Czym były Szczodre Gody? To słowiańskie Boże Narodzenie
Wiele polskich tradycji chrześcijańskich pochodzi z wierzeń i obrzędów słowiańskich. Szczodre Gody to święto, podczas którego celebrowano przesilenie zimowe oraz zwycięstwo światła nad ciemnością. Jak wyglądało słowiańskie Boże Narodzenie?
W tym artykule: Czym są Szczodre Gody? Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Słowianie, którzy zamieszkiwali polskie ziemie przed przyjęciem chrztu przez Mieszka w 966 roku, byli ludem rolniczym, który szanował i wielbił przyrodę. Do tego stopnia, że ich kalendarz i wierzenia były jej podporządkowane. Chrześcijanie nazywali ich wówczas poganami. Zresztą jak wszystkich, którzy wierzyli wówczas w innych bogów. Wiara Słowian była bowiem politeistyczna. Większość z bóstw była swoistą personifikacją zjawisk i żywiołów natury. Tak Swarożyc był bogiem ognia, a Dadźbóg – słońca. Dziewanna była boginią dzikiej przyrody, księżyca i łowów, a Marzanna uosabiała wegetację, śmierć i zimę. Dla Słowian najważniejszymi bogami był Perun, władca gromowładny i Weles, który panował nad podziemiami. Czym są Szczodre Gody? Jednak nie o różnicę w wierzeniach tu chodzi, lecz podobieństwa tradycji. A tych jest wiele. Dawni Słowianie również kolędowali, żeby życzyć innym rolnikom pomyślności w Nowym Roku. Obchodzili również Śmigus-Dyngus, jako pożegnanie zimy i przywitanie wiosny. Co więcej, nasi przodkowie praktykowali święto, które do złudzenia przypomina Boże Narodzenie, drugie po Wielkanocy najważniejsze święto chrześcijan. Ponieważ Słowianie zajmowali się rolnictwem, byli uważnymi obserwatorami pogody, natury i kosmosu. Zwracali uwagę na to, jak przyroda wpływa na ich życie. Chociaż (prawdopodobnie) nie znali się na fizyce i astronomii, to z uwagą i pokorą patrzyli w niebo. Na tej podstawie potrafili zidentyfikować niektóre gwiazdy i planety oraz określić ich położenie na niebie i dopasować to do cyklu rocznego. W zależności od pory roku, składali modły różnym bóstwom i dziękowali im za dary ziemi, wody i światła. Rok obrzędowy dawnych Słowian rozpoczynał się 21 grudnia. Celebrowano w ten sposób przesilenie zimowe i zwycięstwo dnia nad nocą, światła nad ciemnością. Nasi przodkowie radowali się wtedy, ponieważ od tego momentu dni stawały się dłuższe i cieplejsze. Właśnie wtedy rozpoczynało się świętowanie Szczodrych Godów, zwanych również jako Godowe Święto. Pierwszym punktem obchodów był Szczodry Wieczór, który odbywał się w nocy z 21 na 22 grudnia. Spożywano wówczas 12 różnych potraw, które symbolizowały 12 miesięcy w roku. W tym dniu rozpoczynano również wróżby na kolejny rok. Bogiem, którego czczono w tym czasie, był Weles, opiekun bogactwa i magii. Ludzie w tym czasie dzielili się chlebem. Z siana lub słomy pod nakryciami robiono przepowiednie. Każdy losował słomkę, a im ładniejsza i dłuższa była słomka, tym lepszy miał być następny rok. Dawano sobie również drobne podarunki – najczęściej były to orzechy i jabłka, ale także drożdżowe placki, które nazywano „szczodrakami”. Obchody Szczodrych Godów trwały nawet kilkanaście dni Świętowanie Szczodrych Godów trwało przez kilkanaście dni, aż do 6 stycznia. Warto zwrócić uwagę na symbolikę Trzech Króli, którzy w tradycji chrześcijańskiej mieli podążać za gwiazdą betlejemską w kierunku miejsca narodzin Jezusa. W tradycji Słowian ową gwiazdą był Syriusz. To ciało niebieskie, które najjaśniej rozświetla niebo i leży w jednej linii z trzema jasnymi gwiazdami Pasa Oriona. Szczodre Gody miały również wymiar upamiętnienia tych, którzy odeszli. W trakcie dni celebracji na cmentarzach rozpalano ogniska na cześć zmarłych i organizowano uczty na ich cześć. Słowianie kładli również na stołach dodatkowy talerz, który miał czekać na ducha jednego ze zmarłych członków z rodziny. Palenie ognisk w trakcie świętowania miało również wymiar magiczny. Słowianie chcieli w ten sposób pomóc Dadźbogowi w walce z mrokiem. Co ciekawe, Słowianie również mieli swoją choinkę. Wyglądała jednak zupełnie inaczej. W domach stawiano snopki zboża lub jemiołę, które miały symbolizować życie. Szczodre Gody przypominają Boże Narodzenie Podobieństw Godowych Świąt do chrześcijańskiego Bożego Narodzenia jest bardzo dużo. Największą różnicą jest zaś termin rozpoczęcia celebracji. Wyznawcy chrześcijaństwa rozpoczynają świętowanie cztery dni później. Dlaczego? Prawdopodobnie chodziło o kompromis jeszcze z czasów starożytnego Rzymu. Cesarz Konstantyn przyjmując chrześcijaństwo, próbował pogodzić głęboką jeszcze wiarę „pogańską” z nowo przyjętą religią. Warto zwrócić uwagę na fakt, że Szczodre Gody są obchodzone do dziś przez niektóre związki wyznaniowe, czasem również jako wspomnienie folkloru i tradycji naszych przodków. Niezależnie od tego w co wierzymy, warto pamiętać o tym, co ukształtowało współczesną rzeczywistość. Szczególnie, że kluczem do zrozumienia świata jest nie tylko nauka, ale i wiedza o przeszłości. Źródła: Leszek Matela „Tajemnice Słowian”, Barbara Ogrodowska „Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne”, Ziemisław Grzegorzewic „O bogach i ludziach. Praktyka i teoria Rodzimowierstwa Słowiańskiego” Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Polacy i Niemcy. Wzajemna nienawiść czy wielowiekowa współpraca? Oto jak było naprawdę
Niemcy i Polacy, tak jak ich przodkowie – plemiona germańskie i ludy słowiańskie – są i byli sąsiadami od czasów, w których koncepcje państwa terytorialnego czy jednolitego narodu jeszcze nie istniały. Przez wieki ewoluowały również ich myślenie o sobie i postawy wobec siebie nawzajem – czasem owocne bardziej, czasem mniej. Co dziś łączy te dwa narody?
Spis treści: Czy Kopernik był Polakiem? Osadnicy niemieccy w Polsce i polscy w Niemczech Miłość między Polakami i Niemcami Polskie pochodzenie Angeli Merkel? Polaków i Niemców łączy... język Dobry okres stosunków polsko-niemieckich? Wszystkie narody sąsiednie – Francuzi i Anglicy, Turkowie i Arabowie, Chińczycy i Japończycy – mają podobne historie mieszanych uczuć, w których wzajemne korzyści i ból istnieją razem. Tu, w tym krótkim szkicu o relacjach polsko-niemieckich i niemiecko-polskich, będę mówił raczej o pozytywach niż o dobrze znanej żółci. Każda strona, niestety, ma swoich demagogów, którzy wolą mówić o wrogości i nienawiści. Czy Kopernik był Polakiem? Terytorium Polski i terytorium Niemiec ciągle się zmieniało. Centra obu państwowości oddzielała zawsze szeroka strefa pograniczna, gdzie mieszkańcy utrzymali bliskie stosunki z jedną i z drugą stroną. Synem takiej strefy pogranicznej był Mikołaj Kopernik, który urodził się w Toruniu jako poddany króla polskiego zaledwie siedem lat po włączeniu miasta na skutek pokoju toruńskiego w granice państwa Jagiellonów. Żył on w czasie, kiedy świadomość narodowa była bardzo słaba, i prawdopodobnie nie zrozumiałby pytania: „Czy jesteś Polakiem, czy Niemcem?”. Mówił płynnie po polsku i po niemiecku, był wiernym poddanym króla, patriotą Prus Królewskich, które miały swoistą wspaniałą kulturę, i stworzył swoje wiekopomne dzieła w języku łacińskim. Nacjonaliści z epok późniejszych wymyślili dla niego inny wizerunek. Ojciec Kopernika był handlarzem miedzi. Urodził się w innym sektorze strefy pogranicznej. Pochodził z księstwa nyskiego (Fürstentum Neisse) leżącego na Śląsku. Obszar ten znajdował się wówczas pod panowaniem dynastii luksemburskiej władającej Czechami. Handel od zawsze był ważnym elementem stosunków międzynarodowych i międzypaństwowych. „Handel”, à propos, jest słowem niemieckim. W erze Koperników granica zachodnia Polski (czyli, uogólniając, granica polsko-czesko-niemiecka) była znacznie spokojniejsza od granicy wschodniej, a co za tym idzie – wymiana handlowa mogła odbywać się w sposób wolny od wojennej pożogi. Osadnicy niemieccy w Polsce i polscy w Niemczech Drugim ważnym elementem trwającym stulecia był nieustanny ruch ludzi od jednego kraju do drugiego. W średniowieczu z zachodu na wschód płynęła fala osadników niemieckich, która do historii przeszła pod nazwą kolonizacji na prawie niemieckim. W XVIII wieku cesarzowa Maria Teresa przesłała tysiące kolonistów niemieckich do Galicji. Ale ruch ten nie był jednostronny. Julian Klaczko (1825–1906) nazwał to parcie Niemców na wschód mianem der Drang nach Osten w reakcji na negatywne względem kwestii polskiej postanowienia parlamentu frankfurckiego. W różnych epokach Polacy ruszali na Zachód w swoistym der Drang nach Westen. Zaczynając od sezonowych saksów, Polacy masowo szukali pracy w fabrykach i kopalniach niemieckich. Obecnie za zachodnią granicą mieszkają dwa miliony Polaków. Miłość między Polakami i Niemcami Skutkiem każdej fali emigracyjnej są małżeństwa mieszane. Młodzi polscy czy niemieccy migranci – przede wszystkim ci wyznający katolicyzm – nie napotykali większych barier uniemożliwiających sformalizowanie ich związków. Dzieci urodzone w takich rodzinach naturalnie się germanizowały lub polonizowały, nierzadko zapominając o swoim pochodzeniu. Tym samym w społeczności niemieckiej znajdziemy wiele nazwisk polskich i vice versa. Filozof Friedrich Nietzsche otwarcie wypowiadał się, że ma polskie korzenie (choć badania prowadzone nad drzewem genealogicznym filozofa tego nie potwierdziły), czym wyrażał swój negatywny stosunek względem niemieckiej kultury, którą uważał za „zgniłą”. Ojcem polskiego poety i patrioty Wincentego Pola był Franciszek Ksawery Pohl – Niemiec urodzony na Warmii. Ożenił się on z Eleonorą pochodzącą z francuskiej spolonizowanej rodziny Longchamps de Bérier. Po przeniesieniu się do Galicji i otrzymaniu pracy w austriackiej administracji oraz nadaniu szlachectwa Franciszek Ksawery zmienił nazwisko na Poll von Pollenburg. Polskie pochodzenie Angeli Merkel? Z kolei dziadek ze strony ojca niemieckiej kanclerz Angeli Merkel, Ludwik Marian Kaźmierczak (1896–1959), pochodził z Poznania i podczas I wojny światowej walczył na froncie zachodnim. W nieznanych okolicznościach trafił do armii generała Józefa Hallera, z którą wrócił do odrodzonej Polski, a następnie wyjechał do Berlina, gdzie zmienił nazwisko na Kasner. Horst (1926–2011) – jego syn, a ojciec Angeli Merkel – był pastorem kościoła luterańskiego i ożenił się z Herlind Jentzsch (1928–2019), pochodzącą z Gdańska nauczycielką łaciny i języka angielskiego. Takie przykłady można by wymieniać bez końca. Obraz ten skomplikowała duża imigracja Żydów z Rzeszy na ziemie polskie, szczególnie w okresie, gdy w Królestwie Polskim, a następnie w Rzeczypospolitej Obojga Narodów innowiercy mogli cieszyć się tolerancją religijną, co było ewenementem na europejską skalę. Żydzi Polscy rozmawiali między sobą w jidysz, posługiwali się dialektami niemczyzny średniowiecznej i w okresie rozbiorów otrzymywali od administracji austriackiej oraz pruskiej nazwiska niemieckie, jak choćby Silberstein czy Goldwasser. Przez stulecia nie asymilowali się, zachowując odrębność prawną i kulturową. W ostatnich dekadach XIX wieku, kiedy lansowano w Galicji szkolnictwo powszechne w języku polskim, coraz częściej wchodzili w mieszane polsko-żydowskie związki małżeńskie i się polonizowali. Nie zawsze mówiono o tym otwarcie, bo i Kościół katolicki, i rabinat żydowski potępiali asymilację. Polaków i Niemców łączy... język Warto zauważyć, że przeszło trzy tysiące polskich słów ma etymologię niemiecką. Niektóre bardzo stare – dach, szturm, smak, burmistrz. Inne bardziej nowoczesne – dotyczące prawa czy technologii. W języku niemieckim też są słowa o polskiej etymologii. Zdarza się, że zapożyczone słowa często zmienią znaczenia: Po polsku „pułk” oznacza termin wojskowy, po niemiecku der Pulk to „tłum”, „motłoch”. Idee, nawet ideologie, idą w ślad za handlem i podążają za ludźmi szukającymi nowych ojczyzn. Marksizm jest filozofią niemiecką (leninizm – ideologią rosyjską). Idee wolności z Polski trafiły do Niemiec po XIX-wiecznych powstaniach. Ruch Solidarności miał zaś ogromny wpływ na rozwój wypadków za granicą. Muzyka i sztuka krążą po świecie ponad barierami językowymi. Kompozytorzy z Niemiec i Austrii – Bach, Beethoven, Mozart, Strauss – cieszyli się wielką sławą na ziemiach polskich. W przeciwnym kierunku oddziaływała natomiast muzyka Chopina. Technologia również nie zna granic geograficznych. Ta wywodząca się z Niemiec sięgnęła zenitu w czasach, kiedy Cesarstwo Niemieckie było światowym mocarstwem. Dzisiaj niemieckie produkty wciąż pozostają synonimem wysokiej jakości – w przeciwieństwie do przedmiotów pochodzących z Dalekiego Wschodu, które zalewają europejski rynek w niewyobrażalnych ilościach. Vorsprung durch Technik. Dobry okres stosunków polsko-niemieckich? Stosunki polsko-niemieckie zdołały przezwyciężyć fatalny okres, który trwał około stu pięćdziesięciu lat – od szczytu pruskiego militaryzmu do upadku Trzeciej Rzeszy w 1945 roku. Można patrzeć na ten czas jako na aberrację względem bardziej normalnego etapu, liczącego dla odmiany ponad siedemset lat. Komuniści w Polsce starali się pogłębić strach wobec Niemców i Niemiec, podsycali nienawiść wobec niemieckiej kultury i podejrzliwość względem polityki zachodniego sąsiada. Niestety, ze smutkiem trzeba powiedzieć, że dzisiaj niektórzy politycy w Polsce nadal wchodzą w te same buty. Dlatego tym bardziej należy docenić gest polskich biskupów, którzy w środku zimnej wojny i z wielką odwagą rozpoczęli długi proces pojednania. Zwrot: „Udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”, który znalazł się w treści wystosowanego w 1965 roku Orędzia biskupów polskich do ich niemieckich braci w Chrystusowym urzędzie pasterskim, przeszedł do historii w nieco zmienionej formie, jako „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. I nie sposób ukryć, że w istocie oddaje on chrześcijańską postawę w świecie często niemoralnym, materialnym, nieludzkim. To jest przedruk z książki autorstwa Normana Daviesa pt. „Igrzyska dziejów. Zapasy historyka z historią”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont w przekładzie Bartłomieja Pietrzyka. Tytuł i śródtytuły oraz lead pochodzą od redakcji.
Średniowieczne grodzisko Wiślan zostało Cudem Polski 2025. To wyjątkowy punkt fotograficzny i nieodkryta atrakcja Ponidzia
Obecnie spokojne i sielankowe Ponidzie było niegdyś świadkiem wyjątkowych wydarzeń historycznych. Zamieszkiwało je wojownicze plemię Wiślan, po których zostało nam niewiele śladów: jednym z nich jest ogromne Grodzisko w Stradowie – największy tego typu obiekt w Polsce. Po wygranej w „Cudach Polski 2025” ma szansę zostać ponownie odkryte przez turystów.
Grodzisko w Stradowie zostało laureatem plebiscytu „Cuda Polski 2025” organizowanym przez „National Geographic Traveler”. Reprezentant Ponidzia zwyciężył w województwie świętokrzyskim i skradł serca głosujących. To wspaniały punkt fotograficzny i miejsce owiane legendą dawnych Słowian. Jak je odwiedzić? Centrum plemienia Wiślan i największy gród wczesnośredniowieczny Grodzisko w Stradowie to największe grodzisko w Polsce, którego początki sięgają VIII–IX wieku. Archeolodzy potwierdzają, że był to centralny ośrodek władzy i administracji plemienia Wiślan, który zamieszkiwały nawet tysiące ludzi. Naukowcy sukcesu grodu upatrują w jego strategicznym położeniu oraz dostępności wody i żyznych gleb. Wały grodziska osiągają do 12 metrów wysokości i nawet 20 metrów szerokości. Z góry rozciąga się imponująca panorama na okoliczne pola Ponidzia – malowniczego regionu województwa świętokrzyskiego – a sam obiekt zachwyca rozmiarem i stanem zachowania unikatowym na skalę całego kraju. Robi kolosalne wrażenie i przenosi w czasy pierwszych Słowian. Z czego składa się grodzisko? Centrum administracyjne Wiślan – czyli plemienia zachodniosłowiańskiego z grupy plemion lechickich, zamieszkującego we wczesnym średniowieczu tereny w dorzeczu górnej Wisły – składa się z głównego grodu (tzw. Zamczyska rozciągającego się na ponad 1,5 ha) oraz trzech rozległych podgrodzi: Barzyńskiego, Mieściska i Walików, które pełniły funkcje mieszkalne i gospodarcze. Cały obszar mierzy razem 25 ha. Według badań na terenie grodziska odnaleziono pozostałości 211 wczesnośredniowiecznych obiektów. Znajdują się tu także cztery cmentarzyska, w tym jedno w obrębie Zamczyska – tam najprawdopodobniej chowano plemienną elitę. Jak odwiedzić Grodzisko w Stradowie? Grodzisko znajduje się w południowej części województwa świętokrzyskiego, w gminie Czarnocin, na wzgórzu Garbu Wodzisławskiego (352 m n.p.m.). Oddalone jest o około 60 km zarówno od Krakowa, jak i od Kielc, więc dla mieszkańców tych miast jest idealnym pomysłem na jednodniową wycieczkę. Na miejscu zmodernizowaną całą infrastrukturę turystyczną: znajdziemy tam parking, nowe ścieżki, specjalne kładki, aleje, schodki czy punkty widokowe, z których wykonać można zachwycające zdjęcia pofałdowanych pól Ponidzia. Przy dobrej pogodzie dostrzeżemy nawet majaczący na horyzoncie zarys Beskidów. Zwiedzanie Grodziska w Stradowie to spotkanie z historią, polskim dziedzictwem i niezwykłą przyrodą województwa świętokrzyskiego. To miejsce zachwyci wszystkich tych, którzy szukają nieoczywistych kierunków podróży. Nic dziwnego, że zostało Cudem Polski! Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, UJ Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Spektakularne znalezisko z jeziora Lednica. „To nie była zwykła broń”
Pieczołowicie wykonaną włócznię wydobyli archeolodzy z jeziora Lednica. Częściowo była pokryta złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali. Przedmiot ten mógł być symbolem władzy lub służyć w czasie rytuałów.
Archeolodzy podwodni od wielu lat prowadzą badania wokół Ostrowa Lednickiego – wyspy na jeziorze Lednica między Gnieznem a Poznaniem. Od połowy X wieku znajdowała się tutaj jedna z głównych siedzib władzy państwa pierwszych Piastów. Wewnątrz grodu mieścił się zespół pałacowo-sakralny, wraz z kamiennym palatium, do którego przylegała kaplica. Od lat archeolodzy podwodni z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przeczesują obszar wokół wyspy. Przyszedł czas na podsumowanie ostatnich prac, które zamieszczono na stronie Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. – Ten sezon miał być spokojny, a okazał się jednym z najbardziej emocjonujących w ostatnich latach – mówią badacze. Przebogata włócznia Największe emocje badaczy wzbudziło w czasie tegorocznych badań znalezisko w postaci włóczni, która określono jako „książęcą”. Całkiem nieźle zachował się grot ze skrzydełkami. Z kolei stalowe ostrze (liść) umieszczone jest na misternie zdobionej tulei, w której zachował się fragment drzewca. „Znaczna jej część – jak wykazały specjalistyczne badania – pokryta jest złotem, srebrem i brązem oraz stopami innych metali” – opisali archeolodzy. Uwagę zwraca powierzchnia tulei i skrzydełek, która jest zdobiona jest ornamentem o motywach spiralnych i triskelionowych. Widoczne są wzory ukazujące plecionkę, której ostre zakończenia przypominają pazury lub dzioby. Dopełnia je ornament punktowy w postaci rzędów drobnych kropek tworzących wypełnienie plecionkowych motywów. Z analiz specjalistycznych wynika, że włócznia pochodzi z XI wieku, a jej drzewiec wykonano z jesionu. Znaczenie odkrycia Jak wyjaśniają naukowcy, groty ze zdobioną tulejką należą do wyjątkowych okazów uzbrojenia z wczesnośredniowiecznej Europy Północnej i Wschodniej. Trzy podobne zabytki znaleziono w latach 90. XX wieku w jeziorze Lednica. Ale żadne – do tej pory – nie było tak bogate. – To nie była zwykła broń. Włócznia ta mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze rytualnym – twierdzą archeolodzy podwodni z Torunia. Włóczni było więcej W tym roku zespół naukowców z Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr. hab. Andrzeja Pydyna zlokalizował więcej średniowiecznych włóczni, ale żadna nie dorównuje tej opisanej powyżej. W sumie z jeziora Lednica na przestrzeni kilku dekad wydobyto olbrzymią „zbrojownię” – kolekcję militariów z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To blisko 300 zabytków wśród których są topory, włócznie i miecze. „Odkryte w 2025 roku artefakty powiększają tę największą w Europie kolekcję wczesnośredniowiecznej broni pochodzącą z jednego stanowiska archeologicznego o kolejne elementy” – informują muzealnicy. Przyczyny zatapiania broni Nadal nie ma jasne odpowiedzi, dlaczego broń w tak dużej liczbie znalazła się w jeziorze. Naukowcy biorą pod uwagę dwie główne hipotezy. Pierwsza związana jest z obroną w czasie najazdu państwa piastowskiego przez czeskiego księcia Brzetysława w latach 30. XI wieku. W myśl drugiej hipotezy broń złożono do wody celowo. Miała być to ofiara dla bóstw lub duchów. „Takie praktyki znane są z wcześniejszych okresów z wielu miejsc w Europie. Woda była postrzegana jako brama do świata zmarłych, a wrzucenie do niej cennego przedmiotu stanowiło gest o głębokim znaczeniu symbolicznym” – opisują muzealnicy. Te rytuały miały miejsce zatem już po symbolicznym chrzcie Polski w 966 roku. Nie można wykluczyć, że obie hipotezy są prawdziwe i że broń trafiała do wody w różnych okolicznościach. Źródło: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Jakie jest pochodzenie Słowian? Są wyniki szeroko zakrojonych badań DNA
Migracja ze wschodu, a nie transformacja lokalnych społeczności była najważniejszym czynnikiem decydującym o powstaniu słowiańskiej Europy w V–VII wieku – wynika z szeroko zakrojonych badań genetycznych. Objęto nimi szczątki kilkuset osób.
Jest to jeden z największych sporów w polskiej archeologii: skąd wywodzą się Słowianie? Zażarte debaty trwają od wielu dekad. W jednym obozie są badacze, którzy sądzą, że Słowianie pochodzą się z obszaru dorzecza Prypeci na terenie dzisiejszej Białorusi. Stamtąd mieli rozpocząć w V–VI wieku marsz na zachód i południe Europy. Druga grupa badaczy uważa, że Słowianie mieszkali w Polsce „od zawsze” i nie ma mowy o żadnej większej migracji z innych terenów. Nowe, szeroko zakrojone badania DNA, wskazują, kto miał więcej racji. Współpraca międzynarodowa kluczem do sukcesu Międzynarodowy zespół badaczy podsumował właśnie sześcioletni projekt HistoGenes, finansowany ze środków Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. Jego celem była rekonstrukcja dziejów Europy Środkowo-Wschodniej między V a IX wiekiem (400–900 n.e.), a więc pomiędzy upadkiem Imperium Rzymskiego a ukształtowaniem się średniowiecznej Europy. Jest to kluczowy moment, jeśli chodzi o rozprzestrzenienie się Słowian po niemal całej Europie. Projekt realizowany był we współpracy czterech partnerów wiodących (Wiedeń, Budapeszt, Lipsk oraz Princeton) przy udziale kilkudziesięciu naukowców z wielu krajów Europy, w tym z Polski. Kluczową rolę odegrali dr Joscha Gretzinger, prof. Johannes Krause i dr Zuzana Hofmanová z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku (a ostatnia z badaczek również z Uniwersytetu Masaryka) oraz prof. Walter Pohl z Uniwersytetu Wiedeńskiego i Austriackiej Akademii Nauk. Tysiące grobów „przemówiło” W trakcie sześciu lat przebadano 6 tys. pochówków z Austrii, Czech, Niemiec, Węgier, ale i Polski. Już sama liczba analiz wskazuje, że HistoGenes to największy projekt dotyczący historii wczesnośredniowiecznej Europy, który łączy tradycyjne badania historyczne, ustalenia archeologów i antropologów, w tym paleogenetyków. Badania nie były proste, bo pierwsze grupy Słowian, jakie zasiedlały Polskę, paliły swoich zmarłych. A to utrudnia, a w zasadzie niemal wyklucza pozyskanie DNA. W spalonych kościach brak materiału organicznego (kolagenu) i nie da się ekstrahować DNA niezbędnego do badań genetycznych – Szczęśliwie w czasie badań w Gródku (nieopodal Hrubieszowa) udało się natrafić na kilka szkieletów noworodków z VIII–IX wieku. Są to najstarsze szkielety ludności wczesnośredniowiecznej, a więc słowiańskiej, z Polski. Pozyskany ze szkieletów materiał został włączony do prac zespołu HistoGenes. W rezultacie Gródek nad Bugiem i badacze z Rzeszowa, Hrubieszowa, Lublina i Łodzi weszli w skład zespołu przygotowującego artykuł, jaki właśnie opublikowano w piśmie „Nature” – wyjaśnia National Geographic Polska prof. Marcin Wołoszyn z Uniwersytetu Rzeszowskiego i Leibniz-Instytut Historii i Kultury Europy Środkowej i Wschodniej w Lipsku. Naukowcy przebadali także inne pochówki z Polski. Są to na przykład szczątki ludzie z podkrakowskich jaskiń – najpewniej świadków burzliwej epoki wędrówek ludów. Wczesnośredniowieczny materiał genetyczny z Gródka porównano z grobami datowanymi na okres rzymski, ale też z wynikami analiz wykonanych na słowiańskich nekropolach od Chorwacji po zachodnią Ukrainę. Na potrzeby tej publikacji w „Nature” przebadano DNA ponad 550 zmarłych. Niewielka seria prób pochodzi z Ukrainy oraz Łotwy. Ten artykuł jest tylko jednym z efektów projektu HistoGenes, w czasie którego przeanalizowano genom kilku tysięcy zmarłych. Ciekawostką jest też fakt, że Słowianie zasiedlali we wczesnym średniowieczu tereny znajdujące się w obecnych wschodnich Niemczech. Z cmentarzyska Niederwünsch w Saksonii-Anhalt badacze przebadali DNA ponad 200 osób. Wielka wędrówka Słowian. Koniec zagadki? Co wynika z porównania i analiz DNA? – To migracja ze wschodu, a nie transformacja lokalnych społeczności była najważniejszym czynnikiem decydującym o powstaniu słowiańskiej Europy w V–VII wieku – mówi prof. Wołoszyn. W przypadku Niemiec wschodnich i Polski doszło do zasadniczej wymiany ludności – nawet 80%. – Nie mamy do czynienia z pełną wymianą ludności, ale jednak z ogromną jej częścią: nie chodzi o wędrówkę elit albo np. mężczyzn – wojowników, ale całych populacji – podkreśla naukowiec. Znacznie mniejszy udział migrantów dostrzegalny jest w wypadku Chorwacji. – Wydaje się to łatwe do wytłumaczenia: słowiańska migracja na Bałkanach wytracała już swój impet – dodaje prof. Wołoszyn. Czy już wszystko jest jasne w kwestii pochodzenia Słowian? – Na szczęście nie. Warto będzie badać dalsze cmentarzyska, zwłaszcza z terenu dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. Z wiadomych powodów łatwe to nie będzie – kończy naukowiec. Źródła: Nature, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wielka Lechia to wielka ściema – co mówią nowe badania genetyków i archeologów
Wielka Lechia to mit, który zyskał popularność w internecie i środowiskach alternatywnych historyków. Choć może brzmieć dumnie, nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach naukowych. Przeczytaj, skąd wzięła się teoria o potężnym słowiańskim imperium, dlaczego zyskała tylu zwolenników oraz co mówią na ten temat historycy, archeolodzy i źródła pisane.
Spis treści: Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą Historia Słowian lubi być reinterpretowana – zwłaszcza gdy brakuje w niej wyraźnych źródeł, a to, co nieznane, zaczyna kusić swoją tajemniczością. Teoria Wielkiej Lechii to doskonały przykład zjawiska, w którym narodowa tożsamość i potrzeba dumy z przeszłości prowadzą do kreowania fikcyjnych narracji. Zwolennicy Lechii mówią o ogromnym imperium Słowian istniejącym na długo przed Piastami, jednak współczesna nauka stoi na stanowisku, że to wyłącznie mit bez oparcia w faktach. Sprawdź, skąd wzięła się ta teoria i dlaczego jest tak niebezpieczna dla rozumienia prawdziwej historii Polski. Gigantyczne miasta i 3099 lat panowania – tak rzekomo wyglądało imperium Lechitów Imperium Wielkiej Lechii istniało przez długie stulecia, opierając się zakusom Persów, Macedończyków i Rzymian. Pokój i stabilność zapewniała mu dynastia panująca nieprzerwanie 3099 lat. Na jego obszarze istniały gigantyczne miasta, takie jak Kodan (Gdańsk), Gniezno, Carodom (Kraków) i Szczyt (Szczecin). Kraj ten w odróżnieniu od reszty świata antycznego nie znał niewolnictwa. Wojenne wyprawy Lechitów pustoszyły Ateny, Rzym, Kartaginę i Konstantynopol. Na gruzach zachodniego Imperium Rzymskiego lechiccy wodzowie zakładali własne państwa. Kres istnieniu Wielkiej Lechii – i to nie od razu – położył dopiero globalny spisek niemiecko-watykański. To także wpływy Kościoła katolickiego oraz Niemców sprawiły, że nasza wspaniała przeszłość przez stulecia była fałszowana i ukrywana. Dopiero w ostatnich latach niezależni uczeni, mający ledwie kilku poprzedników w XIX w., zdołali odsłonić prawdę skrywaną przez stulecia. Ich odkrycia potwierdziły najnowsze badania genetyczne. Tak można streścić główne założenia teorii wielkolechickiej. Niestety, ta wizja jest daleka od prawdy. Jak teoria kosmitów przerodziła się w mit Wielkiej Lechii? Na przełomie lat 60. i 70. XX w. dużą popularność zdobyła pseudonaukowa teoria Ericha von Dänikena, który szukał źródeł cywilizacji w działalności kosmitów. Jego książki trafiły do krajów bloku wschodniego, gdzie znajdowały ciche poparcie komunistycznych władz, ponieważ odciągały ludzi od religii. Właśnie od dänikenizmu zaczynali dwaj główni propagatorzy teorii wielkolechickiej: Paweł Szydłowski – twórca kanału na YouTubie, na którym zaprezentował swoją wizję historii, oraz Janusz Bieszk – autor bestsellera „Słowiańscy Królowie Lechii”. Obaj w pewnym momencie przeszli od piramid budowanych przez kosmitów do szukania tajemnic rodzimej przeszłości. Propagowana przez nich teoria odniosła spory sukces. Powielana w memach i postach na różnych stronach dotyczących Słowian trafiła na podatny grunt w bardzo różnych środowiskach – od skrajnie prawicowych po (w mniejszym stopniu) skrajnie lewicowe. Wśród wyznawców Wielkiej Lechii znajdują się też przypadkowi odbiorcy, którzy padli ofiarą rugowania naukowej wiedzy o pradziejach ze szkół i uznają, że promotorzy Wielkiej Lechii faktycznie prezentują najnowsze odkrycia naukowe. Tymczasem o sile tych teorii decyduje przede wszystkim internet. Wielkolechici posiłkowali się materiałem już opublikowanym na stronach prowadzonych przez neopogan, ezoteryków czy zwolenników teorii spiskowych. Pewien wpływ na doktrynę Wielkiej Lechii miały też już istniejące YouTubowe produkcje rosyjskich pseudonaukowców. Ponadto w sieci łatwiej znaleźć zeskanowane stare książki zawierające teorie dawno odrzucone przez naukę niż nowsze publikacje. Dlaczego XIX-wieczne „odkrycia” nadal karmią mity o Wielkiej Lechii? Dzięki temu z niebytu wyciągnięto np. „Kronikę Prokosza”, XVIII-wieczny falsyfikat udający kronikę najdawniejszych dziejów naszego kraju, którego nieautentyczności dowiódł już Joachim Lelewel. Wygrzebano też prace Tadeusza Wolańskiego (1785–1865), ekscentryka, fałszerza i archeologa amatora, który chwalił się rozmaitymi „odkryciami” dowodzącymi pradawnej wielkości naszej ojczyzny. Na nowo sięgnięto po publikacje i fałszerstwa (np. kamienie mikorzyńskie) mówiące o rzekomych słowiańskich runach. A to tylko kilka przykładów. Zwolennicy Wielkiej Lechii nie biorą pod uwagę, że archeologia jako nauka w XIX w. dopiero raczkowała. Rozpoznanie archeologiczne ziem polskich było bardzo słabe. Poza tym badania Słowiańszczyzny w Polsce, Czechach czy na Bałkanach musiały znajdować się w kontrze do nacjonalistycznej nauki niemieckiej. Wiedząc o tym, łatwiej zrozumieć, dlaczego w czasach zaborów Polacy z uporem dowodzili istnienia własnych run albo pradawnej obecności Słowian na Bałkanach czy nad Wisłą. Obecnie budzi to zdumienie. Czy Germanie to tak naprawdę Słowianie? Spór o etniczne korzenie Europy Wątpliwych argumentów Wielkolechitów, zwanych też z przekąsem turbosłowianami, jest wiele. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że aby znaleźć na mapie świata starożytnego miejsce dla Wielkiej Lechii, trzeba usunąć z niej Germanów. I tak np. Janusz Bieszk po prostu neguje „niemieckość” Germanów. Za „Ario-Słowian” czy też Lechitów uznaje np. Gotów czy Wandali. Argumentacja Bieszka wygląda następująco: „Dla Galów nazwy: Germanus, czyli sąsiad, brat, oraz Germania, czyli ziemie sąsiadów, nie miały dzisiejszego znaczenia – Niemiec lub Niemcy! Tak więc używana nazwa, na przykład germański, miała w tamtych czasach znaczenie – sąsiedzki”. Starożytni Germanie rzeczywiście sami się tak nie określali. Podobnie jak „Niemcy” to określenie nadane tej grupie z zewnątrz. Etymologia słowa „Germanie” nie jest wcale pewna. Pojęcie Germanii funkcjonowało w starożytności zarówno jako określenie etniczne, jak i geograficzne, dzielące północne ziemie „barbarzyńskie” na część „germańską” i „sarmacką”. Niemniej ze źródeł antycznych wiemy, że większość ludów zamieszkujących Germanię mówiła językami germańskimi, od których pochodzi dzisiejszy język niemiecki czy duński. Autorzy antyczni, choć nie zawsze precyzyjni, potrafili odróżnić plemiona Germanów od np. ludów celtyckich, sarmackich czy dackich. Przykładowo Tacyt ma świadomość, że np. Estiowie przyjęli zwyczaje i modę germańskich Swebów, ale nie są Germanami. „Tam już – a wiadomość to prawdziwa – kończy się świat. Zatem na prawym brzegu Morze Swebskie [tj. Bałtyk] obmywa siedziby ludów Estiów, którzy mają zwyczaje i strój jak u Swebów, język zbliżony do brytańskiego” – pisał w I w. n.e. Plemiona barbarzyńskie nie stanowiły oczywiście monolitów etnicznych. W chwilach sukcesów dołączały do nich drużyny z sąsiednich i podbitych plemion. Jednak dopiero źródła dotyczące czasów Attyli wspominają takie słowa jak medos (miód) czy strava (strawa, posiłek), które można próbować łączyć ze Słowianami. Udowodnienie, że np. Goci nie mówili po prasłowiańsku/słowiańsku jest banalne. Do dziś zachowały się rękopisy przekładu Biblii na język gocki dokonanego przez Wulfilę (ok. 311–383). Początek modlitwy „Ojcze nasz, któryś jest w niebie” po gocku brzmi: „Atta unsar þu in himinam”, a w niemieckim przekładzie: „Vater unser im Himmel”. Mimo to wielkolechici twierdzą, że mają asa w rękawie: genetykę! Czy genetyka potwierdza teorię Wielkiej Lechii? Eksperci mają wątpliwości W Polsce długo dominowała teoria autochtoniczna zakładająca odwieczne zamieszkiwanie ziem polskich przez Słowian. Przesilenie przyniosły dopiero prace prof. Kazimierza Godłowskiego i innych badaczy zajmujących się chronologią zabytków archeologicznych, które w latach 80. XX w. obaliły wcześniejsze przekonania i wskazały, że pierwotnych siedzib Słowian trzeba szukać nad Dnieprem (choć i wokół tej tezy istnieją wciąż pewne niejasności). Słowianie trafili stamtąd nad Wisłę około VI w. Jednak badacze przywiązani do teorii autochtonicznej – w tym wielkolechici – wskazują, że ich teorię popierają wyniki ostatnio prowadzonych analiz genetycznych dawnych mieszkańców ziem polskich. Bieszk stwierdza, że wyniki badań DNA „wreszcie finalnie obaliły arogancki XIX-wieczny dogmat historiografii zaborcy niemieckiego, dotyczący migracji zbłąkanych Słowian na ziemie polskie dopiero w połowie VI wieku”. Zwolennicy Wielkiej Lechii powołują się na analizy wskazujące, że większość współczesnych mieszkańców Polski (około 55 proc.) ma haplogrupę (powtarzający się zespół genów w części chromosomu) typu Y-DNA R1a1a7, spotykaną wśród mieszkańców ziem polskich na długo przed VI stuleciem. Zapytany o wartość takich spekulacji Paweł Janik, archeolog z Ośrodka Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej, uważa, że nie dowodzi to niczego więcej niż wspólnego biologicznego pochodzenia Polaków i bezimiennych mieszkańców dawnej środkowej Europy. Janik podkreśla, że inne haplogrupy też są obecne w naszym społeczeństwie i nie ma żadnych dowodów, że akurat ta haplogrupa jest wyznacznikiem „słowiańskości”. „Możemy ją zawdzięczać jednemu z ludów, który brał udział w procesie etnogenezy [kształtowania się ludu – przyp. red.] Słowian. Poza tym biologia nie determinuje ani języka, ani kultury, ani świadomości etnicznej. Wystarczy pojechać np. do USA, by się o tym przekonać” – stwierdza. Innymi słowy, wśród naszych przodków mogli być ludzie mówiący językami germańskimi czy celtyckimi, którzy dopiero w pewnym momencie stali się Słowianami. Nijak nie czyni to Słowian z Gotów czy Wandali. Bitwa nad Tołężą a mit Wielkiej Lechii – czy geny to wystarczający dowód? Do wizji pradawnej Wielkiej Lechii mają Polaków również przekonać ślady niezwykłej batalii, która rozegrała się w epoce brązu, ok. 1250 r. p.n.e. nad rzeką Tołężą (Tollense) w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Stanowisko to badano od kilku lat, a w 2016 r. pojawiła się publikacja podsumowująca dane zebrane podczas wykopalisk. Archeolodzy sugerują, że zgromadzony materiał dowodzi wielkiego (w skali tych czasów i miejsca) starcia zbrojnego. To zaś wskazuje na istnienie dobrze zorganizowanych organizmów państwowych na północy Europy pod koniec epoki brązu. Dotychczas brakowało źródeł, na których podstawie można byłoby snuć takie przypuszczenia. Ponieważ naukowcy zasugerowali podobieństwo genetyczne poległych nad Tołężą do mieszkańców współczesnej Europy Środkowej (nie tylko Słowian, ale i np. Niemców), bitwę od razu zawłaszczyli do swoich koncepcji Wielkolechici. Jak jednak dowodzi archeolog Paweł Janik, nawet jeśli mamy takie same haplogrupy Y-DNA jak osoby poległe w tej bitwie, nie ma żadnych dowodów, że biorący w niej udział ludzie byli Słowianami czy nawet Proto-Słowianami. Nie dysponujemy i raczej nigdy nie będziemy dysponować źródłami historycznymi, które mogłyby nam opowiedzieć cokolwiek o stronach konfliktu. Jedyne, co możemy zrobić, to wskazać kultury archeologiczne, do których można przypisać znaleziska znad Tołęży – badacze dopatrują się analogii z kulturą łużycką. Czy nad Tołężą stoczono większą bitwę niż pod Grunwaldem? Fakty kontra mity Jednak bitwa nad Tołężą działa na wyobraźnię. Sami badacze szacują liczbę jej uczestników na 4 tys. wojowników. Dużo jak na północ Europy, choć mało w porównaniu ze starciami ówczesnych bliskowschodnich imperiów – w bitwie pod Kadesz (ok. 1280 r. p.n.e.) stoczonej między Egiptem Ramzesa II a Hetytami uczestniczyło ponad dziesięć razy więcej osób! Tym niemniej zwolenników istnienia wielkich słowiańskich imperiów w epoce brązu nie interesują szacunki naukowców. Znaleźli inny punkt odniesienia. Bo na osławionych polach grunwaldzkich odkryto pozostałości jedynie około 200 walczących oraz odrobinę broni. Zaś nad Tołężą, choć do tej pory przebadano tylko fragment pola bitwy, znaleziono 10 tys. kości pochodzących od co najmniej 130 uczestników starcia. A ponadto szczątki koni i wiele elementów uzbrojenia. Czyli nasi przodkowie musieli brać udział nad Tołężą w batalii, która była większa niż bitwa pod Grunwaldem! Jednak porównanie pozostałości archeologicznych dwóch bitew z różnych czasów jest nie na miejscu. Zachowanie materiału kostnego i innych obiektów zależy od wielu czynników, poczynając od sytuacji po bitwie, zwyczajów pogrzebowych danej kultury, rodzaju gleby, późniejszych powodzi, uprawy ziemi na tym terenie. Wśród wojowników znad Tołęży nie brakowało weteranów zaprawionych w boju – na kościach wielu z nich odkryto bowiem ślady wcześniej zagojonych ran bitewnych. W połączeniu z wiarą w gigantyczne rozmiary starcia doprowadziło to do fantastycznych interpretacji dotyczących walczących wojsk. Przyczyniła się do tego nieświadomie Helle Vandkilde z uniwersytetu w Aarhus (Dania), która w wywiadzie dla magazynu „Science” powiedziała: „To armia jak jedna z opisanych w eposach Homera, stworzona przez mniejsze oddziały bojowników, które zebrały się, by złupić Troję”. To porównanie chwyciło i w internecie zaroiło się od spekulacji, że Homer w rzeczywistości opisuje konflikt, który rozegrał się gdzieś nad Bałtykiem! Tymczasem wypowiedź Vandkilde miała inny sens. Tłumaczyła, że armie, które starły się nad Tołężą, składały się (na ile może na to wskazywać genetyka i pozostałości archeologiczne) z bardzo różnych etnicznie grup, które połączyły się w celu wspólnej wyprawy wojennej! Mimo to Mariusz Agnosiewicz z portalu Racjonalista.pl w artykule „Pomorska Troja” przy okazji pisania o bitwie nad Tołężą wprost zanegował zasadność azjatyckiej lokalizacji Troi i sugerował północnoeuropejskie korzenie mitu o wojnie trojańskiej. Dlaczego jednak miałaby ona toczyć się akurat na ziemiach słowiańskich? Bo np. w literaturze staroruskiej Ruś bywa określana „ziemią Trojanową”, mówi się też o „wiekach trojanowych”. W folklorze Bałkanów pojawiają się zaś wzmianki o trójgłowym bogu/carze Trojanie, które łączy się niekiedy z przekazami na temat wierzeń połabskich i pomorskich o bogu Trzygłowie. Ponadto kronikarz Thietmar miał poświadczyć, że Obodrzyci czcili tych samych bogów, co Etruskowie i Rzymianie, którzy według tradycji byli uchodźcami z Troi. Ma to rzekomo wskazywać na „trojański” charakter konfliktu, którego epizodem była bitwa nad Tołężą. Czy rzeczywiście? Pomorska Troja? Jak internetowe mity połączyły Słowian z Homerem Trzygłów nazywany bywa Trojanem (o ile to jest takie samo bóstwo) wyłącznie na obszarach wystawionych na wpływy kultury Bizancjum, w którym do końca żywy był mit trojański. Chrześcijański kronikarz Thietmar wspominał zaś lutowe święto Słowian rzekomo odbywające się na cześć etruskiego boga podziemi Februusa, bo opisując wydarzenia z pogańskiego świata posiłkował się wiedzą z literatury klasycznej. W obu wypadkach mielibyśmy do czynienia z istniejącą od starożytności praktyką tzw. interpretatio graeca/romana, tj. identyfikowania obcych bogów z tymi z greckiego/rzymskiego panteonu. W artykule można też przeczytać, że realia geograficzne poematów homeryckich lepiej odpowiadają obszarom nad Morzem Bałtyckim. Autor powołuje się m.in. na pracę „The Baltic Origins of Homer’s Epic Tales. The Iliad, the Odyssey and the Migration of Myth” autorstwa Felice Vinciego. Tymczasem opisy przyrody i geografii okolic Troi są w „Iliadzie” konwencją epicką. Poetyckie wyolbrzymienie jest w niej naturalne. U Homera ludzie są więksi, silniejsi i bogatsi niż w jego czasach. Cechą jego stylu są też pewne utarte formułki, przez co w „Iliadzie” niebo bywa gwieździste nawet w ciągu dnia. Nie jest to więc realistyczny opis przyrody. Dlatego poeta mógł nazwać Hellespont szerokim czy wielkim. A fakt obecności nad Bałtykiem takich nazw jak Hel nie wynika ze skojarzeń z Hellespontem, nad którym toczyła się wojna trojańska – toponimy z wybrzeży Bałtyku mają prawdopodobnie związek z nordycką boginią podziemia Hel. Szukający Troi na północy ulegli więc apofenii, czyli dostrzegają związki tam, gdzie mamy do czynienia z przypadkowym podobieństwem. Troja nie leżała więc na północy, zaś Wielka Lechia nigdy nie istniała. A tego rodzaju koncepcje więcej niż o przeszłości mówią o naszej… teraźniejszości. To przykład, jak w poszukiwaniu narodowej wielkości i wyjątkowości zaczynamy na siłę uzupełniać historyczną niewiedzę zmyśleniami – jakbyśmy wstydzili się własnych dziejów, choć tyle było w nich pięknych kart. Bitwa której nie było? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wielka-lechia-jednak-nie-istniala-jest-wiele-watpliwosci-w-teorii-promowanej-przez-turboslowian1-4fbf761.jpg" width="938" height="541" alt="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" title="Wielka Lechia jednak nie istniała? Jest wiele wątpliwości w teorii promowanej przez Turbosłowian" /> Ostatnie badania przynoszą dalszy cios dla zwolenników teorii, że znaleziska nad Tołężą dowodzą istnienia potężnych państw na naszych ziemiach już w epoce brązu. Niemieccy uczeni nabierali stopniowo coraz więcej wątpliwości odnośnie swych pierwotnych poglądów. Okazuje się bowiem, że być może nie mamy nawet do czynienia z pozostałościami bitwy. Bitwa czy napad? Nowe odkrycia zmieniają obraz wydarzeń nad Tołężą W październiku 2020 r. doktor Detlef Jantzen ogłosił obecną rekonstrukcję tragicznych wydarzeń, do których doszło nad Tołężą ponad 3 tys. lat temu. Duża karawana kupiecka, która przybyła z południa, dostała się w zasadzkę, przekraczając rzekę. Napastnicy rozprawili się z jej zbrojną eskortą, a w zamieszaniu polegli także kupcy i członkowie ich rodzin, jak i tragarze niewolnicy, być może próbując stawiać opór. Zabici zostali ograbieni, a pozostali przy życiu najpewniej wzięci w niewolę. Ciała poległych po stronie atakującej zostały najpewniej w większości zabrane przez swoich. Jantzen sądzi również, że wcześniej znacząco przeszacowali liczbę uczestników domniemanej bitwy. Co skłoniło jego i innych badaczy do zmiany zdania? Po pierwsze przedmioty odnalezione w 2016 r. na dnie rzeki. Były to m.in. sztabki brązu, narzędzia, broszki itp. Po drugie pogłębiona analiza znalezionych szczątków ludzkich wskazała, że wśród zabitych były też kobiety i dzieci. Ponadto kości części poległych mężczyzn wskazywały na degeneracje charakterystyczne dla osób ciężko pracujących fizycznie, przenoszących duże ciężary. Co więcej, nawet analiza odkrytych kości końskich wskazała, że raczej były to młode osobniki, czy to kupione przez kupców, czy też prowadzone przez nich na handel. Nie mamy więc do czynienia z największą bitwą tamtych czasów w tej części świata, ale z dość spektakularnym rabunkiem. Źródło: National Geographic Polska
Czym zajadał się Mieszko I – archeolodzy odtworzyli posiłki pierwszych Piastów
Na stołach pierwszych Piastów królowała wieprzowina, ale również ceniono ryby, w tym duże szczupaki oraz egzotyczne dziś potrawy z dziczyzny: niedźwiedzie łapy w miodzie czy zupę z ogona bobra. Odtworzenie menu sprzed tysiąca lat jest możliwe dzięki analizie niezliczonych kości ze stanowisk archeologicznych.
Spis treści: Królewska wieprzowina Ryby i świt chrześcijaństwa Nietypowe frykasy pierwszych Piastów Prof. Daniel Makowiecki Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu przebadał dziesiątki tysięcy odpadków po spożytym mięsie w miejscach kluczowych dla państwa pierwszych Piastów: na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i Ostrowie Lednickim. – Pół żartem, pół serio mogę powiedzieć dotykałem najprawdopodobniej kości obgryzanych i przez Mieszka I i przez Bolesława Chrobrego – powiedział prof. Makowiecki w wywiadzie dla „Academii” – magazynu Polskiej Akademii Nauk. Królewska wieprzowina Z badań prof. Makowieckiego wynika, że w Wielkopolsce w czasach pierwszych Piastów dominowała wieprzowina. „I to niezależnie od stanu: jedli ją władcy, dworzanie, duchowni, wojowie, służba i kmiecie. Już w czasach plemiennych świnie dominowały na tamtych terenach, Mieszko niczego nie zmieniał, przyjął ten model i go kontynuował” – zauważył naukowiec. Skąd takie powodzenie wieprzowiny? Prof. Makowiecki zwraca uwagę na to, że locha w jednym miocie ma od kilku do kilkunastu prosiąt. A mięso świń jest soczyste i delikatne. Świnia nie ma wysokich wymagań jeśli chodzi o hodowlę – mogła być wypasana nawet w lasach, gdzie żywiła się sama na przykład żołędziami. Natomiast w innych częściach Polski hodowano przede wszystkim bydło. Ryby i świt chrześcijaństwa A co jeśli chodzi o ryby? Z pewnością nie konsumowano karpia, bo nie widać jego obecności w odkrywanych szczątkach kostnych na stanowiskach archeologicznych. W Gnieźnie archeolodzy odkryli tylko jedną kość karpia z tego okresu, a we Wrocławiu – tylko nieliczne. „Mamy bardzo solidne podstawy, by stwierdzić, że to Krzyżacy upowszechnili karpia, przynosząc z sobą technologię, doświadczenie i zwyczaj jego hodowli w fosach zamkowych, w sztucznie przygotowywanych stawach albo uzdatnianych małych zbiornikach wodnych” – wskazuje prof. Makowiecki. Zatem jakie ryby spożywano? Naukowiec wskazuje na szczupaka. „To ryba bardzo atrakcyjna pod względem konsumpcyjnym. Jest duża, ma mniej tłuszczu niż np. śledź, suszyło się ją na wietrze i w takiej postaci handlowano nią w Europie. W materiałach wykopaliskowych jest bardzo dużo szczupaka. Analizy szczątków pokazują, że w grodach wielkopolskich jedzono sztuki o 10 cm dłuższe niż w osadach czy podgrodziach” – opowiada archeozoolog. Oznacza to, że szczupaka spożywano powszechnie Nietypowe frykasy pierwszych Piastów W grodach piastowskich raczono się też zaskakującymi specjałami. Na przykład niedźwiedzimi łapami, o czym świadczą odkrywane przez archeologów ich kości na osadach. „Ich obecność nie powinna dziwić, jeśli zajrzymy do przepisów kulinarnych z czasów szlacheckich. Według nich łapy niedźwiedzie, przyrządzane w miodzie, były cenionym frykasem obok chrap łosia” – wskazuje prof. Makowiecki. Konsumowano też bobry, które jako zwierzęta pływające traktowano jako pożywienie postne. Jak wskazuje naukowiec z jego ogona przyrządzano zupy, a wydzielinę z gruczołów płciowych stosowano w celach leczniczych. Konie co prawda szanowano, ale też je jadano. „Spożywanie koniny w czasach piastowskich było na porządku dziennym. W swoich badaniach wielokrotnie natrafiłem na kości konia noszące ślady narzędzi rzeźniczych, powstałych po porcjowaniu tuszy na drobne części” – podkreśla naukowiec. Źródło: Academia Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Serbołużyczanie: najmniejszy naród słowiański, który nie dał się zgermanizować
Łużyczanie to najmniejszy naród słowiański, który od ponad tysiąca lat zamieszkuje tereny dzisiejszych Niemiec i Polski. Poznaj ich bogatą historię, wyjątkowy język oraz kulturę, która przetrwała mimo wielu przeciwności losu.
Łużyczanie, znani również jako Serbołużyczanie, to słowiańska mniejszość etniczna zamieszkująca region Łużyc, położony na pograniczu Niemiec i Polski. Pomimo braku własnego państwa, przez wieki udało im się zachować odrębność kulturową i językową. Kim są Łużyczanie? Pochodzenie i osadnictwo Łużyczanie, znani również jako Serbołużyczanie, to słowiańska grupa etniczna należąca do zachodnich Słowian, blisko spokrewniona z Polakami, Kaszubami, Czechami i Słowakami. Zamieszkują historyczny region Łużyc, położony na pograniczu wschodnich Niemiec (kraje związkowe Saksonia i Brandenburgia) oraz zachodniej Polski. Ich przodkowie, zaliczani do tzw. Słowian Połabskich, zaczęli osiedlać się na tych terenach między VI a VII wiekiem naszej ery, podczas wielkiej ekspansji ludów słowiańskich na zachód Europy po upadku Cesarstwa Rzymskiego. Zajmowali oni wówczas tereny sięgające od rzeki Łaby na zachodzie po Bóbr i Kwisę na wschodzie, a od południowych stoków Rudaw aż po Nysę Łużycką i dolną Sprewę. Pierwsze pisemne wzmianki o Serbołużyczanach pojawiają się w „Chronicon Fredegarii” z 631 roku, gdzie wspomina się lud „Surbi” – uznawany za bezpośrednich przodków Łużyczan. Nazwa „Serbowie” (łac. Sorabi) była używana w średniowieczu na określenie kilku słowiańskich plemion nad Łabą. Jednak z czasem wyłącznie Łużyczanie zachowali tę tożsamość etniczną i językową. W okresie wczesnośredniowiecznym Łużyczanie stworzyli luźne organizacje plemienne, a następnie – w wyniku kontaktów i konfliktów z Niemcami, Czechami i Polakami – trafili pod wpływ kolejnych państw: Wielkich Moraw, Cesarstwa Niemieckiego i Królestwa Czech. Istnieją również archeologiczne ślady kultury łużyckiej, która choć wcześniejsza (datowana na epokę brązu i wczesną epokę żelaza), bywa czasem mylona z historią Łużyczan. Należy jednak zaznaczyć, że nazwa „kultura łużycka” została nadana przez archeologów i nie odnosi się bezpośrednio do współczesnych Serbołużyczan, mimo że obie grupy zajmowały podobne obszary geograficzne. Podział na Górne i Dolne Łużyce Region Łużyc historycznie dzieli się na dwie główne części: Górne Łużyce (niem. Oberlausitz) oraz Dolne Łużyce (niem. Niederlausitz). Granica między nimi przebiega mniej więcej wzdłuż rzeki Czarna Elstera, a każda z tych części posiada swoje odrębności językowe, kulturowe i administracyjne. Górne Łużyce, położone na południu, obejmują tereny wyżynne i górzyste w Saksonii, w tym takie miasta jak Budziszyn (Bautzen) – tradycyjna stolica Łużyczan i duchowe centrum Górnych Łużyc. Region ten był od średniowiecza silnie związany z Królestwem Czech, a później – po wojnach habsbursko-saskich – włączony do Saksonii. W Górnych Łużycach dominuje język górnołużycki, który do dziś jest używany w mowie i piśmie przez znaczną część mniejszości łużyckiej. Dolne Łużyce, znajdujące się bardziej na północ, rozciągają się głównie w granicach Brandenburgii, z głównym miastem Chociebużem (Cottbus). Region ten był bardziej narażony na procesy germanizacyjne i przymusową asymilację, zwłaszcza w XIX i XX wieku, co doprowadziło do znacznego osłabienia języka i kultury łużyckiej. W Dolnych Łużycach używa się języka dolnołużyckiego, który jest dziś znacznie bardziej zagrożony wymarciem niż jego południowy odpowiednik. Obie części regionu, choć dzielą wspólne korzenie, różnią się nie tylko językiem, ale także strojem ludowym, zwyczajami, a nawet kuchnią regionalną. Współcześnie Górne i Dolne Łużyce funkcjonują w ramach dwóch różnych krajów związkowych Niemiec, co dodatkowo wpływa na różnice w polityce mniejszościowej i poziomie ochrony języka łużyckiego. Język łużycki – dolnołużycki i górnołużycki Cechy charakterystyczne języków Języki łużyckie, czyli górnołużycki i dolnołużycki, należą do zachodniosłowiańskiej grupy języków indoeuropejskich. Wspólnie z językiem polskim, czeskim i słowackim, tworzą podgrupę języków lechicko-czeskich. Mimo wspólnych korzeni, języki łużyckie wykształciły własne cechy fonetyczne, leksykalne i gramatyczne, które odróżniają je od sąsiednich języków słowiańskich. Górnołużycki ma wiele wspólnego z językiem czeskim – zwłaszcza w zakresie fonetyki, fleksji i składni. Przykładowo, podobnie jak czeski, górnołużycki zachował liczbę podwójną, która w większości języków słowiańskich zanikła, a także używa analogicznej fleksji czasowników. Wymowa i intonacja są bardziej zbliżone do czeskiej melodii językowej niż do polskiej. Z kolei dolnołużycki, używany głównie w regionie Dolnych Łużyc, jest bardziej zbliżony do języka polskiego – zarówno pod względem fonetycznym, jak i słownictwa. W wielu aspektach gramatycznych przypomina dawne formy języka polskiego, zachowując np. archaiczne końcówki fleksyjne. W dolnołużyckim występuje także podobna jak w polskim trudność ortograficzna polegająca na rozróżnianiu głosek miękkich i twardych oraz szeroki zasób spółgłosek szczelinowych. Mimo tych podobieństw, języki łużyckie tworzą odrębny system językowy z własną ortografią, gramatyką i słownictwem. Cechą charakterystyczną obu języków jest silny wpływ języka niemieckiego, który przez stulecia dominował w życiu publicznym, edukacji i administracji. Zjawisko to doprowadziło do licznych germanizmów leksykalnych oraz zmian fonetycznych – zwłaszcza w dolnołużyckim, który uległ znacznej fonetycznej asymilacji. Co ciekawe, współczesna sytuacja obu języków jest różna również pod względem standaryzacji: górnołużycki posiada stabilną normę literacką, użytą m.in. w edukacji i mediach, natomiast dolnołużycki jest znacznie mniej zestandaryzowany i rzadziej używany w piśmie. Kultura i tradycje łużyckie Stroje ludowe i obrzędy Kultura łużycka zachowała wiele elementów archaicznych, które w wyjątkowy sposób łączą słowiańskie dziedzictwo z wpływami niemieckimi. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów są stroje ludowe, które różnią się stylem, kolorem i zdobnictwem w zależności od regionu – inny ubiór noszony jest w Górnych Łużycach, a inny w Dolnych. Najbardziej charakterystyczne są kolorowe chusty, fartuchy i haftowane bluzki kobiet, a także bogato zdobione nakrycia głowy. Stroje te odzwierciedlają nie tylko przynależność regionalną, ale często również wiek, stan cywilny i sytuację społeczną osoby. Wśród obrzędów łużyckich wyróżniają się zarówno religijne, jak i świeckie rytuały. Do najstarszych należą obrzędy przejścia – związane z narodzinami, zaślubinami i pogrzebem – które często łączą elementy katolickie i protestanckie z dawnymi zwyczajami pogańskimi. Szczególne znaczenie mają też obrzędy roczne, m.in. związane z przesileniami i zmianami pór roku. Święta i festiwale Łużyczanie obchodzą szereg tradycyjnych świąt, które są nie tylko przejawem wiary, ale też silnym nośnikiem tożsamości kulturowej i językowej. Do najważniejszych i najbardziej widowiskowych należą: Ptasie Wesele (Ptaci kwas) – obchodzone 25 stycznia święto dzieci, które dostają słodycze w koszyczkach symbolizujących ptasie gniazda. To symboliczny znak początku wiosny. Zapusty (Fasching / Fašnik) – czyli okres karnawałowy z tradycyjnymi pochodami, maskaradami i tańcami. Łużyckie zapusty mają swoje lokalne odmiany w różnych wsiach i często wiążą się z rytuałami oczyszczania i zapewnienia urodzaju. Jazda wielkanocna (Wjelkanocna jěda / Osterreiten) – najbardziej znana i medialna tradycja Serbołużyczan, obchodzona w Górnych Łużycach. Dziesiątki jeźdźców ubranych na czarno objeżdżają konno pola i wsie, głosząc zmartwychwstanie Chrystusa. Obrzęd ten łączy elementy chrześcijańskie z przedchrześcijańskimi praktykami agrarnymi. Kermesz (Kirchweih / Krjezwěta) – święto parafialne, przypominające polskie dożynki, organizowane z okazji konsekracji kościoła. Towarzyszą mu koncerty, procesje i festyny z udziałem całej społeczności. Łużycki Festiwal Folkloru – odbywający się cyklicznie przegląd zespołów folklorystycznych i muzycznych z regionu, promujący język łużycki, rękodzieło i tradycyjne rzemiosło. Święta te, często obchodzone zarówno w wersji katolickiej, jak i protestanckiej, stanowią ważny element międzypokoleniowego przekazu tradycji. Dzięki nim język i obyczajowość łużycka są stale obecne w przestrzeni społecznej. Historia Łużyczan Wczesne dzieje i wpływy sąsiednich państw Region Łużyc od wczesnego średniowiecza był areną ścierania się wpływów politycznych i kulturowych wielu potęg środkowoeuropejskich. Po osiedleniu się Słowian w VI–VII wieku, lokalne plemiona łużyckie – m.in. Milczanie, Łużyczanie i Serbowie – zaczęły tworzyć struktury społeczne i polityczne, które przetrwały do IX wieku. Ich terytoria znajdowały się na styku interesów Państwa Wielkomorawskiego, Królestwa Czech, a później Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W X wieku tereny Łużyc zostały wcielone do państwa Piastów – najpierw przez Mieszka I, a później przez Bolesława Chrobrego. Jednak już w XI wieku kontrolę nad nimi przejęły Czechy i Cesarstwo Niemieckie. W kolejnych wiekach region przechodził z rąk do rąk, co skutkowało niestabilnością granic i znacznym zróżnicowaniem administracyjnym. W okresie średniowiecza Łużyce stanowiły odrębne jednostki – m.in. jako Marchia Łużycka – lecz zawsze były marginalizowane politycznie i gospodarczo w stosunku do sąsiednich obszarów. Pomimo tych uwarunkowań Łużyczanie potrafili utrzymać odrębność kulturową, a nawet rozwijać działalność piśmienniczą. Już w XVI wieku pojawiają się pierwsze druki w językach łużyckich, a na przełomie XVII i XVIII wieku funkcjonowały szkoły z łużyckim językiem wykładowym. Okres germanizacji i próby zachowania tożsamości Proces germanizacji Łużyczan przybrał na sile szczególnie po reformach pruskich z początku XIX wieku. Polityka państwowa dążyła do unifikacji językowej i kulturowej, ograniczając użycie języka łużyckiego w szkołach, urzędach i kościele. Represje nasiliły się w czasach II Rzeszy Niemieckiej oraz w okresie nazistowskim, kiedy zakazano wszelkich form wyrażania łużyckiej tożsamości – od publikacji po działalność stowarzyszeniową. Pomimo tych represji, w XIX wieku wykształciła się łagodna forma narodowego odrodzenia, inspirowana podobnymi ruchami wśród Czechów i Polaków. Powstawały łużyckie organizacje kulturalne i edukacyjne, jak np. Maćica Serbska (zał. 1847 r.), wydająca literaturę i publikacje naukowe w językach łużyckich. W okresie międzywojennym i po II wojnie światowej, zwłaszcza w NRD, nastąpiło pewne ożywienie życia kulturalnego, lecz także znaczna kontrola ideologiczna nad przekazem tożsamościowym. Współczesna sytuacja Łużyczan Liczebność i rozmieszczenie Dziś Łużyczanie zamieszkują przede wszystkim wschodnie Niemcy – głównie kraje związkowe Saksonia i Brandenburgia. Szacuje się, że językiem górnołużyckim posługuje się ok. 40–60 tys. osób, natomiast językiem dolnołużyckim – zaledwie kilka tysięcy. Mimo że wielu mieszkańców regionu identyfikuje się z kulturą łużycką, aktywnych użytkowników języka stale ubywa. W Polsce Łużyczanie nie są oficjalnie uznani za mniejszość narodową ani etniczną. Według danych z Narodowego Spisu Powszechnego 2021, narodowość łużycką zadeklarowało 130 osób, głównie w województwach przygranicznych. Brak jest jednak wsparcia instytucjonalnego dla kultury i języka łużyckiego w Polsce, a aktywność środowisk ogranicza się do kontaktów naukowych i kulturalnych z organizacjami w Niemczech. Działalność organizacji łużyckich Najważniejszą organizacją reprezentującą interesy Serbołużyczan jest Domowina – Związek Łużyczan (Zwjazk Serbow), założona w 1912 roku. Jest to parasolowa organizacja skupiająca lokalne stowarzyszenia kulturalne, edukacyjne i religijne. Prowadzi działalność oświatową, wspiera wydawnictwa łużyckojęzyczne oraz promuje dziedzictwo Serbołużyczan w Niemczech i za granicą. Domowina współpracuje z instytucjami naukowymi (np. Serbski Institut) oraz prowadzi szkoły i przedszkola z nauczaniem w językach łużyckich. Działa także na rzecz wdrażania przepisów ochrony języka mniejszościowego, zgodnie z Kartą Języków Regionalnych Rady Europy, ratyfikowaną przez Niemcy. Wspierane są również inicjatywy społeczne i artystyczne, takie jak zespoły folklorystyczne, media (np. łużyckie programy w MDR), a także aktywność w mediach społecznościowych, mająca na celu popularyzację współczesnej tożsamości łużyckiej wśród młodego pokolenia. Wyzwania i przyszłość mniejszości łużyckiej Zagrożenia dla języka i kultury Łużyczanie mierzą się dziś z licznymi zagrożeniami, które zagrażają dalszemu trwaniu ich języka, kultury i tożsamości narodowej. Globalizacja, urbanizacja i dominacja języka niemieckiego w sferze publicznej doprowadziły do marginalizacji języków łużyckich w codziennej komunikacji. W wielu przypadkach dzieci Serbołużyczan nie uczą się już ojczystego języka w domu, a kontakt z łużycką kulturą ogranicza się do wydarzeń folklorystycznych. Badania wskazują, że w Dolnych Łużycach język dolnołużycki jest używany niemal wyłącznie przez najstarsze pokolenia i realnie grozi mu wymarcie w ciągu jednego pokolenia. Górnołużycki, choć w lepszej sytuacji, również traci użytkowników i nie jest w stanie konkurować z niemieckim w edukacji wyższej, mediach ani przestrzeni cyfrowej. Krytycznym problemem jest brak jednolitego systemu edukacji dwujęzycznej – szczególnie w szkołach średnich – oraz ograniczony dostęp do łużyckich materiałów dydaktycznych. Równie istotnym zagrożeniem jest zanik więzi wspólnotowych w regionie Łużyc, w którym coraz częściej dominują migranci wewnętrzni z innych części Niemiec. Proces ten prowadzi do stopniowego rozmywania lokalnej tożsamości, szczególnie na obszarach miejskich. Wielu młodych Łużyczan opuszcza region w poszukiwaniu lepszych perspektyw zawodowych, co dodatkowo osłabia kulturową ciągłość pokoleń. Inicjatywy na rzecz ochrony dziedzictwa Pomimo tych wyzwań, zarówno społeczność łużycka, jak i państwo niemieckie podejmują działania mające na celu zatrzymanie procesu zaniku języka i kultury. Władze krajów związkowych Saksonii i Brandenburgii wdrożyły programy wspierające naukę języka łużyckiego w przedszkolach i szkołach podstawowych, m.in. poprzez system „Witaj” (system immersyjnego nauczania przedszkolnego w języku łużyckim). Na mocy „Ustawy o uznaniu praw Serbołużyczan” w Brandenburgii, z 1994 roku, mniejszości przyznano szerokie prawa językowe, edukacyjne i medialne. Wspierane są instytucje takie jak Serbski Institut, Stiftung für das Sorbische Volk (Fundacja Narodu Serbołużyckiego), a także lokalne szkoły i media. Powstały także platformy cyfrowe promujące język, jak łużyckie kanały YouTube, podcasty i aplikacje mobilne do nauki słownictwa. Z perspektywy polityki unijnej, Niemcy zobowiązały się do ochrony języków mniejszościowych na podstawie Europejskiej Karty Języków Regionalnych i Mniejszościowych, co stanowi prawne wsparcie dla inicjatyw łużyckich. Znaczenie Łużyczan dla kultury europejskiej Wkład w dziedzictwo kulturowe Mimo niewielkiej liczebności, Łużyczanie wnieśli istotny wkład w rozwój kultury europejskiej – zwłaszcza w obszarze literatury, muzyki ludowej i edukacji. Pierwsze przekłady Biblii na język górnołużycki pojawiły się już w XVII wieku, a klasyczna literatura łużycka – autorstwa pisarzy takich jak Handrij Zejler, Jakub Bart-Ćišinski czy Mato Kosyk – miała wpływ na rozwój tożsamości narodowej. Łużyccy twórcy inspirowali się zarówno tradycją słowiańską, jak i niemieckim romantyzmem. Również w dziedzinie muzyki tradycyjnej i chóralnej Łużyczanie wykształcili unikalny styl, który do dziś kultywowany jest przez zespoły folklorystyczne. Kultura materialna – rzemiosło, haft, ceramika – stanowi ważne świadectwo słowiańskiego dziedzictwa Środkowej Europy. Rola w dialogu międzykulturowym Łużyczanie, jako jedyna słowiańska mniejszość w Niemczech, pełnią szczególną rolę w dialogu między kulturami germańskimi i słowiańskimi. Ich obecność przypomina o wielokulturowych korzeniach Europy Środkowej i konieczności zachowania tożsamości mniejszych narodów wobec globalnych przemian. Doświadczenie Serbołużyczan – walczących o zachowanie języka, praw kulturowych i reprezentacji – może być cennym przykładem dla innych społeczności mniejszościowych, nie tylko w Europie, ale także na całym świecie. Obecność Łużyczan w strukturach unijnych i międzynarodowych (np. w Europejskiej Unii Mniejszości Narodowych) stanowi realny wkład w budowanie społeczeństwa opartego na różnorodności i tolerancji. Źródło: National Geographic Polska
Piastowie są ze Szkocji? „To absurdalne i błędne wnioski”
Piastowie wcale nie pochodzą ze Szkocji. Taki wniosek wyciągnięto na podstawie nieprawidłowego przypisania haplogrupy, czyli części DNA. To doprowadziło do wyciągnięcia nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków – uważa archeolog z UW, dr Dariusz Błaszczyk.
Spis treści: Kontrowersyjne wyniki badań DNA Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania W ostatnich dniach naukowcy ogłosili na konferencji i w mediach, po trwającym ponad 10 lat oczekiwaniu, wyniki badań nad genomem Piastów. Wykonano je w ramach projektu „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”. Mają być one opublikowane w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Kontrowersyjne wyniki badań DNA Z ogłoszonych przez prof. Marka Figlerowicza i jego zespół z Instytutu Chemii i Bioorganicznej PAN w Poznaniu informacji ma wynikać, że przodkowie Piastów w linii męskiej mogli wywodzić się z obszaru dzisiejszej Szkocji. W rozmowie z National Geographic Polska prof. Figlerowicz zastrzegł, że nie musiała być to wcale duża migracja. Mogła być to nawet jedna osoba z obecnego terenu Szkocji. Te wyniki spotkały się z niedowierzaniem środowiska naukowego. – Błędy pojawiły się nie tylko w ich interpretacji, ale w samych danych, w tym w nieprawidłowym przypisaniu haplogrupy. To doprowadziło do wyciągnięcia z nich nie tylko błędnych, co wręcz absurdalnych wniosków. Niestety, mleko się wylało, a informacja poszła w świat – komentuje dla National Geographic Polska dr Dariusz Błaszczyk z Wydziału Archeologii UW. Jak interpretować dane? Tu jest pies pogrzebany Jak relacjonuje dr Błaszczyk, genetycy podali, że jako piastowskie zakwalifikowano 33 pochówki (30 mężczyzn i 3 kobiety). Wśród przebadanych próbek uznanych za piastowskie stwierdzono występowanie haplogogrupy Y-DNA R1b (w większości przypadków) i R1a (w mniejszej liczbie przypadków). Zbadane zostały linie trzech z pięciu synów Bolesława Krzywoustego. Natomiast nie udało się zbadać próbek z pokoleń wcześniejszych, niż czasy Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego, chociaż w świetle analiz radiowęglowych nawet ich szczątki wydają się być problematyczne – zauważa archeolog. – Na podstawie przeprowadzonych badań DNA prof. Figlerowicz i jego zespół stwierdzili, że dla dynastii Piastów charakterystyczna ma być dziedziczona w linii męskiej z ojca na syna haplogrupa chromosomu Y DNA R1b z mutacją S747 – mówi dr Błaszczyk. Przy czym dokonali tego, bazując na jednej próbce przypisywanej Wacławowi I Płockiemu (1293–1336). Ponieważ ta haplogrupa występuje w szczątkach archeologicznych i u współczesnych ludzi zamieszkujących Wyspy Brytyjskie, badacze doszli do wniosku, że przodkowie dynastii Piastów pochodzą właśnie z tego obszaru. Haplogrupa ta miałaby ona odpowiadać mężczyźnie żyjącemu w V–VI w. w Szkocji. Genetycy z Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej Uniwersytetu Warszawskiego wskazali na jeden błąd - określenie haplogrupy R1b-S747 i zasugerowali, że potencjalnie jest kilka innych niezgodności, które wymagają wyjaśnienia. Przyczyny błędnej interpretacji danych genetycznych Jak relacjonuje dr Błaszczyk, takie nieprawidłowe przypisanie haplogrupy może być wynikiem jej degradacji, kontaminacji lub, co jest chyba bardziej prawdopodobne w tym przypadku, błędnie odczytanej sekwencji DNA. – Badacze zasugerowali, że ich analizy wskazują, iż Piastowie z badanej linii należeli raczej do „celtyckiej” haplogrupy R1b z mutacją U152, która występowała także u ludzi zamieszkujących we wcześniejszych okresach ziemie polskie – mówi dr Błaszczyk. Jaki zatem można wyciągnąć wniosek? Zdaniem archeologa, w świetle obecnie dostępnych, niepełnych danych, błędne jest ustalenie haplogupy Piastów jako R1b-S747 i łączenie jej z Piktami ze Szkocji. – Można natomiast powiedzieć, że przynajmniej jedna z ich linii (kujawsko-mazowiecka) należała do haplogrupy R1b. Występowała ona na ziemiach polskich jeszcze przed przybyciem Słowian. Wskazywałoby to raczej na miejscowe pochodzenie Piastów. Czyli zupełnie coś innego, niż sugeruje prof. Marek Figlerowicz i jego zespół – zaznacza dr Błaszczyk. Czyje szczątki? Sporo niejasności i znaków zapytania Naukowiec zwraca uwagę na wątpliwości dotyczące przyporządkowania szczątków kostnych do poszczególnych przedstawicieli dynastii Piastów. – W części przypadków, np. Ziemowit III, Władysław II Płocki, czas życia danej osoby odpowiada uzyskanym datom radiowęglowym. Natomiast w części jest rozbieżny i datowanie radiowęglowe nie pokrywa się z okresem życia. Dotyczy to np. szczątków przypisywanych Władysławowi Hermanowi i Bolesławowi Krzywoustemu. Władysław Herman żył w latach 1044–1102, czyli 2 poł. XI w., a data radiowęglowa to XIV w. Bolesław Krzywousty żył w latach 1086–1138 , czyli w 2 poł. XI – 1 poł. XII w., natomiast data radiowęglowa wskazuje na XV–XVI w. Być może pobrane próbki nie pochodzą od tych władców – zauważa dr Błaszczyk. W jego ocenie i warszawskich genetyków rozbieżności i kontrowersji jest w ogłoszonych danych więcej. – Pozostaje nam czekać na opublikowanie zasadniczego artykułu, w którym być może wiele tych błędów zostanie poprawionych – kończy dr Błaszczyk. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy jeden z przodków Piastów wywodził się ze Szkocji? Oto, co mówią analizy DNA
Skąd wywodzi się dynastia Piastów? Na przestrzeni lat badacze i pasjonaci wskazywali różne kierunki: Skandynawię, Morawy czy lokalne pochodzenie. Najnowsze wyniki badań DNA zaskoczyły wszystkich.
Spis treści: Trudności w badaniach szczątków Piastów Kierunek: Szkocja Okoliczności przybycia szkockiego przodka Część ekspertów sądzi, że kropkę nad i może w końcu postawić analiza genetyczna. To ją wykonał zespół badaczy pod kierunkiem prof. Marka Figlerowicza z Instytutu Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk. Jest to projekt „Dynastia i społeczeństwo państwa Piastów w świetle zintegrowanych badań historycznych, antropologicznych i genomicznych”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki. Niebawem ukaże się na ten temat publikacja naukowa na łamach „Nature Communications”. Jednak rąbka tajemnicy naukowiec uchylił w czasie konferencji prasowej w Poznaniu i w rozmowie z National Geographic Polska. Trudności w badaniach szczątków Piastów Prof. Marek Figlerowicz wraz z zespołem przebadali szczątki kostne 33 osób – 30 mężczyzn i 3 kobiet. Z dużym prawdopodobieństwem zmarli należeli do przedstawicieli dynastii Piastów. Wytypowanie grobów Piastów było karkołomnym przedsięwzięciem. W wielu miejscach szczątki były wymieszane albo po otwarciu trumien, okazywało się, że są puste. Kluczowe dla projektu było przebadanie szczątków Piastów w katedrze płockiej – to największa nekropola tej dynastii. Badacze przyjrzeli się w czasie analiz chromosomowi Y. Jest przekazywany z ojca na syna. Kierunek: Szkocja Co udało się ustalić? Prawie wszystkie z dziesięciu szczątków, dla których udało się uzyskać dobrej jakości dane należały do osób z jednej linii haplogrupy Y (R1b), czyli spokrewnionych w linii ojcowskiej. Ludzie z taką haplogrupą żyją dzisiaj głównie na terenie Wielkiej Brytanii. Jest ona rzadka w pozostałych regionach Europy. Przeszukanie bazy kopalnego DNA wykazało, że osoba należąca do haplogrupy najbliżej spokrewnionej z haplogrupą piastowską i pochodząca sprzed okresu wczesnego państwa polskiego, żyła w Szkocji w VI wieku. Okoliczności przybycia szkockiego przodka Co ten wynik oznacza dla badaczy dziejów Piastów? Prof. Figlerowicz przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska, że sposobów interpretacji tego powiązania Piastów z dzisiejszą Szkocją jest sporo. – Scenariuszy może być wiele. Nie musiała być to migracja większej grupy osób ze Szkocji. Mogła być to pojedyncza wypędzona osoba, która trafiła na nasze tereny przez Skandynawię. Mógł to też być członek oddziału wikingów lub wyzwolony niewolnik – wskazuje prof. Figlerowicz. Z danych genetycznych nie da się stwierdzić, kiedy ta osoba lub osoby przybyły do Polski – czy było to 200, czy może 500 lat przed powstaniem państwa piastowskiego. Dlatego – w ocenie naukowca – rodząca się dynastia piastowska mogła wcale nie mieć świadomości „domieszki” z dalekiej północy Wielkiej Brytanii. Bo mogła ona być naprawdę niewielka – zaznacza badacz. I podaje ciekawych przykład „genetycznych” wpływów. Bronisław Piłsudski (brat Józefa Piłsudskiego) po pobycie na Syberii ożenił się z Japonką, z którą miał dzieci. Dzisiaj jego potomkowie żyją w Japonii. – Pod względem genetycznym te osoby są w ponad 90% Japończykami. W DNA pozostał jednak Polski ślad w postaci chromosomu Y. Jednak nie są to przecież Słowianie – mówi National Geographic Polska prof. Figlerowicz. Zapewne podobnie należy spojrzeć na „szkocki” ślad w genomie Piastów – uważa badacz. Z najnowszych analiz można, zdaniem prof. Figlerowicza, wysnuć następujący wniosek. Już w okresie wczesnego średniowiecza ludzie byli nadzwyczaj mobilni. Dotyczyło to przede wszystkim elit społecznych. Czy ten wynik badań genetycznych ostatecznie wyjaśnił pochodzenie Piastów? Raczej dołożył kolejną cegiełkę do poznania tego królewskiego rodu. Źródła: National Geographic Polska, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Najbardziej zagadkowy słowiański artefakt. Jest dowód na jego autentyczność
Światowid ze Zbrucza od lat budzi kontrowersje wśród badaczy słowiańszczyzny. Najnowsze odkrycia, które towarzyszyły konserwacji rzeźby, rzucają nowe światło na jego autentyczność.
Spis treści: Okoliczności odkrycia idola Droga artefaktu do Krakowa Perła w muzealnych zbiorach Nowe badania i ostateczny dowód autentyczności? Mowa o mającym ponad 2,5 metra niezwykłym zabytku zwanym też Światowidem. Jego cztery ściany zdobią przedstawienia bóstw. Do odkrycia statuy doszło w rzece Zbrucz w 1848 roku, na ówczesnym pograniczu austriacko-rosyjskim, a obecnie – w Ukrainie. Okoliczności odkrycia idola „Po obu stronach Zbrucza krążyły zatem nieustannie czujne wojskowe patrole. I właśnie dwóch takich strażników pełniących służbę na zalesionym austriackim (czyli prawym) brzegu, w okolicach osady Husiatyń, wypatrzyło w nurcie rzeki coś niepokojącego. Nad falami Zbrucza unosiła się podskakująca głowa topielca w kapeluszu! Jeden z wartowników bez namysłu wskoczył do rzeki, w tym miejscu dość głębokiej, tylko po to, aby przekonać się, że widoczna z brzegu ludzka twarz należy do czterogłowego posągu…” – opisuje Jakub Kuza w książce „Genialnie zmyślone? Skarby, fałszerstwa, mistyfikacje”. Autor zastrzega, że jest też inna wersja odkrycia zabytku – mieli tego dokonać pastuszkowie. Posąg trafił w końcu do Mieczysława Potockiego, który mieszkał nieopodal. Rozpoznał w figurze słowiańskiego boga z X wieku i nazwał go Światowidem. „Wobec jego planów posadzenia pamiątki pogańskiej przeszłości na eksponowanym szańcu bogobojni włościanie mieli oświadczyć: Jeśli pan postawi jakiegoś Turka, to my go w kawałki rozbijemy” – przytacza historię Kuza. Droga artefaktu do Krakowa W 1850 roku Towarzystwo Naukowe Krakowskie szukało „pamiątek narodowych i zabytków” do planowanego muzeum starożytności. Informacja o odkryciu 2,5-metrowego, pieczołowicie zdobionego posągu, zelektryzowała muzealników. Chcieli go mieć! „Sam Światowid dotarł do miasta 12 maja, wzbudzając prawdziwą sensację. Widząc toczący się powoli wóz ze słowiańskim bożkiem, niektórzy z mieszkańców na wszelki wypadek zapalali w oknach gromnice, dewotki żegnały się dla ochrony przed „antychrystem” (tym bardziej, że powitaniu w Krakowie towarzyszyła gwałtowna, nieprzypadkowa przecież, burza), a jeszcze inni termin przybycia pamiątki narodowej historii w okresie wielkanocnym wiązali z zapowiedzią zmartwychwstania wolnej i niepodległej Polski” – pisze autor „Genialne zmyślone?”. Od prawie 170 lat historia idola nierozerwalnie związana jest już z Krakowem, który słynie ze swoim licznych muzeów. Obecnie znajduje się w tamtejszym Muzeum Archeologicznym. Perła w muzealnych zbiorach Światowida uznaje się za jeden z ważniejszych zabytków eksponowanych w stolicy Małopolski. Ze względu na swoją unikatowość jest bardzo frapujący dla badaczy pogańskiej historii Słowian z całej Europy. Budzi też fascynację rodzimowierców, czyli wyznawców wierzeń słowiańskich sprzed nastania chrześcijaństwa. „Zdarzały nam się na wystawie przypadki składania ofiar z jedzenia czy bicia pokłonów, ale większość lokalnych wyznawców ruchów neopogańskich wykorzystuje dla celów kultowych kopię rzeźby ustawioną w 1968 roku u podnóża Wawelu” – wspomina kustoszka Muzeum Archeologicznego w Krakowie, Anna Tyniec, cytowana w książce Kuzy. Nowe badania i ostateczny dowód autentyczności? Do dzisiaj w środowisku naukowym trwa dyskusja nad tym, czy artefakt ukazuje naprawdę słowiańskiego boga lub bogów. A może faktycznie jest wiekowy, ale nie jest związany ze Słowianami? Wskazywano na to, że powstał pod wpływem kultury nordyckiej, tureckiej, awarskiej, pieczyńskiej, chazarskiej, madziarskiej, celtyckiej czy dackiej. Inni mówili wprost: to XIX-wieczny falsyfikat. Duże nadzieje związane z rozwikłaniem niektórych zagadek posągu wiązano z projektem badawczym, realizowanym w 2022 roku w Muzeum Archeologicznym w Krakowie zatytułowanym „Patyna wieków – konserwacja posągu Światowida ze Zbrucza”. W trakcie dokonano ciekawych obserwacji dotyczących pigmentów, którymi pokryty był zabytek. Zabytek ten pokryto farbą kilkadziesiąt lat temu. Konserwatorzy usunęli ją. W konsekwencji archeologom i muzealnikom ukazały się interesujące detale. „Możemy z pewnością powiedzieć, że Światowid został kilka razy uderzony ciężkim i ostrym narzędziem od tyłu, w kapelusz, i przewrócił się na stronę frontową, co dokumentuje kolejne wygniecenie na nakryciu głowy. A to już pasuje do średniowiecznych źródeł, mówiących o obalaniu średniowiecznych posągów” – mówi Anna Tyniec w książce Kuzy. Dostrzeżono też zarysy niewidocznych wcześniej drobnych wyobrażeń – motywu solarnego oraz niedźwiadka (?) tratowanego przez konia, który zapewne uosabia jakieś bóstwo. Czy tez nieznane informacje potwierdzają, że Światowid faktycznie nim jest i że czczono go w IX wieku? „Przez niemal sto siedemdziesiąt pięć lat nikt nie był w stanie jednoznacznie dowieść fałszywości pogańskiego posągu. Jest to dla mnie jednym z najsilniejszych argumentów za jego autentycznością. Tego rodzaju mistyfikacje upadają zdecydowanie szybciej, zwłaszcza przy tak gigantycznym naukowym zainteresowaniu” – podsumuje Jakub Kuza. Ten tekst oparty jest na rozdziale książki autorstwa Jakuba Kuzy „Genialnie zmyślone? Skarby, fałszerstwa, mistyfikacje”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak.
Rowerowa podróż do kolebki chrześcijaństwa Słowian. Odkrywamy Morawskie Betlejem
Wyprawa na Morawy to podróż do początków słowiańskiej cywilizacji. Właśnie tutaj, w IX wieku, w Velehradzie powstało Państwo Wielkomorawskie, uznawane za kolebkę chrześcijaństwa wśród Słowian.
W tym artykule: Stromo, stromo, stromo Morawskie Betlejem Pałac Amadeusza Przełęcz Pustevny to najczęściej odwiedzane miejsce po czeskiej stronie Beskidów. Swoją nazwę zawdzięcza pustelnikom, którzy żyli tam aż do 1874 r. Już pod koniec XIX w. czeskie stowarzyszenie turystyczne postawiło tam pierwsze schronisko. Dziś jest ich kilka, ale największe wrażenie wciąż robi to zaprojektowane pod koniec XIX w. przez znanego architekta i miłośnika kultury ludowej Dušana Jurkoviča. Poza tym jest tu mnóstwo kramów z pamiątkami i punktów małej gastronomii. Najpopularniejsza trasa spacerowa wiedzie z przełęczy Pustevny i kończy się na szczycie góry Radhošť na wysokości 1129 m n.p.m. Tam, jak mówi legenda, składano dary słowiańskiemu bóstwu Radegastowi. Po drodze stoi kilkumetrowy posąg Radegasta z lat 20. XX w. Zdjęcia na jego tle to obowiązkowy punkt każdej wycieczki. Naszej także. Stromo, stromo, stromo Bardziej od legend interesują nas jednak szlaki rowerowe. Zaczynamy od szaleńczego zjazdu na… kołobieżkach, czyli hulajnogach. Można je niedrogo wypożyczyć i zjechać do dolnej stacji wyciągu krzesełkowego. Od tych, które spotykamy na ulicach miast, różnią się dużo większymi kołami. Szlak liczy ok. 6 km, zaczyna się na wysokości 1020 m n.p.m., a kończy na 620 m. Różnica wzniesień wynosi więc aż 400 m! Trasa wiedzie asfaltową drogą przez las i jest bardzo łatwa, ale zjazd zajmuje nam sporo czasu. Nie mamy doświadczenia w zjazdach takimi hulajnogami, nie obywa się więc bez wywrotek. Komu żal pieniędzy, może tę trasę pokonać rowerem, a potem wrócić wyciągiem na górę. Ale frajda z jazdy kołobieżkami jest dużo większa. Jeszcze więcej adrenaliny dostarcza zjazd rowerem do miejscowości Horní Bečva. Kiedy staję na początku trasy i spoglądam dół – zamieram. Jest naprawdę bardzo, bardzo stromo… Martin, nasz czeski przewodnik, nie uprzedził wcześniej, że będziemy zjeżdżali singletrackiem, a więc wąską leśną ścieżką, która wije się między drzewami. – Cały czas musicie balansować ciałem, nie możecie siedzieć na siodełku, zad (tyłek!) w górze, przesunięty do tyłu. Hamować można tylko dwoma hamulcami równocześnie – doradza. Szybko się okazuje, że ma rację. Pierwsze hamowanie, z przyzwyczajenia tylko tylnym kołem, niemal kończy się wywrotką. Na szczęście potem jest lepiej. Trasa okazuje się naprawdę trudna. Szczęśliwie w miarę szybko udaje mi się pokonać najtrudniejszy odcinek trasy, a potem musimy iść pod górkę. Kiedy ją zdobywamy, na osłodę zostaje kilkukilometrowy zjazd asfaltową drogą. Już nie trzeba pedałować, tylko hamować. Pokonujemy prawie 12 km, 54 m w górę i 567 m w dół. Zajmuje nam to blisko godzinę. Czechy to europejska stolica singletracków. Ciągną się one niemal wzdłuż całej granicy, a każdego roku powstają nowe, zwłaszcza w okolicach kolejek linowych. My jednak decydujemy się na spokojniejsze trasy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/GettyImages-1331321534-a87633a.jpg" width="3000" height="2000" alt="Frgál, nazywany też czeskim kołaczem, to pochodzące oryginalnie z Wołoszczyzny ciasto drożdżowe ze słodkim przeważnie nadzieniem" title="Frgál, nazywany też czeskim kołaczem, to pochodzące oryginalnie z Wołoszczyzny ciasto drożdżowe ze słodkim przeważnie nadzieniem" /> Pałac Amadeusza Trasa Velké Karlovice–Vsetín należy do najpopularniejszych na Morawach i ciągnie się przez 38 km. Różnica wysokości między startem a metą wynosi 200 m. Trakt jest niezwykle malowniczy, wiedzie wzdłuż rzeki Beczwy. Po drodze nie ma żadnego wzniesienia i pewnie dlatego to ulubiony szlak rodzin z dziećmi. Ruszamy wcześnie rano, zaraz po śniadaniu. Pierwszy przystanek w Muzeum Szklarstwa w Karolince. Potem na krótko zatrzymujemy się w Novym Hrozenkovie, nad niewielkim jeziorem zwanym Balatonem. Chwila relaksu i jedziemy dalej. Schody zaczynają się, kiedy słońce zaczyna mocniej świecić i robi się gorąco. Dojeżdżamy do sztucznego spiętrzenia wód rzeki Beczwy na przedmieściach Vsetína. Opalamy się i moczymy nogi w rzece. Jesteśmy już blisko celu i nie musimy się śpieszyć. W końcu ruszamy do Vsetína na obiad. I tu niespodzianka, bo do centrum miasta jedzie się… pod górkę. Niby nic wielkiego, ledwie kilkaset metrów, ale w 30-stopniowym upale i po kilku godzinach jazdy pot się z nas leje strumieniami. Kiedy docieramy na obiad do hospody przy rynku, padamy ze zmęczenia. Kanał Baty to kolejne wyzwanie. Został wybudowany pod koniec lat 30. XX w., głównie po to, aby dostarczać nim węgiel brunatny do elektrociepłowni należącej do słynnego koncernu Bata, wtedy największego producenta obuwia na świecie. Dziś to atrakcja turystyczna Moraw, podobnie jak ścieżka rowerowa, która biegnie wzdłuż jego brzegów. Liczy 80 km i łączy Kromieryż (Kroměříž) oraz Hodonín. Zanim zdecydujemy się ją pokonać, zatrzymaliśmy się na nocleg w Kromieryżu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/04/AdobeStock928834333EditorialUseOnly-438fa08.jpeg" width="8256" height="5504" alt="Ogród Kwiatowy wraz pałacem w Kromieryżu nazywany bywa Czeskim Wersalem. Jest on częścią zabytkowego kompleksu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO" title="Ogród Kwiatowy wraz pałacem w Kromieryżu nazywany bywa Czeskim Wersalem. Jest on częścią zabytkowego kompleksu wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO" /> Warto tu spędzić cały dzień – nie bez przyczyny w 1997 r. miasto uznano za najpiękniejsze w Czechach. Aby być tego pewnym, wystarczy nam krótki spacer po rynku z zabytkowym ratuszem z 1611 r. i renesansowymi kamieniczkami. Najcenniejszy tu zabytek to barokowy Pałac Arcybiskupi oraz ogrody: Kwiatowy i Pałacowy (oba na liście dziedzictwa UNESCO). W 1848 r., kiedy przez Europę przetaczała się Wiosna Ludów, do pałacu w Kromieryżu przeniesiono z Wiednia obrady parlamentu monarchii Habsburgów. Z kolei w latach 80. ub. wieku Miloš Forman nakręcił tu część zdjęć do słynnego Amadeusza. Co obejrzeć w pałacu? Choćby salę myśliwską, którą przygotowano specjalnie na spotkanie cara Aleksandra III z cesarzem Franciszkiem Józefem w 1885 r. Jej ściany zdobi ponad 200 trofeów myśliwskich i kolekcja 125 sztuk broni. Jest też stół bilardowy z bilami z kości słoniowej, który przywiózł tu ze sobą car. Z kolei XVI-wieczny Ogród Kwiatowy w stylu włoskiego i holenderskiego baroku to jedno z najważniejszych dzieł architektury ogrodowej na świecie. View Burdaffi on the source website Morawskie Betlejem Ruszamy dalej. Zdecydowaliśmy się przejechać tylko część szlaku, z miasta Napajelda do Velehradu. Trasa liczy 18 km, wiedzie równiutkim asfaltem wzdłuż kanału i w większości jest płaska jak stół. Po drodze mijamy wiele płynących i cumujących przy brzegu łodzi. Latem można tu wypożyczyć tzw. hausboaty, czyli pływające domy. Można też popłynąć statkiem w jedną stronę, a potem wrócić rowerem z powrotem. W końcu dojeżdżamy do Starégo Města. Tam porzucamy kanał i ruszamy w stronę Velehradu nazywanego morawskim Betlejem i kolebką chrześcijaństwa Słowian. To z pobliskiego Starego Města w IX w. swoją działalność misyjną prowadzili bracia Cyryl i Metody. Velehradzka bazylika to najważniejsze miejsce pielgrzymkowe w Czechach. Historia świątyni sięga początku XIII w., kiedy powstał tu klasztor cystersów. Wkrótce też rozpoczęła się trwająca kilkadziesiąt lat budowa świątyni. Bazylika była wtedy największym kościołem w Czechach. Do dziś zachwyca swym ogromem i wystrojem. Jest tam też polski ślad. To obraz Jana Matejki przedstawiający świętych Cyryla i Metodego. Podarowali go bazylice w 1885 r. polscy pielgrzymi w tysięczną rocznicę śmierci św. Metodego. Ale my znów wsiadamy na rowery. W pobliżu Velehradu znajduje się skansen archeologiczny w Modrej. Zrekonstruowano tam m.in. drewniany gród z czasów Państwa Wielkomorawskiego, domostwa i budynki gospodarcze. Jest też zbiornik wodny, pod którym biegnie tunel widokowy – spacerując, można podziwiać pływające nad nami ryby. Szkoda, że nie możemy zobaczyć całego Kanału Baty, ale w trzy dni to niemożliwe. Źródło: National Geographic Traveler Polska
Co naprawdę wiemy o wczesnych „polskich” plemionach? Prawda zaskakuje
Żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”.
Spis treści: Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Co wiemy o Wiślanach? Opolanie jako konstrukt historiograficzny Polanie są obecni na każdej mapie prezentującej dorzecza Wisły i Odry sprzed czasów Mieszka I i w niemal każdym tekście omawiającym początki naszej państwowości. Wiekopomną zasługą tego plemienia miało być stworzenie warunków do budowy państwa, w którym rządy objęła „polańska” dynastia Piastów, oraz użyczenie swojej nazwy temu państwu i jego mieszkańcom. Polanie są w podręcznikach. Ale czy istnieli? Fundamentalną rolą, jaką odegrali w nadaniu ostatecznego impulsu procesowi budowania tożsamości narodowej Polaków, Polanie zasłużyli sobie na prominentne miejsce we wszystkich podręcznikach historii Polski. Zna ich każdy, kto pamięta ze szkoły choćby zarys początków państwa. Niestety, krytyczne spojrzenie na dostępne źródła musi doprowadzić do zaskakującego wniosku, że żadnych Polan nigdy nie było, bo nie ma jakichkolwiek wiarygodnych dowodów ich istnienia! Radykalizm tej opinii jest prostą konsekwencją przeglądu najstarszych źródeł. Wśród nazw zbiorczych (etnonimów) nie znajdziemy bowiem przed pojawieniem się państwa piastowskiego ani śladu Polan. Palani, Poliani, Poleni czy Poloni pojawiają się dopiero w tekstach napisanych około roku 1000 i nie odnoszą się bynajmniej do jakiegoś „plemienia”, lecz określają poddanych Bolesława Chrobrego. Była to więc nazwa raczej polityczna niż etniczna. Długotrwałe powtarzanie hipotezy polańskiej, która miała objaśniać pochodzenie nazwy całego kraju (Polonia) i jego mieszkańców (Poloni), zamazało wszelkie wątpliwości i nabrało cech przekonania, że tak powinno było być. Jako wygodne narzędzie objaśniania początków państwowości to wymyślone plemię było więc poza wszelką krytyką. Usunięcie go z czasów przedpiastowskich skutkuje bowiem pojawieniem się ziejącej pustki w samym środku mapy wypełnionej przez mediewistów rozmaitymi „plemionami prapolskimi”. Tę bolesną stratę próbuje się zanegować lub zrekompensować przez doszukiwanie się „prawdziwych” Polan w zachodniej Małopolsce, gdzie też nie są widoczni źródłowo. Brak polańskiego kamienia węgielnego naszego mitu narodowotwórczego nie jest jedynym problemem osłabiającym tradycyjny fundament „polskości”. Krytyczny przegląd źródeł pozwala bowiem zakwestionować obecność na tej mapie również innych „plemion”. Co wiemy o Wiślanach? Małopolskim konkurentem Polan mieli być Wiślanie. Im też przypisano zdolności państwotwórcze, które jednak nie doprowadziły do stworzenia własnego państwa. W ich przypadku mamy przynajmniej jedno dobre źródło, jakim jest pochodzący z połowy IX wieku tekst przypisywany tzw. Geografowi bawarskiemu. Wśród różnych nazw znajdziemy w nim etnonim Vuislane, łatwo skojarzony z „Wiślanami”. Jest to jedyny racjonalny punkt zaczepienia. Wszystkie pozostałe źródła przywoływane przez polskich mediewistów nie wspominają ludu „Wiślan”, lecz wyłącznie rzekę Wisłę. Dla odległych komentatorów z południa i z zachodu ta największa rzeka wpadająca do Bałtyku była emblematem nazewniczym obszaru położonego na północ od Karpat i Sudetów, toteż od starożytności była stałym identyfikatorem naszych ziem. Zatem wszystkie tak chętnie przytaczane wczesnośredniowieczne wzmianki źródłowe – „kraj Wisły” w angielskiej kronice króla Alfreda Wielkiego, czy też określenia „w Wiśle” użyte w morawskim „Żywocie św. Metodego” lub „nad Wisłą” wykorzystane w ruskiej „Powieści minionych lat” – nie dowodzą istnienia jakichś „Wiślan”, bo są tylko wskazówkami lokalizującymi opisywane wydarzenia. Ich autorzy użyli „wiślanego” identyfikatora dla określenia odległego kraju, bo nie znali jego nazwy. Były to więc określenia czysto geograficzne, a nie etniczne. Jak widać, potężne „plemię Wiślan” wykreowano na podstawie jednego tylko słowa zapisanego daleko na zachodzie w połowie IX wieku. Na tak wątłej podstawie polscy mediewiści wykreowali nawet rzekome „państwo Wiślan”, rządzone przez anonimowego „silnego wielce księcia”, którego wedle „Żywotu św. Metodego” miał ochrzcić ten morawski arcybiskup. Na zasadzie prostego skojarzenia stolicą tego „państwa” uczyniono oczywiście Wiślicę. Taką wizję z całą powagą promowało kilka pokoleń polskich mediewistów, kreując rzekomy małopolski epizod naszej wczesnej państwowości. Opolanie jako konstrukt historiograficzny Innym z mocno podejrzanych plemion są dolnośląscy Opolanie. Ich również wykreowano na podstawie wzmianki tajemniczego „Geografa bawarskiego”, w którym znajdujemy niejakich Opolini. Proste skojarzenie tej nazwy z Opolem pozwoliło tam umiejscowić centrum kolejnego rzekomego „plemienia prapolskiego”. Na tamtejszej śródodrzańskiej wyspie Ostrówek faktycznie odkryto pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu, ale zbudowano go dopiero po 977 roku, a więc już w czasach Mieszka I. Sama nazwa nadodrzańskiego miasta pojawia się w dokumentach dopiero w późnym średniowieczu. Zatem również to rzekome „plemię Opolan” wydaje się konstruktem historiograficznym opartym na zaledwie jednym źródle, dość niefrasobliwie skojarzonym z informacją późniejszą o kilkaset lat. Możemy więc mówić co najwyżej o „opolanach” jako mieszkańcach śląskiego grodu, a nie o „Opolanach” jako przedpiastowskim plemieniu. To jest przedruk z książki autorstwa Przemysława Urbańczyka pt. „Korzenie Polski”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Podcast National Geographic: Kto żył na ziemiach Polski przed tysiącem lat?
Co wiemy o ludach zamieszkujących Polskę przed powstaniem państwa Piastów? Historia pierwszego tysiąclecia naszej ziemi kryje wiele tajemnic. W podcaście National Geographic wraz z dr. Michałem Morysem-Twardowskim przyglądamy się dawnym plemionom i ich wpływowi na przyszłość regionu.
W tym artykule: Skąd pochodzą Słowianie? Barbarica, czyli Polska w pierwszych wiekach naszej ery Nie tylko Słowianie, ale też Germanie Archeolodzy często zaprzątają sobie głowę pytaniem, o początki określonej kultury lub genezę danego ludu. To temat trudny, bo wymaga interdyscyplinarnych badań. Czy możliwe jest na przykład wskazanie kolebki Słowian? Skąd pochodzą Słowianie? Co działo się na obecnych terenach Polski w pierwszym tysiącleciu, ale jeszcze przed nastaniem państwa Mieszka I w drugiej połowie X wieku? Czy obszar ten aż do pojawienia się Słowian, mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia, był zupełnie pusty i nikt tutaj nie mieszkał? A może wręcz przeciwnie – teren ten zasiedlała mozaika ludów? Ten temat jest słabo znany w powszechnej świadomości, ale archeolodzy prowadzą liczne badania dotyczące tego, co działo się w pierwszych wiekach naszej ery miedzy Wisłą a Odrą. Również historycy wiedzą o tym epizodzie w dziejach obecnych ziem polskich coraz więcej. Barbarica, czyli Polska w pierwszych wiekach naszej ery Informacje historyczne na temat pierwszych Słowian i innych ludów na naszych ziemiach zebrał dr Michael Morys-Twarowski w książce pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Kluczowymi informacjami na temat swoich ustaleń dzieli się w naszym podcaście. Morys-Twarowski jest doktorem historii, prawnikiem i amerykanistą. Ukończył Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Napisał kilka popularnonaukowych książek, m.in. „Polskie imperium” i „Dzieje księstwa cieszyńskiego” oraz ponad 100 artykułów popularnonaukowych. Nasz gość zastrzega, że zajmuje się w najnowszej książce historią Polski w znaczeniu geograficznym i w granicach, jakie nasz kraj zajmuje od 1945 roku. – To nie jest tak, że historia Polski zaczyna się w I czy w II wieku – zastrzega dr Morys-Twarowski. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Nie tylko Słowianie, ale też Germanie W szkołach dowiadujemy się o tym, co działo się na tych terenach mniej więcej od połowy X wieku: chrztu Polski i rządów Mieszka I. – Gdzieś mniej więcej od 20 roku n.e. można na podstawie źródeł historycznych, oczywiście nie tak jak o kolejnym tysiącleciu, ułożyć z tego opowieść historyczną. Nie jesteśmy zdani tylko na to, co wykopią archeolodzy – uważa gość podcastu. W jego ocenie w IX wieku źródła zaczynają dostarczać więcej informacji o ludności zamieszkującej tereny dzisiejszej Polski. Morys-Twarowski opowiada o wielu różnych ludach, plemionach, które zamieszkiwały w pierwszych wiekach naszej ery ziemie polskie, ich historii i o ich językach. Dowiadujemy się o nich dzięki rzymskim historykom. Co wiemy o Lugiach i Gotach? Co ci Germanie robili na polskich ziemiach? I dlaczego mieliśmy wówczas na swoich terytoriach... jaskiniowców? I kiedy i skąd pojawili się Słowianie? Nasz gość opowiada też o postaciach na wpół legendarnych, takich jak Krak czy Wanda. O tym wszystkim mówi nasz gość w podcaście National Geographic Polska. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy istniały słowiańskie megaosady? Oto, co nauka mówi na ten temat
W VIII wieku Słowianie zasiedlali olbrzymie obszary Europy, które dziś należą do wielu państw. Czy ich kilkumilionowa populacja mieszkała w megaosadach? Co wiemy o osiedlach naszych słowiańskich przodków?
Spis treści: Słowiańskie megaosady – prawda czy mit? Jak wyglądały wczesnosłowiańskie wioski? Osady wczesnych Słowian. Nadal sporo znaków zapytania Czasem przeczytacie w internecie, że przed powstaniem państwa Piastów na polskich ziemiach istniała wielka i potężna cywilizacja. Zdaniem niektórych była to Wielka Lechia, chociaż naukowcy nie znaleźli na nią żadnych dowodów. Jej zwolennicy uważają, że istniały również wielkie słowiańskie miasta. A jaka jest prawda? Słowiańskie megaosady – prawda czy mit? Przyjrzyjmy się temu, co wiemy na temat tego, co działo się w naszej części Europy w drugiej połowie I tysiąclecia. Wówczas duże obszary były zajęte już przez Słowian. Do dzisiaj naukowcy spierają się o to, skąd się wywodzą i gdzie znajduje się ich kolebka. Pewne wskazówki dają nam badania genetyczne Słowian. Naukowcy są zgodni, że Słowianie zasiedlali w VIII wieku olbrzymie terytorium, rozciągające się od dzisiejszej Rosji na wschodzie po Niemcy na zachodzie i Bałkany na południu. Czy faktycznie tworzyli megaosady? „W typowej wiosce słowiańskiej z wczesnego średniowiecza stało tylko kilka domostw. Osada z więcej niż dziesięcioma chatami musiała już uchodzić za dużą, nawet bardzo” – pisze Kamil Janicki w książce „Cywilizacja Słowian”. Niektóre osady chronione były palisadami. Z reguły zakładano je przy rzekach, jeziorach lub terenach podmokłych. Jak wyglądały wczesnosłowiańskie wioski? Z naszej perspektywy osady wczesnych Słowian były bardzo proste. Ich wygląd różnił się w zależności od obszaru, na którym powstawały. Na terenach stepowych do wznoszenia chat korzystano ze słomy, gałęzi wierzbowych i błota. Natomiast tam, gdzie był dostęp do drewna, czyli między innymi na obszarze obecnej Polski, wykonywano półziemianki. Były to domostwa częściowo wkopane w ziemię. Ich górna część składała się z drewna. Powierzchnia domów była niewielka. Z reguły osiągały od kilku do kilkunastu metrów kwadratowych, co przywodzi na myśl dzisiejsze mikrokawalerki, które mają nawet zaledwie 9 metrów kwadratowych. Największe znane konstrukcje z tego okresu na terenie Polski miały dwadzieścia kilka metrów kwadratowych. To dość zaskakujące, bo na przykład 7 tysięcy lat temu pierwsi rolnicy, którzy pojawili się na naszych ziemiach budowali tzw. długie domy o powierzchni ponad 100 metrów kwadratowych. Obszerne domostwa wnosili też mieszkańcy Skandynawii w czasach wczesnych Słowian. Jeśli chodzi o powierzchnię osad, to już w latach 4000–3700 p.n.e. na obszarze współczesnej Ukrainy i Rumunii społeczność kultury Cucuteni-Trypole mieszkała w wielkich osadach o powierzchni nawet kilkuset hektarów. Jedna z większych znajdowała się w Taliankach w dzisiejszej Ukrainie. Mieszkało tam być może nawet ponad 20 tys. osób. Talianki z całą pewnością można określić jako megaosadę. Jednak kultura Cucuteni-Trypole nie była słowiańska. Wróćmy zatem do Słowian. Ziemianki czy półziemianki Słowian nie tylko były niewielkie, ale też niezbyt trwałe. Czasem służyły tylko przez jeden sezon. „Wioski zbudowane z tych na poły podziemnych domostw sprawiały wrażenie, że dziejopisowie ulegali wrażeniu, że Słowianie żyją pod ziemią niczym mrówki” – zauważa Marcello Garzaniti w książce „Słowianie. Historia, kultury i języki”. Wcześni Słowianie unikali używania żelaza jak ognia. Dlatego wznosząc domostwa, korzystali z drewnianych czopów i odpowiedniego ułożenia bali. Charakterystyczną budowlą we wschodniej słowiańszczyźnie były łaźnie lub sauny, chociaż trudno dokładnie wskazać, kiedy po raz pierwszy się pojawiły. Informacja na ich temat pochodzi z XII wieku ze staroruskiego latopisu „Powieść minionych lat”. Osady wczesnych Słowian. Nadal sporo znaków zapytania To, jak duże były osady Słowian obrazowo opisuje Kamil Janicki. „Zwyczajna miejscowość zajmowała może pół hektara, osiem razy mniej niż ma chociażby Rynek Główny w Krakowie. I nawet mniej niż wynosi powierzchnia standardowego boiska piłkarskiego. Niekiedy domy stawiano w linii, zwłaszcza jeśli osada znajdowała się przy rzece i można je było budować wzdłuż koryta” – pisze Janicki w „Cywilizacji Słowian”. Jednocześnie zwraca uwagę, że nadal sporo nie wiadomo o osadach wczesnych Słowian. Do tej pory archeolodzy nie zarejestrowali żadnych śladów po ówczesnych oborach czy stajniach wznoszonych przez pierwszych Słowian. Obraz ich osad jest zatem daleki od kompletności i być może czekają nas jakieś niespodzianki. Również wsie z czasów wczesnego państwa Piastów są słabo rozpoznane. „Osadnictwo wiejskie okresu wczesnopaństwowego nie było w Polsce przedmiotem oddzielnych, a tym bardziej długofalowych projektów badawczych” – zauważa Andrzej Buko w książce „Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej”. Źródła: Kamil Janicki, „Cywilizacja Słowian”, Wydawnictwo Poznańskie 2023, M. Garzaniti, „Słowianie. Historia, kultury i języki”, Wydawnictwo UŁ 2023, A. Buko, „Archeologia Polski wczesnośredniowiecznej”, Trio 2011.
To dlatego Słowianie nie zostali mocarstwem. Historycy nie mają wątpliwości
Zanim Słowianie zbudowali własne państwa, bez kompleksów atakowali silniejsze od siebie Cesarstwo Bizantyjskie. Wiele razy oblegali mury Konstantynopola. Gdyby nie plemienne waśnie, stworzyliby mocarstwo.
Spis treści: Słowianie chętnie zmieniali swoje miejsca osad Brak ekspansji i najazd trudnego ludu Niestali sojusznicy Słowianie jak nikt inny zagrozili mieszkańcom Konstantynopola Krótka kariera Samona Byli skłóceni, ale nadal groźni Jeszcze się taki nie urodził i nie pojawił pod słońcem, kto by potrafił ujarzmić naszą potęgę. Myśmy przywykli do tego, aby panować nad cudzymi ziemiami, a nie, by kto inny nad naszą. I tego jesteśmy pewni, póki istnieje wojna i miecz – powiedział Dauritas, wódz Sklawinów, gdy w 578 r. na jego dwór przybyło awarskie poselstwo z nakazem płacenia podatku. Porywczy Dauritas nie tylko odmówił podporządkowania się Awarom, ale wbrew przyjętym zwyczajom kazał posłów zamordować i sam wyruszył na łupieżczą wyprawę. W VI i VII w. hordy słowiańskich plemion pustoszyły greckie i bizantyjskie miasta, mordując bez litości ich mieszkańców. Mury kruszyli machinami oblężniczymi, a obrońców zmuszali do ucieczki, zasypując ich chmarą strzał. Kulminacją słowiańskiej ekspansji było wysłanie w 626 r. kilkudziesięciotysięcznej armii w kierunku Konstantynopola, który oblegano przez wiele dni. Taki obraz jest daleki od powszechnego wyobrażenia o naszych praprzodkach. Podręczniki szkolne pełne są opowieści o łagodnych i utrzymujących się z rolnictwa Słowianach, tymczasem wąsatym wojownikom z ich temperamentem bliżej było do Galów czy wikingów niż uprawiających ziemię nomadów. – W zdobytym kraju mordowali w okrutny sposób mężczyzn i zaganiali do niewoli dzieci i kobiety, niszcząc dobytek, którego nie mogli zabrać – pisał o nich historyk Prokopiusz z Cezarei w VI w. Takie działania budziły uzasadniony strach. Słowianie chętnie zmieniali swoje miejsca osad Źródła historyczne wspominają, że Słowianie pojawili się w Europie z początkiem VI w. n.e. Zajmowali wtedy tereny na północ od Dunaju, wypuszczając się z czasem coraz odważniej we wszystkich kierunkach. Zajęli dorzecze Wisły i Odry, kraj nad Dunajem, Kotlinę Czeską, wyszli nad Bałtyk u ujścia Odry i Łaby, założyli osady w samym centrum obecnych Niemiec, kolonizowali doliny alpejskie i dzisiejsze północne Włochy. Plemiona Słowian południowych przeprowadzały z kolei rajdy do Tracji, Macedonii, a także Grecji, docierając aż po Korynt. Oberwało się tym samym Cesarstwu Bizantyjskiemu, które sprawowało wówczas władzę nad Bałkanami. To, co odróżniało najeźdźców znad Dunaju od innych plemion, to wyjątkowo elastyczne podejście do kwestii osadnictwa. Słowianie nie przywiązywali się zbytnio do miejsc i chętnie przenosili się na podbite przez siebie tereny, dopóki nikt inny ich stamtąd nie przepędził. Jako pierwsi ataków na Bizancjum dokonywali Sklawinowie i Antowie – plemiona Słowian wschodnich i południowych, zamieszkujące obszar między Dniestrem a Dunajem i Cisą oraz dorzecze Dniepru. To one w latach 505–520 pustoszyły wioski i mniejsze miasteczka Dalmacji. W kolejnych latach zajęli tereny nie tylko dzisiejszej Chorwacji, ale także Bośni, Serbii i Bułgarii, a na obszarze Grecji zepchnęli Bizantyjczyków do kilku portowych miast. Jasnowłosi wojownicy swoje sukcesy zawdzięczali słabości rządów cesarstwa wschodniorzymskiego – co przekładało się m.in. na brak silnej armii, zdolnej odeprzeć ataki nie tylko z Bałkanów, ale i z Azji, gdzie imperium zagrażali Persowie. Sytuacja Bizancjum poprawiła się, gdy władzę przejął Justynian I (rządzący od 527 do 565 r.), mający ambicję zjednoczenia obu części dawnego Imperium Romanum. Stworzył i wyposażył nową armię, którą powierzył doświadczonym i zdolnym dowódcom – Belizariuszowi i Narsesowi. Zawarł także pokój z Persami (532 r.), dzięki czemu mógł skupić się na wzmocnieniu terenów bałkańskich. Ataki Słowian na moment osłabły. Jednak w 548 r. Sklawinowie i Antowie zdobyli twierdzę Toperos w Tracji i to mimo że kilkanaście kilometrów dalej stacjonowała 15-tysięczna armia bizantyjska. „Mężczyzn w liczbie 25 tysięcy zaraz wszystkich wymordowali, zrabowali wszystko, a dzieci i kobiety zagarnęli do niewoli” – pisał Prokopiusz. Wymowny jest fakt, że bizantyjscy żołnierze bali się zaatakować grupę wąsatych agresorów, chociaż tych było mniej! Sklawinowie wrócili do Dalmacji jeszcze w 551 r., rozbijając pod Adrianopolem cesarską armię i zatrzymując się niespełna 50 km od Konstantynopola. O okrutnym usposobieniu Słowian może świadczyć fakt, że dowódcę jednego z grodów, który wpadł im w ręce, obdarli ze skóry i spalili żywcem. „Przeklęty lud Słowian przeszedł przez całą Helladę, przez ziemie Tesalii i Tracji, zdobył wiele miast i grodów, pustoszył, palił i łupił, opanowywał kraj i zasiedlał go z całą swobodą i bez obawy, jak swój własny” – złorzeczył Jan z Efezu w VI w. Brak ekspansji i najazd trudnego ludu Od tamtej pory łupieżcze wyprawy stały się niemal coroczną tradycją, a większe grupy Słowian zaczęły na stałe osiedlać się na spustoszonych przez siebie ziemiach bałkańskich. Po klęsce bizantyjskiej armii pod Adrianopolem Justynian rozkazał wybudować na terenie obecnej Macedonii ponad 400 fortyfikacji obronnych. Dalszy rozwój ekspansji słowiańskiej przerwało jednak nie wybudowanie umocnień, ale przybycie w połowie VI w. do Europy tureckiego ludu Awarów. Po śmierci Justyniana (565) władzę w cesarstwie sprawowali kolejno Konstantyn IV i Justynian II. Ten ostatni, aby zapewnić sobie spokój od wojen, płacił Awarom i Persom haracz. W ten sposób tymczasowo „zmusił” Awarów do powstrzymywania najazdów Słowian, a Persów do wspólnej obrony granic od strony Kaukazu, skąd napierały koczownicze plemiona górali. Awarowie, opłacani przez Bizancjum, przemieszczali się na zachód w kierunku Wyżyny Węgierskiej, podbijając i wchłaniając wiele bułgarskich ludów. Rozbili związek plemion antyjskich, podporządkowali sobie Sklawinów dackich, by wreszcie osiedlić się nad dolnym Dunajem. Ostatecznie w 567 r. stworzyli potężne państwo obejmujące obszar dzisiejszych Węgier, Słowacji, częściowo Czech i Ukrainy. Ten pierwszy i najpotężniejszy w historii awarski kaganat był przez 60 lat największą militarną siłą w tej części Europy. Dzięki wchłonięciu plemion huńsko-bułgarskich liczebność konnej armii awarskiej wzrosła z 20 tys. do 50 tys. wojowników. Współpraca z Bizancjum nie trwała jednak długo. Niestali sojusznicy Ludy słowiańskie, wyjątkowo krnąbrne w swojej naturze, nastręczały Awarom dużo kłopotów. O trudnych relacjach świadczy, chociażby wspomniana historia Dauritasa. I choć Sklawinowie zostali spacyfikowani za swoją zuchwałość, nie złamało to ich ducha walki. Awarowie szybko zrozumieli, że lepiej mieć w nich sprzymierzeńców niż wrogów. Tym bardziej że Słowianie mieli jeszcze jednego asa w rękawie – potrafili budować łodzie, z czym Awarowie sobie nie radzili. W efekcie od 582 r. wojska awarsko-słowiańskie razem atakowały Bizancjum. Oczywiście nie na równych zasadach – Awarowie sprawowali nad Słowianami władzę, dając im w zamian za pomoc w grabieżach udział w łupach oraz nieco więcej swobody przy zarządzaniu własnymi ziemiami. Wspólne wypady rozpoczęto od zajęcia strategicznej greckiej twierdzy Sirmium, a następnie najeźdźcy wkroczyli do Tesalonii, docierając przez Peloponez aż na Kretę. Dwa lata później 5 tys. Słowian próbowało zdobyć Konstantynopol i Tesalonikę, ponieśli jednak klęskę. Powodem wycofania się sił słowiańskich była zaraza oraz głód, jakie zapanowały w ich obozie. W ciągu następnych trzydziestu lat walki między Bizancjum a oddziałami awarsko-słowiańskimi toczyły się ze zmiennym szczęściem. W 591 r. grabieże barbarzyńców powstrzymał na jakiś czas cesarz Maurycjusz, który zawieszając kolejną wojnę z Persami, mógł skupić się na obronie zachodnich rubieży cesarstwa. Bizantyjczycy odzyskali m.in. twierdzę Singidunum na terenie dzisiejszej Serbii, a następnie odepchnęli Awarów i Słowian do ich dawnych siedzib za Dunaj. Już dwa lata później Słowianie ruszyli z odsieczą i przejęli odebrane tereny. W 599 r. przełamali obronę przygranicznych twierdz i ponownie zagrozili stolicy nad Bosforem. W następnych latach złupili jeszcze Istrię i spalili Salonę, stolicę Dalmacji. A ciągle nie było to ostatnie słowo słowiańsko-awarskiej hordy. Słowianie jak nikt inny zagrozili mieszkańcom Konstantynopola – O świcie całe plemię barbarzyńców wzniosło okrzyk wojenny i zmasowanym atakiem ruszyło na miasto ze wszystkich stron. Jedni ciągnęli katapulty i wznosili zapory z głazów, inni nadbiegali, ciągnąc drabiny, aby wspiąć się na mury miasta. Jeszcze inni rzucali oszczepy, które niczym burza gradowa spadły na mury obronne. Był to widok wprawiający w osłupienie. Nad miastem unosiła się chmara kamieni i strzał, które niczym chmura zakryły niebo – pisał kronikarz Symeon Metafrastes o ataku na Tesalonikę w 617 r. Ostatnim, a zarazem największym aktem awarsko-słowiańskiego współdziałania było wielkie oblężenie Konstantynopola w 626 r. Skoordynowane z atakiem Persów od wschodu, zagroziło stolicy cesarstwa jak żadne dotąd. Gdy na początku VII w. król Persji Chosroes II wypowiedział Bizancjum wojnę, przeprowadził w ciągu kilkunastu lat kampanię spektakularnych podbojów. Zajął większość Syrii, Palestyny, Egiptu i Anatolii. Dopiero w 624 r. cesarz Herakliusz przeszedł do kontrofensywy i po zreformowaniu armii wyruszył naprzeciw perskim zaciągom. Nie miał pojęcia, że Persowie porozumieli się z Awarami, by zaatakować Konstantynopol jednocześnie od strony europejskiej i azjatyckiej. W czasie gdy 40 tysięcy Bizantyjczyków wyruszyło do Azji, by stoczyć ostateczną bitwę, Persowie użyli fortelu. Rozdzielili swoje wojsko – część pozostawili, by broniła ojczyzny w Azji, a część wysłali potajemnie nad Bosfor, by zaatakowała Konstantynopol chroniony przez zaledwie 12 tys. żołnierzy. W tym samym czasie oddziały słowiańsko-awarskie szykowały się do ataku na miasto od strony europejskiej. 31 lipca 626 r. doszło do pierwszego szturmu. Herakliusz otrzymał wiadomość o oblężeniu za późno. Pojął swój błąd, lecz nie był w stanie na czas wrócić z armią ze wschodu. Miasto przez kilka dni zasypywały setki tysięcy strzał. Pod murami pojawiły się machiny oblężnicze ciskające ogromne głazy. A jednak Konstantynopol nie padał i to mimo miażdżącej liczebnej przewagi wroga. Obrońcy podpalali machiny oblężnicze wroga, a flota bizantyjska panowała nad cieśniną Bosfor, spowalniając działania agresorów. Pomogli też Bizantyjczykom Ormianie, którzy rozbili posiłki Awarów idące na Konstantynopol. Jednocześnie morzem nadciągnęło wsparcie floty greckiej, która pokonała siły perskie. To ostatecznie przesądziło o losach oblężenia. Krótka kariera Samona Największy atak słowiańsko-awarski na stolicę Bizancjum zakończył się sromotną klęską. Z jednej strony położyła ona kres najazdom na cesarstwo, z drugiej mocno wstrząsnęła państwem Awarów. Wywołała walki wewnętrzne, w których efekcie rozpadł się wielki kaganat. Słowiańskie plemiona, jedno po drugim, stanęły do walki, całkowicie zrzucając awarską zwierzchność. Wiele z nich weszło w skład tzw. Państwa Samona – niezwykłego tworu, który w 623 r. założył frankijski kupiec galijskiego pochodzenia. Na tereny Czech i Moraw przyciągnęła go pokusa zarobku. Słowianom brakowało broni, a on mógł ją sprowadzać niemal w nieograniczonych ilościach. Lata wspólnych interesów tak bardzo zbliżyły Samona do Słowian, że gdy ci wszczęli bunt przeciw Awarom, bez wahania przyłączył się do nich. To, że wybrali go na swojego przywódcę, było dla niego niemałym zaskoczeniem. Samon po obaleniu władzy Awarów poczuł się tak pewnie, że podjął walkę z królem Franków Dagobertem I, pokonując jego wojska w bitwie pod Wogastisburgiem (631). Sukcesy Samona sprawiły, że jego władzę uznały także plemiona czeskie, Serbów połabskich i Słoweńców. Choć Samon miał przynajmniej 22 synów, po jego śmierci w 658 r. państwo rozpadło się. Nie był to proces błyskawiczny, ale trwający kilkadziesiąt lat. Ziemie państwa Samona weszły później w skład Państwa Wielkomorawskiego. Byli skłóceni, ale nadal groźni Słowianie przestali zapuszczać się pod Konstantynopol. Nie oznacza to jednak, że Bizantyjczycy o nich zapomnieli albo zaczęli ich lekceważyć. Wręcz przeciwnie, zarówno mieszkańcy cesarstwa, jak i sami władcy widzieli w naszych praprzodkach ogromne zagrożenie. „Na ogół Słowianie są skorzy do zaczepki i gwałtowni i gdyby nie ich niezgoda wywołana mnogością rozwidleń ich gałęzi i podziałów na szczepy, żaden lud nie zdołałby im sprostać w sile” – pisał podróżnik z Kordoby Ibrahim ibn Jakub jeszcze w X stuleciu. W jaki sposób Słowianie radzili sobie z lepiej wyszkolonym przeciwnikiem? Przede wszystkim dzięki sprytowi. Unikali otwartej konfrontacji, woleli metody partyzanckie, szykując w czasie walk zasadzki, wykorzystując naturalne ukształtowania terenu. Zanim zaczęli używać machin oblężniczych, zdarzało się, że wywabiali podstępem mieszkańców grodów na zewnątrz. W razie porażki słowiańscy wojownicy uciekali na bagna, gdzie chowali się pod wodą i oddychali przez rurki z trzcin. Dla pokonanych byli bezlitośni, co potęgowało krążące o nich legendy. Taka opinia towarzyszyła przez stulecia wszystkim Słowianom. Oto jak Helmold w „Kronice Słowian” z XII w. charakteryzował Polan: „Wezwani na wyprawę wojenną są mężni w bitwie, ale niezwykle okrutni w grabieżach i mordach. Nie oszczędzają ani kościołów, ani klasztorów, ani cmentarzy. Toteż nie inaczej dają się wplątać w wojny prowadzone przez innych, jak pod warunkiem, że dozwoli się im na rabunek mienia pozostającego pod opieką miejsc świętych. Stąd to także się zdarza, że z powodu żądzy łupu odnoszą się do zaprzyjaźnionych ze sobą jak do wrogów”. Nawet wikingowie woleli nie zadzierać ze Słowianami. Świadczy o tym fakt, że stosunkowo rzadziej zapuszczali się na wyprawy w rejon Bałtyku niż w okolice Normandii czy Wysp Brytyjskich. Skandynawowie wiedzieli, że czeka ich mocny opór. Zamiast walczyć, woleli więc korzystać z efektu strachu, jaki wywoływali we Francji czy Anglii. Podobieństw między ludami Północy a Słowianami jest zresztą więcej: to nie tylko wysoki wzrost, ale także udział kobiet w czasie bitew. Bizantyjczycy po oblężeniu Konstantynopola w 626 r. wśród trupów Słowian i Awarów znajdowali też ciała wojowniczek. Jeden z najznakomitszych znawców Słowiańszczyzny Witold Hensel (zm. 2008) stwierdził, że „prawie wszystkie przekazy pisane mówią o dużych umiejętnościach Słowian w zakresie sztuki wojennej”. Należy jednak pamiętać, że Słowianie nie stanowili jednolitej struktury. W przeciwieństwie do wielu ludów nie byli sterowani centralnie, decyzje podejmowali gremialnie na wiecach, a i wśród samych ludów słowiańskich dochodziło do waśni i wojen. Chętnie wykorzystywali to Bizantyjczycy, werbując ich w swoje szeregi. Nie ma wątpliwości, że gdyby nasi praprzodkowie byli bardziej zgodni, mogliby na trwałe zmienić historię wczesnośredniowiecznych europejskich imperiów. Źródło: National Geographic Polska
Jeszcze przed chrztem Polski Słowianie dotarli do Maroka. Służyli w gwardii emira Nekoru
Kilkadziesiąt lat przed chrztem Polski o Słowianach stało się głośno w… Maroku. Złożona z nich gwardia emira Nekoru zbuntowała się i założyła w górach własną twierdzę. Jej śladów szukają dziś polscy archeolodzy.
Spis treści: Słowianie zostali niewolnikami Jak Słowianie trafili do Hiszpanii? Bunt słowiańskiej gwardii Przełomowe badania polskich archeologów Archeolodzy ustalili konkretny punkt odniesienia Sprawa dla etnografa Ewentualne odkrycie wczesnośredniowiecznej osady słowiańskiej w Maroku nie dorówna może rangą odnalezieniu grobowca Tutenchamona, brzmi jednak na tyle intrygująco, że przyciąga uwagę. Nic dziwnego, że polscy archeolodzy postanowili podjąć takie wyzwanie. Tym bardziej że historia powstania tej „twierdzy Słowian” to gotowy scenariusz na film. Jest tam wszystko: niewolniczy wyzysk, bunt i odwaga śmiałków, którzy z bronią w ręku postanowili odzyskać wolność. Ta opowieść daje również wgląd w zaskakujące dzieje Słowian kilkanaście wieków temu. Słowianie zostali niewolnikami Nasi „przodkowie” w Maroku? Czy to w ogóle możliwe? Jakim cudem? W IX w. Słowianie zamieszkiwali już olbrzymie obszary Europy, od Łaby po Wołgę, od Bałtyku po Bałkany. Tej nieprawdopodobnej ekspansji jak cień towarzyszyło drugie zjawisko – handel ludźmi. Przez kilka stuleci to Słowiańszczyzna zapewniała nieustający strumień żywego towaru płynący na targi od Hiszpanii po tereny Bliskiego Wschodu. Słowianie byli brani w niewolę przez innych lub sami sprzedawali pobratymców z sąsiednich plemion. Musiało to być zjawisko masowe, dotykające przynajmniej dziesiątków tysięcy ludzi. W pewnym momencie w niewoli znajdowało się tylu Słowian, że stali się wręcz synonimem niewolnika. Słowo servus w łacinie klasycznej oznaczające niewolnika zostało z czasem wyparte przez określenie sclavus. Podobne zjawisko zaszło również w grece. Także Arabowie bardzo szybko zaadaptowali to słowo na określenie niewolnika (saqaliba). Kres niewolnictwu na Słowiańszczyźnie położy dopiero stopniowa chrystianizacja tych ziem. Zanim to nastąpiło, żywy towar trafiał niekiedy w miejsca bardzo egzotyczne. Na terenach muzułmańskich niewolnicy z północy zwracali uwagę swoim wyglądem. Jasne włosy, rumiana cera budziły zainteresowanie poetów i pisarzy arabskich. Na ulicach Bagdadu pojawiło się tylu słowiańskich niewolników, że porównywano ich do szarańczy! Lecz pierwsi Słowianie zaczęli napływać na Bliski Wschód jeszcze przed Mahometem. Już cesarz Maurycjusz (582–602) miał wysłać słowiańskie niewolnice do władcy Persji Chosroesa II. Co ważne, Słowianie pojawiali się na Bliskim Wschodzie nie tylko jako towar. Część z nich Bizantyjczycy lokowali na granicach jako osadników wojskowych. Zresztą Słowianie nie zawsze byli im wierni. W „Kronice” Teofanesa Wyznawcy (VIII/IX w.) można znaleźć wzmiankę o kilku tysiącach słowiańskich najemników, którzy przyłączyli się do kalifa Mu’awiji po jego wyprawie przeciw Bizantyjczykom w 664 r. Podobnie w 692 r. postąpił słowiański „książę” Nevulos. Jak pisał Tadeusz Lewicki w „Źródłach arabskich do dziejów Słowiańszczyzny” (1977), po wyprawie Mu’awiji Słowianie osiedlili się w okolicy syryjskiego miasta Apamea. Później osadzano ich w rejonie Aleppo i w Cylicji. Prawdopodobnie bardzo szybko przejmowali arabską kulturę i zwyczaje. Jak Słowianie trafili do Hiszpanii? Jednak największym odbiorcą, a zarazem ośrodkiem handlu Słowianami na zachodzie Europy był Emirat (później Kalifat) Kordoby. Było nie było, pierwsze informacje o państwie Mieszka zawdzięczamy Ibrahimowi ibn Jakubowi, żydowskiemu kupcowi z Półwyspu Iberyjskiego. Słowianie trafiali do Kordoby różnymi drogami. Jednym z węzłów w handlu ludźmi na Zachodzie było miasto Verdun, gdzie wielu niewolników kastrowano dla uzyskania wyższych cen. W Emiracie Kordoby Słowianki trafiały do haremów, a mężczyzn wykorzystywano do rozmaitych posług fizycznych. Ze Słowian zaczęto też tworzyć gwardie władców. Na gruzach Kalifatu Kordoby powstawały nawet efemeryczne państewka (tzw. taify), których władcy byli Słowianami! I tak twórcą Denii (współcześnie miasteczko między Walencją a Alicante) był wyzwoleniec Mudżahid (Muyahid). Skorzystawszy z upadku Kalifatu, przejął w 1010 r. pełną kontrolę nad miastem i okolicą. Swoją władzę rozciągnął też na Baleary. Po Mudżahidzie rządził jego syn Ali, jednak państewko nie przetrwało długo. W 1076 r. Denię podbił władca Saragossy. Saqalibowie rządzili też w Walencji, Leridzie czy Almerii. Czy Mudżahid i inni byli Słowianami? To bardzo prawdopodobne. Zapewne byli już jednak w znacznej mierze zarabizowani, być może urodzili się wśród Słowian, ale już na Półwyspie Iberyjskim. Bunt słowiańskiej gwardii Z muzułmańskiej Hiszpanii Słowianie trafiali dalej, do Afryki. Jednym z miejsc, w których ich obecność została poświadczona, był Emirat Nekoru (701–1019). To małe państwo, ukryte w górach Rif, odgrywało ważną rolę w islamizacji plemion berberyjskich. Arabski geograf al-Bakri (XI w.), opisując w „Księdze dróg i królestw” okolice Nekoru, zawarł przy tej okazji nieco informacji o historii lokalnej dynastii i właśnie Słowian. Za panowania miejscowego władcy Saida ibn Saleha (864–916) zbuntowała się jego słowiańska gwardia. Żołnierze domagali się wyzwolenia, bo byli zależni od łaski i niełaski pana. Podobnie w starożytnych Atenach utrzymywano „policję” złożoną ze scytyjskich łuczników, a niektórzy cesarze mieli oprócz pretorianów gwardię złożoną z Germanów. Gdy władca odmówił, gwardziści rozpoczęli oblężenie pałacu emira. Mieszkańcom Nekoru udało się powstrzymać zbuntowanych Słowian, ale ci nie zamierzali wrócić do poddaństwa. „Wyparci z miasta przez ludność, buntownicy uszli i założyli osadę Qajrat as-Saqaliba (wieś Słowian), znajdującą się powyżej Nekoru” – zapisał al-Bakri. Tam dosięgnął ich gniew władcy. Qajrat as-Saqaliba przestała istnieć. Niestety, datę tych wydarzeń można określić tylko w pewnym przybliżeniu. Zrobił to Dariusz Rozmus, archeolog z arabistycznym przygotowaniem, w latach 90. ubiegłego stulecia, biorąc pod uwagę inne wydarzenia opisane przez al-Bakriego. Naukowiec ustalił, że do buntu gwardii w Nekorze doszło w końcówce IX lub na początku X stulecia. A na pewno przed 916 r., gdy zmarł władca emiratu Said ibn Saleh. Przełomowe badania polskich archeologów To właśnie Qajrat as-Saqaliba postanowili odszukać polscy badacze uniwersyteccy ze Szczecina i Poznania. Przeprowadzili kwerendy muzealne i biblioteczne we Francji (w Aix-en-Provence) oraz konsultowali się z badaczami Emiratu Nekor z Hiszpanii. Jesienią 2016 r. wyruszyli do samego Nekoru. Od strony archeologicznej na czele ekspedycji stali dr Wojciech Filipowiak oraz dr Piotr Maliński. Co ważne, brali w niej udział nie tylko archeolodzy, ale również etnolodzy i językoznawcy pod kierunkiem prof. Ryszarda Voybricha. Po powrocie do Polski o wyprawie stało się głośno, a sensacyjny i triumfalny charakter niektórych relacji medialnych budził zdumienie. „Po naszej listopadowej konferencji część mediów ogłosiła, że już znaleźliśmy wioskę Słowian. Tymczasem do tego jeszcze daleko. Mamy świadomość ograniczeń naszej wiedzy i szeregu wątpliwości, jakie można wysuwać wobec naszych poszukiwań na tym bardzo wstępnym etapie” – mówi dr Wojciech Filipowiak. Badacze na podstawie innego tłumaczenia kronik al-Bakriego doszli do wniosku, że słowiańscy gwardziści wycofali się do słowiańskiej osady już istniejącej gdzieś w górach obok stolicy emiratu. „Naszą uwagę na taką możliwość zwrócił Ahmed Tahiri. Spotkaliśmy się z nim w Sewilli, ale wywodzi się on z gór Rif, ze współczesnego Nekour i jest szanowanym miejscowym historykiem – opowiada dr Filipowiak. „W tekście kroniki mowa jest nie o założeniu osady, ale o tym, że Słowianie się do niej wycofali. Status niewolników-gwardzistów był raczej wysoki. Wieś, której szukamy, mogła być czymś w rodzaju ich posiadłości. Mogli tam mieć na swoje usługi jakichś rzemieślników. Gwardziści zwykle byli kastratami, więc nie stanowią raczej kolejnego pokolenia niewolników. Trafiając do niewoli w wieku kilkunastu lat, mogli mieć już własny gust czy przyzwyczajenia. Natomiast bezsprzecznie szybko się arabizowali. Jeśli przyjęli islam, mieli groby szkieletowe, w odróżnieniu od słowiańskich ciałopalnych. Jeśli natrafimy na pochówki, możemy zbadać DNA i izotopy, a to pozwoli określić skąd, a nawet w jakim wieku przybyli do Maroka. Ale do tego jeszcze bardzo daleka droga”. Archeolodzy ustalili konkretny punkt odniesienia Podczas wizyty w Tetuanie, Rabacie i Fezie Polacy nawiązali kontakty z marokańskimi uczonymi i zapoznali się z materiałem archeologicznym pochodzącym z Emiratu Nekoru. Przeprowadzili też wstępne rozpoznanie w okolicy miejscowości Mnoud Nekour, które pozwoli wytypować tereny do przeprowadzenia badań powierzchniowych przy pomocy nowoczesnej aparatury (np. trójwymiarowego skanowania terenu). Kluczami do zlokalizowania „twierdzy Słowian” będą ceramika, budownictwo oraz badania miejscowego języka i folkloru. Dotychczasowe prasowe relacje z badań mówiły, że ceramika, którą polscy badacze widzieli w magazynach Instytutu Archeologii w Rabacie, wykazuje pewne podobieństwo do słowiańskiej ceramiki wczesnośredniowiecznej. „Najbardziej rzucające się w oczy podobieństwa, które widziałem, dotyczą ornamentyki. Ciekawe jest to, że podobieństwo dotyczy wyłącznie ceramiki występującej w górach Rif. W dodatku głównie jest to ceramika niższej jakości – lepiona ręcznie albo toczona czy raczej obtaczana na kole” – precyzuje w rozmowie dr Filipowiak. Fakt, że mamy do czynienia z gorszą ceramiką, świadczyłby, że korzystali z niej najubożsi i niewolnicy. Tym niemniej jak studzi entuzjazm naukowiec, „wzory faliste, które wykazują podobieństwo do tych z ceramiki Słowian, to tylko poszlaka – podobne ornamenty często występują u różnych ludów niezależnie”. Sprawa dla etnografa Można się spodziewać, że niewolnicy żyjący jakiś czas w świecie arabskim (a część z nich mogła być już niewolnikami w kolejnym pokoleniu) przejęli kulturę materialną, jaką zastali w Maroku. A jeśli ta ich nie odróżniała, to problematyczne staje się zlokalizowanie i zidentyfikowanie samej wioski Słowian. Może więc pomogłaby analiza ewentualnych ruin? Trudno jednak przypuszczać, że Słowianie zbudowali w marokańskich górach grodzisko podobne do istniejących w Europie Środkowej. Mogli korzystać z miejscowych rozwiązań, a w takim przypadku Qajrat as-Saqaliba byłaby nie do odróżnienia od tradycyjnych lokalnych osad. „W ostatnich latach było trochę badań archeologicznych w dolinie Nekour. Na przykład Włosi przeprowadzali badania powierzchniowe. Na ten moment powtarzanie ich pracy nie ma sensu” – wyjaśnia dr Filipowiak. I wskazuje, że polscy badacze mają inny pomysł. „Skupiamy się na badaniach etnograficznych, od wsi do wsi. Interesuje nas toponomastyka: nazwy pól, wzgórz, rzek itp. – opowiada badacz. – Polska archeologia zawdzięczała wiele swoich odkryć na Pomorzu właśnie badaniu lokalnego nazewnictwa, które przechowywało pamięć o istniejących dawniej osadach. Jeśli udało się to na Pomorzu, z jego burzliwą historią, wierzymy, że badania w górach Rif też na to pozwolą. Zwłaszcza że berberyjskie plemię Ait Waryaghan żyje w tej okolicy nieprzerwanie od czasów opisanych przez al-Bakriego”.
W Niemczech odkryto słowiańską osadę i cmentarzysko. Dwa groby były wyjątkowe
Niemieccy archeolodzy odnaleźli ślady osady sprzed ponad 1000 lat. Prawdopodobnie była zamieszkiwana przez Słowian. Znajdowała się pomiędzy Magdenburgiem a Lipskiem.
W tym artykule: Słowiańska osada niedaleko Berlina Słowianie zajmowali się obróbką żelaza i tworzeniem tekstyliów Grób dziecka chorującego na wodogłowie Naukowcy z Państwowego Urzędu Ochrony Zabytków i Archeologii prowadzili wykopaliska na stanowisku nieopodal miasta Wettin-Löbejün, które znajduje się w kraju związkowym Saksonia-Anhalt w Niemczech. Archeolodzy prowadzili swoje prace na terenie, na którym wkrótce zostanie położona linia energetyczna. Wykonywali więc swoje Rutynowie obowiązki. Jednak prawdopodobnie żaden z badaczy nie spodziewał się, że odnajdą istną skarbnicę średniowiecznych skarbów. Słowiańska osada niedaleko Berlina Badacze odnaleźli pozostałości słowiańskiej osady z sąsiadującym z nią cmentarzyskiem z XI–XI wieku n.e. – Tereny te charakteryzują się niezwykle żyznymi glebami i były intensywnie zasiedlone w czasach prehistorycznych. Odkąd ludzie po raz pierwszy osiedlili się na stałe w tym regionie około 7500 lat temu, decydującym czynnikiem przy wyborze lokalizacji osadnictwa była właśnie jakość tamtejszych ziem – napisali w oświadczeniu niemieccy archeolodzy. I rzeczywiście w Saksonii-Anhalt archeolodzy zidentyfikowali ponad 300 osad z okresu prehistorycznego. W tym przypadku mamy do czynienia ze stanowiskiem średniowiecznym, co pokazuje ciągłość osadnictwa w regionie przez tysiące lat. – Odkrycie słowiańskiej osady wraz z powiązanym cmentarzyskiem dostarcza jednak nowych, interesujących informacji na temat osadnictwa w regionie w tym okresie średniowiecznego – twierdzą badacze. Słowianie zajmowali się obróbką żelaza i tworzeniem tekstyliów W nowo odkrytej wiosce można wyróżnić dwie fazy osadnictwa. We wcześniejszej fazie jej teren chroniony był przekopem o szerokości czterech metrów. Z kolei w drugiej fazie zlikwidowano to umocnienie. Osada składała się z pojedynczych zagród otoczonych mniejszymi rowami o szerokości około 0,5 metra. – Do szczególnych znalezisk z terenu osady należy wliczyć paciorek oraz bransoletkę z brązu – przekazali uczeni. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Na terenie osady znajdowała się przestrzeń, która przeznaczona była do prac rzemieślniczych. Badacze twierdzą, że dowody wskazują, że dokonywano tam obróbki żelaza. Na miejscu znaleziono szczątki dużej wielkości pieca, w którym obrabiano ten metal. Słowiańscy mieszkańcy wioski zajmowali się także produkcją ubrań. Świadczą o tym elementy wrzecion, które znaleziono wśród ruin osady. Interesujący był również sam cmentarz. Badacze twierdzą, że znajdowało się tam ok. 60 pochówków. Zmarłych pochowano w dwóch równoległych rzędach ustawionych w kierunku północ-południe. Pochowani byli według obrządku chrześcijańskiego, czyli w pozycji na plecach, ale z twarzą zwróconą na wschód. W grobach nie znaleziono żadnych darów grobowych, z wyjątkiem przedmiotów osobistych, które najwidoczniej należały do nieboszczyków. Były to m.in. różne elementy biżuterii i ubrania. Grób dziecka chorującego na wodogłowie To jednak można powiedzieć bardzo standardowe znaleziska na dawnych nekropoliach. Archeologów zaciekawiły jednak szczególnie dwa pochówki. Jeden z nich był grobem rodzinnym, a w drugim pochowano dziecko, które cierpiało na chorobę genetyczną. – Kwadratowy dół okazał się „grobem rodzinnym” dwojga dorosłych i dwójki dzieci. Ślady drewnianych słupków narożnych i belek wskazują na złożoną architekturę grobową – wyjaśniają badacze. – Niezwykły jest także pochówek dziecka, które prawdopodobnie cierpiało na wodogłowie – czytamy. To choroba powodującą zwiększenie objętości płynu mózgowo-rdzeniowego w układzie komorowym mózgu, które przeważnie powoduje wzrost ciśnienia śródczaszkowego się w czaszce nadmiernych ilości płynu mózgowo-rdzeniowego. – Ze względu na wysokie ciśnienie wewnątrzczaszkowe wodogłowie może prowadzić do różnych problemów. Chorzy często wymagają opieki, a ich oczekiwana długość życia jest krótka, jeśli nie zapewni się im leczenia. W przypadku dziecka z Wettin-Löbejün o szczególnej trosce społeczności o jego życie świadczą koraliki umieszczone w okolicy klatki piersiowej – wyjaśnili archeolodzy. Źródło: IDW Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Słowiński Park Narodowy to nie tylko wydmy i jeziora. Podpowiadamy, co warto w nim zobaczyć
Podczas jednego weekendu można się tu kąpać w morzu, surfować po jeziorze i wędrować po pustyni. Oto Słowiński Park Narodowy, czyli kraina piasku.
W tym artykule: Smołdzino – wzgórze, kościół, dworek Kluki – Muzeum Wsi Słowińskiej Jezioro Łebsko i Wydma Czołpińska Jeziora: Dołgie Wielkie, Dołgie Małe, Gardno Pozostałości dawnej puszczy Pozostałości wsi Łącko Pieszo przez Słowiński Park Narodowy Słowiński Park Narodowy – informacje praktyczne Słowiński Park Narodowy rozciąga się między Rowami a Łebą. Obejmuje ochroną niezwykle różnorodny krajobraz: piaszczyste mierzeje odcinające od morza płytkie jeziora, bagna, torfowiska, łąki, nadmorskie bory i lasy, unikatowe w Europie ruchome wydmy. Czeka tu nas udany wypoczynek niezależnie od aury, pod warunkiem że oprócz auta zabierzemy rowery i mapę. Słowiński Park Narodowy powstał w 1967 r. Ma 327,44 km kw. powierzchni. Daje mu to trzecie miejsce na liście największych parków narodowych w Polsce. Smołdzino – wzgórze, kościół, dworek Dobrą bazą wypadową do zwiedzania Słowińskiego Parku Narodowego i okolic jest Smołdzino. Ta niewielka miejscowość rozpościera się nad malowniczą rzeką Łupawą u stóp wzgórza Rowokół, zwanego „Świętą Górą Słowińców”. W czasach pogańskich najwyższe wzniesienie morenowe w regionie było miejscem kultu boga Swarożyca. Na szczycie palono też ogniska, które ułatwiały żeglugę po morzu. W średniowieczu stała tu kaplica św. Mikołaja, patrona ludzi morza, z cudownym obrazem Matki Boskiej. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Po wprowadzeniu reformacji świątynię zburzono. Jej gruzy wykorzystano w 1632 r. do budowy kościoła w Smołdzinie. W ascetycznym wnętrzu uwagę zwracają barokowy ołtarz z epitafium księżnej Anny de Croy, fundatorki świątyni, drewniana ambona oraz odnowione XVIII-wieczne obrazy, które zdobiły kasetony sufitu. Inną ciekawą budowlą w Smołdzinie jest położony nad rzeką późnoklasycystyczny dworek, obecnie siedziba dyrekcji Słowińskiego Parku Narodowego. Niedaleko przy ul. Mostnika znajduje się Muzeum Przyrodnicze, w ciekawy sposób prezentujące florę i faunę regionu. Kluki – Muzeum Wsi Słowińskiej Po wizycie w muzeum jedziemy samochodem do pobliskich Kluk, wsi ukrytej wśród bagien i mokradeł otaczających jezioro Łebsko. Wszyscy mieszkańcy, rdzenni Słowińcy, wyemigrowali po wojnie do Niemiec. Pozostawili po sobie ryglowe chałupy i zabudowania gospodarcze kryte strzechą lub gontem, narzędzia rybackie i przedmioty codziennego użytku. Dziś w 20 obiektach (chałupach, oborach, piecach chlebowych i szałasach) mieści się Muzeum Wsi Słowińskiej. Ukazuje historię i życie ostatnich Słowian na południowym brzegu Bałtyku. W skansenie pokazano zagrody rybackie od XIX w. do okresu powojennego. Gospodarstwa sprawiają wrażenie zamieszkanych. Za budynkami suszą się stogi siana i kostki torfu, na łąkach pasą się owce, kozy i konie. Wzrok przyciągają klumpy, czyli szerokie drewniane buty zakładane na kopyta koni, dzięki którym zwierzę nie zapadało się na wydmach. Ta rekonstrukcja przeszłości jest jedyną okazją, by móc zobaczyć, jak na tych ziemiach wyglądało niegdyś życie. Kultura zamieszkujących Pomorze Słowińców jest już bowiem jedynie wspomnieniem. – Słowińcy byli odłamem ludności kaszubskiej. Sami nazywali się czasem Kaszubami Nadłebskimi – mówi Gabriela Włodarska-Koszutowska, kustosz muzeum. – Stanowili jednak odrębną etnograficznie grupę o bogatej historii i kulturze. Niestety, po II wojnie światowej zostali wysiedleni do Niemiec, z którymi czuli się związani historycznie. Najdłużej zostali tutaj, we wsi Kluki. Ale w latach 70. XX wieku w końcu i oni wyjechali. Ich kultura rozmyła się. Jej ślady możemy dziś znaleźć tylko w historycznych dokumentach zapisanych opowieściach i w muzeum skansenie w Klukach. Jezioro Łebsko i Wydma Czołpińska Opuszczamy park etnograficzny z kraciastą zabudową. Główną drogą jedziemy nad jezioro Łebsko. Zostawiamy auto, na parkingu, by ścieżką poprowadzoną przez łąki dotrzeć nad zachodni brzeg trzeciego co do wielkości jeziora w Polsce. Z pomostu widać rozpościerające się na północy ruchome wydmy, które przemieszczają się z prędkością 3–10 m na rok. Nie one są jednak naszym kolejnym celem, lecz wędrowniczki, które zatrzymały się w okolicach Czołpina. Stąd nazwa Wydma Czołpińska. Z położonej w sercu parku malutkiej osady prowadzi na nie czerwony szlak (auto zostawiamy na parkingu). Droga wiedzie najpierw przez las sosnowy. Stopniowo ustępuje on miejsca pagórkom porośniętym trawami, głównie piaskownicą zwyczajną i wydmuchrzycą nadmorską. Pustynno-stepowy krajobraz urozmaicają kikuty drzew wystające spod piasku. Pokonując malownicze strome góry, docieramy nad szeroką i pustą plażę. Tu czeka nas zasłużony odpoczynek po wyczerpującej pustynnej wędrówce. Nacieszywszy się do woli słońcem i morzem, wracamy niebieskim szlakiem. Wiedzie on przez bór chrobotkowy i najwyższą zalesioną wydmę (56 m n.p.m.). Na jej szczycie wznosi się najstarsza w Polsce latarnia morska (niestety nieczynna). Jeziora: Dołgie Wielkie, Dołgie Małe, Gardno Rozciągające się równolegle do linii Bałtyku słowińskie akweny – płytkie, z brzegami pełnymi wysokiej roślinności – są (poza polodowcowym jeziorem Gardno) pozostałościami po czasach, gdy tereny te zalane były przez Bałtyk. Dopiero pojawienie się Mierzei Łebskiej wyodrębniło zamknięte akweny. Każde z nich – Gardno, Dołgie Małe, Dołgie Duże, Łebsko – ma nieco inny charakter. 6 najpiękniejszych jezior na świecie. Ich widok zapiera dech w piersiach Najpiękniejsze jeziora świata to prawdziwe cuda natury, które nie tylko zachwycą oko, ale dostarczą też niezwykłych wrażeń. Wulkaniczne, polodowcowe, solne, a nawet wypełnione wrzącą si... Wsiadamy na rowery i jedziemy czarnym szlakiem rozpoczynającym się w Smołdzinie. Szeroki leśny dukt na obrzeżach Lasu Karłowo odbija w lewo (szlak zmienia kolor na czerwony). Mijamy kanał Gardno-Łebsko. Docieramy do Jeziora Dołgie Wielkie, przy którym zbudowano pomost z ławeczką. To dobre miejsce na obserwacje kormoranów, kaczek, łabędzi. Płaskie bagienne brzegi jeziora porasta szeroki pas trzcin, który skrywa największe w parku żeremie. Zaledwie półtora kilometra dalej na zachód, wśród bażynowego boru sosnowego rozpościera się urokliwe Jezioro Dołgie Małe. Jego wody zalewają las, tworząc mokradła porośnięte m.in. rzadkimi grzybieniami północnymi. Następnym godnym uwagi przystankiem na rowerowej trasie jest ścieżka przyrodnicza „Gardnieńskie Lęgi”, ciągnąca się przez łąki i poldery wzdłuż wschodniego brzegu jeziora Gardno. Jadąc wolno lub prowadząc rower, mamy większe szanse na wypatrzenie żyjących tu ptaków wodno-błotnych: licznych gatunków kaczek, łabędzi, perkoza dwuczubego, chruściela. Rozległe i płytkie Gardno stale smagane silnymi wiatrami oferuje dobre warunki do uprawiania żeglarstwa i windsurfingu. Jedziemy dalej. Zatrzymujemy się we wsi Gardna Wielka, by zobaczyć gotycki kościół i głaz narzutowy, na którym według legendy diabeł odcisnął swe kopyto. Przed nami ostatni odcinek drogi prowadzący na Rowokół (115 m n.p.m.). By się zbytnio nie zmęczyć, stajemy przy skupiskach wiekowych drzew: buków, świerków, jodeł i daglezji. Nagrodą za trudy stromego podjazdu jest panorama okolicy roztaczająca się z wieży widokowej wybudowanej na szczycie. Pozostałości dawnej puszczy Mają jakieś 3 tys. lat i pochodzą z czasów, gdy zamiast rozszalałego morza i przesuwanego nieustannie wiatrem piachu był tu las. Sczerniałe pnie grubych drzew pojawiły się nagle w 2016 r. na plaży niedaleko Czołpina, w samym centrum Słowińskiego Parku Narodowego. Jesienny sztorm wypłukał zwały piasku i odsłonił pozostałości świata, który dawno temu zniknął zalany Bałtykiem. Morska sól zakonserwowała drewno, które zachowało się w zadziwiająco dobrym stanie. – W rzeczywistości już 3 tys. lat temu ta puszcza nie istniała – wyjaśnia Katarzyna Sitkowska ze Słowińskiego Parku Narodowego. – Prawdopodobnie strawił ją pożar albo wykarczowali ówcześni mieszkańcy. Już wówczas zamiast drzew były tu tylko potężne pniaki. Nie lubisz tłumów. Sprawdź te 5 spokojnych miejsc nad morzem Spokojne miejsca nad Morzem Bałtyckim to często małe wioski, które nie przyciągają tłumów turystów w każdym sezonie. Można tu nacieszyć się luzem na plaży, rodzinnie pozbierać muszel... Mimo ogromnej popularności Słowińskiego Parku Narodowego wśród turystów – rocznie przyjeżdża tu nawet 400 tys. osób – ta część chronionego obszaru jest opustoszała, być może głównie z powodu skąpej liczby dróg dojazdowych. Takie nagłe pojawianie się śladów odległej przeszłości nie jest w Słowińskim Parku Narodowym niczym nadzwyczajnym. Wszystko podlega tu bowiem nieustannej zmianie. Tony wydmowego piachu przesuwane są przez wiatr, zasypują kolejne przestrzenie, by niespodziewanie odsłonić inne. Pozostałości wsi Łącko Jakiś czas temu, jesienią, ukazały się na przykład pozostałości wsi Łącko. Było już po sezonie, widok fundamentów dawnych domów i zarys obejść nie wzbudził więc większego zainteresowania turystów. Zanim nadeszło lato, wszystko ponownie zostało przysypane piachem. Ostatnie potwierdzone informacje o istnieniu wsi Łącko pochodzą z połowy XVI w. Później pożarły ją wędrujące wydmy Mierzei Łebskiej. Mieszkańcy przenieśli się do wsi Żarnowska, oddzielonej od niszczącej siły morza jeziorem Łebsko. Podobne historie można też opowiedzieć o wsiach Stara Chusta, Połuże, Białogóra, Glewice, a nawet Łeba. Ta dawna, nazywana Starą, również zniknęła pod wydmami. Dopiero w jej sąsiedztwie wyrosła znana nam dziś miejscowość ubiegająca się co roku o miano wakacyjnej stolicy Polski. Pieszo przez Słowiński Park Narodowy Warto wybrać się w pieszą wędrówkę przez Słowiński Park Narodowy. Szlaków dla piechurów i rowerzystów wyznaczonych jest tu kilkanaście. Ich łączna długość przekracza 200 km. Część krąży wokół jezior i przecina lasy, są też trasy nadmorskie. Np. oznaczony na czerwono szlak idący wzdłuż plaży z Rowów do Łeby. W całości ma on 36 km długości, jego pokonanie wymaga więc dobrej kondycji i marszu przez niemal cały dzień. By drobne ziarenka piasku zaczęły się przesuwać, wystarczy wiatr o prędkości 5 m/s. A taki wieje tu niemal codziennie. Powierzchnia słowińskich wydm to 500 ha, lasy zajmują ok. 4,6 tys. ha, jezioro Łebsko ponad 7,1 tys. Ale to tylko szacunkowe dane – jezioro się zamula i wypłyca, piasek zasypuje las, morze podcina linię brzegową. Nawet same wydmy raz są wyższe, raz niższe. Najokazalsze mają ok. 40 m wysokości, ale latem potrafią się skurczyć do trzydziestu kilku. Piaskowe góry średnio przesuwają się o kilkanaście metrów rocznie. Jednak gdy są częste sztormy, taki dystans potrafią przebyć i w trzy miesiące. W Słowińskim Parku Narodowym urzeczywistnia się stara buddyjska zasada mówiąca, że pewna jest tylko nieustanna zmiana. Równocześnie jednak ten pasjonujący, unikatowy na skalę europejską krajobraz jest też dla nas przestrogą. Ruch wydm na dobre zaczął się bowiem kilkaset lat temu wraz z wykarczowaniem w średniowieczu nadmorskich lasów. Pozbawione naturalnej bariery góry piachu ruszyły wtedy przed siebie, a ludzie nie byli już w stanie ich zatrzymać. Wzbudziliśmy siły, które są mocniejsze od nas. Słowiński Park Narodowy – informacje praktyczne Dojazd Do Łeby najłatwiej dotrzeć autem. Bezpośrednie połączenia autobusowe i kolejowe z Trójmiasta do Łeby działają tylko w sezonie letnim. Noclegi Najłatwiej o nocleg jest w Łebie. Do dyspozycji jest tu m.in. Hotel Wodnik położony obok plaży. Ciekawą opcją, ale raczej dla bardziej zamożnych turystów, jest Zamek Łeba, hotel mieszczący się w budynku z 1907 r. stojącym niemal na plaży. W Smołdzinie możesz wynająć cały dom wakacyjny. Your Private Hytte to nowa inwestycja: schludny, nowoczesny budynek z drewna mający 50 m kw. powierzchni oraz spory ogród. Popularne miejsca Najbardziej popularnym miejscem w całym Słowińskim Parku Narodowym jest Łącka Góra, czyli jedna z najwyższych ruchomych wydm. Dzieli ją od Łeby 7 km, które można pokonać pieszo, rowerem lub meleksem. Łatwy dostęp do tej atrakcji sprawia jednak, że w sezonie bywa tam naprawdę tłoczno. Kontrowersyjny hotel nad polskim morzem? Mieszkańcy protestują: „Głupota i krótkowzroczność” 14 kwietnia odbył się protest przeciwko budowie 7-piętrowego kompleksu hotelowego na zalesionej działce na Mierzei Sarbskiej. Zorganizowali go mieszkańcy Łeby, którzy twierdzą, że wielka i... Lepszym pomysłem może być zwiedzanie tylko nieznacznie niższej, a dużo mniej popularnej Wydmy Czołpińskiej, do której prowadzi czerwony szlak pieszy. Z parkingu w pobliżu Muzeum Słowińskiego Parku Narodowego będziemy musieli przejść tylko 2 km. Rowery Wypożyczalnia rowerów znajduje się m.in. przy samym wejściu na teren Słowińskiego Parku Narodowego, od strony Rąbki. Rowery można też wypożyczyć na trasie prowadzącej do wydmy Łącka Góra, już na terenie parku. Cena zależy od rodzaju pojazdu. Źródło: archiwum NG.
Samon zjednoczył plemiona Słowian. Dzięki temu było możliwe powstanie państwa polskiego
Rozdrobnione plemiona Słowian jako pierwszy zjednoczył Samon. To jemu nasi przodkowie zawdzięczali stworzenie lokalnej potęgi.
W tym artykule: Brutalność Awarów była powszechnie znana Słowianie kontra Awarowie Kim był Samon? Morawy były główną bazą Samona Pierwsze państwo słowiańskie Konflikt z Dagobertem Wojna Franków ze Słowianami Zasięg państwa Samona Co się stało z państwem słowiańskim po śmierci Samona Początki państwa polskiego? Gdziekolwiek pojawili się Awarowie, posępne historie o ich brutalności i bezwzględności wyprzedzały ich przybycie. Konglomerat koczowniczych ludów z Azji osiadł na naddunajskich terenach Europy w połowie VI wieku, wykuwając przemocą panowanie wielkiego kaganatu. Nomadzi w szybkim tempie zdominowali obszar dzisiejszej Rosji, Ukrainy, Węgier, Słowacji i Czech, tworząc potęgę, której nie można było bagatelizować. Liczyli się z nimi zarówno Frankowie, jak i Bizantyjczycy, ale to Słowianie płacili najwyższą cenę tego barbarzyńskiego podboju. Rozdrobnieni na wiele zwaśnionych plemion, bez większych przeszkód dali sobie narzucić zwierzchnictwo okrutnych wojowników. Brutalność Awarów była powszechnie znana Awarowie z podbitych Słowian uczynili sobie stałe źródło dochodu. Narzucili wysokie daniny i nakazali dostarczać produkty rolne i furaż dla koni, na których opierała się ich armia. Kroniki jednogłośnie wspominają, że była to podległość ciężka i upokarzająca. Ruski kronikarz Nestor pisał: „Ci Obrowie (tj. Awarowie) wojowali Słowian, podbili Dulebów, którzy są Słowianami i niewiastom dulebskim gwałty wyrządzali. Jeśli Obryn miał jechać, nie kazał zaprzęgać do telegi ani konia ani wołu, jeno kazał zaprząc trzy, cztery lub pięć niewiast, aby wiozły Obryna. Tak to ciemiężyli Dulebów”. Szczytem bezwzględności było przybywanie Awarów do słowiańskich osad na zimowe leże, kiedy to gwałcili żony i córki gospodarzy. Mężczyzn wykorzystywano jako tanią siłę wojskową podczas łupieżczych wypraw. O tym, że potrzebni byli wyłącznie jako mięso armatnie, pisał frankijski kronikarz Fredegar: „Awarowie wystawiali podczas bitew na pierwszą linię frontu właśnie Słowian. Jeśli jednak odnieśli tryumf nie dopuszczali ich do łupów. Jeżeli zaś wojska Azjatów przegrały, Słowianie byli pozostawiani na łasce i niełasce wrogów”. Okrutne ciemiężenie Słowian trwało kilkadziesiąt lat. Aż wreszcie chwycili za broń i zrzucili kajdany. Na czele wolnościowego zrywu stał mało znany kupiec frankijski – Samon. To właśnie jemu nasi przodkowie zawdzięczali stworzenie pierwszego państwa. W co wierzyli dawni Słowianie? Poznaj ich najstarsze wierzenia i kulty Dawni Słowianie byli ściśle związani z przyrodą i drzewami. Wierzyli w istnienie ducha lasu. Ich świat zasiedlały też rusałki i tacy bogowie, jak Światowid czy Perun, ale też groźna i o... Słowianie kontra Awarowie Słowianie zadomowili się na terenie Europy na początku VI wieku n.e. A przynajmniej wtedy wspominają o nich najstarsze źródła historyczne. Dziesiątki różnych plemion zasiedliły tereny na północ od Dunaju, z czasem wypuszczając się coraz odważniej we wszystkich kierunkach. Zajęli dorzecze Wisły i Odry, kraj nad Dunajem, Kotlinę Czeską, wyszli nad Bałtyk u ujścia Odry i Łaby. Założyli osady w samym centrum obecnych Niemiec, kolonizowali doliny alpejskie i dzisiejsze północne Włochy. Na początku VI w. Słowianie poczynali sobie śmiało. Zwłaszcza Antowie i Sklawinowie, którzy pustoszyli wioski Dalmacji, Chorwacji, Bośni, Serbii i Bułgarii, zagrażając nawet Bizantyjczykom. Ta zuchwałość nie trwała jednak długo. W połowie VI w. na naszym kontynencie pojawił się nowy hegemon – Awarowie. Stworzyli państwo stanowiące przez 60 lat największą militarną siłę w tej części Europy. Dzięki wchłonięciu plemion huńsko-bułgarskich liczebność ich konnej armii wzrosła do 50 tys. wojowników. Drugie tyle stanowiła piechota. „Jest to jedno z najsilniejszych plemion zarówno ze względu na wielką liczebność, jak i wyszkolenie w rzemiośle wojennym” – pisał w 598 r. kagan Tardu w liście ostrzegawczym do bizantyjskiego cesarza Maurycjusza (582–602). Przez długi czas azjatyccy nomadzi nie mieli sobie równych. O strachu, jaki Awarowie wywoływali wśród Słowian, świadczy etymologia słowa „olbrzym”. Wywodzi się ono od Obryna, oznaczającego w języku słowiańskim Awara. Wiązało się to z pewnym lapsusem kulturowym. Otóż Słowianie, nie praktykujący jeździeckiego wykorzystywania koni, ciągle patrzyli na najeźdźców zadzierając głowę do góry. Siedzący na końskich grzbietach Awarowie faktycznie wydawali się im olbrzymami. Kim był Samon? O Samonie (lub Samo), który stanął na czele słowiańskiego zrywu, wiemy niewiele. Wynika to z braku źródeł traktujących o nim samym i założonym przez niego państwie. Właściwie jedynym mającym realne znaczenie naukowe jest tzw. Kronika Fredegara (łac. Historia Francorum). Zawiera dzieje Franków spisane w VII w., najprawdopodobniej w Burgundii. Zgodnie z relacją autora Samon pochodził z okolic miasta Sens (Senonia) na ziemi Senonów, leżącej nieopodal Paryża. W czasach rzymskich przebiegały tędy główne arterie komunikacyjne łączące Galię i Brytanię z Rzymem. Jeszcze większe znaczenie teren ten odegrał w czasach wędrówek ludów. Samon był więc poddanym frankijskim, choć jego imię wskazuje na pochodzenie celtyckie. Na próżno szukać bardziej szczegółowych informacji. Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni wikingowie w służbie Bizancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? Aby zaciągnąć się do służby, musieli pokonać niemal cztery tysiące kilometrów dzielące Skandynawię i Konstantynopol. W służbie cesarza spędzali średnio po 20 lat, po czym wracali na ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gwardia-wareska-czyli-nieustraszeni-wikingowie-w-sluzbie-biznancjum-co-wiemy-o-tej-formacji-wojskowej-ryc-michael-barachios-scan-by-nypl-wikimedia-commons-public-domain-521e85c.jpg" width="938" height="577" alt="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" title="Gwardia Wareska, czyli nieustraszeni Wikingowie w służbie Biznancjum. Co wiemy o tej formacji wojskowej? (Ryc. Michael Barachios, Scan by NYPL, Wikimedia Commons, public domain)" /> Ponad wszelką wątpliwość wiemy, że był kupcem. Łatwo zatem przemieszczał się po terenach zamieszkanych przez Słowian. Właśnie podczas tych handlowych podróży musiał mocno zżyć się z lokalną ludnością. Gdy przyszedł moment, kiedy sięgnęli po broń, nie tylko stanął u ich boku, ale szybko zaczął im przewodzić. Według Fredegara przebieg wypadków był następujący: „W roku 40 panowania króla Chlotariusza (tj. w 623) człowiek imieniem Samo, rodem z państwa Franków, pociągnął za sobą wielu jeszcze kupców i podążył dla handlu do Sklawów, zwanych Winidami. Sklawowie już zaczęli się buntować przeciw Awarom, zwanym Hunami i ich królowi. Kupiec Samo, o którym mówiłem wyżej, podążył z ich wojskiem. Tam to okazał się tak uzdolniony w walce z Hunami, że dziwiono się powszechnie, iż ogromna ich liczba poległa od miecza Winidów”. Morawy były główną bazą Samona Wiele wskazuje na to, że to Morawy stanowiły główny ośrodek buntu. Można tam było nie tylko zorganizować najdogodniejsze możliwości obrony, ale w razie potrzeby liczyć na szybką pomoc okolicznych plemion słowiańskich. Powstanie dopiero z czasem rozprzestrzeniło się również na Słowian zamieszkujących południowe tereny Dunaju. Początkowo wydawało się, że wobec wyższości organizacyjnej, a przede wszystkim przewagi militarnej Awarów, bunt nie miał szans powodzenia. Utrzymał się jednak i szybko rozwijał, jednocząc ze sobą Słowian morawskich i panońskich z plemionami chorwacko-serbskimi. To ostatecznie zakończyło się klęską Awarów. Słowianie – na początku dziejów Zasługi Samona i autorytet, jakim cieszył się wśród Sklawów, musiał być naprawdę duży, skoro na wspólnym wiecu wybrali go na władcę. Zdecydowały niewątpliwie osobiste walory Samona, choć nie bez znaczenia było zapewne jego frankijskie pochodzenie. Można przypuszczać, że gotując się do walki przeciw Awarom, Słowianie liczyli na neutralność Franków. Pierwsze państwo słowiańskie Wynika to zresztą z faktu, że w takiej niebezpiecznej chwili toczyły się normalne stosunki handlowe między kupcami frankijskimi a zbuntowanymi przeciw Awarom plemionami. W każdym razie to Samonowi Słowianie zawdzięczali powstanie pierwszego historycznie potwierdzonego państwa, którym władał przez kolejne 35 lat. Stopniowy i stały wzrost potęgi słowiańskiej pod rządami Samona szybko okazał się niewygodny dla Franków, którzy nie zrezygnowali ze swoich ambicji przenikania na teren naddunajski. Na sąsiednim dworze wiązano duże nadzieje z faktem galijskiego pochodzenia księcia Samona. Wiele wskazuje na to, że państwo słowiańskie płaciło Frankom trybut, przynajmniej na początku swojego istnienia. Najprawdopodobniej jednak na tym kończyły się wszelkie powiązania polityczne. Niebawem doszło do zbrojnego konfliktu, którego pretekstem stało się postępowanie Samona wobec kupców frankijskich. Konflikt z Dagobertem Spór rozgorzał około roku 630, kiedy na terenach należących do Słowian obrabowano i zamordowano kupców frankijskich utrzymujących stosunki handlowe z poddanymi Samona. Dagobert I (623–634), władca Franków salickich, zamieszkujących tereny Austrazji, był wściekły. Wysłał do Samona posła Sychariusza, który miał domagać się wyjaśnień. Ten został jednak odprawiony z kwitkiem – Samon nie zgodził się go przyjąć. Wobec takiego obrotu spraw Sychariusz uciekł się do fortelu. Przebrawszy się w szaty słowiańskie, wmieszał się w tłum i podstępem dostał się przed oblicze władcy. Pertraktacje były niełatwe i zakończyły kompletnym fiaskiem. Samon odmówił wydania zabójców Frankom, zapewniając, że sam wymierzy im sprawiedliwość. Wedle relacji Fredegara, frankijski poseł zażądał od Samona złożenia hołdu Dagobertowi. Gdy w odpowiedzi usłyszał żądanie deklaracji przymierza, odpowiedział mało dyplomatycznie, że „nie godzi się, by chrześcijanie i słudzy Boży zawierali przymierze z psami”. Oburzony Samon wyrzucił posła, odpowiadając: „Wolno psom Bożym kąsać sługi Boże, jeżeli sługi te ciągle postępują przeciw jego woli”. Dagobert potraktował słowa Samona jako jawne wypowiedzenie wojny. I do takiej zaczął się przygotowywać. Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej chacie było wyzwaniem. Jak mieszkali dawni Słowianie? Dożywali średnio 30–40 lat. Mieszkali w ciasnych i zadymionych chatach. Życie dawnych Słowian musiało być wyzwaniem. Wbrew obiegowym opiniom wcale nie prowadzili jednak osiadłego życia. S... Wojna Franków ze Słowianami Atak na Słowian nastąpił kilka miesięcy później. Przeprowadzono go z trzech stron równocześnie. Od północy i południa Słowianie zostali zaatakowani przez sprzymierzonych z Frankami Alamanów i Longobardów. Ten najazd okazał się wyjątkowo dotkliwy. Najeźdźcy odnieśli kilka zwycięstw, ale wycofali się na swoje ziemie ze zdobytym łupem i pojmanymi niewolnikami. Wojska Samona, niezdolne do walki na wszystkich frontach, ruszyły bezpośrednio naprzeciw armii Dagoberta. Do głównego starcia doszło na przełomie 631 i 632 r. pod Wogastisburgiem. Samon przyjął postawę obronną, rozmieszczając swoje siły na terenie grodu, który zaatakowali Frankowie. Do dziś nie udało się ustalić jego lokalizacji, a wśród propozycji znalazły się Morawy, Czechy, Frankonia, Bawaria, a nawet Karyntia. Bitwa trwała trzy dni i zakończyła się druzgocącą klęską wojsk frankijskich, które poniosły dotkliwe straty i w popłochu rzuciły się do ucieczki. „Wielu tam z wojska Dagobertowego poległo od miecza, a następnie w popłochu, porzucając wszystkie namioty i bagaże, jakie mieli, powrócili do swego kraju” – pisał Fredegar. Po zwycięstwie Samon przeszedł do kontrofensywy i wiele razy najeżdżał ziemie frankijskie. Zwycięstwo pod Wogastisburgiem zakończyło się rozbiciem jedności państwa frankijskiego. Król Dagobert zmuszony został uznać powstanie organizmu słowiańskiego na swych wschodnich rubieżach. Fredegar w swojej kronice usiłuje pomniejszyć zasługi słowiańskie, przypisując klęskę Franków jedynie „nieopatrzności”. Tymczasem efekty tej klęski jak i konkretna sytuacja geopolityczna państwa Samona wskazywała, że zwycięstwo Słowian było ich poważną zasługą. Jego miarą można uznać fakt, że po przegranej posłuszeństwo Dagobertowi wypowiedział książę Serbów łużyckich Derwan, zrzucając dotychczasową zależność trybutarną. Trybut płacił nadal, ale tym razem Samonowi, którego uznał za swego sprzymierzeńca. Również książę Słowian kraińskich Walluk sprzymierzył się z Samonem. Po sukcesie wynikającym z upokorzenia Franków w Europie utworzyła się silna bariera słowiańska, sięgająca od górnej Łaby aż po północno-zachodnie części Półwyspu Bałkańskiego. Zasięg państwa Samona Niewiele wiemy na temat samej organizacji i funkcjonowania pierwszego państwa słowiańskiego. Kronika Fredegara wspomina o stopniowym podporządkowywaniu sobie kolejnych plemion. W szczytowym momencie rozwoju, a więc pod koniec życia Samona, obszar którym władał obejmował tereny przyszłych: Czech, Moraw, Dolnej Austrii, Styrii, Karyntii i Karnioli, zachodnich Węgier, zachodniej i środkowej Słowacji, części Polski i Łużyc. Pierwsze państwo słowiańskie nie przetrwało jednak śmierci swego władcy. Samon nie zadbał o sprawy dotyczące dziedziczności tronu, mimo że miał co najmniej 22 synów. Po jego śmierci, która nastąpiła między rokiem 658 a 661 r., słuch o państwie zaginął. Przypuszczalnie rozpadło się na kilka samodzielnych księstewek. Nie był to proces błyskawiczny, ale trwający kilkadziesiąt lat. Co się stało z państwem słowiańskim po śmierci Samona Na temat Samona i jego spuścizny przez wieki namnożyło się wiele hipotez. Po dziś dzień wywołują one ożywioną polemikę wśród mediewistów. Jedna z nich zakłada, że państwo Samona po oderwaniu się od niego większości sfederowanych plemion, przetrwało w szczątkowej formie w swej głównej domenie morawskiej i dało początek późniejszemu Państwu Wielkomorawskiemu. Tomáš Pešina z Čechorodu, XVII-wieczny kronikarz czeski, był o tym przekonany. W swoich pracach wymienia nawet władców „wczesnomorawskich” z imienia. Problem w tym, że nieznane jest pochodzenie źródeł, z których rzekomo korzystał. Wobec tego skomponowany przez niego wykaz władców oraz dat ich panowania jest kwestionowany w środowisku naukowym. Archeolodzy odnaleźli nietypowy artefakt. Ma związek z nieznanym kultem, popularnym również wśród Słowian Niedaleko Brna archeolodzy odnaleźli średniowieczną klamrę od paska. Przedstawia węża, który pożera stworzenie przypominające żabę. Badacze sądzą, że artefakt powiązany jest z niezn... Czy wobec tego powinniśmy traktować tę teorię wyłącznie jako stek bzdur? I w tym problem. Trudne do wytłumaczenia dla naukowców są freski na ścianach czeskiej rotundy św. Katarzyny zlokalizowanej w mieście Znojmo. Przedstawiają one wizerunki 24 władców wielkomorawskich i czeskich. Pierwszy z nich to ZAMO (czyli Samon). Po nim następuje trzech władców, których imiona uległy zatarciu, a następnie Mojmir I. Oznacza to, że XII-wieczna elita czeska uznawała państwo Samona i Państwo Wielkomorawskie za ten sam organizm polityczny, rządzony przez nieprzerwaną linię władców. Początki państwa polskiego? Inne pole do dyskusji stanowi pochodzenie księcia Samona. Czy nie-Słowianin mógłby tak długo i skutecznie rządzić żywiołem słowiańskim? Prof. Gerard Labuda w książce „Państwo Samona” wiele wysiłku poświęca, by udowodnić, że Samo nie był swojskim Samosławem (w starosłowiańskim Samosław znaczy dzielny, sławny). Do tego jego państwo było pogańskie. Czy kupiec frankijski (Frank z celtyckim imieniem), chrześcijanin, mógłby stać się doskonałym wodzem, zajadłym wrogiem Franków i chrześcijan? A może po prostu nie był chrześcijaninem? Na te i wiele innych pytań brakuje jednak przekonujących odpowiedzi. Nie ma wątpliwości, że zarówno Państwo Samona, jak i Państwo Wielkomorawskie stanowiły doniosłe świadectwo o prapoczątkach naszych przodków. W 1850 r. lwowski historyk August Bielawski pisał, że dzięki nim możliwe było powstanie później państwa polskiego. Jego zdaniem po pierwszych słowiańskich organizmach państwowych została w ludzie idea, która „stosownie do czasu i okoliczności coraz inne formy przyoblekając, była pierwszą przyczyną tego, co odtąd na tej ziemi działo się. Pod każdym tedy względem o pierwszych zawiązkach Polski mówiąc, nie można pomijać królestwa Samonowego i królestwa Wielkiej Morawy”.
Krew dla słowiańskich bogów. Czy Słowianie składali ofiary z ludzi?
Święte gaje, puszczanie wianków na wodzie czy też postrzyżyny – taka idylla kojarzy nam się ze słowiańskimi obrzędami. Tymczasem wiadomo, że Słowianie krwawo obchodzili swoje święta. Bywało, że poświęcali ludzi.
W tym artykule: Czy w Płocku składano ofiary z ludzi? Fałszywa teza archeologa Religijne obyczaje Słowian Ofiary z duchownych Ofiary z ludzi na Rusi Fakty czy propaganda? Sporne znaleziska Głośnym znaleziskiem, które miało potwierdzić, że dawni Słowianie składali w ofierze swym bóstwom również ludzi, było tzw. uroczysko pogańskie, odkryte na Wzgórzu Tumskim w Płocku. W 1959 r.rozpoczęły się tam wykopaliska w ramach akcji tysiąclecia państwa polskiego. Na dziedzińcu dawnego opactwa benedyktyńskiego archeolodzy natrafili na pozostałości zabudowy grodu z XI w. Zaś pod nimi znaleźli ślady jeszcze z czasów pogańskich. Czy w Płocku składano ofiary z ludzi? Prowadzący wykopaliska Włodzimierz Szafrański na podstawie odkrytych przedmiotów wysunął hipotezę, zgodnie z którą w Płocku przed przyjęciem chrześcijaństwa odbywały się pogańskie obrzędy religijne i rytuały mające zapewnić płodność i urodzaj. W opracowaniu „Castrum i Castellum płockie w świetle wykopalisk” pisał, że „płockie uroczysko tworzył półokrąg czterech ognisk zniczów w głębokich jamach. W części centralnej łuku ognisk znajdował się owalny ołtarz ofiarny z ułożonych płasko kamieni polnych”. Przedmiot czci religijnej miał stanowić usytuowany centralnie czworokątny słup. Na jego czubku mógł znajdować się wizerunek bóstwa. W pobliżu natrafiono również na ślady działalności kowalskiej. Pozostałości kuźni w odległości kilkunastu metrów od uroczyska. To – jak podkreślał Szafrański – typowe dla ówczesnego społeczeństwa, w którym często zdarzało się, że kapłan (żerca) był jednocześnie kowalem. Niklot – historia obrońcy kultury słowiańskiej. Jak Połabianie walczyli przeciwko chrystianizacji? Niklot był słowiańskim wodzem i przywódcą plemion zachodniosłowiańskich. To ważna postać historyczna ze względu na prowadzony opór przeciwko ekspansji niemieckiej. Jako jedyny władca s.. Na miejscu znaleziono czaszkę końską – być może pozostałość ofiary zwierzęcej – oraz częściowo rozłupaną czaszkę 12-letniej dziewczynki. Obok leżał kamienny tłuk, zapewne narzędzie mordu. „Na szczególną uwagę zasługuje wspomniany ślad krwawej ofiary ludzkiej. Dokonano jej chyba przy pomocy porzuconego obok kamiennego tłuka, który najprawdopodobniej służył do rozdrabniania rudy darniowej, jako namiastka młota kowalskiego. Mógł więc również posłużyć czarownikowi, kapłanowi pogańskiemu, do rytualnego zabicia ofiary” – wnioskował Szafrański. Prawdopodobnie jednak nadinterpretował fakty. Fałszywa teza archeologa Badania milenijne prowadzone m.in. w Płocku obok naukowych miały też określone cele polityczne. Dać argumenty za rodzimością naszego państwa, udowodnić, że jego korzenie sięgają w przeszłość daleko przed rok 966. I że w niczym nie ustępowaliśmy, a niekiedy przewyższaliśmy państwa zachodniej Europy. W zamian za to władze PRL-owskie hojnie finansowały badania. – Innymi słowy, archeologia znalazła się na froncie walki politycznej – tłumaczy dr Maciej Trzeciecki z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. – Autor badań z Płocka starał się dostosować wyniki wykopalisk do ukształtowanego wtedy paradygmatu ewolucyjnego rozwoju głównych ośrodków państwa. Postrzegano je jak zachodnioeuropejskie miasta: jako duże skupiska ludności utrzymującej się z handlu i rzemiosła, z zorganizowanym życiem religijnym, tyle że nie chrześcijańskim. Skoro po kilku latach wykopalisk w Płocku nic takiego nie wychodziło, to Szafrański postanowił – jak to dziś powiedzielibyśmy – spojrzeć na własne ustalenia nieco bardziej kreatywnie. Zestawił ze sobą kilka faktów i nadał im nową interpretację. Dziś archeolodzy nie mają wątpliwości, że tzw. uroczysko słowiańskie, na którym miały odbywać się ofiary z ludzi, było w rzeczywistości mieszaniną zwyczajnych elementów, które w interpretacji Szafrańskiego urosły do przedmiotów kultowych. – Datowane obecnie na XI w. jamy śmietniskowe zostały „zniczami ofiarnymi”. Pozostałość po słupie wspierającym dach jakiegoś średniowiecznego budynku awansowała do roli „idola” (posągu bóstwa). Kupa kamieni polnych została „ołtarzem ofiarnym”, rozcieracz do żaren – maczugą. A fragment czaszki ludzkiej – śladem krwawej ofiary. Co do tego ostatniego elementu – całe „miejsce kultu” znajduje się kilka metrów od kościoła funkcjonującego tu od końca XI do końca XVIII w., przy którym cały czas chowano zmarłych. Pod całym dziedzińcem opactwa są groby i jamy, w których składano kości ze starszych pochówków, robiąc miejsce na nowe. I stąd obecność tej nieszczęsnej czaszki – nie pozostawia złudzeń dr Maciej Trzeciecki. Tak runęła w gruzy wizja krwawych obrzędów i ludzkich ofiar składanych w Płocku przez dawnych Słowian. Jednak o tym, jak naprawdę żyli, a szczególnie w co wierzyli, ciągle wiemy zadziwiająco mało. Religijne obyczaje Słowian Skąd więc w świecie naukowym wzięła się teza, że słowiańscy bogowie – Perun, Weles czy Świętowit – pragnęli ludzkiej krwi? Badacze opierali się na relacjach ludzi, którzy z zewnątrz przybywali do słowiańskiego świata w jednym celu: nawrócić mieszkańców po dobroci lub siłą na nową wiarę. Jak wskazuje prof. Leszek Słupecki, jeden z największych obecnie autorytetów w dziedzinie przedchrześcijańskiej Słowiańszczyzny, nasza wiedza obejmuje głównie dwa regiony: Połabszczyznę z Pomorzem i Ruś. Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął ... Informacje o dawnych Słowianach znajdziemy m.in. w „Żywotach Ottona z Bambergu”. W czasach Bolesława Krzywoustego wyruszył on z misją chrystianizacyjną na Pomorze. Odwiedził ówczesne osady na wyspie Wolin, Szczecin i Kamień Pomorski. Biskup wspominał o wielu krwawych obrzędach ofiarnych, którym miały się oddawać tamtejsze plemiona, m.in. o powszechnym zabijaniu niemowląt płci żeńskiej. Te krwawe ofiary z ludzi składano, aby przebłagać bóstwa. Wzmiankuje o takich praktykach także żyjący wcześniej kronikarz niemiecki Thietmar. Wspomina, że około 990 r. Wieleci (plemiona żyjące pomiędzy Odrą a Łabą) zdobyli nieznany z nazwy gród. Jego wódz został złożony w ofierze w celu wybłagania u bogów bezpiecznej drogi powrotnej do domu. Ofiary z duchownych Z kolei bp Jan z Meklemburga został zamordowany, kiedy wyruszył z misją chrystianizacyjną do Słowian połabskich. Kronikarz Adam z Bremy twierdzi, że w 1066 r. biskup został schwytany w Mechlinie, przewieziony do świątyni w Radogoszczy – głównego miejsca kultowego Redarów, jednego z plemion połabskich. Tam, kiedy odmówił wyparcia się Chrystusa, został złożony w ofierze. Biskupowi odcięto głowę oraz odrąbano kończyny. Jego ciało porzucono, a głowę nabito na włócznię i poświęcono pogańskiemu bóstwu. O innych morderstwach rytualnych donosi saski duchowny i historyk Helmold z Bozowa (obecnie Bosau w Niemczech). Towarzyszył jako kronikarz niemieckim wyprawom chrystianizacyjnym na Połabie i Pomorze Zachodnie. Autor XII-wiecznej „Chronica Slavorum” („Kroniki Słowian”) szczegółowo opisywał obyczaje panujące w jednym z największych grodów Słowiańszczyzny. W Arkonie na Rugii, siedzibie słowiańskiego plemienia Ranów i ośrodku kultu boga Świętowita: „Z wszystkich też krajów słowiańskich przychodzą tam [ludzie] z zapytaniami do wyroczni i płyną roczne opłaty na ofiary. Nawet kupcom, którzy by przypadkiem do nich przybyli, nie pozwalają na rozpoczęcie handlu, zanim bóstwu nie ofiarują czegoś cenniejszego ze swoich towarów”. Kronikarz wspomina, że na ofiary ludzkie składane Świętowitowi często wybierano duchownych chrześcijańskich, którzy próbowali nawracać pogan na nową wiarę: „Trudno jest nawet zdać sprawę z tego, jak okrutną śmierć zadawali chrześcijanom: jednym wypuszczali wnętrzności wbijając na pal, innych przybijali do krzyża szydząc ze znaku naszego Odkupienia. Według ich bowiem zdania największych zbrodniarzy należy krzyżować. Tych zaś, których zachowają przy życiu w nadziei pieniężnego okupu, takimi torturami męczą, tak silnie więzami krępują, że wprost nie do wiary”. Ofiary z ludzi na Rusi Relacje te nie ograniczają się do zachodniej Słowiańszczyzny. Podobne odnoszą się do wschodniej. Znajdziemy je w „Powieści lat minionych”, staroruskim tekście opisującym historię Rusi od samych początków do XII w. Otóż narrator, opisując czasy panowania Włodzimierza Wielkiego w Kijowie, wspomina, że władca ten postawił cały szereg idoli pogańskich, którym oddawano ofiary. Wikingowie w Polsce. Czy skandynawscy wojownicy przyczynili się do powstania państwa polskiego? Historycy na tropie Wikingowie w Polsce mieli pojawić się po raz pierwszy na przełomie XIII i IX wieku. Mimo upływu kolejnych wieków, historycy po dziś dzień toczą dyskusje na temat tego, czy Skandynawowie w o... O rodzaju tych ofiar decydowały wyrzucone wcześniej losy: „postawił bałwany na wzgórzu teremnym. I składali im ofiary nazywając bogami, i przywodzili syny swoje i córy na ofiary biesom”. Z kolei arabski podróżnik ibn Rusta w zapiskach z X w. wspominał, że Rusowie „mają lekarzy, którzy kierują ich królami, tak jakby byli ich panami i wymagają od nich ofiar z kobiet, mężczyzn lub bydła, wedle ich wyboru. Lekarz bierze osobę ludzką lub bydlę, zarzuca sznur na szyję, przytwierdza do deski aż duszę z niego wydrze i mówi, że to ofiara dla Boga”. Fakty czy propaganda? Relacje opisujące okrucieństwa i krwawe obrzędy słowiańskie łączy kilka cech. Wszystkie powstały późno, w schyłkowym okresie istnienia pogańskich plemion i państw słowiańskich. Czyli od X do XII w., tuż przed lub w trakcie chrystianizacji. Z tego powodu część badaczy podchodzi do tych opisów nieufnie. Wskazują, że relacje pisane często przez chrześcijańskich duchownych mogły mieć charakter propagandowy. – Oczywiście, że kronikarze kładli nacisk na takie aspekty kultu, które mogą ukazać okrucieństwo pogan – przyznaje prof. Leszek Słupecki. Jednocześnie podkreśla, że nie znaczy to, by krwawe obrzędy ofiarne zostały wymyślone. Dodaje, że formą ofiary było też rytualne zabójstwo żony po śmierci męża, szeroko praktykowane u naszych słowiańskich przodków. Wspominał o tym m.in. kronikarz Thietmar: „Palą oni swych zmarłych, gdyż czczą ogień. Po pogrzebie każdego męża, którego palono na stosie, obcinano głowę jego żonie i w ten sposób dzieliła jego los po śmierci”. Sporne znaleziska Pozostaje jednak pytanie, jak dokładnie przebiegały krwawe obrzędy ofiarne Słowian. Zdaniem prof. Leszka Słupeckiego prawdopodobnie polegały przede wszystkim na obcięciu głowy, połączonym czasem z ćwiartowaniem lub obcięciem członków. Jednak kto tego dokonywał: kapłan, jego pomocnik czy wódz? I gdzie to robiono? Przypuszcza się, że w świętych gajach oraz nad wodami. Pewności jednak nie ma. Problem w tym, że poza zapiskami kronikarzy istnieje niewiele świadectw, które mogłyby potwierdzić fakt obrzędowego mordowania ludzi. Te ślady archeologiczne, którymi dysponujemy, są natomiast niejednoznaczne i do tej pory wywołują dyskusje w środowisku naukowym. Na stanowiskach na Pomorzu w Jabłończycy Wielkiej (pow. Byków), w okolicach Chojnic, w Kałdusie w gminie Chełmno, w okolicach Cedyni czy w Dębczynie (pow. Białogard) znaleziono wiele grobów z rozczłonkowanymi szkieletami ludzkimi, po odcięciu głowy i kończyn oraz z widocznymi śladami krępowania. Według naukowców przynajmniej część z tych ciał może należeć do osób złożonych rytualnie w ofierze. Znaleziska mające wskazywać na krwawe obrzędy w równym stopniu zyskują akceptację, jak i są odrzucane przez badaczy jako niewiarygodne. – Nie mamy żadnych bezpośrednich dowodów na to, że Słowianie praktykowali składanie ofiar z ludzi. Nie każdy dziwny pochówek, np. głowa w nogach czy zwłoki znalezione w bagnie, muszą być (jak chce wielu archeologów) pozostałościami owych ofiar. W tamtych czasach również dokonywano ścięcia bądź ćwiartowania jako formy kary śmierci. Podobnie śmierć przez utopienie w bagnie (była to śmierć dość powolna, a więc bolesna dla skazanego) mogła być formą kary – mówi dr hab. Dariusz Sikorski z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej chacie było wyzwaniem. Jak mieszkali dawni Słowianie? Dożywali średnio 30–40 lat. Mieszkali w ciasnych i zadymionych chatach. Życie dawnych Słowian musiało być wyzwaniem. Wbrew obiegowym opiniom wcale nie prowadzili jednak osiadłego życia. S... – Jak rozstrzygnąć, czy nieboszczyk został złożony w ofierze, czy też po prostu dokonano egzekucji? Ślady na kościach mogą być takie same. W przypadku Słowian z czasów pogańskich często nawet nie dysponujemy szkieletami, bo stosowano ciałopalenie. I to w takim obrządku, że na wielu terenach (w tym większości Polski) znalezienie cmentarzysk jest problemem – dodaje prof. Leszek Słupecki. Wątpliwości w środowisku badaczy dawnej Słowiańszczyzny są charakterystyczne dla stanu naszej wiedzy o tych ludach. Wśród naukowców nie brak sceptyków i pesymistów. Swego rodzaju podsumowaniem stało się nawet hasło, które ukuł prof. Stanisław Urbańczyk, autor m.in. „Religii pogańskiej Słowian”: „historia badań nad religią Słowian jest historią rozczarowań”.
W Niemczech odkryto chrzcielnicę z X wieku. Czy to miejsce chrztu Mieszka I?
W Kwedlinburgu w Niemczech w kolegiacie św. Serwacego archeolodzy odkryli chrzcielnicę z X wieku. Część badaczy sugeruje, że to tutaj, a nie w Polsce ochrzczono pierwszego historycznego władcę Polan i twórcę naszej państwowości Mieszka I.
W tym artykule: Wyjątkowa chrzcielnica – nowe odkrycie Chrzcielnica – sposób wykonania Znaczenie odkrycia chrzcielnicy w Kwedlinburgu Polski wątek dotyczący chrzcielnicy – miejsce chrztu Mieszka I? Kwedlinburg to miasto położone w Saksonii-Anhalt w środkowych Niemczech. Jego historia sięga 922 roku, kiedy to zostało założone przez Henryka I Ptasznika. Nieco później Otton I Wielki (912–973) wybudował tu palatium królewskie, które było rezydencją władców Saksonii. Obszar Starego Miasta wpisany jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To również ważne miejsce dla polskiej historii. Wyjątkowa chrzcielnica – nowe odkrycie Urząd ds. Opieki nad Zabytkami i Archeologii Saksonii-Anhalt poinformował w marcu o unikatowym odkryciu dokonanym w samym sercu Kwedlinburga – kolegiacie św. Serwacego, która góruje nad miastem. W czasie wykopalisk w krypcie kościoła udało się zlokalizować średniowieczną chrzcielnicę. To najstarsza chrzcielnica tego typu na północ od Alp i ważne miejsce dla niemieckiej historii. Najprawdopodobniej tutaj różni wybitni przedstawiciele dynastii Ottonów przyjmowali sakrament chrztu. Zdaniem odkrywców miejsce, w którym pierwotnie stała chrzcielnica, było pomieszczeniem świeckim w budynku sakralnym. – Niemożliwe jest, aby w tym czasie w tym miejscu istniało palatium, czyli reprezentacyjny budynek mieszkalny. Chrzcielnica należała zatem do kościoła i pochodzi z najwcześniejszych dziesięcioleci średniowiecznej historii Stiftsbergu (wzgórza w Kwedlinburgu – przyp. red.) w okresie ottońskim, o którym do tej pory niewiele wiadomo – poinformowali naukowcy. Chrzcielnica – sposób wykonania Chrzcielnica składała się z czterech części. Wykonano ją z piaskowca i umieszczono na osi pomieszczenia. Jest głęboka na około pół metra, a jej szerokość wynosi dwa metry. Do naszych czasów zachowała się tylko jej dolna część, którą można określić jako fundament. Najprawdopodobniej jeszcze w X wieku kryptę przebudowano, podniesiono podłogę, a chrzcielnicę zdemontowano. – Fakt, że znalezisko to jest najstarszym dowodem na istnienie czterodzielnej chrzcielnicy na północ od Alp, jest bardzo istotny dla historii sztuki i architektury. Jej lokalizacja ma również kluczowe znaczenie dla rekonstrukcji historii budowy Stiftsbergu – podkreślili naukowcy w komunikacie Urzędu ds. Opieki nad Zabytkami i Archeologii Saksonii-Anhalt. Znaczenie odkrycia chrzcielnicy w Kwedlinburgu Chociaż miejsca i daty śmierci członków dynastii Ottonów są często wymieniane w źródłach pisanych, nie zachowały się żadne szczegóły dotyczące ich chrztów. Oznacza to, że najnowsze znalezisko archeologiczne jest również niezwykle rzadkim architektonicznym świadectwem tego ważnego sakramentu. Wówczas, w X wieku, chrzest odbywał się raz w roku, w Wielką Sobotę, jako zbiorowy obrzęd dla niemowląt lub małych dzieci. Chrzczono poprzez zanurzenie w wodzie. W czasie ceremonii wypowiadano formułę: „Ja ciebie chrzczę w imię Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego”. Ceremonia odbywała się przy blasku świec i zapachu kadzidła, a towarzyszyły jej śpiewy liturgiczne. Polski wątek dotyczący chrzcielnicy – miejsce chrztu Mieszka I? Wśród polskich historyków pojawiały się sugestie, że władca Polski Mieszko I był ochrzczony w Kwedlinburgu lub Ratyzbonie. Z reguły uznaje się, że doszło do tego za pośrednictwem Czech na terenie Polski: być może w Poznaniu lub na Ostrowie Lednickim. Mieszko I był w Kwedlinburgu zapewne dwukrotnie, również na wiosnę 966 roku i w 986 roku. W trakcie tej pierwszej wizyty mógł zostać ochrzczony. Znalezisko to skomentował dla „National Geographic Polska” dr hab. Jerzy Sikora z Katedry Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa na Uniwersytecie Łódzkim. – Mieszko I oczywiście był w Kwedlinburgu i mógł widzieć to baptysterium podczas zjazdu w 986 r., ale było to, licząc do daty oficjalnej, która nie jest przecież pewna, 20 lat po jego chrzcie – zauważył. Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął ... – Mieszko mógł być też w Kwedlinburgu wcześniej, po słynnej bitwie pod Cedynią, ale tutaj opinie historyków są rozbieżne. Być może nie stawił się osobiście. Jakkolwiek było, to także nastąpiło po chrzcie. Domniemania, jakoby mógł być tam wcześniej albo wręcz zostać tam ochrzczony, nie są poparte żadnymi źródłami – zaznaczył dr hab. Sikora. Dr hab. Sikora zauważa, że chrzcielnica z Kwedlinburga nie przypomina domniemanych chrzcielnic z tego samego okresu pochodzących z obszaru Polski: pod katedrą poznańską, pod kościołem św. Mikołaja w Wiślicy, w centralnej budowli kompleksu palatialnego na Ostrowie Lednickim czy też w jednej z rotund na Wawelu w Krakowie. – Żadna z tych struktur nie przypomina ani tego, co odkryto w Kwedlinburgu, ani też tych basenów chrzcielnych, które znamy choćby z Italii. Choć wśród archeologów, historyków i historyków sztuki trwają dyskusje na ten temat, sądzić należy, że większość z owych polskich pretendentów basenami chrzcielnymi nie była – zaznacza naukowiec. W jego ocenie najbardziej prawdopodobnym kandydatem jest chrzcielnica z Ostrowa Lednickiego. – Jednak pewne jej cechy, w tym niewielka głębokość, czyniłyby ją raczej wyjątkowym zjawiskiem w sztuce epoki – zastrzegł. Źródło: Das Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie – Landesmuseum für Vorgeschichte. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Arkadia. Mityczna kraina obfitości. Czy żyli w niej również pierwsi Słowianie?
Arkadia to mityczna kraina szczęścia, niewinności i wiecznej młodości. Tego iluzorycznego świata doszukiwano się nawet w rodzimej mitologii. Pierwsi Słowianie mieli wieść proste i szczere życie.
W tym artykule: Zaznaj ziemskiego raju w Warszawie Na początku było słowo Arkadia z pazurem Słowiańska Arkadia – rodzimowierstwo na fali Różne oblicza arkadii Rzymski poeta Wergiliusz, który żył w I wieku p.n.e., opisał po raz pierwszy mityczną arkadię. Miała być to kraina szczęśliwości, spokoju i ładu. Jej mieszkańcy byli pozbawieni trosk i chorób. Rzeczywista Arkadia, grecki region położony na Peloponezie, nie była wcale taka sielankowa. W dużej części była skalista, surowa i nieurodzajna. Wizja Wergiliusza zmieniła jednak jej postrzeganie. Arkadia stała się już dla starożytnych marzeniem o niedoścignionym idealnym świecie. Zaznaj ziemskiego raju w Warszawie To właśnie różnym wizjom tego mitycznego świata poświęcona jest wystawa czasowa „Arkadia” w Muzeum Narodowym w Warszawie. Potrwa jeszcze do 17 marca br. W niezwykły świat wiecznej szczęśliwości warto zatopić się, gdy za oknem jest szaro i buro. Arkadii jest tyle, ilu jest ludzi, a jej wizje zmieniały się na przestrzeni stuleci. Ekspozycja jest zatem niezwykle urozmaicona, wielobarwna i miejscami zaskakująca, a nawet – szokująca. Na początku było słowo Muzealną „Arkadię” warto zasmakować. Przechadzając się niespiesznie. Prawie przegapiłbym dyskretnie umieszczoną za czarną zasłoną instalację dźwiękową. Usytuowana jest tuż przy wejściu na ekspozycję. Bez tego dźwiękowego doświadczenia odbiór wystawy byłby zupełnie inny. Błogie tony utworu „Kanony” Barbary Kingi Majewskiej wydobywające się z głośników wprowadzają w świat szczęścia i rozkoszy. Nastrajają. Odcinają od świata zgiełku i codziennego pędu. Spędźmy kilka minut oblani przez te odgłosy błogości. Pora iść na wystawę. Arkadia z pazurem Ziemski raj zamieszkiwać mieli nie tylko żyjący prosto i szczęśliwie pasterze i pasterki, ale też nimfy, satyrowie, faunowie, a nawet rusałki. Te ostatnie bywały szczególnie groźne. Widać to na obrazie „Załaskotany” Jacka Malczewskiego (1854–1929). Grupa roześmianych rusałek, czyli demonicznych istot w słowiańskiej mitologii zamieszkujących lasy, pola i jeziora, załaskotała na śmierć młodego człowieka. Czy to ostrzeżenie? Czyżby radość w zbyt dużych dawkach była szkodliwa? Arkadia w wizjach niektórych artystów XVII i XVIII wieku przepełniona była erotyzmem. Mnożą się obrazy satyrów obłapiających niewinne nimfy na łonie przyrody. „Siedemnastowieczni Flamandowie i Holendrzy w micie arkadyjskim szukali też sublimacji seksualnych pożądań, tłumionych przez rygory społeczne” – czytamy w przewodniku po wystawie. Mityczną Arkadię zasiedlają też fantastyczne zwierzęta. Olbrzymie tkaniny dekoracyjne, czyli werdiury, zamówione przez króla Zygmunta II Augusta w Brukseli na Zamek Królewski na Wawelu zasiedlone są przez smoki, jednorożce i upierzone pantery przechadzające się po lesie. Część z nich jest w bojowym nastroju, chociaż krajobraz jest dość sielski i spokojny. Słowiańska Arkadia – rodzimowierstwo na fali Przełom XIX i XX wieku przyniósł fascynacje wczesną Słowiańszczyzną. Na fali ruchów rodzimowierczych arkadia stała się miejscem dzikim, tajemniczym i niesamowitym. Jako rodzimowierstwo można określić system wierzeń odwołujących się zazwyczaj do tradycji przedchrześcijańskich. Na wystawie wyraźnie rzucają się w oczy obrazy archeologa i artysty Mariana Wawrzenieckiego (1863–1943). Niemal każdy zwiedzający zatrzymuje się przy nich i żywo je komentuje, gdy odwiedzam ekspozycję. Jego sztuka wzbudza emocje. Na jednym z obrazów Wawrzenieckiego widać roznegliżowaną kobietę stojącą przy wejściu do słowiańskiej świątyni. Rolę portali spełniają dwa posągi przypominające słynnego Światowida ze Zbrucza. Zabytek można obejrzeć w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Drugi obraz ukazuje zbliżenie na posąg Światowida przystrojonego zapewne w czasie jednego ze słowiańskich świąt. Te obrazy szły w parze z poglądami ich twórcy. Marian Wawrzeniecki uważany jest bowiem za jednego z prekursorów rodzimowierstwa słowiańskiego w Polsce. Pierwotną słowiańskość uważał za wartość bezcenną. Krytykował ostro chrześcijaństwo, które wypleniło lokalną, rdzenną kulturę i religię. Arkadią dla niego było Polska przed 966 rokiem. Słowianie nie byli poczciwinami. Plądrowali wioski, a kobiety i dzieci brali do niewoli Na kartach podręczników Słowianie jawią się jako poczciwiny, zajęte budowaniem półziemianek, hodowlą i uprawą roli. Ale w VI wieku, w trakcie najazdów na Cesarstwo Bizantyńskie, w pląd... Różne oblicza arkadii Na przestrzeni setek lat wizja arkadii zmieniała się. Inaczej raj na Ziemi wyobrażano sobie na przykład w Zachodniej Europie, a inaczej – w Polsce. A jak będzie wyglądała arkadia przyszłości? Twórcy wystawy dostrzegają, że na skutek rabunkowej eksploatacji zasobów Ziemia wkroczyła w antropocen. Zmierzamy ku katastrofie klimatycznej. Teraz szukamy oaz, przestrzeni wytchnienia w przyjaznym lokalnym środowisku, na działce czy w ogródku. Również o tym jest wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie. Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Muzyka Słowian. Czego słuchali nasi przodkowie?
Muzyka tradycyjna, czyli właściwie jaka? Teoria zakłada, że to rodzaj muzyki, która jest przekazywana z pokolenia na pokolenie przez różnorodne społeczności lub kultury. Przez lata dźwięki ludowe były w pewnym sensie zapomniane i zamknięte w skansenach. Jednak w ciągu ostatnich lat dziedzictwo muzyczne naszych przodków przeżywa istny renesans.
W tym artykule: Czym jest muzyka tradycyjna? Najnowszy odcinek podcastu National Geographic Polska Muzyka tradycyjna to nie tylko muzyka i rozrywka. To również dziedzictwo kulturowe niemal każdej grupy etnicznej, regionu i społeczności. Nazywamy ją również muzyką ludowa, ponieważ to właśnie od ludu – a dokładniej chłopów – pochodzi. Od najdawniejszych czasów był to swoisty styl życia. Ludność wiejska celebrowała najróżniejsze święta, śpiewając i grając. Dźwięki różnych instrumentów towarzyszyły ważnym wydarzeniom z życia, takim jak wesele i pogrzeby. Muzykowano również podczas ciężkiej pracy, aby dzień mijał szybciej i w rytm muzyki. Czym jest muzyka tradycyjna? Wydawałoby się, że muzyka tradycyjna nie przetrwa wraz z globalizacją i coraz bardziej postępującą urbanizacją. Jednak w ostatnich latach widać istny powrót do korzeni. Coraz większą popularnością cieszą się książki o tematyce ludowej, a także filmy i seriale, które nawiązują do ludności wiejskiej. Okazuje się jednak, że muzyka tradycyjna przetrwała nie tylko na wsi. W ostatnich latach widzimy, że przenosi się również do miast. Powstaje coraz więcej zespołów, które grają dźwięki, przy których mogli bawić się nasi dziadkowie, a nawet pradziadkowie. – Muzyka tradycyjna to jest muzyka, która była przekazywana przez lata w przekazie ustnym, która służyła lokalnym społecznościom w Polsce. Miała funkcję użytkową. Była taką osią spotkań ludzi. Dziś te konteksty i miejsca, gdzie gra się muzykę tradycyjną się zmieniają, aczkolwiek muzyka ludowa przeżywa w ostatnich latach renesans. Interesują się nią ludzie z miast, a nawet częściej można ją usłyszeć właśnie w miastach – mówi Piotr Baczewski, popularyzator muzyki tradycyjnej i prezes fundacji Muzyka Zakorzeniona. – Muzyka jest wtedy tradycyjna, gdy jest potrzebna jakiejś grupie ludzi. To muzyka, która nas łączy – dodaje. Czy wieś Adamczycha istnieje? Tak, ale to nie tam stoi dworek Jana Pawła Adamczewskiego z serialu „1670” Polacy od kilku tygodni zastanawiają się, gdzie leży Adamczycha. Odpowiedź na pytanie zależy od tego, czy chodzi o wieś o tej nazwie, czy o zabudowania ze znanego serialu. Wiemy, gdzie ich sz... Co charakteryzuje muzykę tradycyjną? Na pewno charakterystyczne i tradycyjne instrumenty. Wydawałoby się, że dźwięki te brzmią bardzo podobnie. Często są skrzypce, bębny i cymbały, niekiedy pojawi się akordeon i basy. Prawda jest jednak taka, że każdy region i kraj grają na własnych zasadach i mają swoje unikatowe brzmienie. Najnowszy odcinek podcastu National Geographic Polska – Muzyka tradycyjna staje się coraz bardziej popularna. To jest chyba taki element egzotyki. Widziałem to w Ukrainie, a teraz widzę to w Polsce. Czasem na koncerty przychodzą ludzie, którzy wcześniej nie mieli styczności z takim muzykowaniem i podobną zabawą. Te dźwięki sprawiają i atmosfera sprawiają, że zaczynają się tym interesować – mówi Serii Postolnikov, współtwórca zespołu Hraybery, a także muzyk w zespołach Hulajhorod oraz US Orchestra. Bo nie tylko o słuchanie muzyki tu chodzi, ale o wspólną zabawę. – To jest też muzyka, w której ważną rolę odgrywa element przestrzeni. Trzeba się w nią zanurzyć, poczuć ją całym sobą. To trochę, jak z oglądaniem zdjęcia lasu. Nie poczujemy zapachu drzew i mchu pod stopami, nie usłyszymy dźwięku ptaków, jeżeli obejrzymy las na zdjęciu. Trzeba po prostu do niego wejść. Tak samo jest z muzyką ludową – wyjaśnia Baczewski. W najnowszym odcinku podcastu national-geographic.pl wraz z Piotrem Baczewskim i Serhiim Postolnikovem rozmawialiśmy nie tylko o muzyce tradycyjnej, ale też o tym, czy w najnowszej ekranizacji książki „Chłopi” Władysława Stanisława Reymonta możemy usłyszeć muzykę rodem ze wsi Lipce? Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".