Polski. Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Imperium Wielkiej Lechii istniało przez długie stulecia, opierając się zakusom Persów, Macedończyków i Rzymian. Pokój i stabilność zapewniała mu dynastia panująca nieprzerwanie 3099 lat. Na jego obszarze istniały gigantyczne miasta, takie jak Kodan (Gdańsk), Gniezno, Carodom (Kraków) i Szczyt (Szczecin). Kraj ten w odróżnieniu od reszty świata antycznego nie znał niewolnictwa. Wojenne wyprawy Lechitów pustoszyły Ateny, Rzym, Kartaginę i Konstantynopol. Na gruzach zachodniego Imperium Rzymskiego lechiccy wodzowie zakładali własne państwa. Kres istnieniu Wielkiej Lechii – i to nie od razu – położył dopiero globalny spisek niemiecko-watykański. To także wpływy Kościoła katolickiego oraz Niemców sprawiły, że nasza wspaniała przeszłość przez stulecia była fałszowana i ukrywana. Dopiero w ostatnich latach niezależni uczeni, mający ledwie kilku poprzedników w XIX w., zdołali odsłonić prawdę skrywaną przez stulecia. Ich odkrycia potwierdziły najnowsze badania genetyczne. Tak można streścić główne założenia teorii wielkolechickiej. Niestety, ta wizja jest daleka od prawdy. Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Na przełomie lat 60. i 70. XX w. dużą popularność zdobyła pseudonaukowa teoria Ericha von Dänikena, który szukał źródeł cywilizacji w działalności kosmitów. Jego książki trafiły do krajów bloku wschodniego, gdzie znajdowały ciche poparcie komunistycznych władz, ponieważ odciągały ludzi od religii. Właśnie od dänikenizmu zaczynali dwaj główni propagatorzy teorii wielkolechickiej: Paweł Szydłowski – twórca kanału na YouTubie, na którym zaprezentował swoją wizję historii, oraz Janusz Bieszk – autor bestsellera „Słowiańscy Królowie Lechii”. Obaj w pewnym momencie przeszli od piramid budowanych przez kosmitów do szukania tajemnic rodzimej przeszłości. Propagowana przez nich teoria odniosła spory sukces. Powielana w memach i postach na różnych stronach dotyczących Słowian trafiła na podatny grunt w bardzo różnych środowiskach – od skrajnie prawicowych po (w mniejszym stopniu) skrajnie lewicowe. Wśród wyznawców Wielkiej Lechii znajdują się też przypadkowi odbiorcy, którzy padli ofiarą rugowania naukowej wiedzy o pradziejach ze szkół i uznają, że promotorzy Wielkiej Lechii faktycznie prezentują najnowsze odkrycia naukowe. Tymczasem o sile tych teorii decyduje przede wszystkim internet. Wielkolechici posiłkowali się materiałem już opublikowanym na stronach prowadzonych przez neopogan, ezoteryków czy zwolenników teorii spiskowych. Pewien wpływ na doktrynę Wielkiej Lechii miały też już istniejące YouTubowe produkcje rosyjskich pseudonaukowców. Ponadto w sieci łatwiej znaleźć zeskanowane stare książki zawierające teorie dawno odrzucone przez naukę niż nowsze publikacje. Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Dzięki temu z niebytu wyciągnięto np. „Kronikę Prokosza”, XVIII-wieczny falsyfikat udający kronikę najdawniejszych dziejów naszego kraju, którego nieautentyczności dowiódł już Joachim Lelewel. Wygrzebano też prace Tadeusza Wolańskiego (1785–1865), ekscentryka, fałszerza i archeologa amatora, który chwalił się rozmaitymi „odkryciami” dowodzącymi pradawnej wielkości naszej ojczyzny. Na nowo sięgnięto po publikacje i fałszerstwa (np. kamienie mikorzyńskie) mówiące o rzekomych słowiańskich runach. A to tylko kilka przykładów. Zwolennicy Wielkiej Lechii nie biorą pod uwagę, że archeologia jako nauka w XIX w. dopiero raczkowała. Rozpoznanie archeologiczne ziem polskich było bardzo słabe. Poza tym badania Słowiańszczyzny w Polsce, Czechach czy na Bałkanach musiały znajdować się w kontrze do nacjonalistycznej nauki niemieckiej. Wiedząc o tym, łatwiej zrozumieć, dlaczego w czasach zaborów Polacy z uporem dowodzili istnienia własnych run albo pradawnej obecności Słowian na Bałkanach czy nad Wisłą. Obecnie budzi to zdumienie. Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Wątpliwych argumentów Wielkolechitów, zwanych też z przekąsem turbosłowianami, jest wiele. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że aby znaleźć na mapie świata starożytnego miejsce dla Wielkiej Lechii, trzeba usunąć z niej Germanów. I tak np. Janusz Bieszk po prostu neguje „niemieckość” Germanów. Za „Ario-Słowian” czy też Lechitów uznaje np. Gotów czy Wandali. Argumentacja Bieszka wygląda następująco: „Dla Galów nazwy: Germanus, czyli sąsiad, brat, oraz Germania, czyli ziemie sąsiadów, nie miały dzisiejszego znaczenia – Niemiec lub Niemcy! Tak więc używana nazwa, na przykład germański, miała w tamtych czasach znaczenie – sąsiedzki”. Starożytni Germanie rzeczywiście sami się tak nie określali. Podobnie jak „Niemcy” to określenie nadane tej grupie z zewnątrz. Etymologia słowa „Germanie” nie jest wcale pewna. Pojęcie Germanii funkcjonowało w starożytności zarówno jako określenie etniczne, jak i geograficzne, dzielące północne ziemie „barbarzyńskie” na część „germańską” i „sarmacką”. Niemniej ze źródeł antycznych wiemy, że większość ludów zamieszkujących Germanię mówiła językami germańskimi, od których pochodzi dzisiejszy język niemiecki czy duński. Autorzy antyczni, choć nie zawsze precyzyjni, potrafili odróżnić plemiona Germanów od np. ludów celtyckich, sarmackich czy dackich. Przykładowo Tacyt ma świadomość, że np. Estiowie przyjęli zwyczaje i modę germańskich Swebów, ale nie są Germanami. „Tam już – a wiadomość to prawdziwa – kończy się świat. Zatem na prawym brzegu Morze Swebskie [tj. Bałtyk] obmywa siedziby ludów Estiów, którzy mają zwyczaje i strój jak u Swebów, język zbliżony do brytańskiego” – pisał w I w. n.e. Plemiona barbarzyńskie nie stanowiły oczywiście monolitów etnicznych. W chwilach sukcesów dołączały do nich drużyny z sąsiednich i podbitych plemion. Jednak dopiero źródła dotyczące czasów Attyli wspominają takie słowa jak medos (miód) czy strava (strawa, posiłek), które można próbować łączyć ze Słowianami. Udowodnienie, że np. Goci nie mówili po prasłowiańsku/słowiańsku jest banalne. Do dziś zachowały się rękopisy przekładu Biblii na język gocki dokonanego przez Wulfilę (ok. 311–383). Początek modlitwy „Ojcze nasz, któryś jest w niebie” po gocku brzmi: „Atta unsar þu in himinam”, a w niemieckim przekładzie: „Vater unser im Himmel”. Mimo to wielkolechici twierdzą, że mają asa w rękawie: genetykę! Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości W Polsce długo dominowała teoria autochtoniczna zakładająca odwieczne zamieszkiwanie ziem polskich przez Słowian. Przesilenie przyniosły dopiero prace prof. Kazimierza Godłowskiego i innych badaczy zajmujących się chronologią zabytków archeologicznych, które w latach 80. XX w. obaliły wcześniejsze przekonania i wskazały, że pierwotnych siedzib Słowian trzeba szukać nad Dnieprem (choć i wokół tej tezy istnieją wciąż pewne niejasności). Słowianie trafili stamtąd nad Wisłę około VI w. Jednak badacze przywiązani do teorii autochtonicznej – w tym wielkolechici – wskazują, że ich teorię popierają wyniki ostatnio prowadzonych analiz genetycznych dawnych mieszkańców ziem polskich. Bieszk stwierdza, że wyniki badań DNA „wreszcie finalnie obaliły arogancki XIX-wieczny dogmat historiografii zaborcy niemieckiego, dotyczący migracji zbłąkanych Słowian na ziemie polskie dopiero w połowie VI wieku”. Zwolennicy Wielkiej Lechii powołują się na analizy wskazujące, że większość współczesnych mieszkańców Polski (około 55 proc.) ma haplogrupę (powtarzający się zespół genów w części chromosomu) typu Y-DNA R1a1a7, spotykaną wśród mieszkańców ziem polskich na długo przed VI stuleciem. Zapytany o wartość takich spekulacji Paweł Janik, archeolog z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej, uważa, że nie dowodzi to niczego więcej niż wspólnego biologicznego pochodzenia Polaków i bezimiennych mieszkańców dawnej środkowej Europy. Janik podkreśla, że inne haplogrupy też są obecne w naszym społeczeństwie i nie ma żadnych dowodów, że akurat ta haplogrupa jest wyznacznikiem „słowiańskości”. „Możemy ją zawdzięczać jednemu z ludów, który brał udział w procesie etnogenezy [kształtowania się ludu – przyp. red.] Słowian. Poza tym biologia nie determinuje ani języka, ani kultury, ani świadomości etnicznej. Wystarczy pojechać np. do USA, by się o tym przekonać” – stwierdza. Innymi słowy, wśród naszych przodków mogli być ludzie mówiący językami germańskimi czy celtyckimi, którzy dopiero w pewnym momencie stali się Słowianami. Nijak nie czyni to Słowian z Gotów czy Wandali. Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Do wizji pradawnej Wielkiej Lechii mają Polaków również przekonać ślady niezwykłej batalii, która rozegrała się w epoce brązu, ok. 1250 r. p.n.e. nad rzeką Tołężą (Tollense) w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Stanowisko to badano od kilku lat, a w 2016 r. pojawiła się publikacja podsumowująca dane zebrane podczas wykopalisk. Archeolodzy sugerują, że zgromadzony materiał dowodzi wielkiego (w skali tych czasów i miejsca) starcia zbrojnego. To zaś wskazuje na istnienie dobrze zorganizowanych organizmów państwowych na północy Europy pod koniec epoki brązu. Dotychczas brakowało źródeł, na których podstawie można byłoby snuć takie przypuszczenia. Ponieważ naukowcy zasugerowali podobieństwo genetyczne poległych nad Tołężą do mieszkańców współczesnej Europy Środkowej (nie tylko Słowian, ale i np. Niemców), bitwę od razu zawłaszczyli do swoich koncepcji Wielkolechici. Jak jednak dowodzi archeolog Paweł Janik, nawet jeśli mamy takie same haplogrupy Y-DNA jak osoby poległe w tej bitwie, nie ma żadnych dowodów, że biorący w niej udział ludzie byli Słowianami czy nawet Proto-Słowianami. Nie dysponujemy i raczej nigdy nie będziemy dysponować źródłami historycznymi, które mogłyby nam opowiedzieć cokolwiek o stronach konfliktu. Jedyne, co możemy zrobić, to wskazać kultury archeologiczne, do których można przypisać znaleziska znad Tołęży – badacze dopatrują się analogii z kulturą łużycką. Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Jednak bitwa nad Tołężą działa na wyobraźnię. Sami badacze szacują liczbę jej uczestników na 4 tys. wojowników. Dużo jak na północ Europy, choć mało w porównaniu ze starciami ówczesnych bliskowschodnich imperiów – w bitwie pod Kadesz (ok. 1280 r. p.n.e.) stoczonej między Egiptem Ramzesa II a Hetytami uczestniczyło ponad dziesięć razy więcej osób! Tym niemniej zwolenników istnienia wielkich słowiańskich imperiów w epoce brązu nie interesują szacunki naukowców. Znaleźli inny punkt odniesienia. Bo na osławionych polach grunwaldzkich odkryto pozostałości jedynie około 200 walczących oraz odrobinę broni. Zaś nad Tołężą, choć do tej pory przebadano tylko fragment pola bitwy, znaleziono 10 tys. kości pochodzących od co najmniej 130 uczestników starcia. A ponadto szczątki koni i wiele elementów uzbrojenia. Czyli nasi przodkowie musieli brać udział nad Tołężą w batalii, która była większa niż bitwa pod Grunwaldem! Jednak porównanie pozostałości archeologicznych dwóch bitew z różnych czasów jest nie na miejscu. Zachowanie materiału kostnego i innych obiektów zależy od wielu czynników, poczynając od sytuacji po bitwie, zwyczajów pogrzebowych danej kultury, rodzaju gleby, późniejszych powodzi, uprawy ziemi na tym terenie. Wśród wojowników znad Tołęży nie brakowało weteranów zaprawionych w boju – na kościach wielu z nich odkryto bowiem ślady wcześniej zagojonych ran bitewnych. W połączeniu z wiarą w gigantyczne rozmiary starcia doprowadziło to do fantastycznych interpretacji dotyczących walczących wojsk. Przyczyniła się do tego nieświadomie Helle Vandkilde z uniwersytetu w Aarhus (Dania), która w wywiadzie dla magazynu „Science” powiedziała: „To armia jak jedna z opisanych w eposach Homera, stworzona przez mniejsze oddziały bojowników, które zebrały się, by złupić Troję”. To porównanie chwyciło i w internecie zaroiło się od spekulacji, że Homer w rzeczywistości opisuje konflikt, który rozegrał się gdzieś nad Bałtykiem! Tymczasem wypowiedź Vandkilde miała inny sens. Tłumaczyła, że armie, które starły się nad Tołężą, składały się (na ile może na to wskazywać genetyka i pozostałości archeologiczne) z bardzo różnych etnicznie grup, które połączyły się w celu wspólnej wyprawy wojennej! Mimo to Mariusz Agnosiewicz z portalu Racjonalista.pl w artykule „Pomorska Troja” przy okazji pisania o bitwie nad Tołężą wprost zanegował zasadność azjatyckiej lokalizacji Troi i sugerował północnoeuropejskie korzenie mitu o wojnie trojańskiej. Dlaczego jednak miałaby ona toczyć się akurat na ziemiach słowiańskich? Bo np. w literaturze staroruskiej Ruś bywa określana „ziemią Trojanową”, mówi się też o „wiekach trojanowych”. W folklorze Bałkanów pojawiają się zaś wzmianki o trójgłowym bogu/carze Trojanie, które łączy się niekiedy z przekazami na temat wierzeń połabskich i pomorskich o bogu Trzygłowie. Ponadto kronikarz Thietmar miał poświadczyć, że Obodrzyci czcili tych samych bogów, co Etruskowie i Rzymianie, którzy według tradycji byli uchodźcami z Troi. Ma to rzekomo wskazywać na „trojański” charakter konfliktu, którego epizodem była bitwa nad Tołężą. Czy rzeczywiście? Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Trzygłów nazywany bywa Trojanem (o ile to jest takie samo bóstwo) wyłącznie na obszarach wystawionych na wpływy kultury Bizancjum, w którym do końca żywy był mit trojański. Chrześcijański kronikarz Thietmar wspominał zaś lutowe święto Słowian rzekomo odbywające się na cześć etruskiego boga podziemi Februusa, bo opisując wydarzenia z pogańskiego świata posiłkował się wiedzą z literatury klasycznej. W obu wypadkach mielibyśmy do czynienia z istniejącą od starożytności praktyką tzw. interpretatio graeca/romana, tj. identyfikowania obcych bogów z tymi z greckiego/rzymskiego panteonu. W artykule można też przeczytać, że realia geograficzne poematów homeryckich lepiej odpowiadają obszarom nad Morzem Bałtyckim. Autor powołuje się m.in. na pracę „The Baltic Origins of Homer’s Epic Tales. The Iliad, the Odyssey and the Migration of Myth” autorstwa Felice Vinciego. Tymczasem opisy przyrody i geografii okolic Troi są w „Iliadzie” konwencją epicką. Poetyckie wyolbrzymienie jest w niej naturalne. U Homera ludzie są więksi, silniejsi i bogatsi niż w jego czasach. Cechą jego stylu są też pewne utarte formułki, przez co w „Iliadzie” niebo bywa gwieździste nawet w ciągu dnia. Nie jest to więc realistyczny opis przyrody. Dlatego poeta mógł nazwać Hellespont szerokim czy wielkim. A fakt obecności nad Bałtykiem takich nazw jak Hel nie wynika ze skojarzeń z Hellespontem, nad którym toczyła się wojna trojańska – toponimy z wybrzeży Bałtyku mają prawdopodobnie związek z nordycką boginią podziemia Hel. Szukający Troi na północy ulegli więc apofenii, czyli dostrzegają związki tam, gdzie mamy do czynienia z przypadkowym podobieństwem. Troja nie leżała więc na północy, zaś Wielka Lechia nigdy nie istniała. A tego rodzaju koncepcje więcej niż o przeszłości mówią o naszej… teraźniejszości. To przykład, jak w poszukiwaniu narodowej wielkości i wyjątkowości zaczynamy na siłę uzupełniać historyczną niewiedzę zmyśleniami – jakbyśmy wstydzili się własnych dziejów, choć tyle było w nich pięknych kart. Bitwa której nie było? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wielka-lechia-jednak-nie-istniala-jest-wiele-watpliwosci-w-teorii-promowanej-przez-turboslowian1-4fbf761.jpg" width="938" height="541" alt="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" title="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" /> Ostatnie badania przynoszą dalszy cios dla zwolenników teorii, że znaleziska nad Tołężą dowodzą istnienia potężnych państw na naszych ziemiach już w epoce brązu. Niemieccy uczeni nabierali stopniowo coraz więcej wątpliwości odnośnie swych pierwotnych poglądów. Okazuje się bowiem, że być może nie mamy nawet do czynienia z pozostałościami bitwy. Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą W październiku 2020 r. doktor Detlef Jantzen ogłosił obecną rekonstrukcję tragicznych wydarzeń, do których doszło nad Tołężą ponad 3 tys. lat temu. Duża karawana kupiecka, która przybyła z południa, dostała się w zasadzkę, przekraczając rzekę. Napastnicy rozprawili się z jej zbrojną eskortą, a w zamieszaniu polegli także kupcy i członkowie ich rodzin, jak i tragarze niewolnicy, być może próbując stawiać opór. Zabici zostali ograbieni, a pozostali przy życiu najpewniej wzięci w niewolę. Ciała poległych po stronie atakującej zostały najpewniej w większości zabrane przez swoich. Jantzen sądzi również, że wcześniej znacząco przeszacowali liczbę uczestników domniemanej bitwy. Co skłoniło jego i innych badaczy do zmiany zdania? Po pierwsze przedmioty odnalezione w 2016 r. na dnie rzeki. Były to m.in. sztabki brązu, narzędzia, broszki itp. Po drugie pogłębiona analiza znalezionych szczątków ludzkich wskazała, że wśród zabitych były też kobiety i dzieci. Ponadto kości części poległych mężczyzn wskazywały na degeneracje charakterystyczne dla osób ciężko pracujących fizycznie, przenoszących duże ciężary. Co więcej, nawet analiza odkrytych kości końskich wskazała, że raczej były to młode osobniki, czy to kupione przez kupców, czy też prowadzone przez nich na handel. Nie mamy więc do czynienia z największą bitwą tamtych czasów w tej części świata, ale z dość spektakularnym rabunkiem. Źródło: National Geographic Polska
Czym zajadał się Mieszko I – archeolodzy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Na stołach pierwszych Piastów królowała wieprzowina, ale również ceniono ryby, w tym duże szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy z dziczyzny: niedźwiedzie łapy w miodzie czy zupę z ogona bobra. Odtworzenie menu sprzed tysiąca lat jest możliwe dzięki analizie niezliczonych kości ze stanowisk archeologicznych.
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Serbołużyczanie: najmniejszy naród słowiański, który nie dał się zgermanizować
Łużyczanie to najmniejszy naród słowiański, który od ponad tysiąca lat zamieszkuje tereny dzisiejszych Niemiec i Polski. Poznaj ich bogatą historię, wyjątkowy język oraz kulturę, która przetrwała mimo wielu przeciwności losu.
Łużyczanie, znani również jako Serbołużyczanie, to słowiańska mniejszość etniczna zamieszkująca region Łużyc, położony na pograniczu Niemiec i Polski. Pomimo braku własnego państwa, przez wieki udało im się zachować odrębność kulturową i językową. Kim są Łużyczanie? Pochodzenie i osadnictwo Łużyczanie, znani również jako Serbołużyczanie, to słowiańska grupa etniczna należąca do zachodnich Słowian, blisko spokrewniona z Polakami, Kaszubami, Czechami i Słowakami. Zamieszkują historyczny region Łużyc, położony na pograniczu wschodnich Niemiec (kraje związkowe Saksonia i Brandenburgia) oraz zachodniej Polski. Ich przodkowie, zaliczani do tzw. Słowian Połabskich, zaczęli osiedlać się na tych terenach między VI a VII wiekiem naszej ery, podczas wielkiej ekspansji ludów słowiańskich na zachód Europy po upadku Cesarstwa Rzymskiego. Zajmowali oni wówczas tereny sięgające od rzeki Łaby na zachodzie po Bóbr i Kwisę na wschodzie, a od południowych stoków Rudaw aż po Nysę Łużycką i dolną Sprewę. Pierwsze pisemne wzmianki o Serbołużyczanach pojawiają się w „Chronicon Fredegarii” z 631 roku, gdzie wspomina się lud „Surbi” – uznawany za bezpośrednich przodków Łużyczan. Nazwa „Serbowie” (łac. Sorabi) była używana w średniowieczu na określenie kilku słowiańskich plemion nad Łabą. Jednak z czasem wyłącznie Łużyczanie zachowali tę tożsamość etniczną i językową. W okresie wczesnośredniowiecznym Łużyczanie stworzyli luźne organizacje plemienne, a następnie – w wyniku kontaktów i konfliktów z Niemcami, Czechami i Polakami – trafili pod wpływ kolejnych państw: Wielkich Moraw, Cesarstwa Niemieckiego i Królestwa Czech. Istnieją również archeologiczne ślady kultury łużyckiej, która choć wcześniejsza (datowana na epokę brązu i wczesną epokę żelaza), bywa czasem mylona z historią Łużyczan. Należy jednak zaznaczyć, że nazwa „kultura łużycka” została nadana przez archeologów i nie odnosi się bezpośrednio do współczesnych Serbołużyczan, mimo że obie grupy zajmowały podobne obszary geograficzne. Podział na Górne i Dolne Łużyce Region Łużyc historycznie dzieli się na dwie główne części: Górne Łużyce (niem. Oberlausitz) oraz Dolne Łużyce (niem. Niederlausitz). Granica między nimi przebiega mniej więcej wzdłuż rzeki Czarna Elstera, a każda z tych części posiada swoje odrębności językowe, kulturowe i administracyjne. Górne Łużyce, położone na południu, obejmują tereny wyżynne i górzyste w Saksonii, w tym takie miasta jak Budziszyn (Bautzen) – tradycyjna stolica Łużyczan i duchowe centrum Górnych Łużyc. Region ten był od średniowiecza silnie związany z Królestwem Czech, a później – po wojnach habsbursko-saskich – włączony do Saksonii. W Górnych Łużycach dominuje język górnołużycki, który do dziś jest używany w mowie i piśmie przez znaczną część mniejszości łużyckiej. Dolne Łużyce, znajdujące się bardziej na północ, rozciągają się głównie w granicach Brandenburgii, z głównym miastem Chociebużem (Cottbus). Region ten był bardziej narażony na procesy germanizacyjne i przymusową asymilację, zwłaszcza w XIX i XX wieku, co doprowadziło do znacznego osłabienia języka i kultury łużyckiej. W Dolnych Łużycach używa się języka dolnołużyckiego, który jest dziś znacznie bardziej zagrożony wymarciem niż jego południowy odpowiednik. Obie części regionu, choć dzielą wspólne korzenie, różnią się nie tylko językiem, ale także strojem ludowym, zwyczajami, a nawet kuchnią regionalną. Współcześnie Górne i Dolne Łużyce funkcjonują w ramach dwóch różnych krajów związkowych Niemiec, co dodatkowo wpływa na różnice w polityce mniejszościowej i poziomie ochrony języka łużyckiego. Język łużycki – dolnołużycki i górnołużycki Cechy charakterystyczne języków Języki łużyckie, czyli górnołużycki i dolnołużycki, należą do zachodniosłowiańskiej grupy języków indoeuropejskich. Wspólnie z językiem polskim, czeskim i słowackim, tworzą podgrupę języków lechicko-czeskich. Mimo wspólnych korzeni, języki łużyckie wykształciły własne cechy fonetyczne, leksykalne i gramatyczne, które odróżniają je od sąsiednich języków słowiańskich. Górnołużycki ma wiele wspólnego z językiem czeskim – zwłaszcza w zakresie fonetyki, fleksji i składni. Przykładowo, podobnie jak czeski, górnołużycki zachował liczbę podwójną, która w większości języków słowiańskich zanikła, a także używa analogicznej fleksji czasowników. Wymowa i intonacja są bardziej zbliżone do czeskiej melodii językowej niż do polskiej. Z kolei dolnołużycki, używany głównie w regionie Dolnych Łużyc, jest bardziej zbliżony do języka polskiego – zarówno pod względem fonetycznym, jak i słownictwa. W wielu aspektach gramatycznych przypomina dawne formy języka polskiego, zachowując np. archaiczne końcówki fleksyjne. W dolnołużyckim występuje także podobna jak w polskim trudność ortograficzna polegająca na rozróżnianiu głosek miękkich i twardych oraz szeroki zasób spółgłosek szczelinowych. Mimo tych podobieństw, języki łużyckie tworzą odrębny system językowy z własną ortografią, gramatyką i słownictwem. Cechą charakterystyczną obu języków jest silny wpływ języka niemieckiego, który przez stulecia dominował w życiu publicznym, edukacji i administracji. Zjawisko to doprowadziło do licznych germanizmów leksykalnych oraz zmian fonetycznych – zwłaszcza w dolnołużyckim, który uległ znacznej fonetycznej asymilacji. Co ciekawe, współczesna sytuacja obu języków jest różna również pod względem standaryzacji: górnołużycki posiada stabilną normę literacką, użytą m.in. w edukacji i mediach, natomiast dolnołużycki jest znacznie mniej zestandaryzowany i rzadziej używany w piśmie. Kultura i tradycje łużyckie Stroje ludowe i obrzędy Kultura łużycka zachowała wiele elementów archaicznych, które w wyjątkowy sposób łączą słowiańskie dziedzictwo z wpływami niemieckimi. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów są stroje ludowe, które różnią się stylem, kolorem i zdobnictwem w zależności od regionu – inny ubiór noszony jest w Górnych Łużycach, a inny w Dolnych. Najbardziej charakterystyczne są kolorowe chusty, fartuchy i haftowane bluzki kobiet, a także bogato zdobione nakrycia głowy. Stroje te odzwierciedlają nie tylko przynależność regionalną, ale często również wiek, stan cywilny i sytuację społeczną osoby. Wśród obrzędów łużyckich wyróżniają się zarówno religijne, jak i świeckie rytuały. Do najstarszych należą obrzędy przejścia – związane z narodzinami, zaślubinami i pogrzebem – które często łączą elementy katolickie i protestanckie z dawnymi zwyczajami pogańskimi. Szczególne znaczenie mają też obrzędy roczne, m.in. związane z przesileniami i zmianami pór roku. Święta i festiwale Łużyczanie obchodzą szereg tradycyjnych świąt, które są nie tylko przejawem wiary, ale też silnym nośnikiem tożsamości kulturowej i językowej. Do najważniejszych i najbardziej widowiskowych należą: Ptasie Wesele (Ptaci kwas) – obchodzone 25 stycznia święto dzieci, które dostają słodycze w koszyczkach symbolizujących ptasie gniazda. To symboliczny znak początku wiosny. Zapusty (Fasching / Fašnik) – czyli okres karnawałowy z tradycyjnymi pochodami, maskaradami i tańcami. Łużyckie zapusty mają swoje lokalne odmiany w różnych wsiach i często wiążą się z rytuałami oczyszczania i zapewnienia urodzaju. Jazda wielkanocna (Wjelkanocna jěda / Osterreiten) – najbardziej znana i medialna tradycja Serbołużyczan, obchodzona w Górnych Łużycach. Dziesiątki jeźdźców ubranych na czarno objeżdżają konno pola i wsie, głosząc zmartwychwstanie Chrystusa. Obrzęd ten łączy elementy chrześcijańskie z przedchrześcijańskimi praktykami agrarnymi. Kermesz (Kirchweih / Krjezwěta) – święto parafialne, przypominające polskie dożynki, organizowane z okazji konsekracji kościoła. Towarzyszą mu koncerty, procesje i festyny z udziałem całej społeczności. Łużycki Festiwal Folkloru – odbywający się cyklicznie przegląd zespołów folklorystycznych i muzycznych z regionu, promujący język łużycki, rękodzieło i tradycyjne rzemiosło. Święta te, często obchodzone zarówno w wersji katolickiej, jak i protestanckiej, stanowią ważny element międzypokoleniowego przekazu tradycji. Dzięki nim język i obyczajowość łużycka są stale obecne w przestrzeni społecznej. Historia Łużyczan Wczesne dzieje i wpływy sąsiednich państw Region Łużyc od wczesnego średniowiecza był areną ścierania się wpływów politycznych i kulturowych wielu potęg środkowoeuropejskich. Po osiedleniu się Słowian w VI–VII wieku, lokalne plemiona łużyckie – m.in. Milczanie, Łużyczanie i Serbowie – zaczęły tworzyć struktury społeczne i polityczne, które przetrwały do IX wieku. Ich terytoria znajdowały się na styku interesów Państwa Wielkomorawskiego, Królestwa Czech, a później Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W X wieku tereny Łużyc zostały wcielone do państwa Piastów – najpierw przez Mieszka I, a później przez Bolesława Chrobrego. Jednak już w XI wieku kontrolę nad nimi przejęły Czechy i Cesarstwo Niemieckie. W kolejnych wiekach region przechodził z rąk do rąk, co skutkowało niestabilnością granic i znacznym zróżnicowaniem administracyjnym. W okresie średniowiecza Łużyce stanowiły odrębne jednostki – m.in. jako Marchia Łużycka – lecz zawsze były marginalizowane politycznie i gospodarczo w stosunku do sąsiednich obszarów. Pomimo tych uwarunkowań Łużyczanie potrafili utrzymać odrębność kulturową, a nawet rozwijać działalność piśmienniczą. Już w XVI wieku pojawiają się pierwsze druki w językach łużyckich, a na przełomie XVII i XVIII wieku funkcjonowały szkoły z łużyckim językiem wykładowym. Okres germanizacji i próby zachowania tożsamości Proces germanizacji Łużyczan przybrał na sile szczególnie po reformach pruskich z początku XIX wieku. Polityka państwowa dążyła do unifikacji językowej i kulturowej, ograniczając użycie języka łużyckiego w szkołach, urzędach i kościele. Represje nasiliły się w czasach II Rzeszy Niemieckiej oraz w okresie nazistowskim, kiedy zakazano wszelkich form wyrażania łużyckiej tożsamości – od publikacji po działalność stowarzyszeniową. Pomimo tych represji, w XIX wieku wykształciła się łagodna forma narodowego odrodzenia, inspirowana podobnymi ruchami wśród Czechów i Polaków. Powstawały łużyckie organizacje kulturalne i edukacyjne, jak np. Maćica Serbska (zał. 1847 r.), wydająca literaturę i publikacje naukowe w językach łużyckich. W okresie międzywojennym i po II wojnie światowej, zwłaszcza w NRD, nastąpiło pewne ożywienie życia kulturalnego, lecz także znaczna kontrola ideologiczna nad przekazem tożsamościowym. Współczesna sytuacja Łużyczan Liczebność i rozmieszczenie Dziś Łużyczanie zamieszkują przede wszystkim wschodnie Niemcy – głównie kraje związkowe Saksonia i Brandenburgia. Szacuje się, że językiem górnołużyckim posługuje się ok. 40–60 tys. osób, natomiast językiem dolnołużyckim – zaledwie kilka tysięcy. Mimo że wielu mieszkańców regionu identyfikuje się z kulturą łużycką, aktywnych użytkowników języka stale ubywa. W Polsce Łużyczanie nie są oficjalnie uznani za mniejszość narodową ani etniczną. Według danych z Narodowego Spisu Powszechnego 2021, narodowość łużycką zadeklarowało 130 osób, głównie w województwach przygranicznych. Brak jest jednak wsparcia instytucjonalnego dla kultury i języka łużyckiego w Polsce, a aktywność środowisk ogranicza się do kontaktów naukowych i kulturalnych z organizacjami w Niemczech. Działalność organizacji łużyckich Najważniejszą organizacją reprezentującą interesy Serbołużyczan jest Domowina – Związek Łużyczan (Zwjazk Serbow), założona w 1912 roku. Jest to parasolowa organizacja skupiająca lokalne stowarzyszenia kulturalne, edukacyjne i religijne. Prowadzi działalność oświatową, wspiera wydawnictwa łużyckojęzyczne oraz promuje dziedzictwo Serbołużyczan w Niemczech i za granicą. Domowina współpracuje z instytucjami naukowymi (np. Serbski Institut) oraz prowadzi szkoły i przedszkola z nauczaniem w językach łużyckich. Działa także na rzecz wdrażania przepisów ochrony języka mniejszościowego, zgodnie z Kartą Języków Regionalnych Rady Europy, ratyfikowaną przez Niemcy. Wspierane są również inicjatywy społeczne i artystyczne, takie jak zespoły folklorystyczne, media (np. łużyckie programy w MDR), a także aktywność w mediach społecznościowych, mająca na celu popularyzację współczesnej tożsamości łużyckiej wśród młodego pokolenia. Wyzwania i przyszłość mniejszości łużyckiej Zagrożenia dla języka i kultury Łużyczanie mierzą się dziś z licznymi zagrożeniami, które zagrażają dalszemu trwaniu ich języka, kultury i tożsamości narodowej. Globalizacja, urbanizacja i dominacja języka niemieckiego w sferze publicznej doprowadziły do marginalizacji języków łużyckich w codziennej komunikacji. W wielu przypadkach dzieci Serbołużyczan nie uczą się już ojczystego języka w domu, a kontakt z łużycką kulturą ogranicza się do wydarzeń folklorystycznych. Badania wskazują, że w Dolnych Łużycach język dolnołużycki jest używany niemal wyłącznie przez najstarsze pokolenia i realnie grozi mu wymarcie w ciągu jednego pokolenia. Górnołużycki, choć w lepszej sytuacji, również traci użytkowników i nie jest w stanie konkurować z niemieckim w edukacji wyższej, mediach ani przestrzeni cyfrowej. Krytycznym problemem jest brak jednolitego systemu edukacji dwujęzycznej – szczególnie w szkołach średnich – oraz ograniczony dostęp do łużyckich materiałów dydaktycznych. Równie istotnym zagrożeniem jest zanik więzi wspólnotowych w regionie Łużyc, w którym coraz częściej dominują migranci wewnętrzni z innych części Niemiec. Proces ten prowadzi do stopniowego rozmywania lokalnej tożsamości, szczególnie na obszarach miejskich. Wielu młodych Łużyczan opuszcza region w poszukiwaniu lepszych perspektyw zawodowych, co dodatkowo osłabia kulturową ciągłość pokoleń. Inicjatywy na rzecz ochrony dziedzictwa Pomimo tych wyzwań, zarówno społeczność łużycka, jak i państwo niemieckie podejmują działania mające na celu zatrzymanie procesu zaniku języka i kultury. Władze krajów związkowych Saksonii i Brandenburgii wdrożyły programy wspierające naukę języka łużyckiego w przedszkolach i szkołach podstawowych, m.in. poprzez system „Witaj” (system immersyjnego nauczania przedszkolnego w języku łużyckim). Na mocy „Ustawy o uznaniu praw Serbołużyczan” w Brandenburgii, z 1994 roku, mniejszości przyznano szerokie prawa językowe, edukacyjne i medialne. Wspierane są instytucje takie jak Serbski Institut, Stiftung für das Sorbische Volk (Fundacja Narodu Serbołużyckiego), a także lokalne szkoły i media. Powstały także platformy cyfrowe promujące język, jak łużyckie kanały YouTube, podcasty i aplikacje mobilne do nauki słownictwa. Z perspektywy polityki unijnej, Niemcy zobowiązały się do ochrony języków mniejszościowych na podstawie Europejskiej Karty Języków Regionalnych i Mniejszościowych, co stanowi prawne wsparcie dla inicjatyw łużyckich. Znaczenie Łużyczan dla kultury europejskiej Wkład w dziedzictwo kulturowe Mimo niewielkiej liczebności, Łużyczanie wnieśli istotny wkład w rozwój kultury europejskiej – zwłaszcza w obszarze literatury, muzyki ludowej i edukacji. Pierwsze przekłady Biblii na język górnołużycki pojawiły się już w XVII wieku, a klasyczna literatura łużycka – autorstwa pisarzy takich jak Handrij Zejler, Jakub Bart-Ćišinski czy Mato Kosyk – miała wpływ na rozwój tożsamości narodowej. Łużyccy twórcy inspirowali się zarówno tradycją słowiańską, jak i niemieckim romantyzmem. Również w dziedzinie muzyki tradycyjnej i chóralnej Łużyczanie wykształcili unikalny styl, który do dziś kultywowany jest przez zespoły folklorystyczne. Kultura materialna – rzemiosło, haft, ceramika – stanowi ważne świadectwo słowiańskiego dziedzictwa Środkowej Europy. Rola w dialogu międzykulturowym Łużyczanie, jako jedyna słowiańska mniejszość w Niemczech, pełnią szczególną rolę w dialogu między kulturami germańskimi i słowiańskimi. Ich obecność przypomina o wielokulturowych korzeniach Europy Środkowej i konieczności zachowania tożsamości mniejszych narodów wobec globalnych przemian. Doświadczenie Serbołużyczan – walczących o zachowanie języka, praw kulturowych i reprezentacji – może być cennym przykładem dla innych społeczności mniejszościowych, nie tylko w Europie, ale także na całym świecie. Obecność Łużyczan w strukturach unijnych i międzynarodowych (np. w Europejskiej Unii Mniejszości Narodowych) stanowi realny wkład w budowanie społeczeństwa opartego na różnorodności i tolerancji. Źródło: National Geographic Polska
Piastowie są ze Szkocji? „To absurdalne i błędne wnioski”
Piastowie wcale nie pochodzą ze Szkocji. Taki wniosek wyciągnięto na podstawie nieprawidłowego przypisania haplogrupy, czyli części DNA. To doprowadziło do wyciągnięcia nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków – uważa archeolog z UW, dr Dariusz Błaszczyk.
Spis treści: Kontrowersyjne wyniki badań DNA Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania W ostatnich dniach naukowcy ogłosili na konferencji i w mediach, po trwającym ponad 10 lat oczekiwaniu, wyniki badań nad genomem Piastów. Wykonano je w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”. Mają być one opublikowane w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Kontrowersyjne wyniki badań DNA Z ogłoszonych przez prof. Marka Figlerowicza i jego zespół z Instytutu Chemii i Bioorganicznej PAN w Poznaniu informacji ma wynikać, że przodkowie Piastów w linii męskiej mogli wywodzić się z obszaru dzisiejszej Szkocji. W rozmowie z National Geographic Polska prof. Figlerowicz zastrzegł, że nie musiała być to wcale duża migracja. Mogła być to nawet jedna osoba z obecnego terenu Szkocji. Te wyniki spotkały się z niedowierzaniem środowiska naukowego. – Błędy pojawiły się nie tylko w ich interpretacji, ale w samych danych, w tym w nieprawidłowym przypisaniu haplogrupy. To doprowadziło do wyciągnięcia z nich nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków. Niestety, mleko się wylało, a informacja poszła w świat – komentuje dla National Geographic Polska dr Dariusz Błaszczyk z Wydziału Archeologii UW. Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Jak relacjonuje dr Błaszczyk, genetycy podali, że jako piastowskie zakwalifikowano 33 pochówki (30 mężczyzn i 3 kobiety). Wśród przebadanych próbek uznanych za piastowskie stwierdzono występowanie haplogogrupy Y-DNA R1b (w większości przypadków) i R1a (w mniejszej liczbie przypadków). Zbadane zostały linie trzech z pięciu synów Bolesława Krzywoustego. Natomiast nie udało się zbadać próbek z pokoleń wcześniejszych, niż czasy Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego, chociaż w świetle analiz radiowęglowych nawet ich szczątki wydają się być problematyczne – zauważa archeolog. – Na podstawie przeprowadzonych badań DNA prof. Figlerowicz i jego zespół stwierdzili, że dla dynastii Piastów charakterystyczna ma być dziedziczona w linii męskiej z ojca na syna haplogrupa chromosomu Y DNA R1b z mutacją S747 – mówi dr Błaszczyk. Przy czym dokonali tego, bazując na jednej próbce przypisywanej Wacławowi I Płockiemu (1293–1336). Ponieważ ta haplogrupa występuje w szczątkach archeologicznych i u współczesnych ludzi zamieszkujących Wyspy Brytyjskie, badacze doszli do wniosku, że przodkowie dynastii Piastów pochodzą właśnie z tego obszaru. Haplogrupa ta miałaby ona odpowiadać mężczyźnie żyjącemu w V–VI w. w Szkocji. Genetycy z Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej Uniwersytetu Warszawskiego wskazali na jeden błąd - określenie haplogrupy R1b-S747 i zasugerowali, że potencjalnie jest kilka innych niezgodności, które wymagają wyjaśnienia. Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Jak relacjonuje dr Błaszczyk, takie nieprawidłowe przypisanie haplogrupy może być wynikiem jej degradacji, kontaminacji lub, co jest chyba bardziej prawdopodobne w tym przypadku, błędnie odczytanej sekwencji DNA. – Badacze zasugerowali, że ich analizy wskazują, iż Piastowie z badanej linii należeli raczej do „celtyckiej” haplogrupy R1b z mutacją U152, która występowała także u ludzi zamieszkujących we wcześniejszych okresach ziemie polskie – mówi dr Błaszczyk. Jaki zatem można wyciągnąć wniosek? Zdaniem archeologa, w świetle obecnie dostępnych, niepełnych danych, błędne jest ustalenie haplogupy Piastów jako R1b-S747 i łączenie jej z Piktami ze Szkocji. – Można natomiast powiedzieć, że przynajmniej jedna z ich linii (kujawsko-mazowiecka) należała do haplogrupy R1b. Występowała ona na ziemiach polskich jeszcze przed przybyciem Słowian. Wskazywałoby to raczej na miejscowe pochodzenie Piastów. Czyli zupełnie coś innego, niż sugeruje prof. Marek Figlerowicz i jego zespół – zaznacza dr Błaszczyk. Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania Naukowiec zwraca uwagę na wątpliwości dotyczące przyporządkowania szczątków kostnych do poszczególnych przedstawicieli dynastii Piastów. – W części przypadków, np. Ziemowit III, Władysław II Płocki, czas życia danej osoby odpowiada uzyskanym datom radiowęglowym. Natomiast w części jest rozbieżny i datowanie radiowęglowe nie pokrywa się z okresem życia. Dotyczy to np. szczątków przypisywanych Władysławowi Hermanowi i Bolesławowi Krzywoustemu. Władysław Herman żył w latach 1044–1102, czyli 2 poł. XI w., a data radiowęglowa to XIV w. Bolesław Krzywousty żył w latach 1086–1138 , czyli w 2 poł. XI – 1 poł. XII w., natomiast data radiowęglowa wskazuje na XV–XVI w. Być może pobrane próbki nie pochodzą od tych władców – zauważa dr Błaszczyk. W jego ocenie i warszawskich genetyków rozbieżności i kontrowersji jest w ogłoszonych danych więcej. – Pozostaje nam czekać na opublikowanie zasadniczego artykułu, w którym być może wiele tych błędów zostanie poprawionych – kończy dr Błaszczyk. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy jeden z przodków Piastów wywodził się ze Szkocji? Oto, co mówią analizy DNA
Skąd wywodzi się dynastia Piastów? Na przestrzeni lat badacze i pasjonaci wskazywali różne kierunki: Skandynawię, Morawy czy lokalne pochodzenie. Najnowsze wyniki badań DNA zaskoczyły wszystkich.
Spis treści: Trudności w badaniach szczątków Piastów Kierunek: Szkocja Okoliczności przybycia szkockiego przodka Część ekspertów sądzi, że kropkę nad i może w końcu postawić analiza genetyczna. To ją wykonał zespół badaczy pod kierunkiem prof. Marka Figlerowicza z Instytutu Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk. Jest to projekt „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. Niebawem ukaże się na ten temat publikacja naukowa na łamach „Nature Communications”. Jednak rąbka tajemnicy naukowiec uchylił w czasie konferencji prasowej w Poznaniu i w rozmowie z National Geographic Polska. Trudności w badaniach szczątków Piastów Prof. Marek Figlerowicz wraz z zespołem przebadali szczątki kostne 33 osób – 30 mężczyzn i 3 kobiet. Z dużym prawdopodobieństwem zmarli należeli do przedstawicieli dynastii Piastów. Wytypowanie grobów Piastów było karkołomnym przedsięwzięciem. W wielu miejscach szczątki były wymieszane albo po otwarciu trumien, okazywało się, że są puste. Kluczowe dla projektu było przebadanie szczątków Piastów w katedrze płockiej – to największa nekropola tej dynastii. Badacze przyjrzeli się w czasie analiz chromosomowi Y. Jest przekazywany z ojca na syna. Kierunek: Szkocja Co udało się ustalić? Prawie wszystkie z dziesięciu szczątków, dla których udało się uzyskać dobrej jakości dane należały do osób z jednej linii haplogrupy Y (R1b), czyli spokrewnionych w linii ojcowskiej. Ludzie z taką haplogrupą żyją dzisiaj głównie na terenie Wielkiej Brytanii. Jest ona rzadka w pozostałych regionach Europy. Przeszukanie bazy kopalnego DNA wykazało, że osoba należąca do haplogrupy najbliżej spokrewnionej z haplogrupą piastowską i pochodząca sprzed okresu wczesnego państwa polskiego, żyła w Szkocji w VI wieku. Okoliczności przybycia szkockiego przodka Co ten wynik oznacza dla badaczy dziejów Piastów? Prof. Figlerowicz przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska, że sposobów interpretacji tego powiązania Piastów z dzisiejszą Szkocją jest sporo. – Scenariuszy może być wiele. Nie musiała być to migracja większej grupy osób ze Szkocji. Mogła być to pojedyncza wypędzona osoba, która trafiła na nasze tereny przez Skandynawię. Mógł to też być członek oddziału wikingów lub wyzwolony niewolnik – wskazuje prof. Figlerowicz. Z danych genetycznych nie da się stwierdzić, kiedy ta osoba lub osoby przybyły do Polski – czy było to 200, czy może 500 lat przed powstaniem państwa piastowskiego. Dlatego – w ocenie naukowca – rodząca się dynastia piastowska mogła wcale nie mieć świadomości „domieszki” z dalekiej północy Wielkiej Brytanii. Bo mogła ona być naprawdę niewielka – zaznacza badacz. I podaje ciekawych przykład „genetycznych” wpływów. Bronisław Piłsudski (brat Józefa Piłsudskiego) po pobycie na Syberii ożenił się z Japonką, z którą miał dzieci. Dzisiaj jego potomkowie żyją w Japonii. – Pod względem genetycznym te osoby są w ponad 90% Japończykami. W DNA pozostał jednak Polski ślad w postaci chromosomu Y. Jednak nie są to przecież Słowianie – mówi National Geographic Polska prof. Figlerowicz. Zapewne podobnie należy spojrzeć na „szkocki” ślad w genomie Piastów – uważa badacz. Z najnowszych analiz można, zdaniem prof. Figlerowicza, wysnuć następujący wniosek. Już w okresie wczesnego średniowiecza ludzie byli nadzwyczaj mobilni. Dotyczyło to przede wszystkim elit społecznych. Czy ten wynik badań genetycznych ostatecznie wyjaśnił pochodzenie Piastów? Raczej dołożył kolejną cegiełkę do poznania tego królewskiego rodu. Źródła: National Geographic Polska, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najbardziej zagadkowy słowiański artefakt. Jest dowód na jego autentyczność
Światowid ze Zbrucza od lat budzi kontrowersje wśród badaczy słowiańszczyzny. Najnowsze odkrycia, które towarzyszyły konserwacji rzeźby, rzucają nowe światło na jego autentyczność.
Spis treści: Okoliczności odkrycia idola Droga artefaktu do Krakowa Perła w muzealnych zbiorach Nowe badania i ostateczny dowód autentyczności? Mowa o mającym ponad 2,5 metra niezwykłym zabytku zwanym też Światowidem. Jego cztery ściany zdobią przedstawienia bóstw. Do odkrycia statuy doszło w rzece Zbrucz w 1848 roku, na ówczesnym pograniczu austriacko-rosyjskim, a obecnie – w Ukrainie. Okoliczności odkrycia idola „Po obu stronach Zbrucza krążyły zatem nieustannie czujne wojskowe patrole. I właśnie dwóch takich strażników pełniących służbę na zalesionym austriackim (czyli prawym) brzegu, w okolicach osady Husiatyń, wypatrzyło w nurcie rzeki coś niepokojącego. Nad falami Zbrucza unosiła się podskakująca głowa topielca w kapeluszu! Jeden z wartowników bez namysłu wskoczył do rzeki, w tym miejscu dość głębokiej, tylko po to, aby przekonać się, że widoczna z brzegu ludzka twarz należy do czterogłowego posągu…” – opisuje Jakub Kuza w książce „Genialnie zmyślone? Skarby, fałszerstwa, mistyfikacje”. Autor zastrzega, że jest też inna wersja odkrycia zabytku – mieli tego dokonać pastuszkowie. Posąg trafił w końcu do Mieczysława Potockiego, który mieszkał nieopodal. Rozpoznał w figurze słowiańskiego boga z X wieku i nazwał go Światowidem. „Wobec jego planów posadzenia pamiątki pogańskiej przeszłości na eksponowanym szańcu bogobojni włościanie mieli oświadczyć: Jeśli pan postawi jakiegoś Turka, to my go w kawałki rozbijemy” – przytacza historię Kuza. Droga artefaktu do Krakowa W 1850 roku Towarzystwo Naukowe Krakowskie szukało „pamiątek narodowych i zabytków” do planowanego muzeum starożytności. Informacja o odkryciu 2,5-metrowego, pieczołowicie zdobionego posągu, zelektryzowała muzealników. Chcieli go mieć! „Sam Światowid dotarł do miasta 12 maja, wzbudzając prawdziwą sensację. Widząc toczący się powoli wóz ze słowiańskim bożkiem, niektórzy z mieszkańców na wszelki wypadek zapalali w oknach gromnice, dewotki żegnały się dla ochrony przed „antychrystem” (tym bardziej, że powitaniu w Krakowie towarzyszyła gwałtowna, nieprzypadkowa przecież, burza), a jeszcze inni termin przybycia pamiątki narodowej historii w okresie wielkanocnym wiązali z zapowiedzią zmartwychwstania wolnej i niepodległej Polski” – pisze autor „Genialne zmyślone?”. Od prawie 170 lat historia idola nierozerwalnie związana jest już z Krakowem, który słynie ze swoim licznych muzeów. Obecnie znajduje się w tamtejszym Muzeum Archeologicznym. Perła w muzealnych zbiorach Światowida uznaje się za jeden z ważniejszych zabytków eksponowanych w stolicy Małopolski. Ze względu na swoją unikatowość jest bardzo frapujący dla badaczy pogańskiej historii Słowian z całej Europy. Budzi też fascynację rodzimowierców, czyli wyznawców wierzeń słowiańskich sprzed nastania chrześcijaństwa. „Zdarzały nam się na wystawie przypadki składania ofiar z jedzenia czy bicia pokłonów, ale większość lokalnych wyznawców ruchów neopogańskich wykorzystuje dla celów kultowych kopię rzeźby ustawioną w 1968 roku u podnóża Wawelu” – wspomina kustoszka Muzeum Archeologicznego w Krakowie, Anna Tyniec, cytowana w książce Kuzy. Nowe badania i ostateczny dowód autentyczności? Do dzisiaj w środowisku naukowym trwa dyskusja nad tym, czy artefakt ukazuje naprawdę słowiańskiego boga lub bogów. A może faktycznie jest wiekowy, ale nie jest związany ze Słowianami? Wskazywano na to, że powstał pod wpływem kultury nordyckiej, tureckiej, awarskiej, pieczyńskiej, chazarskiej, madziarskiej, celtyckiej czy dackiej. Inni mówili wprost: to XIX-wieczny falsyfikat. Duże nadzieje związane z rozwikłaniem niektórych zagadek posągu wiązano z projektem badawczym, realizowanym w 2022 roku w Muzeum Archeologicznym w Krakowie zatytułowanym „Patyna wieków – konserwacja posągu Światowida ze Zbrucza”. W trakcie dokonano ciekawych obserwacji dotyczących pigmentów, którymi pokryty był zabytek. Zabytek ten pokryto farbą kilkadziesiąt lat temu. Konserwatorzy usunęli ją. W konsekwencji archeologom i muzealnikom ukazały się interesujące detale. „Możemy z pewnością powiedzieć, że Światowid został kilka razy uderzony ciężkim i ostrym narzędziem od tyłu, w kapelusz, i przewrócił się na stronę frontową, co dokumentuje kolejne wygniecenie na nakryciu głowy. A to już pasuje do średniowiecznych źródeł, mówiących o obalaniu średniowiecznych posągów” – mówi Anna Tyniec w książce Kuzy. Dostrzeżono też zarysy niewidocznych wcześniej drobnych wyobrażeń – motywu solarnego oraz niedźwiadka (?) tratowanego przez konia, który zapewne uosabia jakieś bóstwo. Czy tez nieznane informacje potwierdzają, że Światowid faktycznie nim jest i że czczono go w IX wieku? „Przez niemal sto siedemdziesiąt pięć lat nikt nie był w stanie jednoznacznie dowieść fałszywości pogańskiego posągu. Jest to dla mnie jednym z najsilniejszych argumentów za jego autentycznością. Tego rodzaju mistyfikacje upadają zdecydowanie szybciej, zwłaszcza przy tak gigantycznym naukowym zainteresowaniu” – podsumuje Jakub Kuza. Ten tekst oparty jest na rozdziale książki autorstwa Jakuba Kuzy „Genialnie zmyślone? Skarby, fałszerstwa, mistyfikacje”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak.
Rowerowa podróż do kolebki chrześcijaństwa Słowian. Odkrywamy Morawskie Betlejem
Wyprawa na Morawy to podróż do początków słowiańskiej cywilizacji. Właśnie tutaj, w IX wieku, w Velehradzie powstało Państwo Wielkomorawskie, uznawane za kolebkę chrześcijaństwa wśród Słowian.
W tym artykule: Stromo, stromo, stromo Morawskie Betlejem Pałac Amadeusza Przełęcz Pustevny to najczęściej odwiedzane miejsce po czeskiej stronie Beskidów. Swoją nazwę zawdzięcza pustelnikom, którzy żyli tam aż do 1874 r. Już pod koniec XIX w. czeskie stowarzyszenie turystyczne postawiło tam pierwsze schronisko. Dziś jest ich kilka, ale największe wrażenie wciąż robi to zaprojektowane pod koniec XIX w. przez znanego architekta i miłośnika kultury ludowej Dušana Jurkoviča. Poza tym jest tu mnóstwo kramów z pamiątkami i punktów małej gastronomii. Najpopularniejsza trasa spacerowa wiedzie z przełęczy Pustevny i kończy się na szczycie góry Radhošť na wysokości 1129 m n.p.m. Tam, jak mówi legenda, składano dary słowiańskiemu bóstwu Radegastowi. Po drodze stoi kilkumetrowy posąg Radegasta z lat 20. XX w. Zdjęcia na jego tle to obowiązkowy punkt każdej wycieczki. Naszej także. Stromo, stromo, stromo Bardziej od legend interesują nas jednak szlaki rowerowe. Zaczynamy od szaleńczego zjazdu na… kołobieżkach, czyli hulajnogach. Można je niedrogo wypożyczyć i zjechać do dolnej stacji wyciągu krzesełkowego. Od tych, które spotykamy na ulicach miast, różnią się dużo większymi kołami. Szlak liczy ok. 6 km, zaczyna się na wysokości 1020 m n.p.m., a kończy na 620 m. Różnica wzniesień wynosi więc aż 400 m! Trasa wiedzie asfaltową drogą przez las i jest bardzo łatwa, ale zjazd zajmuje nam sporo czasu. Nie mamy doświadczenia w zjazdach takimi hulajnogami, nie obywa się więc bez wywrotek. Komu żal pieniędzy, może tę trasę pokonać rowerem, a potem wrócić wyciągiem na górę. Ale frajda z jazdy kołobieżkami jest dużo większa. Jeszcze więcej adrenaliny dostarcza zjazd rowerem do miejscowości Horní Bečva. Kiedy staję na początku trasy i spoglądam dół – zamieram. Jest naprawdę bardzo, bardzo stromo… Martin, nasz czeski przewodnik, nie uprzedził wcześniej, że będziemy zjeżdżali singletrackiem, a więc wąską leśną ścieżką, która wije się między drzewami. – Cały czas musicie balansować ciałem, nie możecie siedzieć na siodełku, zad (tyłek!) w górze, przesunięty do tyłu. Hamować można tylko dwoma hamulcami równocześnie – doradza. Szybko się okazuje, że ma rację. Pierwsze hamowanie, z przyzwyczajenia tylko tylnym kołem, niemal kończy się wywrotką. Na szczęście potem jest lepiej. Trasa okazuje się naprawdę trudna. Szczęśliwie w miarę szybko udaje mi się pokonać najtrudniejszy odcinek trasy, a potem musimy iść pod górkę. Kiedy ją zdobywamy, na osłodę zostaje kilkukilometrowy zjazd asfaltową drogą. Już nie trzeba pedałować, tylko hamować. Pokonujemy prawie 12 km, 54 m w górę i 567 m w dół. Zajmuje nam to blisko godzinę. Czechy to europejska stolica singletracków. Ciągną się one niemal wzdłuż całej granicy, a każdego roku powstają nowe, zwłaszcza w okolicach kolejek linowych. My jednak decydujemy się na spokojniejsze trasy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/GettyImages-1331321534-a87633a.jpg" width="3000" height="2000" alt="Frgál, nazywany też czeskim kołaczem, to pochodzące oryginalnie z Wołoszczyzny ciasto drożdżowe ze słodkim przeważnie nadzieniem" title="Frgál, nazywany też czeskim kołaczem, to pochodzące oryginalnie z Wołoszczyzny ciasto drożdżowe ze słodkim przeważnie nadzieniem" /> Pałac Amadeusza Trasa Velké Karlovice–Vsetín należy do najpopularniejszych na Morawach i ciągnie się przez 38 km. Różnica wysokości między startem a metą wynosi 200 m. Trakt jest niezwykle malowniczy, wiedzie wzdłuż rzeki Beczwy. Po drodze nie ma żadnego wzniesienia i pewnie dlatego to ulubiony szlak rodzin z dziećmi. Ruszamy wcześnie rano, zaraz po śniadaniu. Pierwszy przystanek w Muzeum Szklarstwa w Karolince. Potem na krótko zatrzymujemy się w Novym Hrozenkovie, nad niewielkim jeziorem zwanym Balatonem. Chwila relaksu i jedziemy dalej. Schody zaczynają się, kiedy słońce zaczyna mocniej świecić i robi się gorąco. Dojeżdżamy do sztucznego spiętrzenia wód rzeki Beczwy na przedmieściach Vsetína. Opalamy się i moczymy nogi w rzece. Jesteśmy już blisko celu i nie musimy się śpieszyć. W końcu ruszamy do Vsetína na obiad. I tu niespodzianka, bo do centrum miasta jedzie się… pod górkę. Niby nic wielkiego, ledwie kilkaset metrów, ale w 30-stopniowym upale i po kilku godzinach jazdy pot się z nas leje strumieniami. Kiedy docieramy na obiad do hospody przy rynku, padamy ze zmęczenia. Kanał Baty to kolejne wyzwanie. Został wybudowany pod koniec lat 30. XX w., głównie po to, aby dostarczać nim węgiel brunatny do elektrociepłowni należącej do słynnego koncernu Bata, wtedy największego producenta obuwia na świecie. Dziś to atrakcja turystyczna Moraw, podobnie jak ścieżka rowerowa, która biegnie wzdłuż jego brzegów. Liczy 80 km i łączy Kromieryż (Kroměříž) oraz Hodonín. Zanim zdecydujemy się ją pokonać, zatrzymaliśmy się na nocleg w Kromieryżu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/AdobeStock928834333EditorialUseOnly-438fa08.jpeg" width="8256" height="5504" alt="Ogród Kwiatowy wraz pałacem w Kromieryżu nazywany bywa Czeskim Wersalem. Jest on częścią zabytkowego kompleksu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO" title="Ogród Kwiatowy wraz pałacem w Kromieryżu nazywany bywa Czeskim Wersalem. Jest on częścią zabytkowego kompleksu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO" /> Warto tu spędzić cały dzień – nie bez przyczyny w 1997 r. miasto uznano za najpiękniejsze w Czechach. Aby być tego pewnym, wystarczy nam krótki spacer po rynku z zabytkowym ratuszem z 1611 r. i renesansowymi kamieniczkami. Najcenniejszy tu zabytek to barokowy Pałac Arcybiskupi oraz ogrody: Kwiatowy i Pałacowy (oba na liście dziedzictwa UNESCO). W 1848 r., kiedy przez Europę przetaczała się Wiosna Ludów, do pałacu w Kromieryżu przeniesiono z Wiednia obrady parlamentu monarchii Habsburgów. Z kolei w latach 80. ub. wieku Miloš Forman nakręcił tu część zdjęć do słynnego Amadeusza. Co obejrzeć w pałacu? Choćby salę myśliwską, którą przygotowano specjalnie na spotkanie cara Aleksandra III z cesarzem Franciszkiem Józefem w 1885 r. Jej ściany zdobi ponad 200 trofeów myśliwskich i kolekcja 125 sztuk broni. Jest też stół bilardowy z bilami z kości słoniowej, który przywiózł tu ze sobą car. Z kolei XVI-wieczny Ogród Kwiatowy w stylu włoskiego i holenderskiego baroku to jedno z najważniejszych dzieł architektury ogrodowej na świecie. View Burdaffi on the source website Morawskie Betlejem Ruszamy dalej. Zdecydowaliśmy się przejechać tylko część szlaku, z miasta Napajelda do Velehradu. Trasa liczy 18 km, wiedzie równiutkim asfaltem wzdłuż kanału i w większości jest płaska jak stół. Po drodze mijamy wiele płynących i cumujących przy brzegu łodzi. Latem można tu wypożyczyć tzw. hausboaty, czyli pływające domy. Można też popłynąć statkiem w jedną stronę, a potem wrócić rowerem z powrotem. W końcu dojeżdżamy do Starégo Města. Tam porzucamy kanał i ruszamy w stronę Velehradu nazywanego morawskim Betlejem i kolebką chrześcijaństwa Słowian. To z pobliskiego Starego Města w IX w. swoją działalność misyjną prowadzili bracia Cyryl i Metody. Velehradzka bazylika to najważniejsze miejsce pielgrzymkowe w Czechach. Historia świątyni sięga początku XIII w., kiedy powstał tu klasztor cystersów. Wkrótce też rozpoczęła się trwająca kilkadziesiąt lat budowa świątyni. Bazylika była wtedy największym kościołem w Czechach. Do dziś zachwyca swym ogromem i wystrojem. Jest tam też polski ślad. To obraz Jana Matejki przedstawiający świętych Cyryla i Metodego. Podarowali go bazylice w 1885 r. polscy pielgrzymi w tysięczną rocznicę śmierci św. Metodego. Ale my znów wsiadamy na rowery. W pobliżu Velehradu znajduje się skansen archeologiczny w Modrej. Zrekonstruowano tam m.in. drewniany gród z czasów Państwa Wielkomorawskiego, domostwa i budynki gospodarcze. Jest też zbiornik wodny, pod którym biegnie tunel widokowy – spacerując, można podziwiać pływające nad nami ryby. Szkoda, że nie możemy zobaczyć całego Kanału Baty, ale w trzy dni to niemożliwe. Źródło: National Geographic Traveler Polska
Co naprawdę wiemy o wczesnych „polskich” plemionach? Prawda zaskakuje
Żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”.
Spis treści: Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Co wiemy o Wiślanach? Opolanie jako konstrukt historiograficzny Polanie są obecni na każdej mapie prezentującej dorzecza Wisły i Odry sprzed czasów Mieszka I i w niemal każdym tekście omawiającym początki naszej państwowości. Wiekopomną zasługą tego plemienia miało być stworzenie warunków do budowy państwa, w którym rządy objęła „polańska” dynastia Piastów, oraz użyczenie swojej nazwy temu państwu i jego mieszkańcom. Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Fundamentalną rolą, jaką odegrali w nadaniu ostatecznego impulsu procesowi budowania tożsamości narodowej Polaków, Polanie zasłużyli sobie na prominentne miejsce we wszystkich podręcznikach historii Polski. Zna ich każdy, kto pamięta ze szkoły choćby zarys początków państwa. Niestety, krytyczne spojrzenie na dostępne źródła musi doprowadzić do zaskakującego wniosku, że żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia! Radykalizm tej opinii jest prostą konsekwencją przeglądu najstarszych źródeł. Wśród nazw zbiorczych (etnonimów) nie znajdziemy bowiem przed pojawieniem się państwa piastowskiego ani śladu Polan. Palani, Poliani, Poleni czy Poloni pojawiają się dopiero w tekstach napisanych około roku 1000 i nie odnoszą się bynajmniej do jakiegoś „plemienia”, lecz określają poddanych Bolesława Chrobrego. Była to więc nazwa raczej polityczna niż etniczna. Długotrwałe powtarzanie hipotezy polańskiej, która miała objaśniać pochodzenie nazwy całego kraju (Polonia) i jego mieszkańców (Poloni), zamazało wszelkie wątpliwości i nabrało cech przekonania, że tak powinno było być. Jako wygodne narzędzie objaśniania początków państwowości to wymyślone plemię było więc poza wszelką krytyką. Usunięcie go z czasów przedpiastowskich skutkuje bowiem pojawieniem się ziejącej pustki w samym środku mapy wypełnionej przez mediewistów rozmaitymi „plemionami prapolskimi”. Tę bolesną stratę próbuje się zanegować lub zrekompensować przez doszukiwanie się „prawdziwych” Polan w zachodniej Małopolsce, gdzie też nie są widoczni źródłowo. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”. Krytyczny przegląd źródeł pozwala bowiem zakwestionować obecność na tej mapie również innych „plemion”. Co wiemy o Wiślanach? Małopolskim konkurentem Polan mieli być Wiślanie. Im też przypisano zdolności państwotwórcze, które jednak nie doprowadziły do stworzenia własnego państwa. W ich przypadku mamy przynajmniej jedno dobre źródło, jakim jest pochodzący z połowy IX wieku tekst przypisywany tzw. Geografowi bawarskiemu. Wśród różnych nazw znajdziemy w nim etnonim Vuislane, łatwo skojarzony z „Wiślanami”. Jest to jedyny racjonalny punkt zaczepienia. Wszystkie pozostałe źródła przywoływane przez polskich mediewistów nie wspominają ludu „Wiślan”, lecz wyłącznie rzekę Wisłę. Dla odległych komentatorów z południa i z zachodu ta największa rzeka wpadająca do Bałtyku była emblematem nazewniczym obszaru położonego na północ od Karpat i Sudetów, toteż od starożytności była stałym identyfikatorem naszych ziem. Zatem wszystkie tak chętnie przytaczane wczesnośredniowieczne wzmianki źródłowe – „kraj Wisły” w angielskiej kronice króla Alfreda Wielkiego, czy też określenia „w Wiśle” użyte w morawskim „Żywocie św. Metodego” lub „nad Wisłą” wykorzystane w ruskiej „Powieści minionych lat” – nie dowodzą istnienia jakichś „Wiślan”, bo są tylko wskazówkami lokalizującymi opisywane wydarzenia. Ich autorzy użyli „wiślanego” identyfikatora dla określenia odległego kraju, bo nie znali jego nazwy. Były to więc określenia czysto geograficzne, a nie etniczne. Jak widać, potężne „plemię Wiślan” wykreowano na podstawie jednego tylko słowa zapisanego daleko na zachodzie w połowie IX wieku. Na tak wątłej podstawie polscy mediewiści wykreowali nawet rzekome „państwo Wiślan”, rządzone przez anonimowego „silnego wielce księcia”, którego wedle „Żywotu św. Metodego” miał ochrzcić ten morawski arcybiskup. Na zasadzie prostego skojarzenia stolicą tego „państwa” uczyniono oczywiście Wiślicę. Taką wizję z całą powagą promowało kilka pokoleń polskich mediewistów, kreując rzekomy małopolski epizod naszej wczesnej państwowości. Opolanie jako konstrukt historiograficzny Innym z mocno podejrzanych plemion są dolnośląscy Opolanie. Ich również wykreowano na podstawie wzmianki tajemniczego „Geografa bawarskiego”, w którym znajdujemy niejakich Opolini. Proste skojarzenie tej nazwy z Opolem pozwoliło tam umiejscowić centrum kolejnego rzekomego „plemienia prapolskiego”. Na tamtejszej śródodrzańskiej wyspie Ostrówek faktycznie odkryto pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu, ale zbudowano go dopiero po 977 roku, a więc już w czasach Mieszka I. Sama nazwa nadodrzańskiego miasta pojawia się w dokumentach dopiero w późnym średniowieczu. Zatem również to rzekome „plemię Opolan” wydaje się konstruktem historiograficznym opartym na zaledwie jednym źródle, dość niefrasobliwie skojarzonym z informacją późniejszą o kilkaset lat. Możemy więc mówić co najwyżej o „opolanach” jako mieszkańcach śląskiego grodu, a nie o „Opolanach” jako przedpiastowskim plemieniu. To jest przedruk z książki autorstwa Przemysława Urbańczyka pt. „Korzenie Polski”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Podcast National Geographic: Kto żył na ziemiach Polski przed tysiącem lat?
Co wiemy o ludach zamieszkujących Polskę przed powstaniem państwa Piastów? Historia pierwszego tysiąclecia naszej ziemi kryje wiele tajemnic. W podcaście National Geographic wraz z dr. Michałem Morysem-Twardowskim przyglądamy się dawnym plemionom i ich wpływowi na przyszłość regionu.
W tym artykule: Skąd pochodzą Słowianie? Barbarica, czyli Polska w pierwszych wiekach naszej ery Nie tylko Słowianie, ale też Germanie Archeolodzy często zaprzątają sobie głowę pytaniem, o początki określonej kultury lub genezę danego ludu. To temat trudny, bo wymaga interdyscyplinarnych badań. Czy możliwe jest na przykład wskazanie kolebki Słowian? Skąd pochodzą Słowianie? Co działo się na obecnych terenach Polski w pierwszym tysiącleciu, ale jeszcze przed nastaniem państwa Mieszka I w drugiej połowie X wieku? Czy obszar ten aż do pojawienia się Słowian, mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia, był zupełnie pusty i nikt tutaj nie mieszkał? A może wręcz przeciwnie – teren ten zasiedlała mozaika ludów? Ten temat jest słabo znany w powszechnej świadomości, ale archeolodzy prowadzą liczne badania dotyczące tego, co działo się w pierwszych wiekach naszej ery miedzy Wisłą a Odrą. Również historycy wiedzą o tym epizodzie w dziejach obecnych ziem polskich coraz więcej. Barbarica, czyli Polska w pierwszych wiekach naszej ery Informacje historyczne na temat pierwszych Słowian i innych ludów na naszych ziemiach zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Morys-Twarowski jest doktorem historii, prawnikiem i amerykanistą. Ukończył Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Napisał kilka popularnonaukowych książek, m.in. „Polskie imperium” i „Dzieje księstwa cieszyńskiego” oraz ponad 100 artykułów popularnonaukowych. Nasz gość zastrzega, że zajmuje się w najnowszej książce historią Polski w znaczeniu geograficznym i w granicach, jakie nasz kraj zajmuje od 1945 roku. – To nie jest tak, że historia Polski zaczyna się w I czy w II wieku – zastrzega dr Morys-Twarowski. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Nie tylko Słowianie, ale też Germanie W szkołach dowiadujemy się o tym, co działo się na tych terenach mniej więcej od połowy X wieku: chrztu Polski i rządów Mieszka I. – Gdzieś mniej więcej od 20 roku n.e. można na podstawie źródeł historycznych, oczywiście nie tak jak o kolejnym tysiącleciu, ułożyć z tego opowieść historyczną. Nie jesteśmy zdani tylko na to, co wykopią archeolodzy – uważa gość podcastu. W jego ocenie w IX wieku źródła zaczynają dostarczać więcej informacji o ludności zamieszkującej tereny dzisiejszej Polski. Morys-Twarowski opowiada o wielu różnych ludach, plemionach, które zamieszkiwały w pierwszych wiekach naszej ery ziemie polskie, ich historii i o ich językach. Dowiadujemy się o nich dzięki rzymskim historykom. Co wiemy o Lugiach i Gotach? Co ci Germanie robili na polskich ziemiach? I dlaczego mieliśmy wówczas na swoich terytoriach... jaskiniowców? I kiedy i skąd pojawili się Słowianie? Nasz gość opowiada też o postaciach na wpół legendarnych, takich jak Krak czy Wanda. O tym wszystkim mówi nasz gość w podcaście National Geographic Polska. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy istniały słowiańskie megaosady? Oto, co nauka mówi na ten temat
W VIII wieku Słowianie zasiedlali olbrzymie obszary Europy, które dziś należą do wielu państw. Czy ich kilkumilionowa populacja mieszkała w megaosadach? Co wiemy o osiedlach naszych słowiańskich przodków?
Spis treści: Słowiańskie megaosady – prawda czy mit? Jak wyglądały wczesnosłowiańskie wioski? Osady wczesnych Słowian. Nadal sporo znaków zapytania Czasem przeczytacie w internecie, że przed powstaniem państwa Piastów na polskich ziemiach istniała wielka i potężna cywilizacja. Zdaniem niektórych była to Wielka Lechia, chociaż naukowcy nie znaleźli na nią żadnych dowodów. Jej zwolennicy uważają, że istniały również wielkie słowiańskie miasta. A jaka jest prawda? Słowiańskie megaosady – prawda czy mit? Przyjrzyjmy się temu, co wiemy na temat tego, co działo się w naszej części Europy w drugiej połowie I tysiąclecia. Wówczas duże obszary były zajęte już przez Słowian. Do dzisiaj naukowcy spierają się o to, skąd się wywodzą i gdzie znajduje się ich kolebka. Pewne wskazówki dają nam badania genetyczne Słowian. Naukowcy są zgodni, że Słowianie zasiedlali w VIII wieku olbrzymie terytorium, rozciągające się od dzisiejszej Rosji na wschodzie po Niemcy na zachodzie i Bałkany na południu. Czy faktycznie tworzyli megaosady? „W typowej wiosce słowiańskiej z wczesnego średniowiecza stało tylko kilka domostw. Osada z więcej niż dziesięcioma chatami musiała już uchodzić za dużą, nawet bardzo” – pisze Kamil Janicki w książce „Cywilizacja Słowian”. Niektóre osady chronione były palisadami. Z reguły zakładano je przy rzekach, jeziorach lub terenach podmokłych. Jak wyglądały wczesnosłowiańskie wioski? Z naszej perspektywy osady wczesnych Słowian były bardzo proste. Ich wygląd różnił się w zależności od obszaru, na którym powstawały. Na terenach stepowych do wznoszenia chat korzystano ze słomy, gałęzi wierzbowych i błota. Natomiast tam, gdzie był dostęp do drewna, czyli między innymi na obszarze obecnej Polski, wykonywano półziemianki. Były to domostwa częściowo wkopane w ziemię. Ich górna część składała się z drewna. Powierzchnia domów była niewielka. Z reguły osiągały od kilku do kilkunastu metrów kwadratowych, co przywodzi na myśl dzisiejsze mikrokawalerki, które mają nawet zaledwie 9 metrów kwadratowych. Największe znane konstrukcje z tego okresu na terenie Polski miały dwadzieścia kilka metrów kwadratowych. To dość zaskakujące, bo na przykład 7 tysięcy lat temu pierwsi rolnicy, którzy pojawili się na naszych ziemiach budowali tzw. długie domy o powierzchni ponad 100 metrów kwadratowych. Obszerne domostwa wnosili też mieszkańcy Skandynawii w czasach wczesnych Słowian. Jeśli chodzi o powierzchnię osad, to już w latach 4000–3700 p.n.e. na obszarze współczesnej Ukrainy i Rumunii społeczność kultury Cucuteni-Trypole mieszkała w wielkich osadach o powierzchni nawet kilkuset hektarów. Jedna z większych znajdowała się w Taliankach w dzisiejszej Ukrainie. Mieszkało tam być może nawet ponad 20 tys. osób. Talianki z całą pewnością można określić jako megaosadę. Jednak kultura Cucuteni-Trypole nie była słowiańska. Wróćmy zatem do Słowian. Ziemianki czy półziemianki Słowian nie tylko były niewielkie, ale też niezbyt trwałe. Czasem służyły tylko przez jeden sezon. „Wioski zbudowane z tych na poły podziemnych domostw sprawiały wrażenie, że dziejopisowie ulegali wrażeniu, że Słowianie żyją pod ziemią niczym mrówki” – zauważa Marcello Garzaniti w książce „Słowianie. Historia, kultury i języki”. Wcześni Słowianie unikali używania żelaza jak ognia. Dlatego wznosząc domostwa, korzystali z drewnianych czopów i odpowiedniego ułożenia bali. Charakterystyczną budowlą we wschodniej słowiańszczyźnie były łaźnie lub sauny, chociaż trudno dokładnie wskazać, kiedy po raz pierwszy się pojawiły. Informacja na ich temat pochodzi z XII wieku ze staroruskiego latopisu „Powieść minionych lat”. Osady wczesnych Słowian. Nadal sporo znaków zapytania To, jak duże były osady Słowian obrazowo opisuje Kamil Janicki. „Zwyczajna miejscowość zajmowała może pół hektara, osiem razy mniej niż ma chociażby Rynek Główny w Krakowie. I nawet mniej niż wynosi powierzchnia standardowego boiska piłkarskiego. Niekiedy domy stawiano w linii, zwłaszcza jeśli osada znajdowała się przy rzece i można je było budować wzdłuż koryta” – pisze Janicki w „Cywilizacji Słowian”. Jednocześnie zwraca uwagę, że nadal sporo nie wiadomo o osadach wczesnych Słowian. Do tej pory archeolodzy nie zarejestrowali żadnych śladów po ówczesnych oborach czy stajniach wznoszonych przez pierwszych Słowian. Obraz ich osad jest zatem daleki od kompletności i być może czekają nas jakieś niespodzianki. Również wsie z czasów wczesnego państwa Piastów są słabo rozpoznane. „Osadnictwo wiejskie okresu wczesnopaństwowego nie było w Polsce przedmiotem oddzielnych, a tym bardziej długofalowych projektów badawczych” – zauważa Andrzej Buko w książce „Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej”. Źródła: Kamil Janicki, „Cywilizacja Słowian”, Wydawnictwo Poznańskie 2023, M. Garzaniti, „Słowianie. Historia, kultury i języki”, Wydawnictwo UŁ 2023, A. Buko, „Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej”, Trio 2011.
To dlatego Słowianie nie zostali mocarstwem. Historycy nie mają wątpliwości
Zanim Słowianie zbudowali własne państwa, bez kompleksów atakowali silniejsze od siebie Cesarstwo Bizantyjskie. Wiele razy oblegali mury Konstantynopola. Gdyby nie plemienne waśnie, stworzyliby mocarstwo.
Spis treści: Słowianie chętnie zmieniali swoje miejsca osad Brak ekspansji i najazd trudnego ludu Niestali sojusznicy Słowianie jak nikt inny zagrozili mieszkańcom Konstantynopola Krótka kariera Samona Byli skłóceni, ale nadal groźni Jeszcze się taki nie urodził i nie pojawił pod słońcem, kto by potrafił ujarzmić naszą potęgę. Myśmy przywykli do tego, aby panować nad cudzymi ziemiami, a nie, by kto inny nad naszą. I tego jesteśmy pewni, póki istnieje wojna i miecz – powiedział Dauritas, wódz Sklawinów, gdy w 578 r. na jego dwór przybyło awarskie poselstwo z nakazem płacenia podatku. Porywczy Dauritas nie tylko odmówił podporządkowania się Awarom, ale wbrew przyjętym zwyczajom kazał posłów zamordować i sam wyruszył na łupieżczą wyprawę. W VI i VII w. hordy słowiańskich plemion pustoszyły greckie i bizantyjskie miasta, mordując bez litości ich mieszkańców. Mury kruszyli machinami oblężniczymi, a obrońców zmuszali do ucieczki, zasypując ich chmarą strzał. Kulminacją słowiańskiej ekspansji było wysłanie w 626 r. kilkudziesięciotysięcznej armii w kierunku Konstantynopola, który oblegano przez wiele dni. Taki obraz jest daleki od powszechnego wyobrażenia o naszych praprzodkach. Podręczniki szkolne pełne są opowieści o łagodnych i utrzymujących się z rolnictwa Słowianach, tymczasem wąsatym wojownikom z ich temperamentem bliżej było do Galów czy wikingów niż uprawiających ziemię nomadów. – W zdobytym kraju mordowali w okrutny sposób mężczyzn i zaganiali do niewoli dzieci i kobiety, niszcząc dobytek, którego nie mogli zabrać – pisał o nich historyk Prokopiusz z Cezarei w VI w. Takie działania budziły uzasadniony strach. Słowianie chętnie zmieniali swoje miejsca osad Źródła historyczne wspominają, że Słowianie pojawili się w Europie z początkiem VI w. n.e. Zajmowali wtedy tereny na północ od Dunaju, wypuszczając się z czasem coraz odważniej we wszystkich kierunkach. Zajęli dorzecze Wisły i Odry, kraj nad Dunajem, Kotlinę Czeską, wyszli nad Bałtyk u ujścia Odry i Łaby, założyli osady w samym centrum obecnych Niemiec, kolonizowali doliny alpejskie i dzisiejsze północne Włochy. Plemiona Słowian południowych przeprowadzały z kolei rajdy do Tracji, Macedonii, a także Grecji, docierając aż po Korynt. Oberwało się tym samym Cesarstwu Bizantyjskiemu, które sprawowało wówczas władzę nad Bałkanami. To, co odróżniało najeźdźców znad Dunaju od innych plemion, to wyjątkowo elastyczne podejście do kwestii osadnictwa. Słowianie nie przywiązywali się zbytnio do miejsc i chętnie przenosili się na podbite przez siebie tereny, dopóki nikt inny ich stamtąd nie przepędził. Jako pierwsi ataków na Bizancjum dokonywali Sklawinowie i Antowie – plemiona Słowian wschodnich i południowych, zamieszkujące obszar między Dniestrem a Dunajem i Cisą oraz dorzecze Dniepru. To one w latach 505–520 pustoszyły wioski i mniejsze miasteczka Dalmacji. W kolejnych latach zajęli tereny nie tylko dzisiejszej Chorwacji, ale także Bośni, Serbii i Bułgarii, a na obszarze Grecji zepchnęli Bizantyjczyków do kilku portowych miast. Jasnowłosi wojownicy swoje sukcesy zawdzięczali słabości rządów cesarstwa wschodniorzymskiego – co przekładało się m.in. na brak silnej armii, zdolnej odeprzeć ataki nie tylko z Bałkanów, ale i z Azji, gdzie imperium zagrażali Persowie. Sytuacja Bizancjum poprawiła się, gdy władzę przejął Justynian I (rządzący od 527 do 565 r.), mający ambicję zjednoczenia obu części dawnego Imperium Romanum. Stworzył i wyposażył nową armię, którą powierzył doświadczonym i zdolnym dowódcom – Belizariuszowi i Narsesowi. Zawarł także pokój z Persami (532 r.), dzięki czemu mógł skupić się na wzmocnieniu terenów bałkańskich. Ataki Słowian na moment osłabły. Jednak w 548 r. Sklawinowie i Antowie zdobyli twierdzę Toperos w Tracji i to mimo że kilkanaście kilometrów dalej stacjonowała 15-tysięczna armia bizantyjska. „Mężczyzn w liczbie 25 tysięcy zaraz wszystkich wymordowali, zrabowali wszystko, a dzieci i kobiety zagarnęli do niewoli” – pisał Prokopiusz. Wymowny jest fakt, że bizantyjscy żołnierze bali się zaatakować grupę wąsatych agresorów, chociaż tych było mniej! Sklawinowie wrócili do Dalmacji jeszcze w 551 r., rozbijając pod Adrianopolem cesarską armię i zatrzymując się niespełna 50 km od Konstantynopola. O okrutnym usposobieniu Słowian może świadczyć fakt, że dowódcę jednego z grodów, który wpadł im w ręce, obdarli ze skóry i spalili żywcem. „Przeklęty lud Słowian przeszedł przez całą Helladę, przez ziemie Tesalii i Tracji, zdobył wiele miast i grodów, pustoszył, palił i łupił, opanowywał kraj i zasiedlał go z całą swobodą i bez obawy, jak swój własny” – złorzeczył Jan z Efezu w VI w. Brak ekspansji i najazd trudnego ludu Od tamtej pory łupieżcze wyprawy stały się niemal coroczną tradycją, a większe grupy Słowian zaczęły na stałe osiedlać się na spustoszonych przez siebie ziemiach bałkańskich. Po klęsce bizantyjskiej armii pod Adrianopolem Justynian rozkazał wybudować na terenie obecnej Macedonii ponad 400 fortyfikacji obronnych. Dalszy rozwój ekspansji słowiańskiej przerwało jednak nie wybudowanie umocnień, ale przybycie w połowie VI w. do Europy tureckiego ludu Awarów. Po śmierci Justyniana (565) władzę w cesarstwie sprawowali kolejno Konstantyn IV i Justynian II. Ten ostatni, aby zapewnić sobie spokój od wojen, płacił Awarom i Persom haracz. W ten sposób tymczasowo „zmusił” Awarów do powstrzymywania najazdów Słowian, a Persów do wspólnej obrony granic od strony Kaukazu, skąd napierały koczownicze plemiona górali. Awarowie, opłacani przez Bizancjum, przemieszczali się na zachód w kierunku Wyżyny Węgierskiej, podbijając i wchłaniając wiele bułgarskich ludów. Rozbili związek plemion antyjskich, podporządkowali sobie Sklawinów dackich, by wreszcie osiedlić się nad dolnym Dunajem. Ostatecznie w 567 r. stworzyli potężne państwo obejmujące obszar dzisiejszych Węgier, Słowacji, częściowo Czech i Ukrainy. Ten pierwszy i najpotężniejszy w historii awarski kaganat był przez 60 lat największą militarną siłą w tej części Europy. Dzięki wchłonięciu plemion huńsko-bułgarskich liczebność konnej armii awarskiej wzrosła z 20 tys. do 50 tys. wojowników. Współpraca z Bizancjum nie trwała jednak długo. Niestali sojusznicy Ludy słowiańskie, wyjątkowo krnąbrne w swojej naturze, nastręczały Awarom dużo kłopotów. O trudnych relacjach świadczy, chociażby wspomniana historia Dauritasa. I choć Sklawinowie zostali spacyfikowani za swoją zuchwałość, nie złamało to ich ducha walki. Awarowie szybko zrozumieli, że lepiej mieć w nich sprzymierzeńców niż wrogów. Tym bardziej że Słowianie mieli jeszcze jednego asa w rękawie – potrafili budować łodzie, z czym Awarowie sobie nie radzili. W efekcie od 582 r. wojska awarsko-słowiańskie razem atakowały Bizancjum. Oczywiście nie na równych zasadach – Awarowie sprawowali nad Słowianami władzę, dając im w zamian za pomoc w grabieżach udział w łupach oraz nieco więcej swobody przy zarządzaniu własnymi ziemiami. Wspólne wypady rozpoczęto od zajęcia strategicznej greckiej twierdzy Sirmium, a następnie najeźdźcy wkroczyli do Tesalonii, docierając przez Peloponez aż na Kretę. Dwa lata później 5 tys. Słowian próbowało zdobyć Konstantynopol i Tesalonikę, ponieśli jednak klęskę. Powodem wycofania się sił słowiańskich była zaraza oraz głód, jakie zapanowały w ich obozie. W ciągu następnych trzydziestu lat walki między Bizancjum a oddziałami awarsko-słowiańskimi toczyły się ze zmiennym szczęściem. W 591 r. grabieże barbarzyńców powstrzymał na jakiś czas cesarz Maurycjusz, który zawieszając kolejną wojnę z Persami, mógł skupić się na obronie zachodnich rubieży cesarstwa. Bizantyjczycy odzyskali m.in. twierdzę Singidunum na terenie dzisiejszej Serbii, a następnie odepchnęli Awarów i Słowian do ich dawnych siedzib za Dunaj. Już dwa lata później Słowianie ruszyli z odsieczą i przejęli odebrane tereny. W 599 r. przełamali obronę przygranicznych twierdz i ponownie zagrozili stolicy nad Bosforem. W następnych latach złupili jeszcze Istrię i spalili Salonę, stolicę Dalmacji. A ciągle nie było to ostatnie słowo słowiańsko-awarskiej hordy. Słowianie jak nikt inny zagrozili mieszkańcom Konstantynopola – O świcie całe plemię barbarzyńców wzniosło okrzyk wojenny i zmasowanym atakiem ruszyło na miasto ze wszystkich stron. Jedni ciągnęli katapulty i wznosili zapory z głazów, inni nadbiegali, ciągnąc drabiny, aby wspiąć się na mury miasta. Jeszcze inni rzucali oszczepy, które niczym burza gradowa spadły na mury obronne. Był to widok wprawiający w osłupienie. Nad miastem unosiła się chmara kamieni i strzał, które niczym chmura zakryły niebo – pisał kronikarz Symeon Metafrastes o ataku na Tesalonikę w 617 r. Ostatnim, a zarazem największym aktem awarsko-słowiańskiego współdziałania było wielkie oblężenie Konstantynopola w 626 r. Skoordynowane z atakiem Persów od wschodu, zagroziło stolicy cesarstwa jak żadne dotąd. Gdy na początku VII w. król Persji Chosroes II wypowiedział Bizancjum wojnę, przeprowadził w ciągu kilkunastu lat kampanię spektakularnych podbojów. Zajął większość Syrii, Palestyny, Egiptu i Anatolii. Dopiero w 624 r. cesarz Herakliusz przeszedł do kontrofensywy i po zreformowaniu armii wyruszył naprzeciw perskim zaciągom. Nie miał pojęcia, że Persowie porozumieli się z Awarami, by zaatakować Konstantynopol jednocześnie od strony europejskiej i azjatyckiej. W czasie gdy 40 tysięcy Bizantyjczyków wyruszyło do Azji, by stoczyć ostateczną bitwę, Persowie użyli fortelu. Rozdzielili swoje wojsko – część pozostawili, by broniła ojczyzny w Azji, a część wysłali potajemnie nad Bosfor, by zaatakowała Konstantynopol chroniony przez zaledwie 12 tys. żołnierzy. W tym samym czasie oddziały słowiańsko-awarskie szykowały się do ataku na miasto od strony europejskiej. 31 lipca 626 r. doszło do pierwszego szturmu. Herakliusz otrzymał wiadomość o oblężeniu za późno. Pojął swój błąd, lecz nie był w stanie na czas wrócić z armią ze wschodu. Miasto przez kilka dni zasypywały setki tysięcy strzał. Pod murami pojawiły się machiny oblężnicze ciskające ogromne głazy. A jednak Konstantynopol nie padał i to mimo miażdżącej liczebnej przewagi wroga. Obrońcy podpalali machiny oblężnicze wroga, a flota bizantyjska panowała nad cieśniną Bosfor, spowalniając działania agresorów. Pomogli też Bizantyjczykom Ormianie, którzy rozbili posiłki Awarów idące na Konstantynopol. Jednocześnie morzem nadciągnęło wsparcie floty greckiej, która pokonała siły perskie. To ostatecznie przesądziło o losach oblężenia. Krótka kariera Samona Największy atak słowiańsko-awarski na stolicę Bizancjum zakończył się sromotną klęską. Z jednej strony położyła ona kres najazdom na cesarstwo, z drugiej mocno wstrząsnęła państwem Awarów. Wywołała walki wewnętrzne, w których efekcie rozpadł się wielki kaganat. Słowiańskie plemiona, jedno po drugim, stanęły do walki, całkowicie zrzucając awarską zwierzchność. Wiele z nich weszło w skład tzw. Państwa Samona – niezwykłego tworu, który w 623 r. założył frankijski kupiec galijskiego pochodzenia. Na tereny Czech i Moraw przyciągnęła go pokusa zarobku. Słowianom brakowało broni, a on mógł ją sprowadzać niemal w nieograniczonych ilościach. Lata wspólnych interesów tak bardzo zbliżyły Samona do Słowian, że gdy ci wszczęli bunt przeciw Awarom, bez wahania przyłączył się do nich. To, że wybrali go na swojego przywódcę, było dla niego niemałym zaskoczeniem. Samon po obaleniu władzy Awarów poczuł się tak pewnie, że podjął walkę z królem Franków Dagobertem I, pokonując jego wojska w bitwie pod Wogastisburgiem (631). Sukcesy Samona sprawiły, że jego władzę uznały także plemiona czeskie, Serbów połabskich i Słoweńców. Choć Samon miał przynajmniej 22 synów, po jego śmierci w 658 r. państwo rozpadło się. Nie był to proces błyskawiczny, ale trwający kilkadziesiąt lat. Ziemie państwa Samona weszły później w skład Państwa Wielkomorawskiego. Byli skłóceni, ale nadal groźni Słowianie przestali zapuszczać się pod Konstantynopol. Nie oznacza to jednak, że Bizantyjczycy o nich zapomnieli albo zaczęli ich lekceważyć. Wręcz przeciwnie, zarówno mieszkańcy cesarstwa, jak i sami władcy widzieli w naszych praprzodkach ogromne zagrożenie. „Na ogół Słowianie są skorzy do zaczepki i gwałtowni i gdyby nie ich niezgoda wywołana mnogością rozwidleń ich gałęzi i podziałów na szczepy, żaden lud nie zdołałby im sprostać w sile” – pisał podróżnik z Kordoby Ibrahim ibn Jakub jeszcze w X stuleciu. W jaki sposób Słowianie radzili sobie z lepiej wyszkolonym przeciwnikiem? Przede wszystkim dzięki sprytowi. Unikali otwartej konfrontacji, woleli metody partyzanckie, szykując w czasie walk zasadzki, wykorzystując naturalne ukształtowania terenu. Zanim zaczęli używać machin oblężniczych, zdarzało się, że wywabiali podstępem mieszkańców grodów na zewnątrz. W razie porażki słowiańscy wojownicy uciekali na bagna, gdzie chowali się pod wodą i oddychali przez rurki z trzcin. Dla pokonanych byli bezlitośni, co potęgowało krążące o nich legendy. Taka opinia towarzyszyła przez stulecia wszystkim Słowianom. Oto jak Helmold w „Kronice Słowian” z XII w. charakteryzował Polan: „Wezwani na wyprawę wojenną są mężni w bitwie, ale niezwykle okrutni w grabieżach i mordach. Nie oszczędzają ani kościołów, ani klasztorów, ani cmentarzy. Toteż nie inaczej dają się wplątać w wojny prowadzone przez innych, jak pod warunkiem, że dozwoli się im na rabunek mienia pozostającego pod opieką miejsc świętych. Stąd to także się zdarza, że z powodu żądzy łupu odnoszą się do zaprzyjaźnionych ze sobą jak do wrogów”. Nawet wikingowie woleli nie zadzierać ze Słowianami. Świadczy o tym fakt, że stosunkowo rzadziej zapuszczali się na wyprawy w rejon Bałtyku niż w okolice Normandii czy Wysp Brytyjskich. Skandynawowie wiedzieli, że czeka ich mocny opór. Zamiast walczyć, woleli więc korzystać z efektu strachu, jaki wywoływali we Francji czy Anglii. Podobieństw między ludami Północy a Słowianami jest zresztą więcej: to nie tylko wysoki wzrost, ale także udział kobiet w czasie bitew. Bizantyjczycy po oblężeniu Konstantynopola w 626 r. wśród trupów Słowian i Awarów znajdowali też ciała wojowniczek. Jeden z najznakomitszych znawców Słowiańszczyzny Witold Hensel (zm. 2008) stwierdził, że „prawie wszystkie przekazy pisane mówią o dużych umiejętnościach Słowian w zakresie sztuki wojennej”. Należy jednak pamiętać, że Słowianie nie stanowili jednolitej struktury. W przeciwieństwie do wielu ludów nie byli sterowani centralnie, decyzje podejmowali gremialnie na wiecach, a i wśród samych ludów słowiańskich dochodziło do waśni i wojen. Chętnie wykorzystywali to Bizantyjczycy, werbując ich w swoje szeregi. Nie ma wątpliwości, że gdyby nasi praprzodkowie byli bardziej zgodni, mogliby na trwałe zmienić historię wczesnośredniowiecznych europejskich imperiów. Źródło: National Geographic Polska
Jeszcze przed chrztem Polski Słowianie dotarli do Maroka. Służyli w gwardii emira Nekoru
Kilkadziesiąt lat przed chrztem Polski o Słowianach stało się głośno w… Maroku. Złożona z nich gwardia emira Nekoru zbuntowała się i założyła w górach własną twierdzę. Jej śladów szukają dziś polscy archeolodzy.
Spis treści: Słowianie zostali niewolnikami Jak Słowianie trafili do Hiszpanii? Bunt słowiańskiej gwardii Przełomowe badania polskich archeologów Archeolodzy ustalili konkretny punkt odniesienia Sprawa dla etnografa Ewentualne odkrycie wczesnośredniowiecznej osady słowiańskiej w Maroku nie dorówna może rangą odnalezieniu grobowca Tutenchamona, brzmi jednak na tyle intrygująco, że przyciąga uwagę. Nic dziwnego, że polscy archeolodzy postanowili podjąć takie wyzwanie. Tym bardziej że historia powstania tej „twierdzy Słowian” to gotowy scenariusz na film. Jest tam wszystko: niewolniczy wyzysk, bunt i odwaga śmiałków, którzy z bronią w ręku postanowili odzyskać wolność. Ta opowieść daje również wgląd w zaskakujące dzieje Słowian kilkanaście wieków temu. Słowianie zostali niewolnikami Nasi „przodkowie” w Maroku? Czy to w ogóle możliwe? Jakim cudem? W IX w. Słowianie zamieszkiwali już olbrzymie obszary Europy, od Łaby po Wołgę, od Bałtyku po Bałkany. Tej nieprawdopodobnej ekspansji jak cień towarzyszyło drugie zjawisko – handel ludźmi. Przez kilka stuleci to Słowiańszczyzna zapewniała nieustający strumień żywego towaru płynący na targi od Hiszpanii po tereny Bliskiego Wschodu. Słowianie byli brani w niewolę przez innych lub sami sprzedawali pobratymców z sąsiednich plemion. Musiało to być zjawisko masowe, dotykające przynajmniej dziesiątków tysięcy ludzi. W pewnym momencie w niewoli znajdowało się tylu Słowian, że stali się wręcz synonimem niewolnika. Słowo servus w łacinie klasycznej oznaczające niewolnika zostało z czasem wyparte przez określenie sclavus. Podobne zjawisko zaszło również w grece. Także Arabowie bardzo szybko zaadaptowali to słowo na określenie niewolnika (saqaliba). Kres niewolnictwu na Słowiańszczyźnie położy dopiero stopniowa chrystianizacja tych ziem. Zanim to nastąpiło, żywy towar trafiał niekiedy w miejsca bardzo egzotyczne. Na terenach muzułmańskich niewolnicy z północy zwracali uwagę swoim wyglądem. Jasne włosy, rumiana cera budziły zainteresowanie poetów i pisarzy arabskich. Na ulicach Bagdadu pojawiło się tylu słowiańskich niewolników, że porównywano ich do szarańczy! Lecz pierwsi Słowianie zaczęli napływać na Bliski Wschód jeszcze przed Mahometem. Już cesarz Maurycjusz (582–602) miał wysłać słowiańskie niewolnice do władcy Persji Chosroesa II. Co ważne, Słowianie pojawiali się na Bliskim Wschodzie nie tylko jako towar. Część z nich Bizantyjczycy lokowali na granicach jako osadników wojskowych. Zresztą Słowianie nie zawsze byli im wierni. W „Kronice” Teofanesa Wyznawcy (VIII/IX w.) można znaleźć wzmiankę o kilku tysiącach słowiańskich najemników, którzy przyłączyli się do kalifa Mu’awiji po jego wyprawie przeciw Bizantyjczykom w 664 r. Podobnie w 692 r. postąpił słowiański „książę” Nevulos. Jak pisał Tadeusz Lewicki w „Źródłach arabskich do dziejów Słowiańszczyzny” (1977), po wyprawie Mu’awiji Słowianie osiedlili się w okolicy syryjskiego miasta Apamea. Później osadzano ich w rejonie Aleppo i w Cylicji. Prawdopodobnie bardzo szybko przejmowali arabską kulturę i zwyczaje. Jak Słowianie trafili do Hiszpanii? Jednak największym odbiorcą, a zarazem ośrodkiem handlu Słowianami na zachodzie Europy był Emirat (później Kalifat) Kordoby. Było nie było, pierwsze informacje o państwie Mieszka zawdzięczamy Ibrahimowi ibn Jakubowi, żydowskiemu kupcowi z Półwyspu Iberyjskiego. Słowianie trafiali do Kordoby różnymi drogami. Jednym z węzłów w handlu ludźmi na Zachodzie było miasto Verdun, gdzie wielu niewolników kastrowano dla uzyskania wyższych cen. W Emiracie Kordoby Słowianki trafiały do haremów, a mężczyzn wykorzystywano do rozmaitych posług fizycznych. Ze Słowian zaczęto też tworzyć gwardie władców. Na gruzach Kalifatu Kordoby powstawały nawet efemeryczne państewka (tzw. taify), których władcy byli Słowianami! I tak twórcą Denii (współcześnie miasteczko między Walencją a Alicante) był wyzwoleniec Mudżahid (Muyahid). Skorzystawszy z upadku Kalifatu, przejął w 1010 r. pełną kontrolę nad miastem i okolicą. Swoją władzę rozciągnął też na Baleary. Po Mudżahidzie rządził jego syn Ali, jednak państewko nie przetrwało długo. W 1076 r. Denię podbił władca Saragossy. Saqalibowie rządzili też w Walencji, Leridzie czy Almerii. Czy Mudżahid i inni byli Słowianami? To bardzo prawdopodobne. Zapewne byli już jednak w znacznej mierze zarabizowani, być może urodzili się wśród Słowian, ale już na Półwyspie Iberyjskim. Bunt słowiańskiej gwardii Z muzułmańskiej Hiszpanii Słowianie trafiali dalej, do Afryki. Jednym z miejsc, w których ich obecność została poświadczona, był Emirat Nekoru (701–1019). To małe państwo, ukryte w górach Rif, odgrywało ważną rolę w islamizacji plemion berberyjskich. Arabski geograf al-Bakri (XI w.), opisując w „Księdze dróg i królestw” okolice Nekoru, zawarł przy tej okazji nieco informacji o historii lokalnej dynastii i właśnie Słowian. Za panowania miejscowego władcy Saida ibn Saleha (864–916) zbuntowała się jego słowiańska gwardia. Żołnierze domagali się wyzwolenia, bo byli zależni od łaski i niełaski pana. Podobnie w starożytnych Atenach utrzymywano „policję” złożoną ze scytyjskich łuczników, a niektórzy cesarze mieli oprócz pretorianów gwardię złożoną z Germanów. Gdy władca odmówił, gwardziści rozpoczęli oblężenie pałacu emira. Mieszkańcom Nekoru udało się powstrzymać zbuntowanych Słowian, ale ci nie zamierzali wrócić do poddaństwa. „Wyparci z miasta przez ludność, buntownicy uszli i założyli osadę Qajrat as-Saqaliba (wieś Słowian), znajdującą się powyżej Nekoru” – zapisał al-Bakri. Tam dosięgnął ich gniew władcy. Qajrat as-Saqaliba przestała istnieć. Niestety, datę tych wydarzeń można określić tylko w pewnym przybliżeniu. Zrobił to Dariusz Rozmus, archeolog z arabistycznym przygotowaniem, w latach 90. ubiegłego stulecia, biorąc pod uwagę inne wydarzenia opisane przez al-Bakriego. Naukowiec ustalił, że do buntu gwardii w Nekorze doszło w końcówce IX lub na początku X stulecia. A na pewno przed 916 r., gdy zmarł władca emiratu Said ibn Saleh. Przełomowe badania polskich archeologów To właśnie Qajrat as-Saqaliba postanowili odszukać polscy badacze uniwersyteccy ze Szczecina i Poznania. Przeprowadzili kwerendy muzealne i biblioteczne we Francji (w Aix-en-Provence) oraz konsultowali się z badaczami Emiratu Nekor z Hiszpanii. Jesienią 2016 r. wyruszyli do samego Nekoru. Od strony archeologicznej na czele ekspedycji stali dr Wojciech Filipowiak oraz dr Piotr Maliński. Co ważne, brali w niej udział nie tylko archeolodzy, ale również etnolodzy i językoznawcy pod kierunkiem prof. Ryszarda Voybricha. Po powrocie do Polski o wyprawie stało się głośno, a sensacyjny i triumfalny charakter niektórych relacji medialnych budził zdumienie. „Po naszej listopadowej konferencji część mediów ogłosiła, że już znaleźliśmy wioskę Słowian. Tymczasem do tego jeszcze daleko. Mamy świadomość ograniczeń naszej wiedzy i szeregu wątpliwości, jakie można wysuwać wobec naszych poszukiwań na tym bardzo wstępnym etapie” – mówi dr Wojciech Filipowiak. Badacze na podstawie innego tłumaczenia kronik al-Bakriego doszli do wniosku, że słowiańscy gwardziści wycofali się do słowiańskiej osady już istniejącej gdzieś w górach obok stolicy emiratu. „Naszą uwagę na taką możliwość zwrócił Ahmed Tahiri. Spotkaliśmy się z nim w Sewilli, ale wywodzi się on z gór Rif, ze współczesnego Nekour i jest szanowanym miejscowym historykiem – opowiada dr Filipowiak. „W tekście kroniki mowa jest nie o założeniu osady, ale o tym, że Słowianie się do niej wycofali. Status niewolników-gwardzistów był raczej wysoki. Wieś, której szukamy, mogła być czymś w rodzaju ich posiadłości. Mogli tam mieć na swoje usługi jakichś rzemieślników. Gwardziści zwykle byli kastratami, więc nie stanowią raczej kolejnego pokolenia niewolników. Trafiając do niewoli w wieku kilkunastu lat, mogli mieć już własny gust czy przyzwyczajenia. Natomiast bezsprzecznie szybko się arabizowali. Jeśli przyjęli islam, mieli groby szkieletowe, w odróżnieniu od słowiańskich ciałopalnych. Jeśli natrafimy na pochówki, możemy zbadać DNA i izotopy, a to pozwoli określić skąd, a nawet w jakim wieku przybyli do Maroka. Ale do tego jeszcze bardzo daleka droga”. Archeolodzy ustalili konkretny punkt odniesienia Podczas wizyty w Tetuanie, Rabacie i Fezie Polacy nawiązali kontakty z marokańskimi uczonymi i zapoznali się z materiałem archeologicznym pochodzącym z Emiratu Nekoru. Przeprowadzili też wstępne rozpoznanie w okolicy miejscowości Mnoud Nekour, które pozwoli wytypować tereny do przeprowadzenia badań powierzchniowych przy pomocy nowoczesnej aparatury (np. trójwymiarowego skanowania terenu). Kluczami do zlokalizowania „twierdzy Słowian” będą ceramika, budownictwo oraz badania miejscowego języka i folkloru. Dotychczasowe prasowe relacje z badań mówiły, że ceramika, którą polscy badacze widzieli w magazynach Instytutu Archeologii w Rabacie, wykazuje pewne podobieństwo do słowiańskiej ceramiki wczesnośredniowiecznej. „Najbardziej rzucające się w oczy podobieństwa, które widziałem, dotyczą ornamentyki. Ciekawe jest to, że podobieństwo dotyczy wyłącznie ceramiki występującej w górach Rif. W dodatku głównie jest to ceramika niższej jakości – lepiona ręcznie albo toczona czy raczej obtaczana na kole” – precyzuje w rozmowie dr Filipowiak. Fakt, że mamy do czynienia z gorszą ceramiką, świadczyłby, że korzystali z niej najubożsi i niewolnicy. Tym niemniej jak studzi entuzjazm naukowiec, „wzory faliste, które wykazują podobieństwo do tych z ceramiki Słowian, to tylko poszlaka – podobne ornamenty często występują u różnych ludów niezależnie”. Sprawa dla etnografa Można się spodziewać, że niewolnicy żyjący jakiś czas w świecie arabskim (a część z nich mogła być już niewolnikami w kolejnym pokoleniu) przejęli kulturę materialną, jaką zastali w Maroku. A jeśli ta ich nie odróżniała, to problematyczne staje się zlokalizowanie i zidentyfikowanie samej wioski Słowian. Może więc pomogłaby analiza ewentualnych ruin? Trudno jednak przypuszczać, że Słowianie zbudowali w marokańskich górach grodzisko podobne do istniejących w Europie Środkowej. Mogli korzystać z miejscowych rozwiązań, a w takim przypadku Qajrat as-Saqaliba byłaby nie do odróżnienia od tradycyjnych lokalnych osad. „W ostatnich latach było trochę badań archeologicznych w dolinie Nekour. Na przykład Włosi przeprowadzali badania powierzchniowe. Na ten moment powtarzanie ich pracy nie ma sensu” – wyjaśnia dr Filipowiak. I wskazuje, że polscy badacze mają inny pomysł. „Skupiamy się na badaniach etnograficznych, od wsi do wsi. Interesuje nas toponomastyka: nazwy pól, wzgórz, rzek itp. – opowiada badacz. – Polska archeologia zawdzięczała wiele swoich odkryć na Pomorzu właśnie badaniu lokalnego nazewnictwa, które przechowywało pamięć o istniejących dawniej osadach. Jeśli udało się to na Pomorzu, z jego burzliwą historią, wierzymy, że badania w górach Rif też na to pozwolą. Zwłaszcza że berberyjskie plemię Ait Waryaghan żyje w tej okolicy nieprzerwanie od czasów opisanych przez al-Bakriego”.
W Niemczech odkryto słowiańską osadę i cmentarzysko. Dwa groby były wyjątkowe
Niemieccy archeolodzy odnaleźli ślady osady sprzed ponad 1000 lat. Prawdopodobnie była zamieszkiwana przez Słowian. Znajdowała się pomiędzy Magdenburgiem a Lipskiem.
W tym artykule: Słowiańska osada niedaleko Berlina Słowianie zajmowali się obróbką żelaza i tworzeniem tekstyliów Grób dziecka chorującego na wodogłowie Naukowcy z Państwowego Urzędu Ochrony Zabytków i Archeologii prowadzili wykopaliska na stanowisku nieopodal miasta Wettin-Löbejün, które znajduje się w kraju związkowym Saksonia-Anhalt w Niemczech. Archeolodzy prowadzili swoje prace na terenie, na którym wkrótce zostanie położona linia energetyczna. Wykonywali więc swoje Rutynowie obowiązki. Jednak prawdopodobnie żaden z badaczy nie spodziewał się, że odnajdą istną skarbnicę średniowiecznych skarbów. Słowiańska osada niedaleko Berlina Badacze odnaleźli pozostałości słowiańskiej osady z sąsiadującym z nią cmentarzyskiem z XI–XI wieku n.e. – Tereny te charakteryzują się niezwykle żyznymi glebami i były intensywnie zasiedlone w czasach prehistorycznych. Odkąd ludzie po raz pierwszy osiedlili się na stałe w tym regionie około 7500 lat temu, decydującym czynnikiem przy wyborze lokalizacji osadnictwa była właśnie jakość tamtejszych ziem – napisali w oświadczeniu niemieccy archeolodzy. I rzeczywiście w Saksonii-Anhalt archeolodzy zidentyfikowali ponad 300 osad z okresu prehistorycznego. W tym przypadku mamy do czynienia ze stanowiskiem średniowiecznym, co pokazuje ciągłość osadnictwa w regionie przez tysiące lat. – Odkrycie słowiańskiej osady wraz z powiązanym cmentarzyskiem dostarcza jednak nowych, interesujących informacji na temat osadnictwa w regionie w tym okresie średniowiecznego – twierdzą badacze. Słowianie zajmowali się obróbką żelaza i tworzeniem tekstyliów W nowo odkrytej wiosce można wyróżnić dwie fazy osadnictwa. We wcześniejszej fazie jej teren chroniony był przekopem o szerokości czterech metrów. Z kolei w drugiej fazie zlikwidowano to umocnienie. Osada składała się z pojedynczych zagród otoczonych mniejszymi rowami o szerokości około 0,5 metra. – Do szczególnych znalezisk z terenu osady należy wliczyć paciorek oraz bransoletkę z brązu – przekazali uczeni. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Na terenie osady znajdowała się przestrzeń, która przeznaczona była do prac rzemieślniczych. Badacze twierdzą, że dowody wskazują, że dokonywano tam obróbki żelaza. Na miejscu znaleziono szczątki dużej wielkości pieca, w którym obrabiano ten metal. Słowiańscy mieszkańcy wioski zajmowali się także produkcją ubrań. Świadczą o tym elementy wrzecion, które znaleziono wśród ruin osady. Interesujący był również sam cmentarz. Badacze twierdzą, że znajdowało się tam ok. 60 pochówków. Zmarłych pochowano w dwóch równoległych rzędach ustawionych w kierunku północ-południe. Pochowani byli według obrządku chrześcijańskiego, czyli w pozycji na plecach, ale z twarzą zwróconą na wschód. W grobach nie znaleziono żadnych darów grobowych, z wyjątkiem przedmiotów osobistych, które najwidoczniej należały do nieboszczyków. Były to m.in. różne elementy biżuterii i ubrania. Grób dziecka chorującego na wodogłowie To jednak można powiedzieć bardzo standardowe znaleziska na dawnych nekropoliach. Archeologów zaciekawiły jednak szczególnie dwa pochówki. Jeden z nich był grobem rodzinnym, a w drugim pochowano dziecko, które cierpiało na chorobę genetyczną. – Kwadratowy dół okazał się „grobem rodzinnym” dwojga dorosłych i dwójki dzieci. Ślady drewnianych słupków narożnych i belek wskazują na złożoną architekturę grobową – wyjaśniają badacze. – Niezwykły jest także pochówek dziecka, które prawdopodobnie cierpiało na wodogłowie – czytamy. To choroba powodującą zwiększenie objętości płynu mózgowo-rdzeniowego w układzie komorowym mózgu, które przeważnie powoduje wzrost ciśnienia śródczaszkowego się w czaszce nadmiernych ilości płynu mózgowo-rdzeniowego. – Ze względu na wysokie ciśnienie wewnątrzczaszkowe wodogłowie może prowadzić do różnych problemów. Chorzy często wymagają opieki, a ich oczekiwana długość życia jest krótka, jeśli nie zapewni się im leczenia. W przypadku dziecka z Wettin-Löbejün o szczególnej trosce społeczności o jego życie świadczą koraliki umieszczone w okolicy klatki piersiowej – wyjaśnili archeolodzy. Źródło: IDW Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".