W USA zatwierdzono projekt kosmicznych luster dostarczających światło na życzenie. Naukowcy łapią się za głowy
Wyobraź sobie, że w środku nocy zamawiasz przez aplikację promienie słoneczne, które oświetlają twoje gospodarstwo lub plac budowy. To brzmi jak historia z bardzo odległego science-fiction, ale właśnie staje się rzeczywistością. Amerykańska Federalna Komisja Łączności (FCC) wydała zgodę na testy gigantycznego lustra orbitalnego. Choć twórcy projektu obiecują rewolucję w dostępie do energii, biolodzy i astronomowie ostrzegają przed otwarciem kosmicznej puszki Pandory. To koniec nocy, którą znamy?
Kontrowersyjna zgoda dotyczy satelity o nazwie Earendil-1, należącego do firmy Reflect Orbital. Projekt zakłada umieszczenie na niskiej orbicie okołoziemskiej (LEO) wielkich reflektorów, które będą odbijać światło słoneczne w kierunku zacienionej strony Ziemi. Jeden taki satelita ma oświetlać obszar o średnicy około pięciu kilometrów, wymagając precyzyjnej zmiany kąta nachylenia co cztery minuty. Firma nie zamierza na tym poprzestać. Zgodnie z jej zapowiedziami, do 2035 roku na orbicie ma znaleźć się ponad 50 tysięcy kosmicznych luster – wspierających rolnictwo, służby ratunkowe i farmy fotowoltaiczne. Wielkie ryzyko – ślepe teleskopy i zaburzony rytm natury Dla badaczy kosmosu i przyrodników plany te brzmią… jak wyrok. Nagłe rozbłyski sztucznego światła mogą stanowić śmiertelne niebezpieczeństwo dla pilotów i kierowców. Co więcej, światło dostarczane w środku nocy drastycznie zaburzy rytm dobowy roślin, zwierząt i ludzi, pogłębiając już i tak ogromny już problem zanieczyszczenia światłem. Zrozpaczeni są również astronomowie. Odbite promienie słoneczne mogą dosłownie spalić czułe detektory w teleskopach badawczych i kamerach nawigacyjnych innych satelitów. Mimo tych apeli FCC umywa ręce, twierdząc, że jej rolą jest wyłącznie regulacja częstotliwości radiowych, a nie ocena wizualnego wpływu na środowisko. Era „dziwacznych kosmicznych rzeczy” Zdaje się, że te lustra to zaledwie wierzchołek góry lodowej tego, co nas czeka. Niska orbita okołoziemska staje się współczesnym Dzikim Zachodem, co sama komisja FCC określiła w swoim niedawnym dokumencie mianem „Dziwacznych kosmicznych rzeczy” (ang. Weird Space Stuff). Korporacje prześcigają się w absurdalnych pomysłach – byle tylko przyciągnąć inwestorów. W planach są już kosmiczne hotele, sztuczne deszcze meteorów, pogrzeby na orbicie, a nawet systemy przesyłające energię słoneczną na Ziemię za pomocą wysokoenergetycznych wiązek podczerwieni. Te ostatnie mogą zabijać ptaki i wymuszać tworzenie stref zakazu lotów. Prawdziwym monopolistą pozostaje jednak SpaceX, które posiada już niemal 11 tysięcy satelitów Starlink. Na orbicie robi się tak tłoczno, że nawet misje księżycowe Artemis muszą wstrzeliwać się w wąskie okna czasowe, by uniknąć zderzenia. Jakby tego było mało, SpaceX złożyło wniosek o umieszczenie miliona nowych satelitów pełniących rolę orbitalnych centrów danych dla AI, a chwilę później poprosiło o zgodę na kolejne 100 tysięcy urządzeń do ich obsługi. To wielka liczba, bo jeszcze niedawno szokowało nas pół miliona satelitów na naszej orbicie. Kosmiczny greenwashing Wiele z tych projektów, w tym lustra Reflect Orbital, reklamuje się jako rozwiązania przyjazne środowisku. W opinii ekspertów to w rzeczywistości to podręcznikowy przykład greenwashingu. Całkowicie pomija się bowiem ekologiczne koszty budowy, wystrzelenia i utrzymania sprzętu. Problemem jest to, co dzieje się ze starym sprzętem. Satelity kończące swój żywot spalają się w ziemskiej atmosferze. To zapobiega tzw. Syndromowi Kesslera (reakcji łańcuchowych zderzeń na orbicie generujących śmieci), ale tworzy nowe zagrożenie. Spalające się obiekty uwalniają do górnych warstw atmosfery tony metali, które niszczą warstwę ozonową i wpływają na chemię naszej planety. Technologia satelitarna niewątpliwie służy ludzkości, ale niska orbita okołoziemska nie jest z gumy. Nasza pogoń za kosmicznymi innowacjami może zakończyć się dewastacją jedynego środowiska, od którego wciąż jesteśmy całkowicie zależni. Być może nawet noc nie jest już nam dana na zawsze. Źródła: Reflect Orbital, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dzisiaj Ziemia znajdzie się najdalej od Słońca. Czy wpływa to na lato na półkuli północnej?
W poniedziałek, 6 lipca, około godziny 19.30 czasu polskiego nasza planeta znajdzie się w najodleglejszym od Słońca punkcie swojej orbity. Różnica między największym oddaleniem a zbliżeniem do dziennej gwiazdy wynosi niemal pięć milionów kilometrów.
Aphelium to chwila, w której odległość Ziemi od Słońca osiąga swoje maksimum w danym roku. Przeciwieństwem aphelium jest peryhelium, czyli moment, w którym odległość między naszą planetą a gwiazdą dzienną jest najmniejsza. Powolny jak Ziemia w aphelium Tegoroczne aphelium przypada właśnie dzisiaj, 6 lipca 2026, około godziny 17:30 UTC (czyli ok. 19:30 czasu polskiego). Ziemia osiągnie wtedy odległość 152 087 774 km od Słońca. Orbita Ziemi ma taki kształt, że odległość naszej planety od Słońca zmienia się o około trzy procent w ciągu roku. Dzieje się tak, ponieważ orbita nie jest idealnym okręgiem, lecz lekką elipsą. Dobrze widać to na liczbach. Na początku tego roku, konkretnie 3 stycznia, przypadło peryhelium. Tego dnia Ziemia była 147 099 895 km od Słońca. Różnica wynosi około 4 987 879 km. W okolicach aphelium Ziemia porusza się najwolniej w całej swojej orbicie. Jest to zgodne z tzw. II prawem Keplera. Nasza planeta osiąga aphelium w środku północnego lata, co wyraźnie pokazuje, że pory roku nie wynikają z odległości od Słońca. Za sezonowość odpowiada nachylenie osi Ziemi (23,5°), a nie dystans do gwiazdy. Co ciekawe, skoro Ziemia przemieszcza się najwolniej w najdalszym punkcie akurat podczas północnego lata, to właśnie ta pora roku jest najdłuższa na półkuli północnej. Lato na półkuli północnej jest dłuższe od zimy o blisko pięć dni. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-uklad-sloneczny-na-poczatku-byl-chaos-ktory-moze-sie-powtorzyc-i-zniszczyc-ziemie-fot-getty-images-41c4cab.jpg" width="938" height="600" alt="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" title="Jak powstał Układ Słoneczny? Na początku był chaos, który może się powtórzyć i zniszczyć Ziemię (fot. Getty Images)" /> Natomiast na półkuli południowej lato wypada blisko peryhelium, czyli teoretycznie powinno być bardziej intensywne niż lato północne. W praktyce jednak ten efekt jest przyćmiony przez ogromną powierzchnię oceanów na południu, które wolno pochłaniają i oddają ciepło. O 7% promieniowania słonecznego mniej Aphelium przypada około dwóch tygodni po przesileniu czerwcowym, a peryhelium około dwóch tygodni po przesileniu grudniowym. Wygląda to na wzorzec, choć jest bliższe zbiegowi okoliczności. Daty te przesuwają się z czasem o mniej więcej jeden dzień na 58 lat ze względu na powolne zmiany kształtu i orientacji orbity Ziemi pod wpływem grawitacji Księżyca i planet. W aphelium obserwowalna tarcza słoneczna jest odrobinę mniejsza niż w styczniowym peryhelium. Różnica kątowej średnicy Słońca między peryhelium a aphelium wynosi około 3–3,6 procent, co przekłada się na średnicę kątową rzędu ok. 32,7 minuty łuku w peryhelium vs ok. 31,5 minuty łuku w aphelium. Jednak dla obserwatora różnica ta jest niezauważalna. Gdy nasza planeta znajduje się w aphelium, dociera do niej blisko 7 procent mniej promieniowania słonecznego niż przy peryhelium. To jednak nie zamienia się w 7-procentowy spadek temperatury. Efekt jest łagodzony przez oceany, atmosferę i tzw. bezwładność cieplną planety. Gdy Słońce zastąpiło Ziemię Terminy „aphelium” i „peryhelium” zawdzięczamy niemieckiemu astronomowi Johannesowi Keplerowi. Wcześniej istniały już analogiczne pojęcia „apogeum” i „perygeum”, ale odnosiły się do modelu geocentrycznego. Opisywały najbliższy i najdalszy punkt orbity względem Ziemi (od greckiego geo – ziemia). Kepler, pracując w modelu heliocentrycznym, utworzył nowe słowa na tej samej zasadzie, zastępując geo słowem helios (słońce). Stąd peryhelium (blisko Słońca) i aphelium (daleko od Słońca). Odkrycie punktów aphelium i peryhelium było czysto matematyczną rekonstrukcją bazującą na prowadzonych przez wiele lat pomiarach pozycji kątowych planet na niebie. Był to jeden z pierwszych wielkich triumfów łączenia obserwacyjnej precyzji Tychona Brahego z matematyczną odwagą Keplera. Kolejne aphelium czeka nas w przyszłym roku, 5 lipca 2027 r. Odległość maksymalna będzie zbliżona do tegorocznej. Różnice między kolejnymi latami są minimalne i wynikają głównie z niewielkich zaburzeń grawitacyjnych ze strony Księżyca. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i pisarka zajmującą się tematyką popularnonaukową, głównie kosmosem. Absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, przygodę z mediami rozpoczęła ponad 20 lat temu w redakcji „Życia Warszawy”. Poza pisaniem o polskiej i światowej nauce na łamach „National Geographic” współpracuje m.in. z „Wysokimi Obcasami” i kilkoma magazynami premium. Współautorka trzech bestsellerowych książek: „Człowiek – istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Pracuje w Centrum Badań Kosmicznych PAN i współpracuje z polskim Obserwatorium Cerro Murphy w Chile (OCM), którym zarządza CAMK PAN.
Naukowcy znaleźli prosty sposób na upały. Zamiast klimatyzacji wystarczą 2 przedmioty i chwila majsterkowania
Wyobraź sobie, że zwykła taśma klejąca i folia aluminiowa potrafią schłodzić twój dom, wysyłając ciepło prosto w przestrzeń kosmiczną — i to zupełnie za darmo, bez użycia prądu. Brzmi jak science fiction, ale to czysta fizyka. Na upały naukowcy proponują pomysłowy sposób typu „zrób to sam”.
Zjawisko pasywnego chłodzenia radiacyjnego to metoda obniżania temperatury, która pozwala na odprowadzanie ciepła prosto w przestrzeń kosmiczną. Kluczem do efektywności jest tu tzw. okno atmosferyczne, czyli przedział podczerwieni o długości fali 8-13 mikrometrów. W tym zakresie ziemska atmosfera wykazuje minimalną absorpcję, co oznacza, że energia cieplna wyemitowana przez odpowiednio zaprojektowany materiał może swobodnie uciec poza naszą planetę, nie powodując przy tym nagrzewania otaczającego powietrza. Choć na świecie powstają zaawansowane i kosztowne materiały wykorzystujące ten proces, naukowcy udowodnili, że podobny efekt można uzyskać za pomocą taśmy klejącej i folii aluminiowej. „Cieplny tunel” w taśmie klejącej Połączenie przezroczystej taśmy klejącej oraz metalicznego podłoża folii aluminiowej to klucz do skutecznego odprowadzania ciepła. Struktura chemiczna akrylu i polipropylenu w taśmie absorbuje, a w konsekwencji również emituje energię cieplną właśnie w wymaganym zakresie długości fali. Aby układ dobrze zadziałał, dwie warstwy takiej taśmy nakłada się na podłoże silnie odbijające światło słoneczne, na przykład popularną folię aluminiową. Taka konfiguracja wykazuje wysoką emisyjność i jest skuteczna nawet przy dużych kątach padania promieni słonecznych. Srebrna tarcza przeciwko słońcu Rola metalowego podłoża staje się kluczowa, kiedy chłodzenie ma zachodzić w ciągu dnia, w pełnym słońcu. Wystarczy do standardowa folia aluminiowa, ale naukowcy udowodnili, że zastąpienie jej warstwą napylonego srebra działa jeszcze lepiej – ale tego już nie da się zrobić w domowych warunkach. W testach terenowych przeprowadzonych w Los Angeles wykazano, że wariant z folią pozwolił obniżyć temperaturę o kilka stopni, a zastosowanie dodatkowej osłony z polietylenu, która chroniła układ przed ciepłem z powietrza, pogłębiło ten spadek o ponad połowę. To doskonały trik na upały, który warto wykorzystać np. oklejając w ten sposób okno wystawione na silną ekspozycję słoneczną w najgorętszych godzinach (12-16). Domowy sposób lepszy niż drogie materiały z laboratoriom Co ciekawe, w badaniach porównawczych przezroczysta taśma klejąca okazała się skuteczniejsza od zwykłego, białego papieru. Mimo że papier dużo lepiej odbija światło, to właśnie selektywność taśmy (użyto produktu firmy Scotch) w ściśle zdefiniowanym oknie atmosferycznym pozwoliła osiągnąć lepsze chłodzenie. Te wyjątkowe właściwości masowo produkowanej taśmy skłoniły autorów eksperymentu do wysunięcia propozycji, aby to proste rozwiązanie stało się oficjalnym standardem kontrolnym w badaniach nad radiacją. W przeciwieństwie do drogich polimerów laboratoryjnych, taśma klejąca oferuje gotową, udokumentowaną charakterystykę spektralną, względem której można obiektywnie oceniać skuteczność powłok chłodzących. A przy okazji jest doskonałym materiałem dla zmagających się z upałem majsterkowiczów. Źródło: Journal fo Photonics for Energy Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Satelitarna poduszka gazowa przeciwko burzom słonecznym? Nowy, radykalny pomysł fizyków kosmicznych
Nasze codzienne życie coraz bardziej zależy od satelitów orbitujących wokół Ziemi. Rynek satelitarny będzie się rozrastał. Mają powstać kosmiczne elektrownie solarne, orbitalne centra danych. Po nich przyjdą kosmiczne fabryki przetwarzające surowce z pochwyconych planetoid i stocznie dla statków kosmicznych połączone z Ziemią windami kosmicznymi. Pozostaje jednak pewien problem: niska odporność elektroniki orbitalnej na napływ wysokoenergetycznych cząstek plazmy wyrzuconych przez Słońce podczas gwałtownych erupcji.
Nie chcemy, by burza geomagnetyczna podobna do wydarzenia Carringtona z 1859 roku, odebrała nam możliwość korzystania z infrastruktury orbitalnej. Richard Carrington był brytyjskim astronomem, który 1 września 1859 roku zaobserwował wyjątkowo silny rozbłysk słoneczny. Dzień lub dwa później w ziemską magnetosferę uderzyła ogromna chmura wysokoenergetycznej plazmy słonecznej pochodząca z tzw. koronalnego wyrzutu masy (CME). Zorze polarne były widoczne nawet na Karaibach i w Meksyku. W Ameryce Północnej i w Europie noc była tak jasna, że można było czytać bez sztucznego oświetlenia. Z urządzeń telegraficznych wyskakiwały iskry, wielu operatorów telegrafów zostało rażonych prądem, a same urządzenia działały nawet po odłączeniu baterii, zasilane wyłącznie prądami indukowanymi przez burzę geomagnetyczną. Projekt Ściany Burzowej Gdyby podobna burza wystąpiła obecnie, mogłaby uszkodzić wiele satelitów i spowodować długotrwałe awarie sieci energetycznych na dużych obszarach. Nie oznaczałoby to końca cywilizacji, ale skutki gospodarcze mogłyby być ogromne. Właśnie dlatego część ekspertów uważa, że konieczne jest radykalne rozwiązanie. W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Space Weather” naukowcy opisują projekt „StormWall” („Ściana Burzowa”). Zakłada on zbudowanie floty satelitów, które tuż przed uderzeniem plazmy słonecznej w Ziemię uwalniałyby setki ton gazów w przestrzeń kosmiczną. Symulacje komputerowe sugerują, że taka sztuczna chmura mogłaby zmniejszyć intensywność dużej burzy słonecznej o co najmniej połowę. – To tak, jakby zainstalować poduszkę powietrzną w magnetosferze – mówi Daniel Welling, współautor badania i fizyk kosmiczny z Uniwersytetu Michigan. Otoczyć Ziemię tarczą Czy jednak możemy sobie pozwolić na taką ingerencję w środowisko orbitalne? Zdaniem pomysłodawców ochronne gazy StormWall rozproszyłyby się w ciągu kilku godzin. – Propozycja wymagałaby bardziej zaawansowanych symulacji i testów. Mimo to jest wyjątkowo innowacyjna i wydaje się całkiem wykonalna w niedalekiej przyszłości – uważa Allison Jaynes, fizyczka kosmiczna z Uniwersytetu Iowa. Na co dzień odchylające większość wiatru słonecznego ziemskie pole magnetyczne zdecydowanie wystarcza. Możemy czuć się bezpieczni. Jednak podczas ekstremalnych burz słonecznych pole magnetyczne Ziemi może „połączyć się” z polem magnetycznym Słońca, powodując niejako zwarcie. Wówczas energia i naładowane cząstki napływające do ziemskiego środowiska magnetycznego mogą uszkadzać elektronikę satelitów oraz zagrażać astronautom. Część energii trafia też do górnych warstw atmosfery, ogrzewając je i powodując ich rozszerzenie. Powstały opór aerodynamiczny może przyspieszać spadanie satelitów z orbity. Na szczęście nasza planeta ma też inny mechanizm obronny. Tuż ponad atmosferą znajduje się pierścieniowy rezerwuar chłodnej plazmy, czyli zjonizowanych gazów. Gdy burza słoneczna zaburza ziemskie pole magnetyczne, część tej materii jest wypychana w stronę Słońca. Obserwacje pokazują, że dodatkowa masa działa jak balast, spowalniając proces łączenia się ziemskiego pola magnetycznego z polem Słońca. A proponowany StormWall miałby wzmocnić ten naturalny efekt. Statki kosmiczne wielkości autobusów Wstępna koncepcja zakłada wykorzystanie sześciu ciężkich rakiet nośnych, takich jak SpaceX Starship lub Long March 9, do wyniesienia statków kosmicznych wielkości małego autobusu na orbitę geostacjonarną, około 36 000 kilometrów nad Ziemią. Znajdowałyby się one daleko poza orbitą Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, ale nadal wewnątrz ziemskiej osłony magnetycznej. Statki te przewoziłyby ogromne zbiorniki z litem, barem, sodem lub nawet zwykłą słoną wodą. Gdy satelity monitorujące wykryłyby niebezpieczną erupcję słoneczną, zbiorniki uwolniłyby swoją zawartość. Promieniowanie słoneczne szybko zjonizowałoby materiał, zamieniając go w plazmę, która zostałaby przyciągnięta ku dziennej stronie Ziemi i utrudniałaby proces rekoneksji pól magnetycznych. Naukowcy szacują, że 400 ton takiego materiału mogłoby zmniejszyć siłę silnej burzy geomagnetycznej o ponad 60%. System mógłby służyć nie tylko do osłabiania burz słonecznych. Amerykański Departament Obrony bada sposoby usuwania promieniowania uwięzionego przez ziemskie pole magnetyczne po eksplozji jądrowej w przestrzeni kosmicznej. W lutym Laboratorium Badawcze Marynarki Wojennej przetestowało pokrewną metodę, uwalniając bar z rakiety suborbitalnej. W miarę jonizacji i rozprzestrzeniania się gazu powstają niestabilności, które mogą usuwać wysokoenergetyczne cząstki z orbity do atmosfery, gdzie ich szkodliwość maleje. Źródło: Science.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Poezja i ślady w słojach drzew pozwoliły japońskim naukowcom rozszyfrować kosmiczną zagadkę z XIII w.
Japońscy naukowcy odkryli ślady ogromnego bombardowanie protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła. Doszło do niego ponad 800 lat temu. Ślady zdarzenia zachowały się w słojach żywotnikowców japońskich.
Średniowieczne zapiski z dziennika japońskiego dworzanina i poety Fujiwary no Teiki, żyjącego w latach 1162–1241, stały się punktem wyjścia do poszukiwań dawnych słonecznych zdarzeń protonowych (SPE – solar proton event). W dzienniku można znaleźć informację, że w lutym 1204 roku poeta zobaczył „czerwone światła na północnym niebie nad Kioto”. Zorza polarna nad Kioto Poeta miał prawo nie wiedzieć, że ma do czynienia z zorzą polarną, ponieważ Kioto leży na 35° szerokości północnej, co jest stosunkowo niską szerokością geograficzną dla obserwacji zorzy polarnej. Jednak jak przekonaliśmy się w ostatnich latach maksimum słonecznego, silna burza geomagnetyczna może doprowadzić do pojawienia się zorzy również na średnich szerokościach geograficznych. Nie tylko Fujiwara no Teiki obserwował to niezwykłe zjawisko. W niebo spoglądali również chińscy astronomowie. Powstanie zorzy polarnej wiąże się z koronalnymi wyrzutami masy ze Słońca bombardującymi ziemską magnetosferę, ale wystąpienie wyjątkowo silnej zorzy jest dobrym punktem wyjścia do poszukiwań historycznych SPE. Wyjaśnijmy, że słoneczne zdarzenie protonowe to zjawisko bombardowania protonami przyspieszonymi do dziewięciu dziesiątych prędkości światła przez rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. SPE mogą być niezwykle niebezpieczne, stanowiąc zagrożenie dla astronautów i statków kosmicznych. Pole magnetyczne Ziemi zatrzymuje większość protonów, lecz czasami część z nich przenika przez ziemską osłonę magnetyczną i trafia do atmosfery, gdzie zderza się z gazami, tworząc atomy szczególnego rodzaju węgla – węgla-14. Ten następnie rozprzestrzenia się po planecie i zostaje wchłonięty przez organizmy żywe – w tym drzewa. Dymiący pistolet Właśnie dlatego badacze z Okinawa Institute of Science and Technology (OIST) skupili się na drzewach. Konkretnie na pozostałościach żywotnikowców japońskich z północnej Japonii, pochodzących z przełomu XII i XIII wieku. Zespół pod kierownictwem Hiroko Miyahary odkrył węgiel-14 w słojach datowanych na okres od zimy 1200 roku do wiosny 1201 roku. Słoje te stanowią „dymiący pistolet” wskazujący na „subekstremalne” zdarzenie SPE. – Poprzednie badania historycznych SPE koncentrowały się na rzadkich, ekstremalnie silnych zdarzeniach. Nasza praca stanowi podstawę do wykrywania subekstremalnych SPE – napisała Hiroko Miyahara w oświadczeniu. Wyjaśnijmy, że tzw. subekstremalne SPE występują częściej i mają energię wynoszącą około 10–30% energii najbardziej ekstremalnych SPE. Mimo to są niebezpieczne. – Subekstremalne SPE są trudniejsze do wykrycia, ale nasza metoda pozwala teraz skutecznie je identyfikować i lepiej rozumieć warunki, w których najczęściej występują – dodała badaczka. Bombardowanie protonami W opisywanym okresie tzw. cykl słoneczny był o kilka lat krótszy niż współcześnie spotykany 11-letni cykl. W pierwszych latach XII wielu Słońce znajdowało się w wyjątkowo aktywnej fazie – przynajmniej tak sugerują dowody zachowane w słojach drzew i historycznych zapisach. Wskazują one, że między rokiem 1200 a 1204 n.e. Ziemię bombardował strumień protonów oraz wzmożone koronalne wyrzuty masy. Aby lepiej zrozumieć to, co się wydarzyło, zespół naukowców z Okinawy wykorzystał metodę zwaną dendroklimatologią. To badanie tego, jak odstępy między słojami drzew odzwierciedlają zmiany klimatyczne. Pozwoliło to odkryć, że w tym okresie Słońce musiało być wyjątkowo aktywne. – Zebrane w ten sposób precyzyjne dane nie tylko pozwoliły nam dokładnie datować subekstremalne zdarzenia protonowe, ale także umożliwiły wyraźne odtworzenie cykli słonecznych tego okresu. Obecnie aktywność Słońca zmienia się w 11-letnich cyklach, ale odkryliśmy, że w tamtym czasie cykl trwał zaledwie siedem do ośmiu lat, co wskazuje na bardzo aktywne Słońce. Datowane przez nas SPE wystąpiło w szczytowym momencie jednego z tych cykli – podsumowała Hiroko Miyahara. Źródło: Proceedings of the Japan Academy, Series B Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
SMILE zbada wiatr słoneczny i zorze polarne. Misja jest efektem współpracy między Europą a Chinami
Wystrzelona 19 maja sonda SMILE jest w drodze do swojej docelowej orbity operacyjnej. Jeśli uruchomienie urządzeń przebiegnie bez problemów, to nowe obserwatorium kosmiczne dostarczy naukowcom szerokiego i wyjątkowego obrazu tego, jak wiatr słoneczny odkształca niewidzialną magnetyczną tarczę Ziemi.
Ziemia jest nieustannie bombardowana przez łagodne strumienie, a czasami gwałtowne wyrzuty naładowanych cząstek pochodzących ze Słońca. Na szczęście nasza planeta posiada ogromną tarczę magnetyczną zwaną magnetosferą. Osłona ta zatrzymuje większość tych cząstek, pozwalając utrzymać na Ziemi warunku sprzyjające życiu. Globalny obraz interakcji między Słońcem a Ziemią Wystrzelona niedawno wspólna europejsko-chińska misja SMILE (Solar wind Magnetosphere Ionosphere Link Explorer) wykorzysta nowatorską technikę mapowania pola magnetycznego. Umożliwi to szerokie spojrzenie na to, jak magnetosfera reaguje na materię wysyłaną w naszym kierunku przez Słońce. Choć wiele sond kosmicznych badało wpływ wiatru słonecznego i koronalnych wyrzutów masy na ziemską osłonę magnetyczną, koncentrowały się one głównie na lokalnych procesach i pojedynczych zdarzeniach pogodowych w kosmosie. Można je nazwać misjami „nastawionymi na szczegóły”. SMILE jest przeciwieństwem takiego podejścia. Dzięki szerokokątnym obserwacjom w promieniowaniu rentgenowskim i ultrafioletowym będzie pierwszą misją, która uzyska prawdziwie globalny obraz interakcji między Słońcem a Ziemią. Jeden statek zamiast flotylli Do niedawna sądzono, że taki globalny obraz wymagałby całej flotylli satelitów, co wiązało się z ogromnymi kosztami i trudnościami technicznymi. Jednak obserwacje prowadzone przez teleskop rentgenowski XMM-Newton oraz wcześniejszą misję ROSAT ujawniły nową metodę badania magnetosfery, którą SMILE wykorzysta po raz pierwszy. – Tym, czego naprawdę chcemy, jest możliwość obrazowania jak największej części magnetosfery, aby zanalizować jej globalną dynamikę – powiedział dr Colin Forsyth, fizyk plazmy z University College London i europejski współkierownik naukowy misji w ramach Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA). Uzyskanie takiego globalnego obrazu wymaga umieszczenia satelity SMILE na silnie eliptycznej orbicie, dochodzącej do wysokości 121 tysięcy kilometrów nad biegunem północnym. Jest to jedna trzecia średniej odległości Ziemia–Księżyc. Z tego punktu główny instrument misji – teleskop rentgenowski – będzie monitorował całą zwróconą ku Słońcu krawędź magnetosfery. Gdy naładowane cząstki wiatru słonecznego przechwytują elektrony neutralnych atomów w górnych warstwach atmosfery Ziemi, elektrony te emitują promieniowanie rentgenowskie. Mapowanie tego promieniowania w wąskiej strefie granicznej, gdzie wiatr słoneczny styka się z magnetosferą, pozwoli SMILE śledzić niemal w czasie rzeczywistym reakcję ziemskiej tarczy magnetycznej. Jak przekonuje Colin Forsyth, obserwacje powinny zapewnić znacznie lepsze zrozumienie tej interakcji między Słońcem a Ziemią. Co nam mówią zorze polarne? Drugi instrument misji zajmie się jednym z najbardziej spektakularnych zjawisk natury, czyli zorzami polarnymi. Gdy wiatr słoneczny jest skierowany ku biegunom magnetycznym Ziemi, naładowane cząstki powodują świecenie gazów atmosferycznych w całej gamie barw. Większość emitowanego promieniowania występuje jednak w niewidzialnym dla ludzkiego oka zakresie ultrafioletu, który będzie obserwowany przez ultrafioletowy teleskop obrazujący SMILE. Wspólnie oba instrumenty mają pokazać, w jaki sposób cząstki pochodzące ze Słońca przenikają przez magnetosferę i dostają się do ziemskiej atmosfery. – Obrazowanie zorzy polarnej jest ważnym elementem misji SMILE, którego obecnie bardzo brakuje w międzynarodowych programach badawczych – powiedział Vassilis Angelopoulos, naukowiec zajmujący się badaniami kosmosu na University of California w Los Angeles. SMILE jest też pierwszym przedsięwzięciem zaprojektowanym, rozwiniętym i zarządzanym przez ESA oraz Chińską Akademię Nauk (CAS). Jak podkreśla prof. Carole Mundell, dyrektorka ds. naukowych ESA, obserwacje prowadzone przez sondę staną się ogromnym wsparciem dla międzynarodowej współpracy w badaniach kosmosu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dla tego zjawiska warto odwiedzić Nowy Jork. Zdarza się tylko dwa razy w roku
Manhattanhenge to zjawisko które ekscytuje mieszkańców Nowego Jorku, przyciąga też mnóstwo turystów. Zachodzące Słońce ustawia się idealnie w jednej linii z siatką ulic Manhattanu, tworząc spektakularny widok.
Spis treści Geneza nazwy i historia Manhattanenge w tym roku Najlepsze miejscówki do obserwacji Manhattanhenge to zjawisko astronomiczne występujące tylko dwa razy w roku. Zachód Słońca następuje idealnie równo z siatką ulic Manhattanu, tworząc jedyny w swoim rodzaju widok. Nazwa pochodzi od połączenia „Manhattan” i „Stonehenge”, a zjawisko przyciąga tłumy fotografów i instagramerów z całego świata. Geneza nazwy i historia Termin Manhattanhenge został wymyślony przez astrofizyka Neila deGrasse Tysona w 1997 roku w artykule dla magazynu „Natural History“. Tyson, dyrektor planetarium Haydena przy Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, zainspirował się wizytą w Stonehenge w młodości. Udział w wyprawie badawczej z Geraldem Hawkinsem – naukowcem, który wysunął teorię o astronomicznej funkcji Stonehenge – uświadomił mu, że podobne zjawisko zachodzi w nowoczesnym Manhattanie. Choć starożytni budowniczowie Stonehenge świadomie projektowali konstrukcję pod kątem wędrówki Słońca po niebie, twórcy nowojorskiego planu ulic nie planowali takiego efektu. To przypadek, że siatka ulic, stworzona w XIX wieku, zgrała się z cyklem słonecznym. Manhattanenge w tym roku Pierwszy Manhattanhenge w tym roku wypada 28 maja, o godzinie 20:14 czasu lokalnego. Powtórka nastąpi dzień później, 29 maja, o 20:13. Kolejna okazja do obserwacji tego fenomenu wystąpi latem – 11 i 12 lipca. Pełna tarcza Słońca będzie jednak widoczna tylko 28 maja i 12 lipca. W pozostałe dni widać tylko jej połowę, reszta już skrywa się pod horyzontem. Zjawisko nie przypada dokładnie w letnie przesilenie, które w 2026 roku wypada 21 czerwca. Ze względu na układ ulic Manhattanu ma miejsce mniej więcej trzy tygodnie przed i po tej dacie, kiedy Słońce ustawia się dokładnie wzdłuż głównych ulic przebiegających na linii wschód-zachód. Najlepsze miejscówki do obserwacji Najlepsze punkty obserwacyjne to ulice biegnące na linii wschód-zachód: 14th Street, 23rd Street, 34th Street, 42nd Street i 57th Street. Im dalej na wschód, tym bardziej spektakularny efekt – promienie słońca pięknie odbijają się od fasad budynków. Manhattanhenge można również obserwować zza East River i z Long Island City na Queensie. Całe wydarzenie ma raczej charakter nieformalny. Miłośnicy fotografii zbierają się na długo przed zachodem słońca, aby uchwycić jak najlepsze ujęcie. Warto to wziąć pod uwagę. Przy planowaniu można też wspomóc się którąś z aplikacji śledzących ruch Słońca, np. Sun Surveyor lub Sun Tracker. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Słońce kluczem do odkrycia nowej Ziemi. Pomoże w tym ESPRESSO
Poszukiwanie planet pozasłonecznych właśnie wkroczyło w nową fazę. Co ciekawe, aby odnaleźć planety krążące wokół odległych gwiazd, naukowcy przyglądają się naszej własnej centralnej gwieździe. W jaki sposób zrozumienie natury Słońca przybliża nas do odkrywania nowych światów?
Wykrywanie oraz charakteryzowanie planet podobnych do Ziemi, czyli posiadających warunki fizyczne umożliwiające istnienie ciekłej wody, a tym samym potencjalnie sprzyjających życiu, jest jednym z podstawowych zadań współczesnej astrofizyki. Niestety poszukiwanie te utrudnia astrofizyczny „szum” z gwiazd macierzystych. Dotychczasowe metody radzenia sobie z tym problemem są niewystarczające do osiągnięcia wymaganych poziomów precyzji. Nowe, nieznane światy Jednak jeden instrument, a tak naprawdę cała infrastruktura, mogą to zmienić. Mowa o teleskopie Paranal solar Espresso Telescope (PoET). Jest on połączony ze spektrografem ESPRESSO (ESO), co umożliwi jednoczesne prowadzenie obserwacji całkowitego widma Słońca oraz obserwacji rozdzielonych przestrzennie na poziomie pojedynczych sekund łuku, przy rozdzielczości widmowej R~200000. Aktualne dane mówią o około 6300 potwierdzonych planetach pozasłonecznych (egzoplanetach). Ponadto istnieją tysiące kandydatów oczekujących na potwierdzenie – głównie z misji takich jak Kepler Space Telescope i TESS. Te pozaziemskie światy są zazwyczaj wykrywane i badane poprzez analizę światła pochodzącego z ich gwiazd macierzystych, m.in. przez szukanie małych zmian w widmie gwiazdy. Jednak aktywność gwiazdowa może wytwarzać sygnały, które zagłuszają, a w innych sytuacjach naśladują zmiany wywoływane przez bliskie gwieździe planety. Podobnie jak plamy słoneczne zmieniają światło słoneczne, powierzchniowa aktywność innych gwiazd zaburza ich widma w sposób, który może być mierzony, jako „szum”, przy użyciu aktualnych instrumentów do polowania na planety. Usuwanie tego szumu z widma odległej gwiazdy jest trudne, ponieważ nie rozumiemy w pełni, jak aktywność gwiazdowa zmienia światło, które obserwujemy. Na szczęście naukowcy znaleźli rozwiązanie: postanowili nauczyć się tego od naszej własnej gwiazdy. PoETyckie łowy na egzoplanety Infrastruktura PoET składa się z teleskopu ze zwierciadłem o średnicy 60 cm, które gromadzi światło z określonych obszarów na Słońcu, takich jak pojedyncze plamy słoneczne. Bada w ten sposób sygnatury aktywności gwiazdowej. PoET obejmuje też mniejszy teleskop, który zbiera światło od całej widocznej powierzchni tarczy słonecznej. – Będziemy w stanie analizować z bardzo wysoką rozdzielczością specyficzne obszary Słońca w sposób dotąd niespotykany – mówi Alexandre Cabral, współkierujący projektem PoET. Ekspert wyjaśnia, że jednoczesne obserwacje zarówno tarczy słonecznej, jak i pojedynczych cech powierzchniowych, pozwolą dokładnie ustalić, jak aktywność gwiazdowa zmienia widmo słoneczne. Następnie może to zostać użyte jako przewodnik do precyzyjnego usunięcia „szumu” odległych gwiazd, zdolnego ukrywać egzoplanety. Aby sprawdzić, czy pomysł jest trafny, konieczny jest precyzyjny instrumentu zaprojektowanego do badania planet pozasłonecznych. Instrument o bardzo energetycznej nazwie ESPRESSO. Ekstremalna precyzja ESPRESSO ESPRESSO to ekstremalnie precyzyjny spektrograf wysokiej rozdzielczości, zdolny do wykrywania niewielkich zmian w widmach gwiazd, zwykle w celu odnalezienie lub scharakteryzowania okrążających je planet. Jako instrument do poszukiwania egzoplanet na Bardzo Dużym Teleskopie (VLT), badający w nocy odległe gwiazdy, ESPRESSO będzie teraz też używany w dzień przez PoET do analizowania widm słonecznych. To sprawia, że astronomowie zyskali nowe możliwości. Noc i dzień nad Atakamą Tak zwane pierwsze światło PoET zostało zarejestrowane na początku kwietnia w należącym do ESO Obserwatorium Paranal. Znajduje się ono na chilijskiej pustyni Atakama, która jest uznawana za jedno z najlepszych miejsce na świecie do obserwacji nieba. W rejonie tym występuje średnio około 330–340 bezchmurnych nocy w ciągu roku. Między innymi dlatego znajdują się tam największe i najnowocześniejsze naziemne obserwatoria astronomiczne globu. Wśród nich zasłużone La Silla Observatory, kompleks badawczy Chajnantor Observatory z kultowym teleskopem ALMA czy otwarte niedawno obserwatorium imienia Very C. Rubin. Na Atakamie znajduje się też polskie Obserwatorium Cerro Murphy zarządzane przez badaczy z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN. Pierwsze obserwacje PoET pokazały, że system działa zgodnie z wymaganiami i jest w stanie uzyskiwać widma zarówno całej tarczy słonecznej, jak i określonych obszarów na niej. Po trwającym okresie optymalizacji rozpocznie się faza naukowa. Pierwsze dane powinniśmy uzyskać do końca roku. Źródło: Universe Today Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słońce przygaśnie nad Polską. Takiego zaćmienia nie było od 27 lat
Po spektakularnych zjawiskach, które w ostatnich miesiącach można było obserwować na niebie, przed nami kolejne wyjątkowe wydarzenie astronomiczne. Tym razem to Księżyc częściowo przesłoni tarczę Słońca, tworząc rzadko spotykany efekt wizualny. Nad Polską będzie można zobaczyć jedno z najgłębszych częściowych zaćmień od kilkudziesięciu lat – zjawisko, które dla wielu obserwatorów może okazać się jednym z najbardziej widowiskowych w najbliższym czasie.
Zbliżające się częściowe zaćmienie Słońca zapowiada się szczególnie interesująco ze względu na moment jego kulminacji. Maksimum zjawiska przypadnie tuż przed zachodem Słońca, co sprawi, że jego tarcza przybierze formę wąskiego, świetlnego sierpa widocznego nisko nad horyzontem. Tego typu konfiguracja nie tylko wzmacnia efekt wizualny, ale również zwiększa szanse na obserwację przy sprzyjających warunkach atmosferycznych. Kiedy dokładnie będzie można je zobaczyć i w których regionach kraju warunki będą najlepsze? Częściowe zaćmienie Słońca w Polsce – kiedy i gdzie będzie najlepiej widoczne? Zaćmienie przypadające na 12 sierpnia będzie miało wyraźnie zróżnicowany przebieg w zależności od regionu kraju. Największe zakrycie tarczy słonecznej odnotują mieszkańcy zachodniej i centralnej Polski – w tych częściach kraju Księżyc przesłoni ponad 80% powierzchni Słońca, natomiast na południowym wschodzie wartości te będą niższe i wyniosą około 40-60%. W Warszawie maksymalna faza osiągnie poziom około 82%, co oznacza wyraźne przyciemnienie światła dziennego. Zjawisko rozpocznie się wieczorem, około godziny 19:10–19:20 czasu letniego, a jego kulminacja nastąpi około 20:00. W wielu miejscach kraju obserwacja zakończy się jednak wcześniej, ponieważ Słońce zajdzie już w trakcie trwania zaćmienia – między około 20:06 a 20:40, w zależności od lokalizacji. To właśnie moment zachodu nada temu wydarzeniu szczególny charakter wizualny. Nisko położona nad horyzontem tarcza Słońca, częściowo przysłonięta przez Księżyc, przybierze intensywne odcienie pomarańczu i czerwieni, co w połączeniu ze stopniowym spadkiem jasności stworzy rzadko spotykany efekt świetlny. Najlepsze warunki do obserwacji będą panować w miejscach z odsłoniętym widokiem na zachodni horyzont – szczególnie poza terenami zurbanizowanymi, gdzie ograniczone jest zanieczyszczenie światłem. Eksperci zwracają uwagę, że nawet przy częściowym zaćmieniu możliwe będzie zauważenie subtelnych zmian w oświetleniu krajobrazu, a w końcowej fazie – tuż przed zachodem – także charakterystycznego „ścięcia” tarczy słonecznej. Gdzie zobaczyć całkowite zaćmienie Słońca w 2026 roku? Najlepsze miejsca na świecie Pełna faza zaćmienia, podczas której tarcza Słońca zostaje całkowicie zasłonięta przez Księżyc, będzie widoczna wyłącznie w wąskim pasie przebiegającym przez północną część globu. Zjawisko rozpocznie się nad obszarami arktycznymi, obejmując trudno dostępne rejony północnej Rosji, w tym Półwysep Tajmyrski i okolice Morza Łaptiewów. Następnie cień Księżyca przesunie się nad Grenlandię, gdzie niemal dziewicze krajobrazy i brak zanieczyszczenia światłem stworzą wyjątkowe warunki do obserwacji korony słonecznej – zjawiska widocznego wyłącznie podczas całkowitego zaćmienia. Jednym z najważniejszych punktów na mapie obserwatorów będzie także Islandia. W zachodniej części kraju, w tym w rejonie Reykjavíku i półwyspu Snæfellsnes, całkowita ciemność potrwa ponad dwie minuty, a surowe, wulkaniczne krajobrazy nadadzą temu wydarzeniu szczególnie spektakularny charakter. W dalszej części trasy cień Księżyca dotrze nad Europę, obejmując północne regiony Hiszpanii. To właśnie tam – w takich miejscach jak Asturia, Galicja czy Kastylia i León – warunki do obserwacji będą jednymi z najbardziej dostępnych dla turystów, a długość fazy całkowitej wyniesie około półtorej minuty. Takie miasta jak León czy Oviedo już przygotowują się na zwiększony ruch odwiedzających. Zjawisko zakończy się natomiast w Portugalii, gdzie jedynie północno-wschodnie regiony znajdą się na skraju pasa całkowitej ciemności, oferując bardzo krótką, ale nadal wyjątkową możliwość obserwacji pełnego zaćmienia. Źródła: Twoja Pogoda, National Geographic Polska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W Polsce uruchomiono nowy radioteleskop monitorujący Słońce. Sfinansowała go Europejska Agencja Kosmiczna
W Obserwatorium Astronomicznym w Białkowie uruchomiono stację badawczą wyposażoną w sześciometrową antenę radiową. Jej celem jest nieustanne monitorowanie pogody kosmicznej. Za tą inwestycją stoi Europejska Agencja Kosmiczna, a za wykonaniem – polscy eksperci z Uniwersytetu Wrocławskiego oraz z firmy ITTI.
– ROSIE (Radio Observations of the Solar Indicative Emissions) podkreśla rosnącą rolę, jaką Polska odgrywa w europejskich działaniach na rzecz monitorowania pogody kosmicznej – napisał w komunikacje ESA Juha-Pekka Luntama, dyrektor Biura Pogody Kosmicznej ESA. Polscy eksperci ds. pogody kosmicznej Zdaniem eksperta polski przemysł kosmiczny i środowisko akademickie odgrywają również wiodącą rolę w nadchodzącej misji satelitarnej SAWA. Zapewni ona dodatkowe źródło danych w czasie zbliżonym do rzeczywistego na temat stanu atmosfery z orbity. Juha-Pekka Luntama odnosił się tutaj do opracowywanego w Polsce m.in. przez Centrum Badań Kosmicznych PAN nanosatelity mającego badać termosferę Ziemi. Dane zbierane przez SAWA będą zasilać modele i usługi dostarczające alerty dotyczące pogody kosmicznej, narzędzia prognostyczne oraz inne produkty bazujące na danych solarnych. Jednak to dopiero opracowywana misja, natomiast ROSIE działa aktywnie od 10 marca. Antena radioteleskopu skierowana jest w stronę Słońca. Dwa szybkie spektrografy radiowe filtrują napływające fale radiowe w celu monitorowania dwóch konkretnych częstotliwości, które stanowią użyteczne wskaźniki aktywności słonecznej. Częstotliwości te są często nazywane „wskaźnikami radiowymi Słońca”. Służą jako wiarygodne przybliżenia emisji promieniowania ekstremalnego ultrafioletu, którego nie można obserwować bezpośrednio z powierzchni Ziemi, a które odgrywa istotną rolę w jonizacji oraz ogrzewaniu górnych warstw atmosfery ziemskiej. Jak ochronić satelity? W związku z tym, że ocieplenie klimatu powoduje rozszerzanie się atmosfery, dochodzi do wypychania satelitów znajdujących się na niskiej orbicie ziemskiej z ich ustalonych trajektorii. Uwzględnienie tych zakłóceń ma kluczowe znaczenie dla bezpiecznego zarządzania ruchem kosmicznym oraz zapobiegania kolizjom na orbicie. Istotne jest również to, że wywołana promieniowaniem słonecznym jonizacja zachodząca w górnych warstwach atmosfery może osłabiać, opóźniać lub zakłócać sygnały przesyłane z satelitów na Ziemię. W naszym stechnicyzowanym świecie skutki tego mogą być poważne i prowadzić do niebezpiecznych zakłóceń usług pozycjonowania i nawigacji w takich branżach jak transport, lotnictwo i rolnictwo precyzyjne. Skutki błędów mogą być katastrofalne. Pomiary przeprowadzone przez ROSIE pomogą monitorować te zakłócenia i ograniczać ich wpływ na aplikacje oparte na systemie GNSS. – Obserwacje prowadzone przez ROSIE można również dostosować i rozszerzyć w celu wykrywania intensywnej aktywności słonecznej, takiej jak rozbłyski i koronalne wyrzuty masy (CME). To pozwoli ostrzegać przed ich potencjalnym wpływem na ważne częstotliwości radiowe wykorzystywane w telekomunikacji i geolokalizacji – komentuje profesor Paweł Rudawy z Uniwersytetu Wrocławskiego. Zarządzanie teleskopem i analiza danych Ważny udział w projekcie ma polska spółka ITTI. – Jesteśmy liderem konsorcjum, które we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim realizuje projekt ROSIE. Pełnimy kluczową rolę w zakresie rozwoju systemów informatycznych, odpowiadając za udostępnianie danych poprzez portal internetowy ROSIE oraz integrację z portalem ESA – mówi dr Joanna Baksalary, kierująca działem kosmicznym w ITTI Sp. z o.o. Ekspertka wyjaśnia, że do głównych zadań firmy należy opracowanie oprogramowania do dystrybucji danych oraz ich prezentacji, a także automatyzacja procesów związanych z ich przetwarzaniem. – Wspólnie z Uniwersytetem Wrocławskim zaimplementowaliśmy również algorytmy umożliwiające wykrywanie wybuchów słonecznych oraz dystrybucję informacji o tych zjawiskach. W kolejnych etapach projektu planowane jest wdrożenie algorytmów sztucznej inteligencji wspierających zarządzanie i analizę danych pozyskiwanych z radioteleskopu, a także budowa długoterminowego archiwum danych, które zapewni ich przechowywanie i dostępność przez kolejne 50 lat – dodaje dr Baksalary. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Satelita Proba-3 zadzwonił do domu! ESA przywróciła kontakt ze statkiem przełomowej misji tworzącej sztuczne zaćmienia Słońca
Europejska Agencja Kosmiczna ogłosiła w czwartek 19 marca, że ponownie nawiązała łączność ze statkiem kosmicznym będącym częścią misji Proba-3, po utracie kontaktu miesiąc temu. To znakomita informacja. Pozostaje jednak pytanie, czy uda się przywrócić statkom pełną operacyjność?
Wystrzelona w grudniu 2024 roku misja ESA Proba-3 wykorzystuje dwa statki kosmiczne lecące w ultraprecyzyjnej formacji, aby symulować zaćmienie Słońca ponad 60 tys. kilometrów nad Ziemią. Jeden z satelitów, wyposażony w osłonę o średnicy 1,4 metra, która odgrywa rolę Księżyca – blokuje światło słoneczne – podczas gdy drugi obserwuje koronę z obszaru cienia. Takie sztuczne zaćmienie trwa przez sześć godzin i możliwe jest raz na około 19 godzin, bo tyle trwa pełna obieg po wyznaczonej orbicie. Pierwsze zdjęcia z tego typu sztucznych zaćmień Słońca opublikowano w czerwcu 2025 r. roku. Były dowodem, że udało się uzyskać precyzyjny lot w formacji, który w przyszłości może być podstawą procesów tankowania satelitów na orbicie, orbitalnych elektrowni solarnych, a nawet stoczni orbitalnych. Z drugiej strony, utworzony przez dwa statki koronograf pokazał swoją ogromną wartość naukową. Walentynkowa anomalia Jednak 14 lutego 2026 r. doszło do anomalii na jednym z dwóch satelitów tego kosmicznego tandemu. – W oprogramowaniu komputera pokładowego jednej z części misji Proba-3 – statku kosmicznym Coronagraph (CSC) – wystąpiła anomalia. Najprawdopodobniej problem został spowodowany przez dwa niemal jednoczesne zdarzenia, które doprowadziły do zablokowania tzw. „semafora” w oprogramowaniu, czyli prostego licznika kontrolującego, która część systemu może korzystać ze współdzielonego zasobu (takiego jak dane czy element sprzętowy), tak aby zadania nie kolidowały ze sobą – mówi dr Marek Stęślicki, heliofizyk z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN we Wrocławiu. Dr Stęślicki jest jednym z głównych naukowców misji Proba-3. Jak wyjaśnia ekspert, w weekend 14–15 lutego CSC miał wykonać rutynową operację: tzw. desaturację koła reakcyjnego, służącego do koercji położenia w przestrzeni (obracania) statku kosmicznego. Gdy koła reakcyjne działają z maksymalną prędkość obrotową, oprogramowanie dodatkowo nakazuje użycie silników napędowych, aby pomóc podczas zwalniania kół reakcyjnych. Przed użyciem silniki muszą osiągnąć odpowiednią temperaturę. Podczas działania funkcji oprogramowania odpowiedzialnej za rozgrzewanie silników temperatura sprzętu przekroczyła dopuszczalny próg. Spowodowało to przerwanie funkcji dokładnie w momencie blokowania niektórych semaforów, co spowodowało nieprzewidzianą kombinację stanów semaforów. Jeden zablokowany semafor – Prawdopodobieństwo wystąpienia takiego zdarzenia jest bardzo niskie, dlatego ta luka w zabezpieczeniach oprogramowania nie została wykryta podczas testów. Zablokowany semafor uniemożliwił zmniejszania prędkości koła reakcyjnego, co spowodowało stopniową utratę prawidłowej orientacji statku kosmicznego. Co za tym idzie, panel słoneczny przestał być skierowany w stronę Słońca. W końcu utracono kontakt z CSC. Trwało to ponad miesiąc. Na całe szczęście panel słoneczny ustawił się tak, aby dostarczać odpowiedną ilość energii do systemów sondy i udało się ponownie nawiązać kontakt! W trakcie najbliższych spotkań konsorcjum naukowego misji poznamy dalsze procedury, które – mamy nadzieję – pozwolą uzyskać pełną sterowność i przywrócą możliwość obserwacji korony słonecznej – podsumowuje dr Stęślicki. Demonstracja technologii – Misja Proba-3 jest demonstracją technologii i technik umożliwiających tworzenie niezwykle precyzyjnych formacji satelitarnych. Patrząc na misję pod tym kątem, możemy mówić o pełnym sukcesie. Satelity Proba-3 ponad 50-krotnie ustawiły się w idealnej formacji, tworząc tym samym najdłuższy koronograf świata. Jest to bardzo ważny krok w kierunku przyszłych systemów wielosatelitarnych, działających z precyzją pojedynczego statku kosmicznego. Jednak poza demonstracją technologii misja ma też wymiar naukowy. Możliwość tworzenia sześciogodzinnych sztucznych zaćmień Słońca i badania jego korony daje heliofizykom niespotykane dotąd możliwości badawcze. Dlatego odzyskanie kontaktu ze statkiem Coronagraph jest tak świetną i wyczekiwaną informacją. Przed Proba-3 jeszcze wiele odkryć – komentuje dr hab. Piotr Orleański, dyrektor Centrum Badań Kosmicznych PAN. CBK PAN zaangażowane jest w misję zarówno inżynieryjnie, jak i naukowo. CBK PAN kierowało konsorcjum opracowującym tzw. Coronograph Control Box (CCB), czyli sterownik koronografu słonecznego, który zarządza głównym ładunkiem naukowym misji. W skład konsorcjum wchodziły firmy N7 Space, Creotech Instruments oraz Astri Polska. Drugim budowanym w CBK PAN urządzeniem misji jest Filter Wheel Assembly & Polarisers (FWA) – zestaw filtrów optycznych i polaryzatorów, które pozwalają wybierać, jakie światło obserwujemy i w jaki sposób je analizujemy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
W Białkowie uruchomiono ROSIE. To coś więcej niż kolejny teleskop
Słońce to potężna gwiazda, która jest co prawda życiodajna, ale jednocześnie może zagrażać ziemskiej technologii. W Białkowie pod Wrocławiem stanął nowoczesny instrument, który będzie nas przed tym ostrzegać. Radioteleskop ROSIE to kluczowy krok w stronę kosmicznej niezależności Unii Europejskiej.
Słońce nieustannie emituje promieniowanie radiowe. Niektóre zjawiska słoneczne bywają jednak niezwykle gwałtowne. Silne wybuchy na powierzchni gwiazdy mogą uszkodzić satelity, ale nie tylko – bywają one również groźne dla sieci energetycznych na Ziemi. Takie incydenty uderzają zatem w infrastrukturę krytyczną państw. Dotychczas Europa w dużej mierze polegała na danych na temat takich zagrożeń od zewnętrznych dostawców. Uzależnienie to stwarzało ryzyko w sytuacjach kryzysowych. Dlatego powstał projekt ROSIE, którego efektem jest nowy radioteleskop, który właśnie oddano do użytku w Obserwatorium Astronomicznym w Białkowie, które należy do Uniwersytetu Wrocławskiego. Nowy rozdział w polskiej astronomii Oficjalne testy radioteleskopu odbyły się 9 marca 2026 roku. Przeprowadziła je specjalna komisja ekspertów z ESA. Wyniki testów zostały zaakceptowane bez zastrzeżeń. Już 10 marca 2026 roku odbyło się uroczyste uruchomienie instrumentu. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele ESA oraz Polskiej Agencji Kosmicznej. Obecni byli również władze Uniwersytetu Wrocławskiego oraz twórcy urządzenia. Wynikiem projektu jest gotowy i działający system monitoringu. Dane z ROSIE będą udostępniane wszystkim zainteresowanym instytucjom w UE. Pozwolą one na generowanie alertów o zagrożeniach kosmicznych. Ten projekt można uznać za ogromny sukces polskiej myśli technicznej i naukowej. Wrocławscy naukowcy udowodnili, że potrafią realizować strategiczne projekty dla całej Europy. Dolny Śląsk stara się teraz o lokalizację Centrum Technologicznego ESA. Co wiemy o ROSIE? – Nowy radioteleskop wyposażony jest w antenę o średnicy 6 m oraz w dwa wysokiej klasy odbiorniki/digitizery, mogące rejestrować w każdym z obserwowanych kanałów do 1000 widm na sekundę, każde widmo o rozdzielczości 8192 punkty – wylicza prof. Paweł Rudawy z Instytutu Astronomicznego UWr. Jest on autorem projektu programu ROSIE oraz osobą odpowiedzialną za jego praktyczną realizację. Reflektor anteny wykonano z litych paneli aluminiowych, wspartych na przestrzennej kratownicy z rur stalowych przymocowanych do centralnego stożka ściętego. Urządzenie pracuje w pasmach radiowych 1 GHz i 2.8 GHz (tzw. pasma F30 oraz F10.7). Dzieje Obserwatorium w Białkowie Obserwatorium astronomiczne w Białkowie powstało w latach 80-tych XIX-go wieku. Była to prywatna inicjatywa astronoma-amatora Leo von Wutschichowsky’ego (1854–1927). Po jego śmierci w 1927 roku ówczesny Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität zu Breslau odkupił teleskop i jego naukowcy zaczęli korzystać z obserwatorium. Po II wojnie światowej miejsce to przejął Uniwersytet Wrocławski. Z instrumentów korzystała ekipa astronomów pod kierunkiem prof. Eugeniusza Rybki, który przeniósł się tam z odebranego Polsce Lwowa. W latach 60-tych i 70-tych XX wieku naukowcy z Wrocławia chcieli stworzyć nowe obserwatorium uniwersyteckie na szczycie góry Wielka Sowa (1015 m n.p.m.) w paśmie Gór Sowich. Niestety nie doszło do tego, ale skonstruowano instrumenty, które miały w nim stanąć. Trafiły tymczasowo do Białkowa, gdzie są jednak wykorzystywane po dziś dzień. Źródła: Obserwatorium w Białkowie, Uniwersytet Wrocławski Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polski instrument badawczy złapał efekty jednego z najpotężniejszych rozbłysków na Słońcu
Polski instrument, jako jedyny spośród przyrządów sondy NASA, zarejestrował efekty burzy słonecznej, która przyniosła nam ubiegłotygodniowe zjawiskowe zorze polarne. GLOWS, bo taką nazwę nosi zaprojektowany i wykonany przez polskich naukowców instrument, działa na sondzie heliosferycznej NASA IMAP znajdującym się obecnie 1,5 miliona kilometrów od Ziemi.
Już za kilka dni rozpoczyna się naukowa faza amerykańskiej misji badawczej The Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP). Wystrzelona we wrześniu 2025 roku sonda NASA dotarła do punktu Lagrange’a 1 w styczniu 2026 roku. Urządzenie ma badać dwa ważne i wzajemnie powiązane zagadnienia naukowe dotyczące tzw. heliosfery: przyspieszanie cząstek energetycznych oraz oddziaływanie wiatru słonecznego z lokalnym ośrodkiem międzygwiazdowym. Ale już dzisiaj możemy powiedzieć, że zainstalowany na sondzie polski instrument badawczy GLObal solar Wind Structure (GLOWS) działa znakomicie. Zbiera znacznie szersze dane, niż ktokolwiek się spodziewał. Rozbłysk klasy X Gdy 18 stycznia 2026 roku doszło na Słońcu do jednego z najsilniejszych rozbłysków w historii pomiarów – wyjątkowo długiego rozbłysku sklasyfikowanego jako X1.95, po którym nastąpił ogromny koronalny wyrzut masy (ang. Coronal Mass Ejection, CME) – przyrządy misji IMAP do rejestrowania tego typu zjawisk przeszły w tzw. tryb bezpieczny. Wyrzut był na tyle duży i groźny, że mógł doprowadzić do trwałych uszkodzeń. – W tej sytuacji całkiem niespodziewanie okiem sondy okazał się nasz działający instrument GLOWS – powiedział dr hab. Maciej Bzowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Bzowski jest kierownikiem zespołu odpowiadającego za projekt, budowę i analizę danych zbieranych przez GLOWS. Jak wyjaśniają eksperci, niedługo po opisywanym rozbłysku centrum operacji sondy IMAP rozesłało informację do zespołów zarządzających poszczególnymi przyrządami o ekstremalnym i potencjalnie niebezpiecznym strumieniu cząstek energetycznych wyemitowanych przez Słońce. Mimo to polscy naukowcy nie zdecydowali się na wyłączenie instrumentu, ponieważ GLOWS został zaprojektowany do prowadzenia obserwacji poświaty w dalekim ultrafiolecie. Ma za zadanie rejestrować fotony o bardzo wąskiej długości fali, czyli 121,5 nanometrów. Innymi słowy – wysokoenergetyczne cząstki z CME nie powinny wpływać na jego pracę. Pełna funkcjonalność w skrajnych warunkach – W pomiarach instrumentu GLOWS nieco podwyższony sygnał, spowodowany burzą słoneczną był widoczny już od około godziny ósmej 19 stycznia. Maksimum tego efektu wystąpiło w godzinach 19–20 i było w pełni zgodne z danymi z instrumentów satelity GOES, zaprojektowanego do monitorowania ekstremalnych zjawisk pogody kosmicznej – mówi dr Marek Strumik z zespołu instrumentu GLOWS. Co istotne, instrument GLOWS zachował ciągłość pracy oraz pełną funkcjonalność podczas oddziaływania ekstremalnej burzy słonecznej. – GLOWS został zaprojektowany i zbudowany do obserwacji fotonów UV. Padające na detektor fotony wybijają elektrony, które są rejestrowane przez komputer pokładowy jako sygnał. A więc chmura naładowanych cząstek ze Słońca jest dla nas zakłóceniem, którego chcemy się pozbyć. Ostatnie zjawisko było bardzo silne, co pozwala nam z dużą dokładnością wyizolować ten dodatkowy sygnał. Będzie to miało duże znaczenie dla kalibracji GLOWS-a – wyjaśnia dr hab. Izabela Kowalska – Leszczyńska z CBK PAN. Astronomka dodaje, że to co dla nas jest „zanieczyszczeniem”, dla innych stanowi cenne źródło informacji o strukturze chmury naładowanej materii, która została wyrzucone ze Słońca. – GLOWS, w przeciwieństwie do wielu innych instrumentów misji IMAP, zarejestrował przebieg całego zjawiska. Na tej podstawie możemy określić wielkość chmury, a może nawet jej strukturę, a na pewno czas jej przejścia. W sygnale bowiem widoczne są falki sugerujące, że chmura nie była jednorodna. Niewątpliwie czeka nas teraz wnikliwa analiza zebranych danych, które stanowią miłą, ale wciąż niespodziankę – podkreśla uczona. Dane z GLOWS trafią do USA Faza naukowych obserwacji sondy IMAP, w tym instrumentu GLOWS rozpocznie się dopiero za kilka dni. Ale już teraz możemy śmiało powiedzieć, że instrument przeszedł pomyślnie bardzo ekstremalny test i w dodatku wyciągnął z niego naukę. Dane zebrane przez GLOWS zostały też przesłane do USA, do zespołu prof. Davida McComasa z Uniwersytetu Princeton, który kieruje całą misją od strony naukowej. Przypomnijmy, że ten pierwszy całkowicie polski instrument naukowy na misję IMAP został sfinansowany ze środków budżetu państwa na podstawie umowy pomiędzy NASA a Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To była najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat. Wywołała zorze polarne widoczne nawet w Kalifornii
Dwie noce w styczniu 2026 dały nam niezwykle silne zorze polarne, widoczne w całej Polsce. Jednak doniesienia o tym zjawisku płyną z całej półkuli północnej – zorzę obserwowano między innymi na południu USA, gdzie pojawia się bardzo rzadko. Za ten wyjątkowy spektakl odpowiada aktywność słoneczna, w tym wyjątkowo silna burza radiacyjna.
Choć zorza polarna z 19 i 20 stycznia 2026 nie była najsilniejsza w ostatnich dekadach, to miała w sobie coś wyjątkowego. Oprócz burzy magnetycznej Słońce zafundowało nam także burzę radiacyjną. I to właśnie ta druga odpowiada za błyskawiczne pojawienie się silnej zorzy na niebie. Pogoda kosmiczna – trzy skale, trzy zjawiska Według informacji Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, na pogodę kosmiczną składają się trzy zjawiska: burze geomagnetyczne (geomagnetic storm, czyli zaburzenia ziemskiego pola magnetycznego wywołane warunkami w wietrze słonecznym), burze radiacyjne (solar radiation storm, czyli wzrost promieniowania towarzyszący wzrostowi liczby cząstek energetycznych) oraz zakłócenia radiowe (radio blackout, czyli zakłócenia jonosfery spowodowane słoneczną emisją promieniowania X). Tym trzem zjawiskom przypisano trzy skale: R dla zakłóceń radiowych, G dla burz geomagnetycznych i S dla burz radiacyjnych. W celu ostrzegania przed możliwymi negatywnymi skutkami tych zjawisk stosuje się alerty opracowane w oparciu o te trzy skale. Najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat 19 stycznia jeden z najpopularniejszych serwisów meteorologicznych na świecie — MyRadarWX — wydał ostrzeżenie przed burzą radiacyjną na poziomie S4 (w skali od 1 do 5). Okazała się najsilniejsza od prawie ćwierć wieku. Innymi słowy – w Ziemię uderzył strumień wysokoenergetycznych protonów, wyemitowanych przez Słońce. Według IMGW tak silne zjawisko może spowodować m.in.: możliwe kłopoty z pamięciami urządzeń elektronicznych, zaszumienie zdjęć, ryzyko napromieniowania astronautów podczas spacerów kosmicznych, a także pilotów i pasażerów samolotów, czy tłumienie komunikacji radiowej na wysokich częstotliwościach ponad regionami biegunowymi. Wszystko to jednak dotyczy tylko dużych wysokości – na Ziemi jesteśmy zwykle bezpieczni. Tym razem także na dużych wysokościach i w rejonach polarnych nie zanotowano poważnych incydentów. Ale widać było inny, znacznie przyjemniejszy skutek: burza radiacyjna przyczyniła się do spektakularnych zórz polarnych. Burza magnetyczna czy radiacyjna? Tak powstają zorze polarne Zorze polarne znacznie częściej wywołane są burzami geomagnetycznymi. Takie burze potrzebują jednak 3–4 dni, aby przebyć drogę ze Słońca na Ziemię, a cząstki wyemitowane przez Słońce 19 stycznia 2026 roku wywołały spektakularne zorze w czasie krótszym niż 24 godziny. Zatem mimo, że styczniowe zorze były wizualnie słabsze niż np. te z maja 2024 roku – to wywołało je nie notowane od lat zjawisko. A jakie było źródło tego całego zamieszania na samym Słońcu? Był to potężny rozbłysk klasy X1.9, w pobliżu równika Słońca. Towarzyszył mu tzw. koronalny wyrzut masy (CME). Wywołały one zarówno burzę radiacyjną, jak i magnetyczną. Ta druga dotarła do Ziemi później, dzięki czemu mogliśmy cieszyć się powtórką zorzy polarnej kolejnego wieczoru. Źródła: Bigthink, IMGW, Fakt Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gdzie wybrać się na wakacje, by pogoda nie zawiodła? To najbardziej słoneczne miejsce świata
Zimą, gdy dni są krótkie, a za oknem dominuje szarość i chłód, coraz więcej osób zaczyna marzyć o ucieczce w miejsca, gdzie słońce świeci niemal bez przerwy. Dla jednych to sposób na poprawę nastroju, dla innych – realna potrzeba regeneracji po miesiącach niedoboru światła. Gdzie jednak zaplanować wakacje, by mieć gwarancję dobrej pogody? Najnowsze zestawienie wskazuje miejsce, które pod tym względem nie ma sobie równych.
Odpowiedzi na pytanie, gdzie planować słoneczne wakacje, poszukano w ramach badania Holiday Happiness Index, przygotowanego we współpracy z Natalie Dattilo-Ryan – psycholożką kliniczną i ekspertką w dziedzinie holistycznego dobrostanu związaną z Uniwersytetem Harvarda. Analiza objęła 50 popularnych destynacji na całym świecie i opierała się na pięciu kluczowych czynnikach wpływających na samopoczucie podczas wypoczynku: dostępie do światła słonecznego, jakości snu, zdrowych nawykach żywieniowych, kontakcie z naturą oraz poziomie aktywności fizycznej. Dodatkowo uwzględniono całkowitą liczbę godzin słonecznych w ciągu roku, co pozwoliło precyzyjnie określić, które miejsca oferują najbardziej sprzyjające warunki do wypoczynku. Wynik analizy był jednoznaczny – na szczycie rankingu znalazło się miasto, które może pochwalić się ponad 3500 godzinami słońca rocznie. Światowa stolica słońca i pogody bez kompromisów Najnowsze zestawienie Holiday Happiness Index nie pozostawia wątpliwości, że to Dubaj jest najbardziej słonecznym miejscem wakacyjnym na świecie. Miasto może pochwalić się aż 3577 godzinami słońca rocznie, co przekłada się na średnio osiem do dziesięciu godzin pełnego nasłonecznienia dziennie. W praktyce oznacza to niemal całkowite wyeliminowanie ryzyka niepogody – opady deszczu są tu zjawiskiem rzadkim, a pochmurne dni należą do absolutnych wyjątków. To właśnie ta przewidywalność warunków atmosferycznych sprawia, że Dubaj od lat przyciąga turystów spragnionych światła, ciepła i stabilnej aury, szczególnie w miesiącach zimowych, gdy Europa zmaga się z krótkimi dniami i niedoborem słońca. Choć miasto bywa kojarzone z ekstremalnymi temperaturami, kluczowe znaczenie ma wybór odpowiedniego terminu podróży. Eksperci i doświadczeni podróżnicy zgodnie wskazują, że okres od listopada do marca oferuje najbardziej komfortowe warunki do wypoczynku. Wówczas dzienne temperatury utrzymują się na poziomie około 25–27°C, co pozwala w pełni korzystać zarówno z plaż nad Zatoką Perską, jak i z miejskich atrakcji – od spacerów po marinach, przez wizyty w restauracjach na dachach wieżowców, aż po relaks w klubach plażowych. Wysoki poziom nasłonecznienia idzie tu w parze z rozbudowaną infrastrukturą rekreacyjną i gastronomiczną, co sprawia, że słońce nie jest jedynie dodatkiem do urlopu, lecz jego centralnym elementem. Badanie zwraca również uwagę na fakt, że światło słoneczne w Dubaju sprzyja nie tylko wypoczynkowi, ale także ogólnemu dobrostanowi. Stały dostęp do naturalnego światła, możliwość aktywności fizycznej na świeżym powietrzu oraz bliskość morza i terenów spacerowych przekładają się na poprawę jakości snu i samopoczucia. W efekcie Dubaj jawi się nie tylko jako miejsce gwarantujące piękną pogodę, lecz teoretycznie także jako destynacja odpowiadająca na potrzeby osób szukających regeneracji, energii i realnego oderwania się od zimowej szarości. Nie tylko Dubaj. Te miasta też oferują niemal gwarantowane słońce Choć Dubaj znalazł się na absolutnym szczycie zestawienia, ranking najbardziej słonecznych destynacji pokazuje, że pewna pogoda nie jest zarezerwowana wyłącznie dla Zatoki Perskiej. Tuż za nim uplasował się Kair, który notuje 3477 godzin słonecznych rocznie – zaledwie około stu mniej niż lider zestawienia. To przekłada się na ponad 300 dni ze słońcem w ciągu roku, co czyni egipską stolicę jednym z najbardziej przewidywalnych pogodowo kierunków na świecie. Połączenie intensywnego światła, suchego klimatu i bogatego dziedzictwa kulturowego sprawia, że Kair przyciąga zarówno miłośników historii, jak i osoby uciekające przed zimową aurą. W pierwszej dziesiątce znalazły się również miasta z bardzo różnych regionów globu, co pokazuje, że wysoka liczba słonecznych godzin nie jest domeną jednego kontynentu. Na Bliskim Wschodzie wyróżnia się Doha, oferująca podobny klimat do Dubaju, choć w nieco bardziej kameralnym wydaniu. W Ameryce Północnej wysoko oceniono Los Angeles oraz Orlando, gdzie słońce idzie w parze z rozbudowaną ofertą rozrywkową i łatwym dostępem do plaż lub parków tematycznych. Europa również ma swoich reprezentantów: Lizbona, Ateny i Madryt łączą dużą liczbę pogodnych dni z umiarkowanymi temperaturami, szczególnie atrakcyjnymi poza szczytem letnich upałów. Listę uzupełniają Delhi oraz Santiago, pokazując, że wysoki poziom nasłonecznienia może iść w parze zarówno z wielomilionową metropolią, jak i miastem otoczonym górami. Wspólnym mianownikiem tych destynacji jest stabilność klimatu i duża liczba dni sprzyjających aktywności na świeżym powietrzu. Dla podróżnych oznacza to jedno: jeśli priorytetem jest słońce, wybór wcale nie musi ograniczać się do jednego miejsca na mapie. Więcej informacji o Dubaju znajdziecie w najnowszym numerze National Geographic Traveler. Źródła: Travel + Leisure, Holiday Happiness Index Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski instrument zainstalowany na satelicie NASA IMAP uzyskał pierwsze kosmiczne światło! Przy okazji uchwycił kometę
Dzisiaj NASA poinformowała, że wszystkie instrumenty satelity heliosferycznego IMAP, wystrzelonego we wrześniu tego roku, pracują poprawnie. Wśród 10 instrumentów misji jest jeden zaprojektowany i całkowicie wykonany w Polsce. Mowa o GLOWS (Global Solar Wind Structure) – fotometrze zaprojektowanym do obserwacji poświaty heliosferycznej.
Dokładnie 13 listopada 2025 r. zbudowany w Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) instrument GLOWS zarejestrował swoje pierwsze światło w przestrzeni kosmicznej. GLOWS jest jednym z dziesięciu instrumentów naukowych misji NASA Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP), która obecnie znajduje się w pobliżu punktu libracyjnego L1 i przygotowuje się do wejścia na orbitę operacyjną. Niespodziewany kosmiczny wędrowiec Zarówno pierwsza, uzyska w połowie listopada krzywa blasku, jak również kolejne codzienne obserwacje, są zgodne z przewidywaniami modeli opracowanymi przez polskich ekspertów z CBK PAN. Modele te określane są jako WawHelioGlow i WawHelioIon. Pozyskany sygnał poświaty heliosferycznej i źródła gwiazdowe są wyraźnie widoczne. – Co najważniejsze, GLOWS obserwuje poświatę heliosferyczną niezwykle dobrze, a tło pozagalaktyczne ma znikomy wpływ na nasze pomiary – dokładnie tak, jak przewidywaliśmy. To potwierdza, że instrument działa zgodnie z założeniami projektowymi – mówi dr hab. Maciej Bzowski, główny naukowiec instrumentu GLOWS. Jednak na pierwszej krzywej blasku pokazał się sygnał, którego żaden, nawet najbardziej precyzyjny model nie mógł przewidzieć. – Niespodziewany, jasny sygnał pojawił się w obszarze, w którym nie ma jasnej gwiazdy. Anomalię tę zauważył dr Marek Strumik. W dodatku źródło sygnału zniknęło po kilku dniach – znacznie szybciej niż zachowywałaby się gwiazda stacjonarna. Sprawdziliśmy i potwierdziliśmy, że GLOWS wykrył kometę C/2025 K1 (Atlas) – wyjaśnia dr Bzowski. – W zakresie optycznym kometa ma jasność około 10 magnitudo, a mimo to nasz instrument zarejestrował ją bardzo wyraźnie. To doskonała wiadomość – oznacza, że w przyszłości będziemy mogli oceniać tempo produkcji wody nawet dla komet słabo widocznych z Ziemi, o ile znajdą się w naszym polu widzenia – dodał ekspert. NASA jest zadowolona z przebiegu misji Nie tylko GLOWS, lecz wszystkie 10 instrumentów znajdujących się na pokładzie satelity NASA IMAP pomyślnie wykonało pierwsze pomiary w przestrzeni kosmicznej. Tym samym możemy śmiało powiedzieć, że sonda rozpoczęła zbieranie wstępnych danych naukowych, choć wciąż jest w trakcie podróży do swojego stanowiska obserwacyjnego w punkcie libracyjnym Lagrange’a 1 (L1), położonym około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku Słońca. Brad Williams, dyrektor programu IMAP w Kwaterze Głównej NASA w Waszyngtonie, twierdzi, że jest niezwykle zadowolony z początkowej pracy misji IMAP w warunkach lotu. – Wszystkie instrumenty zostały pomyślnie uruchomione, a proces rozruchu przebiega zgodnie z planem. Zebraliśmy już użyteczne dane, w tym przetestowaliśmy uzyskany dzięki możliwościom sondy niemal rzeczywisty strumień danych pogody kosmicznej. To bardzo udany kamień milowy, który szybko przygotowuje grunt pod rozpoczęcie zasadniczych operacji naukowych – powiedział. Kosmiczny kartograf Sonda IMAP, kosmiczny kartograf, ma za zadanie zmapować granice heliosfery – ogromnego, obejmującego cały Układ Słoneczny bąbla wytworzonego przez wiatr słoneczny. Jej instrumenty mają również badać, w jaki sposób heliosfera oddziałuje z lokalnym środowiskiem galaktycznym poza jej granicami. Wszystko dlatego, że według licznych hipotez, to heliosfera tworzy kosmiczne środowisko, w którym możliwe było rozwinięcie się życia. Misja będzie badać również wiatr słoneczny – ciągły strumień naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce. Obserwacje te będą prowadzone aż przez pięć instrumentów sondy. Wszystko po to, by móc stworzyć system szybkiego ostrzegania – Active Link for Real Time (I‑ALiRT). Jego celem jest pomoc astronautom oraz znajdującym się w pobliżu Ziemi statkom kosmicznym w nierównej walce z niebezpiecznymi zjawiskami pogody kosmicznej i gwałtownym wzrostem promieniowania. System ma wysyłać ostrzeżenia minimum pół godziny przed np. uderzeniem obłoku plazmy słonecznej. Instrumenty IMAP już teraz wykonują pomiary wiatru słonecznego w czasie niemal rzeczywistym, co pozwala wspierać prognozy pogody kosmicznej. Sieć I‑ALiRT jest testowana i będzie gotowa do użytku przez prognostów pogody kosmicznej, gdy IMAP rozpocznie regularną misję naukową w punkcie L1. Wiemy już, że wszystkie instrumenty sondy IMAP działają poprawnie. Teraz pozostaje nam czekać do stycznia, kiedy to statek kosmiczny dotrze do punktu L1. Powinien znaleźć się tam tuż po Nowym Roku. Faza naukowa misji rozpocznie się 1 lutego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy powinniśmy przygotować się na depresję? Życie w ciemności popycha nas w jej objęcia
Krótkie, zimowo-jesienne dni w Polsce sprawiają, że całymi tygodniami możemy nie widzieć słońca. Spędzamy czas w słabo oświetlanych żarówkami klasach, biurach czy domach. Według naukowców ma to druzgocący wpływ na nasze zdrowie: fizyczne i psychiczne. Dostrzegacie jakieś zmiany? Pojawiły się nowe badania.
Życie w ciemności niesie za sobą szereg wyzwań: zmieniają się hormony, zaburza się rytm dobowy, dotykają nas zaburzenia nastroju i problemy ze snem. Berlińscy naukowcy udowodnili, że ograniczona ekspozycja na światło dzienne – szczególnie o jednej porze dnia – jest przyczyną wielu współczesnych chorób cywilizacyjnych. Depresja przez brak światła? Badania zespołu z Charité–Universitätsmedizin Berlin oraz St. Hedwig Hospital wykazały, że długotrwałe przebywanie w warunkach niskiego natężenia światła (tzw. biologicznej ciemności) prowadzi do wzrostu popołudniowego i wieczornego poziomu kortyzolu – hormonu stresu. To zjawisko podobne do depresji. Uczestnicy badania, którzy spędzali poranki w słabym świetle, wykazywali również zmiany w architekturze snu i zgłaszali wyższy poziom smutku oraz senności. Badania nad sztucznym światłem Eksperyment niemieckich naukowców objął 20 zdrowych, dorosłych osób w przedziale wiekowym 19–30 lat. Celem było sprawdzenie, jak ekspozycja rano na światło o niskiej intensywności wpływa na hormony stresu oraz sen. Uczestnicy zostali losowy przypisani do jednej z dwóch grup. Pierwsza grupa przez kilka poranków (od 8:00 do 12:00) przebywała w pomieszczeniach oświetlonych słabym światłem żarowym o intensywności 55 luksów (o temperaturze barwowej 2700 K). Druga grupa znajdowała się w warunkach światła fluorescencyjnego o wyższej intensywności: 800 luksów (o temperaturze barwowej 3500 K). Uczestnicy zachowywali swoje standardowe godziny snu, a ich rytmy okołodobowe były monitorowane przy pomocy akcelerometrów. W badaniu analizowano poziom kortyzolu (próbki śliny i moczu) oraz parametry snu zarejestrowane za pomocą polisomnografii. Jak niska intensywność światła wpłynęła na hormony stresu? W grupie przebywającej rano w słabym świetle odnotowano wyraźny wzrost poziomu kortyzolu w godzinach popołudniowych (16:00) oraz wieczornych (między 19:00 a 23:00). Początkowo poziomy kortyzolu w obu grupach były zbliżone, jednak po kilku dniach różnice stały się statystycznie istotne. Poranne i wczesnopopołudniowe poziomy kortyzolu nie wykazały znaczących różnic między grupami. Melatonina – hormon odpowiedzialny za regulację snu – zachowała typowy rytm dobowy w obu grupach, bez przesunięcia w czasie. Oznacza to, że słabe światło poranne nie wpłynęło na produkcję melatoniny, ale znacząco zmodyfikowało rytm wydzielania kortyzolu – hormonu stresu. Spadła jakość i długość snu Osoby z grupy słabego światła spały średnio o około 25 minut krócej niż ich osoby z grupy kontrolnej. Zmiany te dotyczyły rozkładu faz snu głębokiego. Przez brak światła w ciągu poranka aktywność mózgu charakterystyczna dla głębokiego snu została przesunięta na późniejsze fazy nocy. Pogorszenie nastroju już po 8 dniach Choć wyniki zadań związanych z czasem reakcji nie wykazały różnic między grupami, to subiektywne oceny samopoczucia były już inne. Ósmego dnia eksperymentu uczestnicy przebywający w słabym świetle zgłaszali wyższy poziom senności i smutku w porównaniu z grupą kontrolną. Zmiany emocjonalne pojawiły się jednak dopiero (lub już) po kilku dniach ekspozycji. Czy mała ilość światła szkodzi zdrowiu psychicznemu? Podsumowując – wyniki badania sugerują, że niewielka ilość światła porannego może wywoływać zmiany hormonalne i senne podobne do tych obserwowanych w depresji. Podniesiony poziom kortyzolu wieczorem, skrócony sen, przesunięcie głębokiego snu i subiektywne pogorszenie nastroju stanowią zbiór sygnałów ostrzegawczych. Obecnie wiele osób spędza znaczną część dnia przy sztucznym, słabym oświetleniu (poniżej 25 luksów), więc wnioski z badania są dosyć jednoznaczne: poprawa jakości światła – poprzez dostęp do naturalnego światła dziennego lub zastosowanie sztucznego światła o wysokiej intensywności w godzinach porannych – może stanowić skuteczną interwencję wspierającą zdrowie psychiczne. Źródło: Journal of Psychiatric Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chiny przedstawiają kosmiczne plany na przyszłość. Chcą odnaleźć „Ziemię 2.0”
Plan kosmiczny Chin na najbliższe lata może przyprawić o zawrót głowy. Chcą one wysłać cztery przełomowe satelity, z których każdy ma zmienić nasze postrzeganie Wszechświata – w tym odnaleźć planety podobne do Ziemi, na których moglibyśmy zamieszkać. Czy to część propagandy Państwa Środka, czy rzeczywisty plan podboju kosmosu?
Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna przedstawiła plany czterech nowych misji kosmicznych, które mają zostać zrealizowane w ramach 15. Planu Pięcioletniego (2026–20230). Zostały ogłoszone w państwowej telewizji, a ich celem ma być eksploracja najbardziej fascynujących i tajemniczych obszarów kosmosu oraz wyniesienie kraju na szczyt światowych badań egzoplanetarnych. Czy to może się udać? Chiny chcą odnaleźć nową Ziemię W ostatnich latach chińskich program kosmiczny przeszedł ogromną transformację. Po sukcesach misji księżycowych, marsjańskich i uruchomieniu własnej stacji orbitralnej kolejnym krokiem stała się eksploracja dalekiego kosmosu. Chińczycy chcą odpowiedzieć na pytanie: czy Ziemia jest jedyną planetą nadającą się do życia? Założenia misji Exo-Earth są ambitne. Chiński satelita, wyposażony w najnowocześniejsze instrumenty, ma monitorować tysiące gwiazd w naszej galaktyce, poszukując egzoplanet (planet orbitującej wokół gwiazdy innej niż Słońce) w tzw. strefie zamieszkiwalnej, czyli tym obszarze wokół gwiazdy, w którym mogą istnieć warunki sprzyjające obecności wody w stanie ciekłym oraz – potencjalnie – życiu. Dlaczego Chiny inwestują w poszukiwanie planet podobnych do Ziemi? Powodów jest kilka. Po pierwsze, chodzi o prestiż w światowym wyścigu technologicznym i naukowym. Stany Zjednoczone i Europa od lat prowadzą badania nad egzoplanetami, a sukcesy takich misji jak Kepler czy TESS pokazują, że poszukiwanie planet podobnych do Ziemi może stać się jednym z najważniejszych kierunków współczesnej astrofizyki. Chińczycy w dalszym kosmosie nie powinni więc nikogo dziwić. Po drugie, badania te są motorem rozwoju nowoczesnych technologii. Projekt Exo-Earth pobudza innowacje w zakresie optyki, detekcji światła, przetwarzania danych i automatyzacji analiz astronomicznych. Dzięki temu mogą budować nie tylko własne know-how, ale także potencjał do tworzenia nowych technologii cywilnych i militarnych. Te zaś dobrze wyglądają na udostępnianych w internecie propagandowych filmikach (chociaż niektórzy zapominają, że nie wszystkie są prawdziwe). Pozostałe chińskie misje kosmiczne Exo-Earth to nie jedyna misja wzmacniająca chiński program kosmiczny. W planie pięcioletnim ważnym elementem jest także Hongmeng Project – budowa konstelacji radioteleskopów umieszczonych… po niewidocznej stronie Księżyca. Pink Floyd byliby dumni! Czemu tam? To wyjątkowe, wolne od ziemskich zakłóceń radiowych miejsce, które umożliwi badania kosmicznej ciemnej ery – epoki poprzedzającej powstanie pierwszych gwiazd i galaktyk. Równolegle rozwijana jest także misja Kuafu-2, która ma być pierwszym satelitą badającym biegunowe regiony Słońca. Dostarczy to przełomowych danych o magnetyzmie słonecznym i cyklu aktywności gwiazdy, przez co dowiemy się więcej o burzach słonecznych i ich wpływie na infrastrukturę. Trzecim filarem ma być obserwatorium eXTP, łączące zaawansowane technologie promieniowania rentgenowskiego z badaniami ekstremalnych, tajemniczych obiektów kosmicznych: czarnych dziur i gwiazd neutronowych. Potencjalny przełom w poszukiwaniu życia pozaziemskiego Chiny wyraźnie zaznaczają swoją obecność w globalnym wyścigu kosmicznym. Odnalezienie planety o warunkach zbliżonych do ziemskich byłoby nie tylko przełomem naukowym, ale również impulsem do rozwoju nowych dziedzin technologii, biologii czy nawet filozofii. Każde kolejne odkrycie egzoplanety w ekosferze zwiększa szansę na odnalezienie śladów życia poza Ziemią. Jak podkreślają naukowcy z Uniwersytetu Pekińskiego, już dziś astrobiologia jest jednym z najprężniej rozwijających się kierunków nauki. Źródło: CGTN, Universe Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Awaria Cloudflare wstrząsnęła internetem. Ale największe zagrożenie dla globalnej sieci to burza magnetyczna
Awaria Cloudflare trwała krótko, ale wywołała spore zamieszanie. Eksperci ostrzegają jednak, że prawdziwe zagrożenie dla globalnego internetu wiąże się z ekstremalną aktywnością Słońca. Burza magnetyczna może poważnie zagrozić systemom komunikacyjnym na Ziemi.
Spis treści: Jak groźna może być burza magnetyczna? Jak często pojawiają się burze słoneczne? Dlaczego burza magnetyczna zagraża internetowi? Burza magnetyczna: czy da się ją przewidzieć? Aktywność Słońca zmienia się cyklicznie. Od stycznia 2025 r., nasza gwiazda znajduje się w szczycie aktywności, czyli w tak zwanym maksimum. Na jej powierzchni pojawia się najwięcej plam: ciemnych obszarów o znacznie niższej temperaturze niż temperatura otoczenia. Ich charakterystyczną cechą jest silne pole magnetyczne. Plamy mogą też się przesuwać i powiększać. Gdy ich średnica przekracza 150 tys. km, da się je dostrzec z Ziemi bez użycia teleskopu. Z maksimum słonecznym wiążą się również rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. Szczególnie groźne jest to drugie zjawisko. Koronalne wyrzuty masy to chmury plazmy – zjonizowanych wysokoenergetycznych cząstek – które odrywają się od Słońca i lecą w przestrzeń kosmiczną. Jeśli docierają do Ziemi, powodują gwałtowną zmianę pola magnetycznego Ziemi. To właśnie jest burza magnetyczna, niebezpieczna dla naszej infrastruktury energetycznej i komunikacyjnej. Jak groźna może być burza magnetyczna? Naukowcy od dawna ostrzegają o takiej ewentualności i apelują o podjęcie przygotowań. Już w 2008 roku Amerykańska Akademia Nauk przygotowała analizę, z której wynika, że potężna burza słoneczna mogłaby pozbawić prądu ogromne rzesze ludzi na całym świecie. Cztery lata temu, na konferencji skupiającej specjalistów z dziedziny cyfrowej komunikacji „SIGCOMM 2021”, przedstawiono badania opisujące skutki ekstremalnej pogody słonecznej. Ich autorką jest Sangeetha Abdu Jyothi, adiunktka na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Naukowczyni przygotowała opracowanie zatytułowane „Superburze słoneczne: Planowanie na wypadek internetowej apokalipsy”. Zdaniem Abdu Jyothi potężna burza magnetyczna mogłaby doprowadzić dosłownie do „internetowej apokalipsy”. Spowodowałaby, że miliony ludzi oraz instytucji na całym świecie zostałyby pozbawione dostępu do internetu. Oczywiście, bez portali społecznościowych i tym podobnych serwisów ludzkość nie przestałaby funkcjonować. Jednak obecnie w zasadzie niemal wszystko działa w oparciu o wymianę danych poprzez internet. Kontrola lotów samolotów, sterowanie ruchem kolejowym, dostarczanie prądu, gazu, wody, produkcja i dystrybucja towarów wymagają urządzeń i procesów podatnych na uszkodzenie w przypadku burzy słonecznej. Jak często pojawiają się burze słoneczne? Jak powiedziała Abdu Jyothi: „Podczas pandemii zobaczyliśmy, jak nieprzygotowany był świat. Nie było żadnego protokołu, który pozwoliłby skutecznie sobie z nią poradzić. I tak samo jest z odpornością internetu i całej naszej elektronicznej infrastruktury, która jest kompletnie nieprzygotowana na burzę słoneczną o dużej skali". Częścią problemu jest fakt, że ekstremalne burze magnetyczne zdarzają się rzadko, więc nikt nie zaprząta sobie nimi głowy. Według naukowców szacunkowe prawdopodobieństwo ekstremalnych zjawisk słonecznych, mogących bezpośrednio dotknąć naszą cywilizację, wynosi jedynie od 1,6 do 12% w każdej dekadzie. Potwierdza to historia. Na razie odnotowano tylko dwie potężne burze słoneczne. Pierwsza nastąpiła w 1859 roku, druga w 1921 roku. Wcześniejszy incydent, znany jako Carrington Event, doprowadził do tak poważnych zaburzeń magnetycznych na Ziemi, że druty telegraficzne iskrzyły. Natomiast zorze polarne, zwykle widoczne tylko w pobliżu biegunów, były obserwowane aż w okolicach równika. Dlaczego burza magnetyczna zagraża internetowi Na szczęście większość połączeń internetowych o charakterze lokalnym i regionalnym w coraz większym stopniu opiera się na światłowodach. Dlatego nie są narażone na działanie prądów geomagnetycznych pojawiających się podczas wyładowań słonecznych. Jednak internet funkcjonuje również w oparciu o podmorskie kable, które łączą kontynenty. Kable te są wyposażone w specjalne wzmacniacze, których zadaniem jest utrzymywanie sygnału na odpowiednim poziomie. Niestety te urządzenia są podatne na prądy. Jeśli choćby jeden wzmacniacz zostanie uszkodzony, całe kable mogą stać się bezużyteczne. Co więcej, jeśli wystarczająco dużo podmorskich kabli w danym regionie nagle przestanie działać, całe kontynenty mogą zostać odcięte od siebie. To zaś oznacza, że państwa leżące na wysokich szerokościach geograficznych, np. USA, Japonia czy w zasadzie wszystkie kraje europejskie, są znacznie bardziej podatne na wahania pogody słonecznej niż społeczeństwa żyjące bliżej równika. Burza magnetyczna: czy da się ją przewidzieć? – Ekonomiczne skutki jednodniowej przerwy w dostępie do internetu w samych Stanach Zjednoczonych szacuje się na ponad 7 miliardów dolarów – pisze Abdu Jyothi w swoim artykule. – Co, jeśli sieć pozostanie nieczynna przez wiele dni, a nawet miesięcy i to w wielu miejscach na świecie? – pyta dalej autorka pracy. Na zakończenie dodaje, że kiedy nadejdzie kolejna wielka burza słoneczna, będziemy mieli kilkanaście godzin, aby się na to przygotować. Ma w tym pomóc prognoza pogody kosmicznej. Od pewnego czasu przygotowywane są już prognozy globalne dla całej Ziemi. Jak mówią naukowcy, modele prognozowania są tak zaawansowane, że pozwalają co do godziny przewidzieć, jak będzie wyglądała pogoda kosmiczna. Źródło: University of California
Takiego zdjęcia nie zrobił jeszcze nikt. Astrofotograf zadziwił świat „Upadkiem Ikara”
To ujęcie wymagało tygodni drobiazgowych przygotowań i sześciu podejść podczas lotu motolotnią. Ale opłaciło się – fotograf z Arizony zrobił jedno z najlepszych zdjęć Słońca w historii.
Astrofotograf Andrew McCarthy uchwycił niezwykłe zdjęcie, na którym spadający skoczek spadochronowy wydaje się „przelatywać” tuż przed powierzchnią Słońca. Fotografia, nazwana „The Fall of Icarus” (Upadek Ikara), powstała 8 listopada 2025 roku w Arizonie i wymagała wielotygodniowych przygotowań. Pomysł na zdjęcie, jakiego nie było McCarthy to uznany astrofotograf, specjalizujący się w ujęciach słonecznych tranzytów – czyli ciał niebieskich lub statków powietrznych przelatujących przed tarczą Słońca. Tym razem jednak postanowił sfotografować w ten sposób człowieka. Do pomocy zaprosił Gabriela C. Browna, skoczka spadochronowego i youtubera, prowadzącego kanał BlackGryph0n. Wpadł na pomysł zsynchronizowania skoku ze spadochronu z ustawieniem Słońca w kadrze. Brown miał wyskoczyć z motolotni, a McCarthy czekał na ziemi z teleskopem skierowanym w odpowiednie miejsce. Skok miał się odbyć na wysokości mniej więcej 1000 m n.p.m., podczas gdy teleskop znajdował się prawie 2,5 kilometra dalej. Zegarmistrzowska precyzja i 6 przelotów motolotnią Choć cały projekt był bardzo precyzyjnie zaplanowany, w praktyce okazał trudniejszy, niż przewidywano. Największym problemem było precyzyjne śledzenie motolotni. Aby prawidłowo ustawić maszynę na tle tarczy słonecznej, trzeba było aż sześciu podejść. Problem w tym, że sam skok mógł odbyć się tylko raz, z uwagi na konieczność bezpiecznego przepakowania spadochronu, co zajęłoby dużo czasu. Gdy wreszcie udało się uchwycić właściwy moment, McCarthy obserwował skok na monitorze komputera z ogromną ekscytacją. Gabriel Brown opublikował nagranie zza kulis, dokumentujące powstawanie niesamowitego zdjęcia. McCarthy podkreśla, że to zdjęcie jest jednym z pięciu najlepszych w jego karierze, a poza tym prawdopodobnie pierwszym takim ujęciem w historii. Inne słynne zdjęcia Andrew McCarthy’ego W ostatnich miesiącach astrofotograf zdobył rozgłos dzięki innym spektakularnym zdjęciom słonecznych tranzytów: Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i rakiety SpaceX. Ma na swoim koncie także doskonałe, ultra-dokładne zdjęcia Księżyca, mgławic oraz rzadkie ujęcie Marsa zasłanianego przez Księżyc. McCarthy był tak ucieszony niezwykłym zdjęciem, że udostępnił je na jakiś czas za darmo w wysokiej rozdzielczości. Jego zdjęcia można kupić jako wysokiej jakości wydruki poprzez stronę Cosmic Background. Źródła: Live Science, Andrew McCarthy, Black Gryphon Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zorze polarne w Polsce wkrótce się skończą – czy to ostatnia szansa na słoneczny spektakl?
Zjawisko, które w ostatnich latach stosunkowo często cieszyło polskich obserwatorów nieba – a przynajmniej tych bardziej uważnych i mających szczęście z pogodą – już niedługo z powrotem stanie się rzadkością. Zorze polarne, obecnie w szczycie swojej aktywności, z powrotem staną się cudem zarezerwowanym dla koła podbiegunowego. Czemu świetlny spektakl wraca na deski macierzystego teatru dalekiej Skandynawii?
Ostatnie miesiące powoli przyzwyczaiły nas do występowania efektownych zórz polarnych na terenie całego naszego kraju. To efekt zwiększonej aktywności słonecznej, która wpływa na częstotliwość i intensywność tego zjawiska. Zbliżający się koniec 11-letniego cyklu sprawia jednak, że okazje do obserwowania zorzy w Polsce będą coraz rzadsze. Chociaż wkrótce czeka nas zdjęcie spektaklu z afisza, to są też dobre informacje: w końcu zostanie on wznowiony. Jak powstają zorze polarne? Zorza polarna – czyli aurora borealis – to naturalne zjawisko świetlne powstające w wyniku oddziaływania wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi. Brzmi to bardzo poważnie, ale prawda jest dosyć prosta: naładowane cząstki emitowane przez Słońce (głównie elektrony i protony) docierają do naszej planety i zderzają się z cząsteczkami chroniącej nas przed nimi atmosfery, najczęściej na dużych szerokościach geograficznych. Efektem są barwne smugi i wstęgi światła na niebie, często przybierające odcienie zieleni, fioletu, różu lub czerwieni. Cykl słoneczny wpływa na widoczność zórz To, że w ostatnich latach zorze polarne są widoczne coraz dalej od biegunów, w tym w Polsce, jest bezpośrednio związane z okresem wzmożonej aktywności słonecznej. Podczas maksimum słonecznego, czyli najbardziej burzliwej fazy 11-letniego cyklu aktywności Słońca, liczba rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy gwałtownie rośnie. To właśnie te zjawiska wysyłają w stronę Ziemi potężne dawki naładowanych cząstek, które mogą wedrzeć się głębiej w magnetosferę naszej planety i nie zostać od razu skierowanymi na bieguny. W ten sposób docierają aż do Europy Środkowej czy południowych regionów Stanów Zjednoczonych. Każdy 11-letni cykl słoneczny składa się z fazy wzrostu, maksimum i spadku aktywności. Według analiz NASA i NOAA maksimum przypadło na lata 2024–2025: właśnie w takich momentach zorze pojawiają się na niższych szerokościach geograficznych. Zorza obserwowana 12 listopada na terenie Polski powstała właśnie w wyniku silnej burzy geomagnetycznej na Słońcu spowodowanej maksimum jego aktywności. Jak długo będzie można obserwować zorzę w Polsce? Obecna intensyfikacja zórz w Polsce dobiega końca. Maksimum cyklu słonecznego właśnie się kończy, a aktywność Słońca w najbliższych miesiącach i latach będzie spadać. Kolejna seria spektakularnych spektakli na nocnym niebie w naszych szerokościach geograficznych może pojawić się dopiero za 10–12 lat. Zorza wraca do swojego matecznika, czyli rejonów w pobliżu koła podbiegunowego. Aby ją zobaczyć ponownie, konieczne będą wycieczki w dalekie rejony Skandynawii. Czy zorze są niebezpieczne? Sama zorza polarna nie jest niebezpieczna – to tylko wizualny efekt burzy słonecznej, która uderza w ziemską atmosferę. Takie wyrzuty słonecznej energii mogą być jednak zagrożeniem: do najsłynniejszych przypadków zakłóceń wywołanych burzami słonecznymi należy wydarzenie z 1859 roku, tzw. incydent Carringtona, kiedy to zorzę polarną widziano na Hawajach, a linie telegraficzne stanęły w ogniu. Burze tego typu są obecnie tematem intensywnych badań naukowych, szczególnie w kontekście bezpieczeństwa sieci energetycznych czy lotnictwa. Silne wyładowania mogą wywoływać niezwykłe zjawiska, takie jak np. samozapłon podwodnych min magnetycznych u wybrzeża Wietnamu. Warto więc pamiętać, że zorza – chociaż piękna – to efekt walki ziemskiego pola magnetycznego z druzgocącą siłą Słońca. Walki, od której zależą nasze życia. Źródło: Space Weather Prediction Centre, phys.org, NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gdzie szukać słońca zimą? Brytyjczycy wybrali TOP 7 najlepszych destynacji
Aura za oknem nie zachęca, więc coraz więcej Polaków szuka sposobu, by zaznać zimą nieco słońca. Szukając inspiracji warto skorzystać z doświadczenia naszych lewojezdnych przyjaciół, którzy – sami nie mając na Wyspach zbyt wiele słonecznych dni – wybrali 7 najlepszych destynacji na ucieczkę od chłodu i mroku. Poznaj miejsca na wakacje zimą, gdzie w styczniu i lutym czeka ciepło, rajskie plaże i mnóstwo słońca.
Zima w Polsce i w Wielkiej Brytanii zachęca do planowania wyjazdów poszukujących ciepła i słońca. Tęsknota za niebieskim niebem i taką temperaturą, która nie skłania do picia ciepłej herbaty i leżenia pod kocem sprawia, że coraz więcej osób decyduje się na wyjazd zimą, zaraz po Świętach Bożego Narodzenia, albo w styczniu czy lutym: w okresie ferii. Brytyjczycy wskazali 7 miejsc, które łączą łatwą dostępność, przyjemny klimat i atrakcje wyrywające z zimowego marazmu. Zobacz, które kierunki najlepiej według nich sprawdzają się zimą. 1. Marrakesz – egzotyczna kultura w sercu Maroka Perła zachodniej Afryki i stolica Maroka położona u podnóża Atlasu Wysokiego – Marrakesz kusi styczniowymi temperaturami oscylującymi około 18°C, brakiem przejmującej wilgoci i nawet 10 godzinami dziennego światła. To idealna pogoda na zwiedzanie Medyny w Marrakeszu, czyli historycznej części miasta wpisanej na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 12 stycznia obchodzony jest tam berberyjski Nowy Rok, więc to dobra pora, żeby wybrać się do Maroka i poczuć zupełnie inny rytm życia. 2. Sewilla i Andaluzja – hiszpańskie słońce poza sezonem Do południowej Hiszpanii zima nie ma wstępu: nawet w styczniu w Sewilli średnie temperatury w ciągu dnia wynoszą od 15 do 18°C, a większość dni jest słonecznych. Poza sezonem kuszą niższe ceny i brak tłumów, a zobaczenia warta jest przede wszystkim kolorowa parada Trzech Króli. Sewilla słynie ze swojej architektury, ale to okazja na odwiedzenie mniej znanych, ale także urokliwych miasteczek w Andaluzji, np. Rondy czy Grazalemy i spróbowania lokalnych tapas. 3. Madera – zielona wyspa pośrodku oceanu Wulkaniczna Madera kusi zachwycającymi, górskimi widokami i temperaturą w styczniu około 15°C. To idealne miejsce dla wielbicieli aktywnego wypoczynku: na portugalskiej wyspie znajduje się wiele szlaków trekkingowych, a na najwyższy szczyt – Pico Ruivo mierzący 1862 m n.p.m. – prowadzi widokowa trasa o długości 10 km. Stolica wyspy Funchal regularnie plasuje się w rankingach najlepszych europejskich city breaków. Zimą na Maderze jest spokojniej niż latem, ale nadal oferuje ona wszystkie swoje atrakcje: kolejki linowe, lokalne wina i wyjątkowe krajobrazy tarasowych plantacji. 4. Teneryfa – kanaryjski relaks w krainie delifnów Na największej z Wysp Kanaryjskich zimą otuli nas łagodny klimat i temperatury około 20°C – nawet w styczniu. Jednym z najbardziej znanych kurortów jest Costa Adeje – cicha, ale ekskluzywna część południowego wybrzeża. To coś dla tych, którzy pragną polecanych restauracji, pól golfowych czy butików. Co kto lubi. Wielbicieli przyrody zachwycą jednak z pewnością charakterystyczne czarne plaże i wulkaniczne pejzaże: tak różne od tego, co możemy zobaczyć zimą w Europie. Do odwiedzin zachęca także duża ilość lotów z Polski. 5. Dominikana – karaibski raj Zdaniem niektórych Karaiby to najlepsze miejsce na świecie, w którym można znaleźć się zimą. To prawdziwy raj, w którym w styczniu cieszyć się będziemy temperaturą 28°C i praktycznie brakiem jakichkolwiek opadów. Oprócz słynnych plaż Punta Cana na Dominikanie warto odwiedzić także stolicę Santo Domingo, które jest jest najstarszym miastem Nowego Świata. Tam kolonialne zabytki przeplatają się z tętniącym codziennym życiem. Na półwyspie Samaná podziwiać można także coroczną migrację humbaków. 6. Wietnam – orientalne klimaty Chociaż europejskim latem pogoda w Wietnamie może być nużąca, to w styczniu i lutym panuje tam w miarę łagodny klimat. W leżącym na południu Ho Chi Minh (dawniej Sajgonie) panuje sucha i słoneczna pogoda, a temperatury sięgają 30°C. To doskonały czas na zwiedzanie świątyń i chłonięcie barwnego wietnamskiego życia ulicznego. Jeśli to za gorąco, to w leżącej na północy kraju stolicy – Hanoi – doświadczymy temperatur bliższych 20°C i spektakularnych widoków. To idealne miejsce na spróbowanie orientalnej kuchni. 7. Namibia – gorące lato i zielone krajobrazy Tych, którzy marzą o całkowitej zmianie klimatu, może skusić Namibia. To południowoafrykańskie państwo w styczniu przeżywa swój szczyt lata, co oznacza wysokie temperatury sięgające 30°C i krótkie, ciepłe, intensywne i niemal codzienne opady. To dzięki nim w tym sezonie sawanna zamienia się w zieloną mozaikę, przyciągając wszystkich miłośników fotografii przyrodniczej. Szczególnie malowniczy jest Park Narodowy Etoszy, gdzie można obserwować młode antylopy, zebry czy słonie. To także teren rozrodu wielu ptaków, dzięki czemu Namibia staje się rajem dla ornitologów. Czy warto podróżować zimą? Jednym z głównych atutów wyjazdów poza klasycznym sezonem urlopowym jest brak tłumów i niższe ceny. Z brytyjskich analiz wynika, że najwięcej osób planuje wakacje zaraz po Nowym Roku lub na przełomie stycznie i lutego. Warto wtedy wybrać miejsca, które i zimą są mniej oblegane: np. Sewillę zamiast Barcelony, Maderę zamiast kontynentalnej Portugalii czy Azję Południowo-Wschodnią. Wystarczy kilka godzin podróży, by zapomnieć o mrozie. Źródło: Daily Mail Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Witamina D – nadmiar gorszy niż niedobór?
Zainteresowanie witaminą D jest ogromne, a przez wielu uważana jest ona za tzw. „superwitaminę”, która może stanowić cudowny lek na wiele schorzeń. Badacze zastanawiają się jednak, czy jej suplementacja przynosi oczekiwane rezultaty i jakie mogą być skutki przyjmowania witaminy D w nadmiarze.
Wiele osób zmaga się z niedoborem witaminy D. Szacuje się, że nawet 40% Europejczyków, 24% Amerykanów i 37% Kanadyjczyków może mieć jej zbyt niski poziom w organizmie. Szczególnie narażone są kobiety w ciąży, dzieci, seniorzy, osoby o ciemniejszej karnacji czy spędzające mało czasu na słońcu. Rola witaminy D w organizmie Funkcje witaminy D w gospodarce wapniowej i metabolizmie kości znane są już od lat 30. XX wieku. Późniejsze badania udowodniły ponadto jej udział przy pracy układu odpornościowego, walce z chorobami autoimmunologicznymi, infekcjami, nowotworami czy chorobami przewlekłymi (np. sercowo-naczyniowymi, otyłością czy cukrzycą typu 2). Ostatnie lata pokazały także, że niedobór witaminy D zwiększał ryzyko cięższego przebiegu COVID-19. Skąd bierzemy witaminę D? Klasycznie witamina D kojarzy się ze słońcem. To prawda, człowiek może częściowo pokryć zapotrzebowanie na nią poprzez syntezę skórną z cholesterolu – wystarczy, że odpowiednio długo przebywa na słońcu. Zalecany czas ekspozycji zależy jednak od karnacji, wieku i szerokości geograficznej. Hiszpańscy naukowcy z Towarzystwa Badań nad Kośćmi i Metabolizmem Mineralnym wskazują, by osoby o jasnej cerze wystawiały twarz i ramiona na słońce przez 15 minut dziennie – stosując oczywiście krem z filtrem SPF15–30. W Polsce nie zawsze jest to takie proste. Dla pacjentów starszych zaleca się wydłużenie tego czasu do 30 minut. To jednak nie wszystko: witaminę D należy także dostarczać wraz z dietą. Jej dobrym źródłem są tłuste ryby, produkty mleczne czy napoje roślinne. Jaki jest bezpieczny poziom witaminy D? Poziom witaminy D mierzy się poprzez stężenie 25(OH)D we krwi. Przyjmuje się, że 20 ng/ml (nanogramów na mililitr) to norma ogólna. Wartości powyżej 30 ng/ml zaleca się osobom po 65. roku życia, pacjentom z chorobami kości czy w czasie przewlekłej farmakoterapii. Wartości w przedziale 12–20 ng/ml to niedostateczny poziom witaminy D, a poniżej 12 ng/ml – jej alarmujący niedobór. 100 ng/ml to tak zwana hiperwitaminoza D, która niesie ryzyko toksyczności. Może być tak samo groźna jak brak witamin. Kiedy stosować suplementy diety? Badania, opublikowane w czasopiśmie „Allergy”, pozwoliły udowodnić, że suplementacja 1000–2000 j.m. dziennie u zdrowych osób nie poprawiała w istotny sposób ich odporności ani nie zapobiegało infekcjom. Okazało się jednak, że nadmiar witaminy D (spowodowany często przez suplementację powyżej 4000 j.m. dziennie przez długi czas) prowadzący do hiperwitaminozy miał druzgocące skutki. Najczęstszym z nich była hiperkalcemia. Hiperkalcemia może przynosić nudności, zaparcia i osłabienia, ale także uszkodzenie nerek, złogi wapnia, depresję, wrażliwość na złamania czy kamicę nerkową. Warto mieć więc umiar i dokładnie sprawdzić, czy poziom witaminy D w organizmie na pewno jest zbyt niski. Przez nazywanie jej „superwitaminą” i nadmierną suplementację w samych Stanach Zjednoczonych liczba przypadków hiperwitaminozy D wzrosła ze średniej wynoszącej 196 przypadków rocznie w latach 2000–2005 do 4535 przypadków już pięć lat później. Czasem więc zamiast suplementów lepiej po prostu wyjść na słońce, jeśli akurat trafi się na jeden z 66 słonecznych dni w naszym kraju. Źródło: Allergy, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jaka była najwyższa temperatura w Polsce? Rekord padł 104 lata temu
Latem, gdy słońce praży, a termometry często sięgają 30 stopni, wielu zastanawia się, jaka była najwyższa temperatura w Polsce. Okazuje się, że rekord padł ponad sto lat temu. Wynik wciąż robi wrażenie i pozostaje niepobity.
W tym artykule: Rekord temperatury w Polsce Najwyższa temperatura na Ziemi Czekają nas saharyjskie upały Nietypowe sposoby na upał Upały od kilku lat doskwierają nam coraz bardziej, a lato z roku na rok zaczyna przypominać temperaturami to w Afryce. Choć temperatury na Ziemi stale rosną, rekord ciepła w naszym kraju ustanowiony został nie w XXI, a w XX wieku i liczy ponad 100 lat. Zważywszy, że zmiany klimatu wciąż postępują, jego poprawienie jest już tylko kwestią czasu. Jaka była najwyższa temperatura w Polsce w historii i gdzie termometry wskazały ponad 40 stopni Celsjusza? Szczegóły do sprawdzenia poniżej. Rekord temperatury w Polsce Niepodbity do dziś rekord temperatury w Polsce zanotowano 29 lipca 1921 r. W należącym wówczas do Niemców Prószkowie koło Opola termometry wskazały 40,2 stopnie Celsjusza w cieniu. Nie był to jednak jednorazowy przypadek. Tego samego dnia we wsi Zbiersk, między Koninem a Kaliszem, zarejestrowano upał sięgający 40 stopni, a w położonym także w Wielkopolsce Pętkowie – 39,6 stopnia. Niewiele chłodniej było w stolicy województwa, Poznaniu, gdzie odczuwalna temperatura wynosiła 38,7 st. C. Jedną z najwyższych temperatur, wynoszącą 39,5 st. Celsjusza, odnotowano w 1994 r. w Słubicach w woj. lubelskim. Co ciekawe, to również tutaj, 19 czerwca 2022 r., termometry wskazały 38,3 st. C. Była to najwyższa temperatura na ziemiach polskich w XXI wieku. Najwyższa temperatura na Ziemi 17 marca 2024 r. w brazylijskim Rio de Janeiro, w położonej na zachodzie dzielnicy Guaratiba, zanotowano rekordową temperaturę odczuwalną – 62,3 stopnia Celsjusza. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) za najwyższą oficjalnie zmierzoną temperaturę powietrza na Ziemi uznaje pomiar z lipca 1913 roku, gdy w kalifornijskiej Dolinie Śmierci termometry wskazały 56,7 st. C. Rekord marca pobity. Tak ciepło w Polsce nie było od 50 lat Rekord marcowej temperatury powietrza w Polsce po 50 latach oficjalnie pobity. Jak podaje IMGW, termometry pierwszy raz w historii przekroczyły 26 stopni Celsjusza. Czekają nas saharyjskie upały Prognozy na najbliższe lata nie są optymistyczne. Już w 2020 r. międzynarodowy zespół złożony z ekspertów z Chin, USA, Wielkiej Brytanii i Danii ostrzegał, że za pięć dekad 1/3 ludzkości będzie żyła w saharyjskim upale. To bezpośrednio przełoży się na choroby i większą umieralność ludzi, ale też generalny spadek produktywności. Przenoszenie się umiarkowanych temperatur w stronę biegunów Ziemi sprawi, że niemal cała Brazylia stanie się niezdatna do zamieszkania. Podobnie duże fragmenty Bliskiego Wschodu czy Indii. Także południe Stanów Zjednoczonych, kraje Ameryki Środkowej, części Australii. Na Starym Kontynencie z kolei klimat śródziemnomorski przeniesie się na północ, a afrykańskie upały obejmą Włochy, Hiszpanię czy Portugalię. Z drugiej strony zyskają kraje północnej Europy, bo zamieszkać będzie można już niemal za kręgiem polarnym. Nietypowe sposoby na upał Wysokie temperatury mogą być uciążliwe, ale istnieją sprawdzone sposoby na radzenie sobie z upałami, które są stosowane od wieków w krajach o ekstremalnym klimacie. Poznaj tradycyjne metody chłodzenia z Afryki i Azji, które mogą pomóc przetrwać najgorętsze dni. Egipcjanie przekonywali nas, że najlepsza na upał jest duża przewiewna chusta, którą można zawiązać na głowie (dobrze chroni też kark i ramiona). Sprawdza się zdecydowanie lepiej niż tradycyjny kapelusz. W tropikalnym klimacie Tajlandii, gdzie wilgotność powietrza jest bardzo wysoka, mieszkańcy mają swoje unikatowe sposoby na ochłodzenie organizmu. Popularnym napojem jest napar z imbiru, trawy cytrynowej, cynamonu, liści pandanowca i owoców bael. Mieszanka tych składników jest gotowana, a następnie chłodzona. Dodanie miodu wzbogaca napój, który nie tylko chłodzi, ale również ma właściwości zdrowotne. Podczas największych upałów w ciągu dnia, życie w Beninie właściwie zamiera. Wszyscy chowają się w cieniu, idą na przynajmniej dwugodzinną drzemkę. Często w cieniu palm. Niezawodnym sposobem na upał jest świeży sok z kokosa, który gasi pragnienie, zapewnia sporą dawkę witamin i mikroelementów oraz sałatka ze schłodzonego, dojrzałego arbuza. Kobiety z grupy etnicznej Himba, zamieszkującej Namibię, równomiernie pokrywają swoją skórę i włosy otjize. To czerwona maź powstała ze zmieszania ochry, popiołu i masła. Nie pachnie, a chro­ni skórę przed słońcem, owadami i brudem. Pozwala to zaoszczędzić wodę, która na pustyni jest bardzo cenna i nie zużywa się jej do kąpieli. Źródła: polskieradio.pl; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.