Polski instrument badawczy złapał efekty jednego z najpotężniejszych rozbłysków na Słońcu
Polski instrument, jako jedyny spośród przyrządów sondy NASA, zarejestrował efekty burzy słonecznej, która przyniosła nam ubiegłotygodniowe zjawiskowe zorze polarne. GLOWS, bo taką nazwę nosi zaprojektowany i wykonany przez polskich naukowców instrument, działa na sondzie heliosferycznej NASA IMAP znajdującym się obecnie 1,5 miliona kilometrów od Ziemi.
Już za kilka dni rozpoczyna się naukowa faza amerykańskiej misji badawczej The Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP). Wystrzelona we wrześniu 2025 roku sonda NASA dotarła do punktu Lagrange’a 1 w styczniu 2026 roku. Urządzenie ma badać dwa ważne i wzajemnie powiązane zagadnienia naukowe dotyczące tzw. heliosfery: przyspieszanie cząstek energetycznych oraz oddziaływanie wiatru słonecznego z lokalnym ośrodkiem międzygwiazdowym. Ale już dzisiaj możemy powiedzieć, że zainstalowany na sondzie polski instrument badawczy GLObal solar Wind Structure (GLOWS) działa znakomicie. Zbiera znacznie szersze dane, niż ktokolwiek się spodziewał. Rozbłysk klasy X Gdy 18 stycznia 2026 roku doszło na Słońcu do jednego z najsilniejszych rozbłysków w historii pomiarów – wyjątkowo długiego rozbłysku sklasyfikowanego jako X1.95, po którym nastąpił ogromny koronalny wyrzut masy (ang. Coronal Mass Ejection, CME) – przyrządy misji IMAP do rejestrowania tego typu zjawisk przeszły w tzw. tryb bezpieczny. Wyrzut był na tyle duży i groźny, że mógł doprowadzić do trwałych uszkodzeń. – W tej sytuacji całkiem niespodziewanie okiem sondy okazał się nasz działający instrument GLOWS – powiedział dr hab. Maciej Bzowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Bzowski jest kierownikiem zespołu odpowiadającego za projekt, budowę i analizę danych zbieranych przez GLOWS. Jak wyjaśniają eksperci, niedługo po opisywanym rozbłysku centrum operacji sondy IMAP rozesłało informację do zespołów zarządzających poszczególnymi przyrządami o ekstremalnym i potencjalnie niebezpiecznym strumieniu cząstek energetycznych wyemitowanych przez Słońce. Mimo to polscy naukowcy nie zdecydowali się na wyłączenie instrumentu, ponieważ GLOWS został zaprojektowany do prowadzenia obserwacji poświaty w dalekim ultrafiolecie. Ma za zadanie rejestrować fotony o bardzo wąskiej długości fali, czyli 121,5 nanometrów. Innymi słowy – wysokoenergetyczne cząstki z CME nie powinny wpływać na jego pracę. Pełna funkcjonalność w skrajnych warunkach – W pomiarach instrumentu GLOWS nieco podwyższony sygnał, spowodowany burzą słoneczną był widoczny już od około godziny ósmej 19 stycznia. Maksimum tego efektu wystąpiło w godzinach 19–20 i było w pełni zgodne z danymi z instrumentów satelity GOES, zaprojektowanego do monitorowania ekstremalnych zjawisk pogody kosmicznej – mówi dr Marek Strumik z zespołu instrumentu GLOWS. Co istotne, instrument GLOWS zachował ciągłość pracy oraz pełną funkcjonalność podczas oddziaływania ekstremalnej burzy słonecznej. – GLOWS został zaprojektowany i zbudowany do obserwacji fotonów UV. Padające na detektor fotony wybijają elektrony, które są rejestrowane przez komputer pokładowy jako sygnał. A więc chmura naładowanych cząstek ze Słońca jest dla nas zakłóceniem, którego chcemy się pozbyć. Ostatnie zjawisko było bardzo silne, co pozwala nam z dużą dokładnością wyizolować ten dodatkowy sygnał. Będzie to miało duże znaczenie dla kalibracji GLOWS-a – wyjaśnia dr hab. Izabela Kowalska – Leszczyńska z CBK PAN. Astronomka dodaje, że to co dla nas jest „zanieczyszczeniem”, dla innych stanowi cenne źródło informacji o strukturze chmury naładowanej materii, która została wyrzucone ze Słońca. – GLOWS, w przeciwieństwie do wielu innych instrumentów misji IMAP, zarejestrował przebieg całego zjawiska. Na tej podstawie możemy określić wielkość chmury, a może nawet jej strukturę, a na pewno czas jej przejścia. W sygnale bowiem widoczne są falki sugerujące, że chmura nie była jednorodna. Niewątpliwie czeka nas teraz wnikliwa analiza zebranych danych, które stanowią miłą, ale wciąż niespodziankę – podkreśla uczona. Dane z GLOWS trafią do USA Faza naukowych obserwacji sondy IMAP, w tym instrumentu GLOWS rozpocznie się dopiero za kilka dni. Ale już teraz możemy śmiało powiedzieć, że instrument przeszedł pomyślnie bardzo ekstremalny test i w dodatku wyciągnął z niego naukę. Dane zebrane przez GLOWS zostały też przesłane do USA, do zespołu prof. Davida McComasa z Uniwersytetu Princeton, który kieruje całą misją od strony naukowej. Przypomnijmy, że ten pierwszy całkowicie polski instrument naukowy na misję IMAP został sfinansowany ze środków budżetu państwa na podstawie umowy pomiędzy NASA a Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To była najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat. Wywołała zorze polarne widoczne nawet w Kalifornii
Dwie noce w styczniu 2026 dały nam niezwykle silne zorze polarne, widoczne w całej Polsce. Jednak doniesienia o tym zjawisku płyną z całej półkuli północnej – zorzę obserwowano między innymi na południu USA, gdzie pojawia się bardzo rzadko. Za ten wyjątkowy spektakl odpowiada aktywność słoneczna, w tym wyjątkowo silna burza radiacyjna.
Choć zorza polarna z 19 i 20 stycznia 2026 nie była najsilniejsza w ostatnich dekadach, to miała w sobie coś wyjątkowego. Oprócz burzy magnetycznej Słońce zafundowało nam także burzę radiacyjną. I to właśnie ta druga odpowiada za błyskawiczne pojawienie się silnej zorzy na niebie. Pogoda kosmiczna – trzy skale, trzy zjawiska Według informacji Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, na pogodę kosmiczną składają się trzy zjawiska: burze geomagnetyczne (geomagnetic storm, czyli zaburzenia ziemskiego pola magnetycznego wywołane warunkami w wietrze słonecznym), burze radiacyjne (solar radiation storm, czyli wzrost promieniowania towarzyszący wzrostowi liczby cząstek energetycznych) oraz zakłócenia radiowe (radio blackout, czyli zakłócenia jonosfery spowodowane słoneczną emisją promieniowania X). Tym trzem zjawiskom przypisano trzy skale: R dla zakłóceń radiowych, G dla burz geomagnetycznych i S dla burz radiacyjnych. W celu ostrzegania przed możliwymi negatywnymi skutkami tych zjawisk stosuje się alerty opracowane w oparciu o te trzy skale. Najsilniejsza burza radiacyjna od 23 lat 19 stycznia jeden z najpopularniejszych serwisów meteorologicznych na świecie — MyRadarWX — wydał ostrzeżenie przed burzą radiacyjną na poziomie S4 (w skali od 1 do 5). Okazała się najsilniejsza od prawie ćwierć wieku. Innymi słowy – w Ziemię uderzył strumień wysokoenergetycznych protonów, wyemitowanych przez Słońce. Według IMGW tak silne zjawisko może spowodować m.in.: możliwe kłopoty z pamięciami urządzeń elektronicznych, zaszumienie zdjęć, ryzyko napromieniowania astronautów podczas spacerów kosmicznych, a także pilotów i pasażerów samolotów, czy tłumienie komunikacji radiowej na wysokich częstotliwościach ponad regionami biegunowymi. Wszystko to jednak dotyczy tylko dużych wysokości – na Ziemi jesteśmy zwykle bezpieczni. Tym razem także na dużych wysokościach i w rejonach polarnych nie zanotowano poważnych incydentów. Ale widać było inny, znacznie przyjemniejszy skutek: burza radiacyjna przyczyniła się do spektakularnych zórz polarnych. Burza magnetyczna czy radiacyjna? Tak powstają zorze polarne Zorze polarne znacznie częściej wywołane są burzami geomagnetycznymi. Takie burze potrzebują jednak 3–4 dni, aby przebyć drogę ze Słońca na Ziemię, a cząstki wyemitowane przez Słońce 19 stycznia 2026 roku wywołały spektakularne zorze w czasie krótszym niż 24 godziny. Zatem mimo, że styczniowe zorze były wizualnie słabsze niż np. te z maja 2024 roku – to wywołało je nie notowane od lat zjawisko. A jakie było źródło tego całego zamieszania na samym Słońcu? Był to potężny rozbłysk klasy X1.9, w pobliżu równika Słońca. Towarzyszył mu tzw. koronalny wyrzut masy (CME). Wywołały one zarówno burzę radiacyjną, jak i magnetyczną. Ta druga dotarła do Ziemi później, dzięki czemu mogliśmy cieszyć się powtórką zorzy polarnej kolejnego wieczoru. Źródła: Bigthink, IMGW, Fakt Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gdzie wybrać się na wakacje, by pogoda nie zawiodła? To najbardziej słoneczne miejsce świata
Zimą, gdy dni są krótkie, a za oknem dominuje szarość i chłód, coraz więcej osób zaczyna marzyć o ucieczce w miejsca, gdzie słońce świeci niemal bez przerwy. Dla jednych to sposób na poprawę nastroju, dla innych – realna potrzeba regeneracji po miesiącach niedoboru światła. Gdzie jednak zaplanować wakacje, by mieć gwarancję dobrej pogody? Najnowsze zestawienie wskazuje miejsce, które pod tym względem nie ma sobie równych.
Odpowiedzi na pytanie, gdzie planować słoneczne wakacje, poszukano w ramach badania Holiday Happiness Index, przygotowanego we współpracy z Natalie Dattilo-Ryan – psycholożką kliniczną i ekspertką w dziedzinie holistycznego dobrostanu związaną z Uniwersytetem Harvarda. Analiza objęła 50 popularnych destynacji na całym świecie i opierała się na pięciu kluczowych czynnikach wpływających na samopoczucie podczas wypoczynku: dostępie do światła słonecznego, jakości snu, zdrowych nawykach żywieniowych, kontakcie z naturą oraz poziomie aktywności fizycznej. Dodatkowo uwzględniono całkowitą liczbę godzin słonecznych w ciągu roku, co pozwoliło precyzyjnie określić, które miejsca oferują najbardziej sprzyjające warunki do wypoczynku. Wynik analizy był jednoznaczny – na szczycie rankingu znalazło się miasto, które może pochwalić się ponad 3500 godzinami słońca rocznie. Światowa stolica słońca i pogody bez kompromisów Najnowsze zestawienie Holiday Happiness Index nie pozostawia wątpliwości, że to Dubaj jest najbardziej słonecznym miejscem wakacyjnym na świecie. Miasto może pochwalić się aż 3577 godzinami słońca rocznie, co przekłada się na średnio osiem do dziesięciu godzin pełnego nasłonecznienia dziennie. W praktyce oznacza to niemal całkowite wyeliminowanie ryzyka niepogody – opady deszczu są tu zjawiskiem rzadkim, a pochmurne dni należą do absolutnych wyjątków. To właśnie ta przewidywalność warunków atmosferycznych sprawia, że Dubaj od lat przyciąga turystów spragnionych światła, ciepła i stabilnej aury, szczególnie w miesiącach zimowych, gdy Europa zmaga się z krótkimi dniami i niedoborem słońca. Choć miasto bywa kojarzone z ekstremalnymi temperaturami, kluczowe znaczenie ma wybór odpowiedniego terminu podróży. Eksperci i doświadczeni podróżnicy zgodnie wskazują, że okres od listopada do marca oferuje najbardziej komfortowe warunki do wypoczynku. Wówczas dzienne temperatury utrzymują się na poziomie około 25–27°C, co pozwala w pełni korzystać zarówno z plaż nad Zatoką Perską, jak i z miejskich atrakcji – od spacerów po marinach, przez wizyty w restauracjach na dachach wieżowców, aż po relaks w klubach plażowych. Wysoki poziom nasłonecznienia idzie tu w parze z rozbudowaną infrastrukturą rekreacyjną i gastronomiczną, co sprawia, że słońce nie jest jedynie dodatkiem do urlopu, lecz jego centralnym elementem. Badanie zwraca również uwagę na fakt, że światło słoneczne w Dubaju sprzyja nie tylko wypoczynkowi, ale także ogólnemu dobrostanowi. Stały dostęp do naturalnego światła, możliwość aktywności fizycznej na świeżym powietrzu oraz bliskość morza i terenów spacerowych przekładają się na poprawę jakości snu i samopoczucia. W efekcie Dubaj jawi się nie tylko jako miejsce gwarantujące piękną pogodę, lecz teoretycznie także jako destynacja odpowiadająca na potrzeby osób szukających regeneracji, energii i realnego oderwania się od zimowej szarości. Nie tylko Dubaj. Te miasta też oferują niemal gwarantowane słońce Choć Dubaj znalazł się na absolutnym szczycie zestawienia, ranking najbardziej słonecznych destynacji pokazuje, że pewna pogoda nie jest zarezerwowana wyłącznie dla Zatoki Perskiej. Tuż za nim uplasował się Kair, który notuje 3477 godzin słonecznych rocznie – zaledwie około stu mniej niż lider zestawienia. To przekłada się na ponad 300 dni ze słońcem w ciągu roku, co czyni egipską stolicę jednym z najbardziej przewidywalnych pogodowo kierunków na świecie. Połączenie intensywnego światła, suchego klimatu i bogatego dziedzictwa kulturowego sprawia, że Kair przyciąga zarówno miłośników historii, jak i osoby uciekające przed zimową aurą. W pierwszej dziesiątce znalazły się również miasta z bardzo różnych regionów globu, co pokazuje, że wysoka liczba słonecznych godzin nie jest domeną jednego kontynentu. Na Bliskim Wschodzie wyróżnia się Doha, oferująca podobny klimat do Dubaju, choć w nieco bardziej kameralnym wydaniu. W Ameryce Północnej wysoko oceniono Los Angeles oraz Orlando, gdzie słońce idzie w parze z rozbudowaną ofertą rozrywkową i łatwym dostępem do plaż lub parków tematycznych. Europa również ma swoich reprezentantów: Lizbona, Ateny i Madryt łączą dużą liczbę pogodnych dni z umiarkowanymi temperaturami, szczególnie atrakcyjnymi poza szczytem letnich upałów. Listę uzupełniają Delhi oraz Santiago, pokazując, że wysoki poziom nasłonecznienia może iść w parze zarówno z wielomilionową metropolią, jak i miastem otoczonym górami. Wspólnym mianownikiem tych destynacji jest stabilność klimatu i duża liczba dni sprzyjających aktywności na świeżym powietrzu. Dla podróżnych oznacza to jedno: jeśli priorytetem jest słońce, wybór wcale nie musi ograniczać się do jednego miejsca na mapie. Więcej informacji o Dubaju znajdziecie w najnowszym numerze National Geographic Traveler. Źródła: Travel + Leisure, Holiday Happiness Index Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polski instrument zainstalowany na satelicie NASA IMAP uzyskał pierwsze kosmiczne światło! Przy okazji uchwycił kometę
Dzisiaj NASA poinformowała, że wszystkie instrumenty satelity heliosferycznego IMAP, wystrzelonego we wrześniu tego roku, pracują poprawnie. Wśród 10 instrumentów misji jest jeden zaprojektowany i całkowicie wykonany w Polsce. Mowa o GLOWS (Global Solar Wind Structure) – fotometrze zaprojektowanym do obserwacji poświaty heliosferycznej.
Dokładnie 13 listopada 2025 r. zbudowany w Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) instrument GLOWS zarejestrował swoje pierwsze światło w przestrzeni kosmicznej. GLOWS jest jednym z dziesięciu instrumentów naukowych misji NASA Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP), która obecnie znajduje się w pobliżu punktu libracyjnego L1 i przygotowuje się do wejścia na orbitę operacyjną. Niespodziewany kosmiczny wędrowiec Zarówno pierwsza, uzyska w połowie listopada krzywa blasku, jak również kolejne codzienne obserwacje, są zgodne z przewidywaniami modeli opracowanymi przez polskich ekspertów z CBK PAN. Modele te określane są jako WawHelioGlow i WawHelioIon. Pozyskany sygnał poświaty heliosferycznej i źródła gwiazdowe są wyraźnie widoczne. – Co najważniejsze, GLOWS obserwuje poświatę heliosferyczną niezwykle dobrze, a tło pozagalaktyczne ma znikomy wpływ na nasze pomiary – dokładnie tak, jak przewidywaliśmy. To potwierdza, że instrument działa zgodnie z założeniami projektowymi – mówi dr hab. Maciej Bzowski, główny naukowiec instrumentu GLOWS. Jednak na pierwszej krzywej blasku pokazał się sygnał, którego żaden, nawet najbardziej precyzyjny model nie mógł przewidzieć. – Niespodziewany, jasny sygnał pojawił się w obszarze, w którym nie ma jasnej gwiazdy. Anomalię tę zauważył dr Marek Strumik. W dodatku źródło sygnału zniknęło po kilku dniach – znacznie szybciej niż zachowywałaby się gwiazda stacjonarna. Sprawdziliśmy i potwierdziliśmy, że GLOWS wykrył kometę C/2025 K1 (Atlas) – wyjaśnia dr Bzowski. – W zakresie optycznym kometa ma jasność około 10 magnitudo, a mimo to nasz instrument zarejestrował ją bardzo wyraźnie. To doskonała wiadomość – oznacza, że w przyszłości będziemy mogli oceniać tempo produkcji wody nawet dla komet słabo widocznych z Ziemi, o ile znajdą się w naszym polu widzenia – dodał ekspert. NASA jest zadowolona z przebiegu misji Nie tylko GLOWS, lecz wszystkie 10 instrumentów znajdujących się na pokładzie satelity NASA IMAP pomyślnie wykonało pierwsze pomiary w przestrzeni kosmicznej. Tym samym możemy śmiało powiedzieć, że sonda rozpoczęła zbieranie wstępnych danych naukowych, choć wciąż jest w trakcie podróży do swojego stanowiska obserwacyjnego w punkcie libracyjnym Lagrange’a 1 (L1), położonym około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku Słońca. Brad Williams, dyrektor programu IMAP w Kwaterze Głównej NASA w Waszyngtonie, twierdzi, że jest niezwykle zadowolony z początkowej pracy misji IMAP w warunkach lotu. – Wszystkie instrumenty zostały pomyślnie uruchomione, a proces rozruchu przebiega zgodnie z planem. Zebraliśmy już użyteczne dane, w tym przetestowaliśmy uzyskany dzięki możliwościom sondy niemal rzeczywisty strumień danych pogody kosmicznej. To bardzo udany kamień milowy, który szybko przygotowuje grunt pod rozpoczęcie zasadniczych operacji naukowych – powiedział. Kosmiczny kartograf Sonda IMAP, kosmiczny kartograf, ma za zadanie zmapować granice heliosfery – ogromnego, obejmującego cały Układ Słoneczny bąbla wytworzonego przez wiatr słoneczny. Jej instrumenty mają również badać, w jaki sposób heliosfera oddziałuje z lokalnym środowiskiem galaktycznym poza jej granicami. Wszystko dlatego, że według licznych hipotez, to heliosfera tworzy kosmiczne środowisko, w którym możliwe było rozwinięcie się życia. Misja będzie badać również wiatr słoneczny – ciągły strumień naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce. Obserwacje te będą prowadzone aż przez pięć instrumentów sondy. Wszystko po to, by móc stworzyć system szybkiego ostrzegania – Active Link for Real Time (I‑ALiRT). Jego celem jest pomoc astronautom oraz znajdującym się w pobliżu Ziemi statkom kosmicznym w nierównej walce z niebezpiecznymi zjawiskami pogody kosmicznej i gwałtownym wzrostem promieniowania. System ma wysyłać ostrzeżenia minimum pół godziny przed np. uderzeniem obłoku plazmy słonecznej. Instrumenty IMAP już teraz wykonują pomiary wiatru słonecznego w czasie niemal rzeczywistym, co pozwala wspierać prognozy pogody kosmicznej. Sieć I‑ALiRT jest testowana i będzie gotowa do użytku przez prognostów pogody kosmicznej, gdy IMAP rozpocznie regularną misję naukową w punkcie L1. Wiemy już, że wszystkie instrumenty sondy IMAP działają poprawnie. Teraz pozostaje nam czekać do stycznia, kiedy to statek kosmiczny dotrze do punktu L1. Powinien znaleźć się tam tuż po Nowym Roku. Faza naukowa misji rozpocznie się 1 lutego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy powinniśmy przygotować się na depresję? Życie w ciemności popycha nas w jej objęcia
Krótkie, zimowo-jesienne dni w Polsce sprawiają, że całymi tygodniami możemy nie widzieć słońca. Spędzamy czas w słabo oświetlanych żarówkami klasach, biurach czy domach. Według naukowców ma to druzgocący wpływ na nasze zdrowie: fizyczne i psychiczne. Dostrzegacie jakieś zmiany? Pojawiły się nowe badania.
Życie w ciemności niesie za sobą szereg wyzwań: zmieniają się hormony, zaburza się rytm dobowy, dotykają nas zaburzenia nastroju i problemy ze snem. Berlińscy naukowcy udowodnili, że ograniczona ekspozycja na światło dzienne – szczególnie o jednej porze dnia – jest przyczyną wielu współczesnych chorób cywilizacyjnych. Depresja przez brak światła? Badania zespołu z Charité–Universitätsmedizin Berlin oraz St. Hedwig Hospital wykazały, że długotrwałe przebywanie w warunkach niskiego natężenia światła (tzw. biologicznej ciemności) prowadzi do wzrostu popołudniowego i wieczornego poziomu kortyzolu – hormonu stresu. To zjawisko podobne do depresji. Uczestnicy badania, którzy spędzali poranki w słabym świetle, wykazywali również zmiany w architekturze snu i zgłaszali wyższy poziom smutku oraz senności. Badania nad sztucznym światłem Eksperyment niemieckich naukowców objął 20 zdrowych, dorosłych osób w przedziale wiekowym 19–30 lat. Celem było sprawdzenie, jak ekspozycja rano na światło o niskiej intensywności wpływa na hormony stresu oraz sen. Uczestnicy zostali losowy przypisani do jednej z dwóch grup. Pierwsza grupa przez kilka poranków (od 8:00 do 12:00) przebywała w pomieszczeniach oświetlonych słabym światłem żarowym o intensywności 55 luksów (o temperaturze barwowej 2700 K). Druga grupa znajdowała się w warunkach światła fluorescencyjnego o wyższej intensywności: 800 luksów (o temperaturze barwowej 3500 K). Uczestnicy zachowywali swoje standardowe godziny snu, a ich rytmy okołodobowe były monitorowane przy pomocy akcelerometrów. W badaniu analizowano poziom kortyzolu (próbki śliny i moczu) oraz parametry snu zarejestrowane za pomocą polisomnografii. Jak niska intensywność światła wpłynęła na hormony stresu? W grupie przebywającej rano w słabym świetle odnotowano wyraźny wzrost poziomu kortyzolu w godzinach popołudniowych (16:00) oraz wieczornych (między 19:00 a 23:00). Początkowo poziomy kortyzolu w obu grupach były zbliżone, jednak po kilku dniach różnice stały się statystycznie istotne. Poranne i wczesnopopołudniowe poziomy kortyzolu nie wykazały znaczących różnic między grupami. Melatonina – hormon odpowiedzialny za regulację snu – zachowała typowy rytm dobowy w obu grupach, bez przesunięcia w czasie. Oznacza to, że słabe światło poranne nie wpłynęło na produkcję melatoniny, ale znacząco zmodyfikowało rytm wydzielania kortyzolu – hormonu stresu. Spadła jakość i długość snu Osoby z grupy słabego światła spały średnio o około 25 minut krócej niż ich osoby z grupy kontrolnej. Zmiany te dotyczyły rozkładu faz snu głębokiego. Przez brak światła w ciągu poranka aktywność mózgu charakterystyczna dla głębokiego snu została przesunięta na późniejsze fazy nocy. Pogorszenie nastroju już po 8 dniach Choć wyniki zadań związanych z czasem reakcji nie wykazały różnic między grupami, to subiektywne oceny samopoczucia były już inne. Ósmego dnia eksperymentu uczestnicy przebywający w słabym świetle zgłaszali wyższy poziom senności i smutku w porównaniu z grupą kontrolną. Zmiany emocjonalne pojawiły się jednak dopiero (lub już) po kilku dniach ekspozycji. Czy mała ilość światła szkodzi zdrowiu psychicznemu? Podsumowując – wyniki badania sugerują, że niewielka ilość światła porannego może wywoływać zmiany hormonalne i senne podobne do tych obserwowanych w depresji. Podniesiony poziom kortyzolu wieczorem, skrócony sen, przesunięcie głębokiego snu i subiektywne pogorszenie nastroju stanowią zbiór sygnałów ostrzegawczych. Obecnie wiele osób spędza znaczną część dnia przy sztucznym, słabym oświetleniu (poniżej 25 luksów), więc wnioski z badania są dosyć jednoznaczne: poprawa jakości światła – poprzez dostęp do naturalnego światła dziennego lub zastosowanie sztucznego światła o wysokiej intensywności w godzinach porannych – może stanowić skuteczną interwencję wspierającą zdrowie psychiczne. Źródło: Journal of Psychiatric Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Chiny przedstawiają kosmiczne plany na przyszłość. Chcą odnaleźć „Ziemię 2.0”
Plan kosmiczny Chin na najbliższe lata może przyprawić o zawrót głowy. Chcą one wysłać cztery przełomowe satelity, z których każdy ma zmienić nasze postrzeganie Wszechświata – w tym odnaleźć planety podobne do Ziemi, na których moglibyśmy zamieszkać. Czy to część propagandy Państwa Środka, czy rzeczywisty plan podboju kosmosu?
Chińska Narodowa Agencja Kosmiczna przedstawiła plany czterech nowych misji kosmicznych, które mają zostać zrealizowane w ramach 15. Planu Pięcioletniego (2026–20230). Zostały ogłoszone w państwowej telewizji, a ich celem ma być eksploracja najbardziej fascynujących i tajemniczych obszarów kosmosu oraz wyniesienie kraju na szczyt światowych badań egzoplanetarnych. Czy to może się udać? Chiny chcą odnaleźć nową Ziemię W ostatnich latach chińskich program kosmiczny przeszedł ogromną transformację. Po sukcesach misji księżycowych, marsjańskich i uruchomieniu własnej stacji orbitralnej kolejnym krokiem stała się eksploracja dalekiego kosmosu. Chińczycy chcą odpowiedzieć na pytanie: czy Ziemia jest jedyną planetą nadającą się do życia? Założenia misji Exo-Earth są ambitne. Chiński satelita, wyposażony w najnowocześniejsze instrumenty, ma monitorować tysiące gwiazd w naszej galaktyce, poszukując egzoplanet (planet orbitującej wokół gwiazdy innej niż Słońce) w tzw. strefie zamieszkiwalnej, czyli tym obszarze wokół gwiazdy, w którym mogą istnieć warunki sprzyjające obecności wody w stanie ciekłym oraz – potencjalnie – życiu. Dlaczego Chiny inwestują w poszukiwanie planet podobnych do Ziemi? Powodów jest kilka. Po pierwsze, chodzi o prestiż w światowym wyścigu technologicznym i naukowym. Stany Zjednoczone i Europa od lat prowadzą badania nad egzoplanetami, a sukcesy takich misji jak Kepler czy TESS pokazują, że poszukiwanie planet podobnych do Ziemi może stać się jednym z najważniejszych kierunków współczesnej astrofizyki. Chińczycy w dalszym kosmosie nie powinni więc nikogo dziwić. Po drugie, badania te są motorem rozwoju nowoczesnych technologii. Projekt Exo-Earth pobudza innowacje w zakresie optyki, detekcji światła, przetwarzania danych i automatyzacji analiz astronomicznych. Dzięki temu mogą budować nie tylko własne know-how, ale także potencjał do tworzenia nowych technologii cywilnych i militarnych. Te zaś dobrze wyglądają na udostępnianych w internecie propagandowych filmikach (chociaż niektórzy zapominają, że nie wszystkie są prawdziwe). Pozostałe chińskie misje kosmiczne Exo-Earth to nie jedyna misja wzmacniająca chiński program kosmiczny. W planie pięcioletnim ważnym elementem jest także Hongmeng Project – budowa konstelacji radioteleskopów umieszczonych… po niewidocznej stronie Księżyca. Pink Floyd byliby dumni! Czemu tam? To wyjątkowe, wolne od ziemskich zakłóceń radiowych miejsce, które umożliwi badania kosmicznej ciemnej ery – epoki poprzedzającej powstanie pierwszych gwiazd i galaktyk. Równolegle rozwijana jest także misja Kuafu-2, która ma być pierwszym satelitą badającym biegunowe regiony Słońca. Dostarczy to przełomowych danych o magnetyzmie słonecznym i cyklu aktywności gwiazdy, przez co dowiemy się więcej o burzach słonecznych i ich wpływie na infrastrukturę. Trzecim filarem ma być obserwatorium eXTP, łączące zaawansowane technologie promieniowania rentgenowskiego z badaniami ekstremalnych, tajemniczych obiektów kosmicznych: czarnych dziur i gwiazd neutronowych. Potencjalny przełom w poszukiwaniu życia pozaziemskiego Chiny wyraźnie zaznaczają swoją obecność w globalnym wyścigu kosmicznym. Odnalezienie planety o warunkach zbliżonych do ziemskich byłoby nie tylko przełomem naukowym, ale również impulsem do rozwoju nowych dziedzin technologii, biologii czy nawet filozofii. Każde kolejne odkrycie egzoplanety w ekosferze zwiększa szansę na odnalezienie śladów życia poza Ziemią. Jak podkreślają naukowcy z Uniwersytetu Pekińskiego, już dziś astrobiologia jest jednym z najprężniej rozwijających się kierunków nauki. Źródło: CGTN, Universe Today Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Awaria Cloudflare wstrząsnęła internetem. Ale największe zagrożenie dla globalnej sieci to burza magnetyczna
Awaria Cloudflare trwała krótko, ale wywołała spore zamieszanie. Eksperci ostrzegają jednak, że prawdziwe zagrożenie dla globalnego internetu wiąże się z ekstremalną aktywnością Słońca. Burza magnetyczna może poważnie zagrozić systemom komunikacyjnym na Ziemi.
Spis treści: Jak groźna może być burza magnetyczna? Jak często pojawiają się burze słoneczne? Dlaczego burza magnetyczna zagraża internetowi? Burza magnetyczna: czy da się ją przewidzieć? Aktywność Słońca zmienia się cyklicznie. Od stycznia 2025 r., nasza gwiazda znajduje się w szczycie aktywności, czyli w tak zwanym maksimum. Na jej powierzchni pojawia się najwięcej plam: ciemnych obszarów o znacznie niższej temperaturze niż temperatura otoczenia. Ich charakterystyczną cechą jest silne pole magnetyczne. Plamy mogą też się przesuwać i powiększać. Gdy ich średnica przekracza 150 tys. km, da się je dostrzec z Ziemi bez użycia teleskopu. Z maksimum słonecznym wiążą się również rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. Szczególnie groźne jest to drugie zjawisko. Koronalne wyrzuty masy to chmury plazmy – zjonizowanych wysokoenergetycznych cząstek – które odrywają się od Słońca i lecą w przestrzeń kosmiczną. Jeśli docierają do Ziemi, powodują gwałtowną zmianę pola magnetycznego Ziemi. To właśnie jest burza magnetyczna, niebezpieczna dla naszej infrastruktury energetycznej i komunikacyjnej. Jak groźna może być burza magnetyczna? Naukowcy od dawna ostrzegają o takiej ewentualności i apelują o podjęcie przygotowań. Już w 2008 roku Amerykańska Akademia Nauk przygotowała analizę, z której wynika, że potężna burza słoneczna mogłaby pozbawić prądu ogromne rzesze ludzi na całym świecie. Cztery lata temu, na konferencji skupiającej specjalistów z dziedziny cyfrowej komunikacji „SIGCOMM 2021”, przedstawiono badania opisujące skutki ekstremalnej pogody słonecznej. Ich autorką jest Sangeetha Abdu Jyothi, adiunktka na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Naukowczyni przygotowała opracowanie zatytułowane „Superburze słoneczne: Planowanie na wypadek internetowej apokalipsy”. Zdaniem Abdu Jyothi potężna burza magnetyczna mogłaby doprowadzić dosłownie do „internetowej apokalipsy”. Spowodowałaby, że miliony ludzi oraz instytucji na całym świecie zostałyby pozbawione dostępu do internetu. Oczywiście, bez portali społecznościowych i tym podobnych serwisów ludzkość nie przestałaby funkcjonować. Jednak obecnie w zasadzie niemal wszystko działa w oparciu o wymianę danych poprzez internet. Kontrola lotów samolotów, sterowanie ruchem kolejowym, dostarczanie prądu, gazu, wody, produkcja i dystrybucja towarów wymagają urządzeń i procesów podatnych na uszkodzenie w przypadku burzy słonecznej. Jak często pojawiają się burze słoneczne? Jak powiedziała Abdu Jyothi: „Podczas pandemii zobaczyliśmy, jak nieprzygotowany był świat. Nie było żadnego protokołu, który pozwoliłby skutecznie sobie z nią poradzić. I tak samo jest z odpornością internetu i całej naszej elektronicznej infrastruktury, która jest kompletnie nieprzygotowana na burzę słoneczną o dużej skali". Częścią problemu jest fakt, że ekstremalne burze magnetyczne zdarzają się rzadko, więc nikt nie zaprząta sobie nimi głowy. Według naukowców szacunkowe prawdopodobieństwo ekstremalnych zjawisk słonecznych, mogących bezpośrednio dotknąć naszą cywilizację, wynosi jedynie od 1,6 do 12% w każdej dekadzie. Potwierdza to historia. Na razie odnotowano tylko dwie potężne burze słoneczne. Pierwsza nastąpiła w 1859 roku, druga w 1921 roku. Wcześniejszy incydent, znany jako Carrington Event, doprowadził do tak poważnych zaburzeń magnetycznych na Ziemi, że druty telegraficzne iskrzyły. Natomiast zorze polarne, zwykle widoczne tylko w pobliżu biegunów, były obserwowane aż w okolicach równika. Dlaczego burza magnetyczna zagraża internetowi Na szczęście większość połączeń internetowych o charakterze lokalnym i regionalnym w coraz większym stopniu opiera się na światłowodach. Dlatego nie są narażone na działanie prądów geomagnetycznych pojawiających się podczas wyładowań słonecznych. Jednak internet funkcjonuje również w oparciu o podmorskie kable, które łączą kontynenty. Kable te są wyposażone w specjalne wzmacniacze, których zadaniem jest utrzymywanie sygnału na odpowiednim poziomie. Niestety te urządzenia są podatne na prądy. Jeśli choćby jeden wzmacniacz zostanie uszkodzony, całe kable mogą stać się bezużyteczne. Co więcej, jeśli wystarczająco dużo podmorskich kabli w danym regionie nagle przestanie działać, całe kontynenty mogą zostać odcięte od siebie. To zaś oznacza, że państwa leżące na wysokich szerokościach geograficznych, np. USA, Japonia czy w zasadzie wszystkie kraje europejskie, są znacznie bardziej podatne na wahania pogody słonecznej niż społeczeństwa żyjące bliżej równika. Burza magnetyczna: czy da się ją przewidzieć? – Ekonomiczne skutki jednodniowej przerwy w dostępie do internetu w samych Stanach Zjednoczonych szacuje się na ponad 7 miliardów dolarów – pisze Abdu Jyothi w swoim artykule. – Co, jeśli sieć pozostanie nieczynna przez wiele dni, a nawet miesięcy i to w wielu miejscach na świecie? – pyta dalej autorka pracy. Na zakończenie dodaje, że kiedy nadejdzie kolejna wielka burza słoneczna, będziemy mieli kilkanaście godzin, aby się na to przygotować. Ma w tym pomóc prognoza pogody kosmicznej. Od pewnego czasu przygotowywane są już prognozy globalne dla całej Ziemi. Jak mówią naukowcy, modele prognozowania są tak zaawansowane, że pozwalają co do godziny przewidzieć, jak będzie wyglądała pogoda kosmiczna. Źródło: University of California
Takiego zdjęcia nie zrobił jeszcze nikt. Astrofotograf zadziwił świat „Upadkiem Ikara”
To ujęcie wymagało tygodni drobiazgowych przygotowań i sześciu podejść podczas lotu motolotnią. Ale opłaciło się – fotograf z Arizony zrobił jedno z najlepszych zdjęć Słońca w historii.
Astrofotograf Andrew McCarthy uchwycił niezwykłe zdjęcie, na którym spadający skoczek spadochronowy wydaje się „przelatywać” tuż przed powierzchnią Słońca. Fotografia, nazwana „The Fall of Icarus” (Upadek Ikara), powstała 8 listopada 2025 roku w Arizonie i wymagała wielotygodniowych przygotowań. Pomysł na zdjęcie, jakiego nie było McCarthy to uznany astrofotograf, specjalizujący się w ujęciach słonecznych tranzytów – czyli ciał niebieskich lub statków powietrznych przelatujących przed tarczą Słońca. Tym razem jednak postanowił sfotografować w ten sposób człowieka. Do pomocy zaprosił Gabriela C. Browna, skoczka spadochronowego i youtubera, prowadzącego kanał BlackGryph0n. Wpadł na pomysł zsynchronizowania skoku ze spadochronu z ustawieniem Słońca w kadrze. Brown miał wyskoczyć z motolotni, a McCarthy czekał na ziemi z teleskopem skierowanym w odpowiednie miejsce. Skok miał się odbyć na wysokości mniej więcej 1000 m n.p.m., podczas gdy teleskop znajdował się prawie 2,5 kilometra dalej. Zegarmistrzowska precyzja i 6 przelotów motolotnią Choć cały projekt był bardzo precyzyjnie zaplanowany, w praktyce okazał trudniejszy, niż przewidywano. Największym problemem było precyzyjne śledzenie motolotni. Aby prawidłowo ustawić maszynę na tle tarczy słonecznej, trzeba było aż sześciu podejść. Problem w tym, że sam skok mógł odbyć się tylko raz, z uwagi na konieczność bezpiecznego przepakowania spadochronu, co zajęłoby dużo czasu. Gdy wreszcie udało się uchwycić właściwy moment, McCarthy obserwował skok na monitorze komputera z ogromną ekscytacją. Gabriel Brown opublikował nagranie zza kulis, dokumentujące powstawanie niesamowitego zdjęcia. McCarthy podkreśla, że to zdjęcie jest jednym z pięciu najlepszych w jego karierze, a poza tym prawdopodobnie pierwszym takim ujęciem w historii. Inne słynne zdjęcia Andrew McCarthy’ego W ostatnich miesiącach astrofotograf zdobył rozgłos dzięki innym spektakularnym zdjęciom słonecznych tranzytów: Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i rakiety SpaceX. Ma na swoim koncie także doskonałe, ultra-dokładne zdjęcia Księżyca, mgławic oraz rzadkie ujęcie Marsa zasłanianego przez Księżyc. McCarthy był tak ucieszony niezwykłym zdjęciem, że udostępnił je na jakiś czas za darmo w wysokiej rozdzielczości. Jego zdjęcia można kupić jako wysokiej jakości wydruki poprzez stronę Cosmic Background. Źródła: Live Science, Andrew McCarthy, Black Gryphon Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zorze polarne w Polsce wkrótce się skończą – czy to ostatnia szansa na słoneczny spektakl?
Zjawisko, które w ostatnich latach stosunkowo często cieszyło polskich obserwatorów nieba – a przynajmniej tych bardziej uważnych i mających szczęście z pogodą – już niedługo z powrotem stanie się rzadkością. Zorze polarne, obecnie w szczycie swojej aktywności, z powrotem staną się cudem zarezerwowanym dla koła podbiegunowego. Czemu świetlny spektakl wraca na deski macierzystego teatru dalekiej Skandynawii?
Ostatnie miesiące powoli przyzwyczaiły nas do występowania efektownych zórz polarnych na terenie całego naszego kraju. To efekt zwiększonej aktywności słonecznej, która wpływa na częstotliwość i intensywność tego zjawiska. Zbliżający się koniec 11-letniego cyklu sprawia jednak, że okazje do obserwowania zorzy w Polsce będą coraz rzadsze. Chociaż wkrótce czeka nas zdjęcie spektaklu z afisza, to są też dobre informacje: w końcu zostanie on wznowiony. Jak powstają zorze polarne? Zorza polarna – czyli aurora borealis – to naturalne zjawisko świetlne powstające w wyniku oddziaływania wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi. Brzmi to bardzo poważnie, ale prawda jest dosyć prosta: naładowane cząstki emitowane przez Słońce (głównie elektrony i protony) docierają do naszej planety i zderzają się z cząsteczkami chroniącej nas przed nimi atmosfery, najczęściej na dużych szerokościach geograficznych. Efektem są barwne smugi i wstęgi światła na niebie, często przybierające odcienie zieleni, fioletu, różu lub czerwieni. Cykl słoneczny wpływa na widoczność zórz To, że w ostatnich latach zorze polarne są widoczne coraz dalej od biegunów, w tym w Polsce, jest bezpośrednio związane z okresem wzmożonej aktywności słonecznej. Podczas maksimum słonecznego, czyli najbardziej burzliwej fazy 11-letniego cyklu aktywności Słońca, liczba rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy gwałtownie rośnie. To właśnie te zjawiska wysyłają w stronę Ziemi potężne dawki naładowanych cząstek, które mogą wedrzeć się głębiej w magnetosferę naszej planety i nie zostać od razu skierowanymi na bieguny. W ten sposób docierają aż do Europy Środkowej czy południowych regionów Stanów Zjednoczonych. Każdy 11-letni cykl słoneczny składa się z fazy wzrostu, maksimum i spadku aktywności. Według analiz NASA i NOAA maksimum przypadło na lata 2024–2025: właśnie w takich momentach zorze pojawiają się na niższych szerokościach geograficznych. Zorza obserwowana 12 listopada na terenie Polski powstała właśnie w wyniku silnej burzy geomagnetycznej na Słońcu spowodowanej maksimum jego aktywności. Jak długo będzie można obserwować zorzę w Polsce? Obecna intensyfikacja zórz w Polsce dobiega końca. Maksimum cyklu słonecznego właśnie się kończy, a aktywność Słońca w najbliższych miesiącach i latach będzie spadać. Kolejna seria spektakularnych spektakli na nocnym niebie w naszych szerokościach geograficznych może pojawić się dopiero za 10–12 lat. Zorza wraca do swojego matecznika, czyli rejonów w pobliżu koła podbiegunowego. Aby ją zobaczyć ponownie, konieczne będą wycieczki w dalekie rejony Skandynawii. Czy zorze są niebezpieczne? Sama zorza polarna nie jest niebezpieczna – to tylko wizualny efekt burzy słonecznej, która uderza w ziemską atmosferę. Takie wyrzuty słonecznej energii mogą być jednak zagrożeniem: do najsłynniejszych przypadków zakłóceń wywołanych burzami słonecznymi należy wydarzenie z 1859 roku, tzw. incydent Carringtona, kiedy to zorzę polarną widziano na Hawajach, a linie telegraficzne stanęły w ogniu. Burze tego typu są obecnie tematem intensywnych badań naukowych, szczególnie w kontekście bezpieczeństwa sieci energetycznych czy lotnictwa. Silne wyładowania mogą wywoływać niezwykłe zjawiska, takie jak np. samozapłon podwodnych min magnetycznych u wybrzeża Wietnamu. Warto więc pamiętać, że zorza – chociaż piękna – to efekt walki ziemskiego pola magnetycznego z druzgocącą siłą Słońca. Walki, od której zależą nasze życia. Źródło: Space Weather Prediction Centre, phys.org, NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gdzie szukać słońca zimą? Brytyjczycy wybrali TOP 7 najlepszych destynacji
Aura za oknem nie zachęca, więc coraz więcej Polaków szuka sposobu, by zaznać zimą nieco słońca. Szukając inspiracji warto skorzystać z doświadczenia naszych lewojezdnych przyjaciół, którzy – sami nie mając na Wyspach zbyt wiele słonecznych dni – wybrali 7 najlepszych destynacji na ucieczkę od chłodu i mroku. Poznaj miejsca na wakacje zimą, gdzie w styczniu i lutym czeka ciepło, rajskie plaże i mnóstwo słońca.
Zima w Polsce i w Wielkiej Brytanii zachęca do planowania wyjazdów poszukujących ciepła i słońca. Tęsknota za niebieskim niebem i taką temperaturą, która nie skłania do picia ciepłej herbaty i leżenia pod kocem sprawia, że coraz więcej osób decyduje się na wyjazd zimą, zaraz po Świętach Bożego Narodzenia, albo w styczniu czy lutym: w okresie ferii. Brytyjczycy wskazali 7 miejsc, które łączą łatwą dostępność, przyjemny klimat i atrakcje wyrywające z zimowego marazmu. Zobacz, które kierunki najlepiej według nich sprawdzają się zimą. 1. Marrakesz – egzotyczna kultura w sercu Maroka Perła zachodniej Afryki i stolica Maroka położona u podnóża Atlasu Wysokiego – Marrakesz kusi styczniowymi temperaturami oscylującymi około 18°C, brakiem przejmującej wilgoci i nawet 10 godzinami dziennego światła. To idealna pogoda na zwiedzanie Medyny w Marrakeszu, czyli historycznej części miasta wpisanej na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 12 stycznia obchodzony jest tam berberyjski Nowy Rok, więc to dobra pora, żeby wybrać się do Maroka i poczuć zupełnie inny rytm życia. 2. Sewilla i Andaluzja – hiszpańskie słońce poza sezonem Do południowej Hiszpanii zima nie ma wstępu: nawet w styczniu w Sewilli średnie temperatury w ciągu dnia wynoszą od 15 do 18°C, a większość dni jest słonecznych. Poza sezonem kuszą niższe ceny i brak tłumów, a zobaczenia warta jest przede wszystkim kolorowa parada Trzech Króli. Sewilla słynie ze swojej architektury, ale to okazja na odwiedzenie mniej znanych, ale także urokliwych miasteczek w Andaluzji, np. Rondy czy Grazalemy i spróbowania lokalnych tapas. 3. Madera – zielona wyspa pośrodku oceanu Wulkaniczna Madera kusi zachwycającymi, górskimi widokami i temperaturą w styczniu około 15°C. To idealne miejsce dla wielbicieli aktywnego wypoczynku: na portugalskiej wyspie znajduje się wiele szlaków trekkingowych, a na najwyższy szczyt – Pico Ruivo mierzący 1862 m n.p.m. – prowadzi widokowa trasa o długości 10 km. Stolica wyspy Funchal regularnie plasuje się w rankingach najlepszych europejskich city breaków. Zimą na Maderze jest spokojniej niż latem, ale nadal oferuje ona wszystkie swoje atrakcje: kolejki linowe, lokalne wina i wyjątkowe krajobrazy tarasowych plantacji. 4. Teneryfa – kanaryjski relaks w krainie delifnów Na największej z Wysp Kanaryjskich zimą otuli nas łagodny klimat i temperatury około 20°C – nawet w styczniu. Jednym z najbardziej znanych kurortów jest Costa Adeje – cicha, ale ekskluzywna część południowego wybrzeża. To coś dla tych, którzy pragną polecanych restauracji, pól golfowych czy butików. Co kto lubi. Wielbicieli przyrody zachwycą jednak z pewnością charakterystyczne czarne plaże i wulkaniczne pejzaże: tak różne od tego, co możemy zobaczyć zimą w Europie. Do odwiedzin zachęca także duża ilość lotów z Polski. 5. Dominikana – karaibski raj Zdaniem niektórych Karaiby to najlepsze miejsce na świecie, w którym można znaleźć się zimą. To prawdziwy raj, w którym w styczniu cieszyć się będziemy temperaturą 28°C i praktycznie brakiem jakichkolwiek opadów. Oprócz słynnych plaż Punta Cana na Dominikanie warto odwiedzić także stolicę Santo Domingo, które jest jest najstarszym miastem Nowego Świata. Tam kolonialne zabytki przeplatają się z tętniącym codziennym życiem. Na półwyspie Samaná podziwiać można także coroczną migrację humbaków. 6. Wietnam – orientalne klimaty Chociaż europejskim latem pogoda w Wietnamie może być nużąca, to w styczniu i lutym panuje tam w miarę łagodny klimat. W leżącym na południu Ho Chi Minh (dawniej Sajgonie) panuje sucha i słoneczna pogoda, a temperatury sięgają 30°C. To doskonały czas na zwiedzanie świątyń i chłonięcie barwnego wietnamskiego życia ulicznego. Jeśli to za gorąco, to w leżącej na północy kraju stolicy – Hanoi – doświadczymy temperatur bliższych 20°C i spektakularnych widoków. To idealne miejsce na spróbowanie orientalnej kuchni. 7. Namibia – gorące lato i zielone krajobrazy Tych, którzy marzą o całkowitej zmianie klimatu, może skusić Namibia. To południowoafrykańskie państwo w styczniu przeżywa swój szczyt lata, co oznacza wysokie temperatury sięgające 30°C i krótkie, ciepłe, intensywne i niemal codzienne opady. To dzięki nim w tym sezonie sawanna zamienia się w zieloną mozaikę, przyciągając wszystkich miłośników fotografii przyrodniczej. Szczególnie malowniczy jest Park Narodowy Etoszy, gdzie można obserwować młode antylopy, zebry czy słonie. To także teren rozrodu wielu ptaków, dzięki czemu Namibia staje się rajem dla ornitologów. Czy warto podróżować zimą? Jednym z głównych atutów wyjazdów poza klasycznym sezonem urlopowym jest brak tłumów i niższe ceny. Z brytyjskich analiz wynika, że najwięcej osób planuje wakacje zaraz po Nowym Roku lub na przełomie stycznie i lutego. Warto wtedy wybrać miejsca, które i zimą są mniej oblegane: np. Sewillę zamiast Barcelony, Maderę zamiast kontynentalnej Portugalii czy Azję Południowo-Wschodnią. Wystarczy kilka godzin podróży, by zapomnieć o mrozie. Źródło: Daily Mail Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Witamina D – nadmiar gorszy niż niedobór?
Zainteresowanie witaminą D jest ogromne, a przez wielu uważana jest ona za tzw. „superwitaminę”, która może stanowić cudowny lek na wiele schorzeń. Badacze zastanawiają się jednak, czy jej suplementacja przynosi oczekiwane rezultaty i jakie mogą być skutki przyjmowania witaminy D w nadmiarze.
Wiele osób zmaga się z niedoborem witaminy D. Szacuje się, że nawet 40% Europejczyków, 24% Amerykanów i 37% Kanadyjczyków może mieć jej zbyt niski poziom w organizmie. Szczególnie narażone są kobiety w ciąży, dzieci, seniorzy, osoby o ciemniejszej karnacji czy spędzające mało czasu na słońcu. Rola witaminy D w organizmie Funkcje witaminy D w gospodarce wapniowej i metabolizmie kości znane są już od lat 30. XX wieku. Późniejsze badania udowodniły ponadto jej udział przy pracy układu odpornościowego, walce z chorobami autoimmunologicznymi, infekcjami, nowotworami czy chorobami przewlekłymi (np. sercowo-naczyniowymi, otyłością czy cukrzycą typu 2). Ostatnie lata pokazały także, że niedobór witaminy D zwiększał ryzyko cięższego przebiegu COVID-19. Skąd bierzemy witaminę D? Klasycznie witamina D kojarzy się ze słońcem. To prawda, człowiek może częściowo pokryć zapotrzebowanie na nią poprzez syntezę skórną z cholesterolu – wystarczy, że odpowiednio długo przebywa na słońcu. Zalecany czas ekspozycji zależy jednak od karnacji, wieku i szerokości geograficznej. Hiszpańscy naukowcy z Towarzystwa Badań nad Kośćmi i Metabolizmem Mineralnym wskazują, by osoby o jasnej cerze wystawiały twarz i ramiona na słońce przez 15 minut dziennie – stosując oczywiście krem z filtrem SPF15–30. W Polsce nie zawsze jest to takie proste. Dla pacjentów starszych zaleca się wydłużenie tego czasu do 30 minut. To jednak nie wszystko: witaminę D należy także dostarczać wraz z dietą. Jej dobrym źródłem są tłuste ryby, produkty mleczne czy napoje roślinne. Jaki jest bezpieczny poziom witaminy D? Poziom witaminy D mierzy się poprzez stężenie 25(OH)D we krwi. Przyjmuje się, że 20 ng/ml (nanogramów na mililitr) to norma ogólna. Wartości powyżej 30 ng/ml zaleca się osobom po 65. roku życia, pacjentom z chorobami kości czy w czasie przewlekłej farmakoterapii. Wartości w przedziale 12–20 ng/ml to niedostateczny poziom witaminy D, a poniżej 12 ng/ml – jej alarmujący niedobór. 100 ng/ml to tak zwana hiperwitaminoza D, która niesie ryzyko toksyczności. Może być tak samo groźna jak brak witamin. Kiedy stosować suplementy diety? Badania, opublikowane w czasopiśmie „Allergy”, pozwoliły udowodnić, że suplementacja 1000–2000 j.m. dziennie u zdrowych osób nie poprawiała w istotny sposób ich odporności ani nie zapobiegało infekcjom. Okazało się jednak, że nadmiar witaminy D (spowodowany często przez suplementację powyżej 4000 j.m. dziennie przez długi czas) prowadzący do hiperwitaminozy miał druzgocące skutki. Najczęstszym z nich była hiperkalcemia. Hiperkalcemia może przynosić nudności, zaparcia i osłabienia, ale także uszkodzenie nerek, złogi wapnia, depresję, wrażliwość na złamania czy kamicę nerkową. Warto mieć więc umiar i dokładnie sprawdzić, czy poziom witaminy D w organizmie na pewno jest zbyt niski. Przez nazywanie jej „superwitaminą” i nadmierną suplementację w samych Stanach Zjednoczonych liczba przypadków hiperwitaminozy D wzrosła ze średniej wynoszącej 196 przypadków rocznie w latach 2000–2005 do 4535 przypadków już pięć lat później. Czasem więc zamiast suplementów lepiej po prostu wyjść na słońce, jeśli akurat trafi się na jeden z 66 słonecznych dni w naszym kraju. Źródło: Allergy, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Fala upałów nie musi być koszmarem. Naukowcy mają prosty sposób na ochłodę
Nie potrzebujesz klimatyzacji, by przetrwać falę upałów. Wystarczy wykorzystać dwa przedmioty, które masz w domu. To odkrycie może uratować niejeden letni dzień.
W tym artykule: Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Sposób na upały: zrób to sam Chłodzić się można na różne sposoby, ale z praw termodynamiki wynika jedno zasadnicze ograniczenie. Ciepło może płynąć tylko w jednym kierunku – od obiektu cieplejszego do chłodnego. Jeśli chcemy ten proces zatrzymać lub odwrócić, potrzebna jest energia. Dlatego też prąd pobierają lodówki i klimatyzatory. Te ostatnie zużywają go całkiem sporo, bo bezustannie muszą walczyć z napływem ciepła do pomieszczenia. Kierując do niego strumień zimnego powietrza, nadmiar ciepła oddają na zewnątrz. Te dwie rzeczy – zużycie energii i oddawanie ciepła do otoczenia – powinny nas martwić. W miarę tego, jak letnie dni coraz częściej bywają upalne, ludzkość zużywa coraz więcej energii na chłodzenie. Dodatkowo, włączone klimatyzatory sprawiają, że w miastach jest jeszcze goręcej. Na szczęście jest na to sposób. Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Ciepłe obiekty emitują część energii (zwanej cieplną) w postaci promieniowania podczerwonego. Większość tego ciepła zatrzymuje atmosfera (głównie cząsteczki pary wodnej). Przepuszcza ona jednak pewien wąski zakres tego promieniowania w kosmos. Zjawisko to nazywa się czasem „oknem atmosferycznym”. W kosmicznej przestrzeni panuje taki chłód, że jest bardzo dobrym odbiornikiem ciepła. Problem polega na tym, by szeroki zakres promieniowania podczerwonego, emitowanego na przykład przez nagrzany budynek, przetworzyć na ten wąski zakres, który ucieknie w kosmiczną przestrzeń. Gdyby materiał o takiej właściwości zastosować na ścianach i dachach budynków, w nocy mogłyby być chłodniejsze o kilkanaście stopni. W dzień długo pozostawałyby zaś chłodne. To tak zwane chłodzenie radiacyjne. Nazwa podkreśla, że chłodzenie następuje przez radiację, czyli wypromieniowywanie ciepła. Słynna teoria Hawkinga o czarnych dziurach potwierdzona Jedno z najsłynniejszych twierdzeń Stephena Hawkinga zostało właśnie udowodnione na podstawie falowania czasoprzestrzeni spowodowanego połączeniem się dwóch odległych czarnych dziur. Dotychczas stosowane metody są raczej skomplikowane (wymagają oddawania ciepła do specjalnych luster pokrytych odpowiednim materiałem). Jednym z przełomów było odkrycie, że taką własność ma polietylenowa folia, w której zatopione zostaną mikroskopijne szklane granulki. Schładza wszystko, czego dotknie – bywa, że o 10 stopni. Nawet w pełnym słońcu pokryte nią powierzchnie pozostawały chłodniejsze aż o 5 stopni. Mikrogranulki muszą mieć jednak określoną wielkość, a folia określoną grubość. Dość dodać, że od odkrycia minęły cztery lata, a taka folia nadal nie jest produkowana na skalę przemysłową. Sposób na upały: zrób to sam W najnowszej pracy badacze z UCLA (University of California in Los Angeles) zdradzają, że znaleźli sposób na stworzenie takiego materiału. Jest to sposób dostępny w zasadzie dla każdego i od ręki. Wystarczy bowiem nakleić taśmę klejącą na aluminiową folię. Naukowcy przebadali takie połączenie obu materiałów i stwierdzili, że w nocy pozwala schłodzić obiekty nim pokryte nawet o 7 stopni poniżej temperatury otoczenia. Dodatkowa warstwa plastiku pozwoliła na spadek nawet o 11 stopni. Jak uchronić komputer przed przegrzaniem? Kilka sprawdzonych rad Zdarzało wam się przerywać pracę na laptopie, bo wręcz parzył was w kolana? Wasz komputer ma tak głośny wiatrak, że trudno się skupić? Nie lekceważcie takich objawów. Mamy kilka rad, j... W dzień oczywistym problemem jest słońce. Choć aluminiowa folia odbija światło widzialne, pochłania za dużo promieniowania podczerwonego i się nagrzewa. Dlatego badacze spróbowali innej metody. Na taśmę klejącą nanieśli warstwę drobno sproszkowanego srebra, które odbija więcej promieniowania niż aluminiowa folia. Takie połączenie pozwoliło na obniżenie temperatury o 3 stopnie poniżej temperatury otoczenia nawet w pełnym słońcu. Naukowcy postanowili opublikować swoją pracę w otwartym dostępie, czyli może przeczytać ją każdy bezpłatnie. Podają w niej wszelkie niezbędne dane, które mogą przydać się naukowcom do opracowywania nowych, lepszych materiałów. Swoje własne odkrycie proponują zaś jako wzorzec takich materiałów. Wszystkim majsterkowiczom to odkrycie przyda się latem jako sposób na upały. Chociaż nie trzeba być złotą rączką, żeby na aluminiową folię nakleić taśmę klejącą. Źródło: SPIE; Journal of Photonics for Energy; Science Wydry morskie żyją w zimnych wodach, a jest im ciepło. Jak to możliwe? Nieszczelne mitochondria generują dodatkowe ciepło i, mówiąc językiem sportowców, podkręcają metabolizm wydr. To cenna umiejętność. Życie w zimnych wodach jest sporym wyzwaniem termicz... Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? Od czego zależy, czy dany zapach uznajemy za aromat czy za odór? Dotychczas uważano, że to przede wszystkim kwestia kultury, w której wyrośliśmy. Jednak naukowcy odkryli właśnie, że takie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-odkryli-ze-ludziom-na-calym-swiecie-najbardziej-podoba-sie-ten-sam-zapach-co-nim-jest-fot-getty-images-9d6248e.jpeg" width="938" height="626" alt="Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? (fot. Getty Images)" title="Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? (fot. Getty Images)" /> „Nie powinna już żyć!”. 12-letnia samica indyka zadziwiła biologów Zwierzę z amerykańskiej Pensylwanii żyje już ponad 12 lat. Eksperci przyznają, że to najstarszy indyk, jakiego kiedykolwiek widzieli.
Jaka była najwyższa temperatura w Polsce? Rekord padł 104 lata temu
Latem, gdy słońce praży, a termometry często sięgają 30 stopni, wielu zastanawia się, jaka była najwyższa temperatura w Polsce. Okazuje się, że rekord padł ponad sto lat temu. Wynik wciąż robi wrażenie i pozostaje niepobity.
W tym artykule: Rekord temperatury w Polsce Najwyższa temperatura na Ziemi Czekają nas saharyjskie upały Nietypowe sposoby na upał Upały od kilku lat doskwierają nam coraz bardziej, a lato z roku na rok zaczyna przypominać temperaturami to w Afryce. Choć temperatury na Ziemi stale rosną, rekord ciepła w naszym kraju ustanowiony został nie w XXI, a w XX wieku i liczy ponad 100 lat. Zważywszy, że zmiany klimatu wciąż postępują, jego poprawienie jest już tylko kwestią czasu. Jaka była najwyższa temperatura w Polsce w historii i gdzie termometry wskazały ponad 40 stopni Celsjusza? Szczegóły do sprawdzenia poniżej. Rekord temperatury w Polsce Niepodbity do dziś rekord temperatury w Polsce zanotowano 29 lipca 1921 r. W należącym wówczas do Niemców Prószkowie koło Opola termometry wskazały 40,2 stopnie Celsjusza w cieniu. Nie był to jednak jednorazowy przypadek. Tego samego dnia we wsi Zbiersk, między Koninem a Kaliszem, zarejestrowano upał sięgający 40 stopni, a w położonym także w Wielkopolsce Pętkowie – 39,6 stopnia. Niewiele chłodniej było w stolicy województwa, Poznaniu, gdzie odczuwalna temperatura wynosiła 38,7 st. C. Jedną z najwyższych temperatur, wynoszącą 39,5 st. Celsjusza, odnotowano w 1994 r. w Słubicach w woj. lubelskim. Co ciekawe, to również tutaj, 19 czerwca 2022 r., termometry wskazały 38,3 st. C. Była to najwyższa temperatura na ziemiach polskich w XXI wieku. Najwyższa temperatura na Ziemi 17 marca 2024 r. w brazylijskim Rio de Janeiro, w położonej na zachodzie dzielnicy Guaratiba, zanotowano rekordową temperaturę odczuwalną – 62,3 stopnia Celsjusza. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) za najwyższą oficjalnie zmierzoną temperaturę powietrza na Ziemi uznaje pomiar z lipca 1913 roku, gdy w kalifornijskiej Dolinie Śmierci termometry wskazały 56,7 st. C. Rekord marca pobity. Tak ciepło w Polsce nie było od 50 lat Rekord marcowej temperatury powietrza w Polsce po 50 latach oficjalnie pobity. Jak podaje IMGW, termometry pierwszy raz w historii przekroczyły 26 stopni Celsjusza. Czekają nas saharyjskie upały Prognozy na najbliższe lata nie są optymistyczne. Już w 2020 r. międzynarodowy zespół złożony z ekspertów z Chin, USA, Wielkiej Brytanii i Danii ostrzegał, że za pięć dekad 1/3 ludzkości będzie żyła w saharyjskim upale. To bezpośrednio przełoży się na choroby i większą umieralność ludzi, ale też generalny spadek produktywności. Przenoszenie się umiarkowanych temperatur w stronę biegunów Ziemi sprawi, że niemal cała Brazylia stanie się niezdatna do zamieszkania. Podobnie duże fragmenty Bliskiego Wschodu czy Indii. Także południe Stanów Zjednoczonych, kraje Ameryki Środkowej, części Australii. Na Starym Kontynencie z kolei klimat śródziemnomorski przeniesie się na północ, a afrykańskie upały obejmą Włochy, Hiszpanię czy Portugalię. Z drugiej strony zyskają kraje północnej Europy, bo zamieszkać będzie można już niemal za kręgiem polarnym. Nietypowe sposoby na upał Wysokie temperatury mogą być uciążliwe, ale istnieją sprawdzone sposoby na radzenie sobie z upałami, które są stosowane od wieków w krajach o ekstremalnym klimacie. Poznaj tradycyjne metody chłodzenia z Afryki i Azji, które mogą pomóc przetrwać najgorętsze dni. Egipcjanie przekonywali nas, że najlepsza na upał jest duża przewiewna chusta, którą można zawiązać na głowie (dobrze chroni też kark i ramiona). Sprawdza się zdecydowanie lepiej niż tradycyjny kapelusz. W tropikalnym klimacie Tajlandii, gdzie wilgotność powietrza jest bardzo wysoka, mieszkańcy mają swoje unikatowe sposoby na ochłodzenie organizmu. Popularnym napojem jest napar z imbiru, trawy cytrynowej, cynamonu, liści pandanowca i owoców bael. Mieszanka tych składników jest gotowana, a następnie chłodzona. Dodanie miodu wzbogaca napój, który nie tylko chłodzi, ale również ma właściwości zdrowotne. Podczas największych upałów w ciągu dnia, życie w Beninie właściwie zamiera. Wszyscy chowają się w cieniu, idą na przynajmniej dwugodzinną drzemkę. Często w cieniu palm. Niezawodnym sposobem na upał jest świeży sok z kokosa, który gasi pragnienie, zapewnia sporą dawkę witamin i mikroelementów oraz sałatka ze schłodzonego, dojrzałego arbuza. Kobiety z grupy etnicznej Himba, zamieszkującej Namibię, równomiernie pokrywają swoją skórę i włosy otjize. To czerwona maź powstała ze zmieszania ochry, popiołu i masła. Nie pachnie, a chro­ni skórę przed słońcem, owadami i brudem. Pozwala to zaoszczędzić wodę, która na pustyni jest bardzo cenna i nie zużywa się jej do kąpieli. Źródła: polskieradio.pl; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Tego jeszcze nie widziałeś: jak Słońce rodzi tornado – wideo, które wbija w fotel!
Słoneczne tornado to spektakularne zjawisko, które pokazuje potęgę i zmienność naszej gwiazdy. Niezwykłe wideo przybliża ten niezwykły fenomen z bliska, ale także inne optyczne cuda wywołane działaniem Słońca.
Spis treści: Jak wygląda słoneczne tornado? Tornada, zorze i halo – nieziemska kolekcja zjawisk Magia światła – zielony promień i inne fenomeny Kiedy i jak obserwować słoneczne tornado? Słońce – źródło piękna i chaosu Co pokazują zdjęcia i filmy? Choć tornada kojarzą się głównie z Ziemią, na powierzchni naszej gwiazdy również mogą powstawać zawirowania o spiralnej strukturze. Takie zjawiska nazywamy słonecznymi tornadami – to gigantyczne kolumny plazmy, które wirują z ogromną prędkością i mogą sięgać nawet setek tysięcy kilometrów wysokości. Stanowią jedno z najbardziej spektakularnych i tajemniczych zjawisk astronomicznych, a zarazem jedną z najciekawszych ciekawostek o Słońcu. Ujawniają, jak dynamiczne i nieprzewidywalne potrafi być pole magnetyczne naszej gwiazdy. Dzięki nowoczesnym teleskopom kosmicznym oraz wyjątkowej cierpliwości fotografów udało się udokumentować wiele z tych efektownych momentów. W galerii zdjęć znajdziemy nie tylko niesamowite ujęcia samych tornad słonecznych, ale także zjawisk atmosferycznych powstałych w wyniku działania promieniowania słonecznego na Ziemi. Jak wygląda słoneczne tornado? Słoneczne tornado powstaje, gdy gorąca plazma przemieszcza się wzdłuż zakrzywionych linii pola magnetycznego w atmosferze Słońca – koronie. Proces ten może tworzyć spiralne wiry przypominające ziemskie trąby powietrzne, ale o znacznie większej skali i temperaturze sięgającej milionów stopni Celsjusza. Zarejestrowane przez sondy NASA zjawiska pokazują, jak dynamicznym i nieprzewidywalnym miejscem jest powierzchnia Słońca. Wśród najpotężniejszych słonecznych tornad obserwowano takie, które osiągały prędkość 300 tys. km/godz. i trwały wiele godzin. Tornada, zorze i halo – nieziemska kolekcja zjawisk Choć słoneczne tornada są zjawiskami typowo kosmicznymi, Słońce potrafi wpływać również na to, co widzimy na niebie z powierzchni Ziemi. Światło słoneczne wchodzące w interakcję z atmosferą może tworzyć spektakularne efekty optyczne, takie jak halo, słupy świetlne czy zorze polarne. Wszystkie te zjawiska – zarówno kosmiczne, jak i atmosferyczne – zostały uchwycone na zdjęciach wykonanych przez pasjonatów i profesjonalnych fotografów. Każde z nich jest unikalne, często krótkotrwałe, ale zawsze zapierające dech w piersiach. Można je obejrzeć na poniższym filmie. View Ediplayer on the source website Magia światła – zielony promień i inne fenomeny Jednym z bardziej enigmatycznych zjawisk, które również ma związek ze Słońcem, jest tzw. zielony promień – rzadki błysk światła pojawiający się tuż przed zachodem lub po wschodzie Słońca. Choć nie jest to tornado ani burza słoneczna, jego obserwacja także wymaga idealnych warunków i odrobiny szczęścia. Podobnie jak w przypadku słonecznych tornad, fotografowie często latami polują na te ulotne zjawiska. Cierpliwość fotografów i filmowców pozwala nam spojrzeć na światło słoneczne w zupełnie nowym świetle – dosłownie i w przenośni. Kiedy i jak obserwować słoneczne tornado? Słoneczne tornada są zbyt odległe, by zobaczyć je gołym okiem. Obserwują je głównie satelity i teleskopy kosmiczne, takie jak Solar Dynamics Observatory (SDO) należący do NASA. Jednak efekty aktywności słonecznej – w tym rozbłysków i burz magnetycznych – mogą mieć wpływ na Ziemię, wywołując m.in. intensywniejsze zorze polarne. Z kolei inne efekty świetlne – jak halo czy słupy świetlne – można obserwować na własne oczy. Wystarczy wiedzieć, gdzie patrzeć i kiedy się spodziewać zjawiska. W chłodne, bezchmurne dni zimą można zobaczyć zjawiska optyczne, które – choć powstają w atmosferze – są bezpośrednim efektem promieniowania naszej gwiazdy. Słońce – źródło piękna i chaosu Patrząc na zdjęcia z galerii ukazującej słoneczne tornada i inne zjawiska, łatwo zapomnieć, że mamy do czynienia z realnymi procesami fizycznymi, a nie efektami komputerowej grafiki. Słońce, choć wydaje się odległe i przewidywalne, jest potężnym i dynamicznym obiektem, który potrafi nie tylko ogrzewać Ziemię, ale też tworzyć oszałamiające widowiska. Zjawiska takie jak tornado słoneczne przypominają nam, że nasza gwiazda to nie tylko źródło życia, ale również siła, której do końca nie rozumiemy. Obserwacja jej zachowań – zarówno przez naukowców, jak i fotografów – to ciągła lekcja pokory i fascynacji. Co pokazują zdjęcia i filmy? Zdjęcia zaprezentowane w galerii ukazują nie tylko dynamiczne tornada słoneczne, ale też pełne spektrum zjawisk powiązanych z naszą gwiazdą: od delikatnych słupów świetlnych po dramatyczne zorze polarne. Każde zdjęcie to wynik czujnego oka i precyzyjnej pracy ludzi, którzy poświęcają godziny na obserwacje nieba – lub wszechświata. To dzięki nim możemy z bezpiecznej odległości przyglądać się fenomenom, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu były poza zasięgiem ludzkiego oka. Źródło: National Geographic
Podwójna sonda Proba-3 wykonała pierwsze w historii sztuczne zaćmienie Słońca. Zdjęcia oszałamiają
Dwa satelity lecące po wydłużonej orbicie w ultraprecyzyjnej formacji, utworzyły najdłuższy koronograf świata. Pierwsze dane naukowe z misji Proba-3 pokazują, że urządzenia działają poprawnie, przynosząc nam wyjątkowe obrazy korony słonecznej. Przypomnijmy, że Polska ma duży udział w tej misji, zarówno od strony inżynieryjnej, jak i naukowej.
Spis treści: Kosmiczny duet Ultraprecyzyjny lot autonomiczny Bardzo udany test Starannie skoordynowany taniec bliźniaczych satelitów stworzył pierwsze sztuczne zaćmienie Słońca w kosmosie, pokazując tym samym żywiołową koronę słoneczną w niezwykle szczegółowy sposób. Wyniesiona w grudniu 2024 roku sonda Proba-3 Europejskiej Agencji Kosmicznej, po trwającej kilka miesięcy kalibracji, rozpoczęła wstępną naukową fazę misji. Kosmiczny duet Całość składa się z dwóch satelitów. Jeden, zwany Occulterem, jest wyposażony w dysk z włókna węglowego i tworzywa sztucznego o szerokości 1,4 metra. Dysk ten blokuje światło słoneczne dla drugiego satelity, Coronagraphu, wyposażonego w kamerę i instrumenty naukowe. Aby wykonać zdjęcia, błąd w ustawieniu obu satelitów nie może przekraczać 1 milimetra. Satelity poruszają się po mocno eliptycznej orbicie wokół Ziemi, o wysokości od około 600 km (perygeum) do 60 530 km (apogeum). Formacja koronografu tworzona jest w najwyższym punkcie, gdzie względna prędkość między satelitami jest najmniejsza. Jest to o tyle istotne, że mniejsza prędkość ułatwia utrzymanie dokładnego ustawienia na poziomie milimetrów i łukowych sekund. – Jasny blask Słońca ukrywa bardzo gorącą i niezwykle słabo świecącą w zakresie widzialnym koronę słoneczną: źródło wiatru słonecznego i erupcji słonecznych. Jedynym sposobem, aby w drobnych szczegółach zobaczyć ten kluczowy element Układu Słonecznego, są całkowite zaćmienia Słońca. Misja Proba-3 jest zaprojektowana tak, aby w sposób sztuczny odtwarzać to zjawisko. Misja składa się z dwóch statków kosmicznych: 1,4-metrowego przesłaniającego dysku i oddalonego od niego o 144 metry teleskopu patrzącego na Słońce. Pozwala to na długie, sześciogodzinne utrzymywanie sztucznego zaćmienia Słońca dla obiektu, na którym umieszczony jest teleskop. – mówi dr Marek Stęślicki z Zakładu Fizyki Słońca CBK PAN we Wrocławiu. Dr Stęślicki należy do ścisłego grona naukowego misji. Ultraprecyzyjny lot autonomiczny Zaprezentowane właśnie zdjęcia zostały wykonane w marcu, podczas lotu autonomicznego. Wówczas przez kilka godzin satelity były ustawione w linii, wykonując wielokrotne kilkusekundowe ekspozycje zaćmionego Słońca. Naukowcy z ESA mogli połączyć te zdjęcia uzyskując pełne zdjęcia korony słonecznej, najbardziej zewnętrznej części atmosfery Słońca, której temperatura może osiągać miliony stopni więcej niż temperatura powierzchni Słońca. – Kiedy po raz pierwszy zobaczyłem te zdjęcia, trudno mi było w to uwierzyć. Ale szybko pojawiło się również bardzo silne poczucie spełnienia i dumy z wszystkiego, co zrobiliśmy przez te lata – powiedział Damien Galano z ESA. Bardzo udany test Dodajmy, że kamera Proba-3 może również obserwować częstotliwości światła odpowiadające określonym pierwiastkom w koronie słonecznej. Takie jak ciemniejszy zielony obraz powyżej, który pokazuje światło emitowane przez żelazo pozbawione elektronów, występujące w najgorętszych obszarach korony. – Wyraźnie widzimy koronę, co już samo w sobie jest dużym osiągnięciem – mówi Galano. Zaprezentowane właśnie zdjęcia miały głównie na celu sprawdzenie, czy Proba-3 działa prawidłowo. Kiedy misja będzie w pełni uruchomiona, będzie ona w stanie robić zdjęcia sztucznych zaćmień co 19,6 godziny, za każdym razem, gdy orbituje wokół Ziemi, w tym znacznie dłuższe ekspozycje trwające do sześciu godzin. Według Galano pozwoli to nam lepiej zrozumieć fizykę korony słonecznej, a także pomoże nam lepiej zrozumieć wiatr słoneczny i wyrzuty masy koronalnej, które mają wpływ na pogodę kosmiczną. – W misji tej bardzo duży, bo ponad 30-procentowy udział ma Polska. W samym CBK PAN zostały wykonany m.in. komputer pokładowy sondy, czyli Coronograph Control Box i koło filtrów – mówi dr Stęślicki. Spośród polskich podmiotów pracujących przy misji należy też wymienić przede wszystkim Sener Polska i GMV Polska. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Solar Orbiter wykonał pierwsze zdjęcia biegunów Słońca. Przy europejskiej sondzie pracują Polacy
– To początek nowej ery heliofizyki – powiedziała o pierwszych zdjęciach biegunów słonecznych prof. Carole Mundell. Solar Orbiter, wystrzelona w 2020 roku sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej, właśnie wykonała swoje podstawowe badanie, do którego została zaprojektowana. A to wciąż nie koniec jej odkryć.
Spis treści: Południowy biegun Słońca Terra incognita Kolejne odkrycia przed nami – Dzisiaj prezentujemy pierwsze w historii ludzkości widoki bieguna słonecznego – mówi prof. Carole Mundell, dyrektor naukowa Europejskiej Agencji Kosmicznej. – Słońce jest najbliższą nam gwiazdą, źródłem życia i potencjalnym czynnikiem zakłócającym działanie nowoczesnych systemów energetycznych w przestrzeni kosmicznej i na Ziemi. Dlatego konieczne jest zrozumienie jego działania i nauczenie się przewidywania jego zachowania. Te nowe, unikatowe zdjęcia z misji Solar Orbiter są początkiem nowej ery w nauce o Słońcu. Udało się tego dokonać dzięki wprowadzeniu sondy na nową, nachyloną orbitę wokół Słońca. Południowy biegun Słońca – 17 lutego tego roku Solar Orbiter, przechodząc bardzo blisko Wenus, zaczął zmieniać swoją orbitę. Ta zmiana polegała na zwiększeniu kąta orbity względem orbity Ziemi (ekliptyki). To spowodowało, że teraz, po raz pierwszy w historii widzimy biegun południowy słoneczny pod kątem 17 stopni, o wiele większym niż mamy możliwość widzieć go z Ziemi. To oznacza mniejszy skrót perspektywiczny, lepszy widok na biegun, więcej informacji, na które czekaliśmy całe pokolenie – twierdzi dr Tomasz Mrozek, heliofizyk z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz członek grupy naukowej Solar Orbitera. Wszystkie dotychczasowe zdjęcia Słońca zostały wykonane z okolic równika słonecznego. Wynika to z faktu, że Ziemia, inne planety i wszystkie współczesne statki kosmiczne krążą wokół Słońca po płaskim dysku zwanym płaszczyzną ekliptyki. Przechylając swoją orbitę poza tę płaszczyznę, Solar Orbiter ukazuje Słońce z zupełnie nowej perspektywy. Właśnie ten unikatowy kąt widzenia sondy zmieni nasze rozumienie pola magnetycznego Słońca, cyklu słonecznego i działania pogody kosmicznej. Film nagrany przez sondę 23 marca tego roku pokazuje obserwacje Słońca prowadzone pod kątem 17° poniżej równika słonecznego, co wystarczyło, aby bezpośrednio zobaczyć południowy biegun Słońca. W ciągu najbliższych lat statek kosmiczny jeszcze bardziej nachyli swoją orbitę, więc najlepsze widoki są jeszcze przed nami. Terra incognita – Nie wiedzieliśmy, czego dokładnie możemy się spodziewać po tych pierwszych obserwacjach. Bieguny Słońca to dosłownie terra incognita – mówi prof. Sami Solanki, który kieruje zespołem instrumentu PHI z Instytutu Badań Układu Słonecznego im. Maxa Plancka (MPS) w Niemczech. Każdy z instrumentów sondy obserwuje Słońce w inny sposób. PHI obrazuje Słońce w świetle widzialnym i mapuje pole magnetyczne powierzchni Słońca. EUI obrazuje Słońce w świetle ultrafioletowym, ujawniając gaz o temperaturze miliona stopni w zewnętrznej atmosferze Słońca, czyli w koronie. Instrument SPICE rejestruje światło pochodzące z gazów o różnych temperaturach nad powierzchnią Słońca, ujawniając w ten sposób różne warstwy atmosfery słonecznej. Porównując i analizując uzupełniające się obserwacje wykonane przez te trzy instrumenty, możemy dowiedzieć się, jak materia porusza się w zewnętrznych warstwach Słońca. Może to ujawnić nieoczekiwane wzorce, takie jak wiry polarne podobne do tych obserwowanych wokół biegunów Wenus i Saturna. Te przełomowe nowe obserwacje mają również kluczowe znaczenie dla zrozumienia pola magnetycznego Słońca i tego, dlaczego zmienia się ono mniej więcej co 11 lat, co zbiega się ze szczytem aktywności słonecznej. Obecne modele i prognozy dotyczące 11-letniego cyklu słonecznego nie są w stanie dokładnie przewidzieć, kiedy i z jaką siłą Słońce osiągnie swój najbardziej aktywny stan. Kolejne odkrycia przed nami – Mimo tych niezwykłych dokonań to wciąż dopiero początek odkryć. W następnych latach kolejne asysty grawitacyjne Wenus wyniosą Solar Orbiter jeszcze wyżej ponad ekliptykę i zobaczymy bieguny pod kątem większym od 30 stopni. Obserwacje biegunów pozwolą, przede wszystkim dosłownie usunąć czarne plamy z modeli Słońca. Do tej pory musieliśmy zakładać warunki panujące w tych miejscach, nie wiedząc do końca, jak okolice biegunów w rzeczywistości wyglądają – komentuje dr Tomasz Mrozek. Jednym z pierwszych odkryć naukowych wynikających z obserwacji polarnych Solar Orbitera jest upewnienie się, że na biegunie południowym pole magnetyczne Słońca jest obecnie chaotyczne. Podczas gdy normalny magnes ma wyraźny biegun północny i południowy, pomiary pola magnetycznego przeprowadzone przez instrument PHI pokazują, że na biegunie południowym Słońca występują pola magnetyczne o biegunowości zarówno północnej, jak i południowej. Zjawisko to występuje tylko przez krótki czas podczas każdego cyklu słonecznego, w momencie maksimum słonecznego. Wtedy pole magnetyczne Słońca ulega odwróceniu i osiąga najwyższy poziom aktywności. Po odwróceniu pola magnetycznego powoli powinna narastać jedna polaryzacja, która przejmie kontrolę nad biegunami Słońca. Za 5–6 lat Słońce osiągnie kolejne minimum słoneczne, podczas którego jego pole magnetyczne będzie najbardziej uporządkowane, a aktywność Słońca osiągnie najniższy poziom. – Nie wiadomo jeszcze dokładnie, jak przebiega ten proces. Sonda Solar Orbiter dotarła do wysokich szerokości geograficznych w odpowiednim momencie, aby śledzić cały proces z wyjątkowej i korzystnej perspektywy – zauważa Sami. Wygląda na to, że czeka nas gorący okres odkryć solarnych. Tym bardziej, że naukowcy innej sondy solarnej Proba-3 w niedługim czasie mają pokazać światu pierwsze obrazy korony słonecznej uzyskanej przez najdłuższy, kosmiczny koronograf świata. Przy obu tych niezwykłych misjach pracują polscy inżynierowie oraz naukowcy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Strumienie plazmy i specyficzne „krople deszczu”. To widać na zdjęciu zewnętrznej atmosfery Słońca
Dzięki możliwościom nowego systemu optyki adaptacyjnej o nazwie Cona naukowcom udało się obejrzeć wyraźnie koronę słoneczną. W dodatku zrobili to z Ziemi, patrząc poprzez zakłócenia wywołane atmosferą.
Spis treści: Obserwacje kosmiczne i naziemne Deszcz słonecznej plazmy Bardzo szczegółowe obserwacje Korona słoneczna to zewnętrzna i najrzadsza warstwa atmosfery Słońca. Rozciąga się miliony kilometrów w przestrzeń. Ma wyjątkowo wysoką temperaturę, której wartości dochodzą nawet do kilku milionów stopni Celsjusza. Korona słoneczna jest znacznie gorętsza niż powierzchnia Słońca. Można ją obserwować podczas całkowitego zaćmienia Słońca jako jasną, białą poświatę wokół tarczy słonecznej. Inną metodą obserwacji są tzw. koronografy – urządzenia przesłaniające tarczę Słońca. Najdłuższy z nich, mierzący około 150 metrów koronograf misji kosmicznej Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3 już przesyła na Ziemię dane. Pierwsze wykonane przez niego zdjęcia korony słonecznej zostaną upublicznione za kilka tygodni. Proba-3 operuje w kosmosie, dzięki czemu zbierane przez nią dane nie będą narażone na zniekształcenia wywołane wpływem atmosfery ziemskiej, szczególnie unoszącej się w niej pary wodnej. Obserwacje kosmiczne i naziemne Ale okazuje się, że nawet ziemskie koronografy mogą poradzić sobie z tym problemem dzięki przełomowemu i zaawansowanemu systemowi optyki adaptacyjnej o nazwie Cona. System ten został zainstalowany w 1,6-metrowym teleskopie słonecznym Goode (GST), obsługiwanym przez Centrum Badań Słoneczno-Ziemskich (CSTR) NJIT w Obserwatorium Słonecznym Big Bear (BBSO) w Kalifornii. Dzięki niemu naukowcy uzyskali dostęp do niespotykanych dotąd obrazów Słońca. Wśród nich są najostrzejsze jak dotąd obrazy korony słonecznej, od kaskadowego deszczu koronalnego po nigdy wcześniej niewidziany strumień plazmy. Filmy z tych zdarzeń zostały sztucznie pokolorowane, aby pokazać światło wodoru alfa emitowane przez plazmę. Ciemniejszy kolor oznacza jaśniejsze światło. Uchwycona w szczegółach korona słoneczna wygląda na puszystą, z wysokimi strukturami plazmy tańczącymi i skręcającymi się. Deszcz słonecznej plazmy Badaczom udało się również zarejestrować najostrzejszy jak dotąd obraz tzw. deszczu koronalnego. Powstaje, gdy gorąca plazma w koronie słonecznej ochładza się i kondensuje. Podobnie jak krople deszczu na Ziemi, grawitacja przyciąga deszcz koronalny ku powierzchni Słońca. Jednak w przeciwieństwie do deszczu na Ziemi, nie spada on w dół po najkrótszej ścieżce. Plazma jest naładowana elektrycznie, więc podąża wzdłuż linii pola magnetycznego Słońca, tworząc łuki i pętle, gdy spada z powrotem na powierzchnię Słońca. Widoczne na filmie drobne nitki deszczu koronalnego mają w rzeczywistości szerokość około 20 kilometrów. Najnowsze obserwacje ujawniają również nie zarejestrowaną dotąd cechę – szybkie tworzenie się i zapadanie się drobnoziarnistego strumienia plazmy, zwanego plazmoidem. Film poklatkowy pokazuje plazmoid wijący się po powierzchni Słońca z prędkością prawie 100 kilometrów na sekundę. Jest to prawdopodobnie pierwszy przypadek zaobserwowania tego zjawiska. Bardzo szczegółowe obserwacje – Są to zdecydowanie najbardziej szczegółowe obserwacje tego rodzaju, pokazujące cechy, które nie były wcześniej obserwowane. Nie jest do końca jasne, czym one są – napisał w oświadczeniu Vasyl Yurchyshyn, współautor badania. Na zarejestrowanych obrazach można też dostrzec tzw. protuberancje słoneczne, czyli duże pętle plazmy – gorącego gazu złożonego głównie z wodoru i helu. Są one zakotwiczone do powierzchni Słońca w fotosferze, najbardziej wewnętrznej widocznej warstwie atmosfery słonecznej, i sięgają daleko w koronę słoneczną. Jednak naukowcy nie ustalili jeszcze dokładnie, w jaki sposób powstają. Te najostrzejsze do tej pory obrazy pomagają badaczom w zrozumieniu erupcji filamentów i koronalnych wyrzutów masy – potężnych wybuchów plazmy, które napędzają pogodę kosmiczną, zakłócają działanie technologii i rozświetlają niebo spektakularnymi zorzami polarnymi. Zbliżą nas również do rozwiązania zagadkowego fenomenu, czyli powodu, dla którego korona jest o miliony stopni cieplejsza niż powierzchnia Słońca. – Nowy system optyki adaptacyjnej korony wypełnia tę wieloletnią lukę i dostarcza obrazy cech korony w rozdzielczości 63 kilometrów – teoretycznej granicy 1,6-metrowego teleskopu słonecznego Goode – napisał w oświadczeniu Thomas Rimmele, główny technolog Narodowego Obserwatorium Słonecznego. Być może uda się wprowadzić tę technologię do jeszcze większych teleskopów, w tym 4-metrowego teleskopu słonecznego Daniela K. Inouye na Hawajach. To pozwoli na jeszcze dokładniejsze przyjrzenie się zewnętrznym warstwom Słońca. Zdaniem uczonych, może to być początek nowej ery w astronomii słonecznej. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dla tego zjawiska warto zaplanować podróż do Nowego Jorku. Zdarza się tylko dwa razy w roku
Manhattanhenge to zjawisko które elektryzuje mieszkańców Nowego Jorku, przyciąga też mnóstwo turystów. Zachodzące Słońce ustawia się idealnie w jednej linii z siatką ulic Manhattanu, tworząc spektakularny widok.
Spis treści Geneza nazwy i historia Manhattanenge w tym roku Najlepsze miejscówki do obserwacji Manhattanhenge to zjawisko astronomiczne występujące tylko dwa razy w roku. Zachód Słońca następuje idealnie równo z siatką ulic Manhattanu, tworząc jedyny w swoim rodzaju widok. Nazwa pochodzi od połączenia „Manhattan” i „Stonehenge”, a zjawisko przyciąga tłumy fotografów i instagramerów z całego świata. Geneza nazwy i historia Termin Manhattanhenge został wymyślony przez astrofizyka Neila deGrasse Tysona w 1997 roku w artykule dla magazynu „Natural History“. Tyson, dyrektor planetarium Haydena przy Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, zainspirował się wizytą w Stonehenge w młodości. Udział w wyprawie badawczej z Geraldem Hawkinsem – naukowcem, który wysunął teorię o astronomicznej funkcji Stonehenge – uświadomił mu, że podobne zjawisko zachodzi w nowoczesnym Manhattanie. Choć starożytni budowniczowie Stonehenge świadomie projektowali konstrukcję pod kątem wędrówki Słońca po niebie, twórcy nowojorskiego planu ulic nie planowali takiego efektu. To przypadek, że siatka ulic, stworzona w XIX wieku, zgrała się z cyklem słonecznym. Manhattanenge w tym roku Pierwszy Manhattanhenge w tym roku wypada dziś – 28 maja, o godzinie 20:13 czasu lokalnego. Powtórka nastąpi dzień później, 29 maja, o 20:12. Kolejna okazja do obserwacji tego fenomenu wystąpi latem – 11 i 12 lipca. Pełna tarcza Słońca będzie jednak widoczna tylko 28 maja i 12 lipca. W poprzednie dni widać tylko jej połowę, reszta już skrywa się pod horyzontem. Zjawisko nie przypada dokładnie w letnie przesilenie, które w 2025 roku wypada 20 czerwca. Ze względu na układ ulic Manhattanu ma miejsce mniej więcej trzy tygodnie przed i po tej dacie, kiedy Słońce ustawia się dokładnie wzdłuż głównych ulic przebiegających na linii wschód-zachód. Najlepsze miejscówki do obserwacji Najlepsze punkty obserwacyjne to ulice biegnące na linii wschód-zachód: 14th Street, 23rd Street, 34th Street, 42nd Street i 57th Street. Im dalej na wschód, tym bardziej spektakularny efekt – promienie słońca pięknie odbijają się od fasad budynków. Manhattanhenge można również obserwować zza East River i z Long Island City na Queensie. Całe wydarzenie ma raczej charakter nieformalny. Miłośnicy fotografii zbierają się na długo przed zachodem słońca, aby uchwycić jak najlepsze ujęcie. Warto to wziąć pod uwagę. Przy planowaniu można też wspomóc się którąś z aplikacji śledzących ruch Słońca, np. Sun Surveyor lub Sun Tracker. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W kosmosie przetestowano najdłuższy koronograf świata. Będzie wywoływał zaćmienia Słońca
Dwa satelity mają przemieszczać się po specyficznej orbicie po to, by w odpowiednim miejscu ustawić się w formacji pozwalającej na stworzenie sztucznego zaćmienia Słońca. Misja Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3 przeszła pierwszy test.
Spis treści: Czym jest koronograf Misja Proba-3 Wszechstronne urządzenie Polski wkład w misję Proba-3 Pierwszy test Na ten moment czekaliśmy już od dekady. Misja Proba-3, której pierwotnym celem było przetestowanie i udoskonalenie lotu satelitów w precyzyjnej formacji, ma też swój wymiar naukowy. I właśnie to połączenie wysokiej technologii z zebraniem trudno dostępnych danych astronomicznych sprawia, że Proba-3 jest tak ekscytującą misją. Czym jest koronograf Chodzi o skonstruowanie najdłuższego do tej pory koronografu, czyli przyrządu do badania słonecznej atmosfery. Co to takiego? Od dziecka uczymy się, że patrzenie bezpośrednio na Słońce to zły pomysł. Silne promieniowanie gwiazdy „oślepia” także aparaturę badawczą. Jeśli jednak tarcza słoneczna zostanie zasłonięta – tak jak podczas zaćmienia, gdy ukrywa się za Księżycem – naukowcy mogą bezpiecznie obserwować koronę, czyli najbardziej zewnętrzną część atmosfery Słońca. Koronograf to urządzenie, które pozwala na wywołanie sztucznego zaćmienia. Misja Proba-3 Dwa mające działać w tandemie satelity Proba-3 zostały wystrzelone z kosmodromu Centrum Kosmicznego Satish Dhawan. W kosmos wyniosła je rakieta PSLV-XL, będąca wersją rakiety Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV) z dodatkowymi boosterami, co zapewnia większą moc i precyzyjne umieszczenie satelitów w docelowym punkcie. Trafiły na wysoce eliptyczną orbitę – 600 x 60 530 km przy nachyleniu około 59 stopni – by w odpowiednim miejscu utworzyć formację. Koszt paliwa byłby zbyt wysoki, aby utrzymać formację przez całą orbitę. Dlatego każda orbita zostanie podzielona na sześć godzin manewrów lotu formacyjnego w apogeum i resztę orbity w pasywnym bezpiecznym dryfowaniu. Mówimy o sześciu godzinach tworzenia przez Probę-3 sztucznego zaćmienia Słońca. Oczywiście to zaćmienie będzie widoczne tylko dla instrumentów koronografu, w żaden sposób nie wpłynie na to, co postrzegamy na Ziemi. Jeden z pary satelitów będzie działał jak okulter i przesłaniał tarczę słoneczną, by możliwe było badanie korony słonecznej przez drugiego satelitę. Wszechstronne urządzenie – Koronografy są rodzajem teleskopów (na ogół refraktorów), w których przesłaniane jest światło Słońca/gwiazdy za pomocą tarczki (systemów tarczek) i apertury (systemów apertur). Olbrzymim problemem podczas obserwacji koronografami słonecznymi jest bardzo jasne, zasłonięte tarczką Słońce, które jest źródłem światła rozproszonego powodowanego głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach – mówi dr Marek Stęślicki z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN, jeden z głównych naukowców misji Proba-3. Heliofizyk wyjaśnia, że im większy jest koronograf, tym łatwiej poradzi sobie z tym niepożądanym światłem. Pozwala skuteczniej optycznie odfiltrować światło pochodzące z fotosfery, które uległo dyfrakcji. Dlatego tu koronografy naziemne mają przewagę, ponieważ są większe. Ale patrzą one na Słońce przez atmosferę, która jest też olbrzymim źródłem rozproszonego światła. Dlatego koronografy naziemne obserwują jedynie niską i jasną koronę. – Koronografy kosmiczne siłą rzeczy są małe, dlatego mają duży problem ze światłem rozproszonym, które jest powodowane głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach. Nie ma za to problemu z jasną atmosferą ziemską. Dlatego koronografy kosmiczne obserwują tylko wysoką koronę, daleko od tarczy słonecznej. Proba-3 jest „best of both worlds”. Jest olbrzymim, niemal 150-metrowym koronografem w przestrzeni kosmicznej i może obserwować bardzo niską i wysoką koronę jednocześnie – podsumowuje naukowiec. Polski wkład w misję Proba-3 Ale swój udział w misji mają też polscy inżynierowie. Firma Sener Polska na potrzeby misji PROBA-3 dostarczył dwa rodzaje instrumentów do satelity z koronografem: SAHRM czyli Solar Array Hold Down and Release Mechanism – mechanizm podtrzymująco-zwalniający, który zabezpieczył panel słoneczny satelity podczas podróży w kosmos i uwolnił go na pożądanej wysokości, SADM czyli Solar Array Deployment Mechanism – mechanizm rozkładania panelu słonecznego odpowiedzialny za rozłożenie go po osiągnięciu pożądanej wysokości, aby mógł dostarczać energię do działania koronografu. Jego zadaniem było otworzenie panelu słonecznego, a następnie jego utrzymywanie go w pozycji rozłożonej. Dzięki temu podsystemy satelity będą mogły być napędzane energią słoneczną. Za oprogramowanie umożliwiające lot w precyzyjnej formacji odpowiada GMV Polska, natomiast w Centrum Badań Kosmicznych PAN powstało serce Proby – Coronograph Control Box oraz koło filtrów. Jednostka sterująca koronografem – Podstawowym elementem umieszczonym na satelicie będącym w „cieniu” jest teleskop koronografu, czyli przyrządu naukowego do obserwacji i pomiaru zjawisk zachodzących w koronie słonecznej. Laboratorium Konstrukcji Elektronicznych CBK PAN było odpowiedzialne za zaprojektowanie, wykonanie i przetestowanie Jednostki Sterującej Koronografu (ang. Coronagraph Control Box – CCB) – mówi inż. Marek Morawski z CBK PAN. Podkreśla, że wykonany w Centrum moduł elektroniczny jest przeznaczony do sterowania i kontroli poszczególnych elementów koronografu. Z uwagi na kluczową role jednostki sterującej w procesie pomiarowym, wszystkie jej bloki główne zostały zrealizowane w układzie nadmiarowym. To znaczy, że każdy z jego elementów takich jak zasilacz, komputer pokładowy czy zespół interfejsów sterujących został wykonane podwójnie (w układzie nominalny i zapasowy). Pozwoliło to istotnie zwiększyć niezawodność pracy całego urządzenia. W przypadku uszkodzenia części nominalnej istnieje możliwość przełączenia się na część zapasową która w pełni pokrywa zadania tej uszkodzonej. Koło filtrów Kierownikiem prac nad kołem filtrów był inż. Jędrzej Baran z Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. – Byliśmy odpowiedzialni za opracowanie i dostarczenie podsystemu koła filtrów. To precyzyjny mechanizm, którego zadaniem jest wyjątkowo dokładne ustawienie jednego z sześciu filtrów w osi optycznej koronografu. Konstrukcja mechanizmu na pierwszy rzut oka przypomina bęben rewolweru, ale jego zaawansowanie technologiczne wykracza daleko poza to porównanie – mówi. – Realizacja tego zadania była wymagająca z kilku powodów. Po pierwsze, jak to często bywa w projektach kosmicznych, mieliśmy do dyspozycji niezwykle ograniczoną przestrzeń i masę, a mimo to mechanizm musiał być zaprojektowany tak, aby wytrzymać ekstremalne obciążenia, jakim zostanie poddany podczas startu rakiety. Po drugie zaś, koncepcja operacji koronografu wymaga od mechanizmu ciągłych zmian filtrów. Mechanizm musi być zatem zaprojektowany z odpowiednimi marginesami tak, aby przeprowadzić tysiące cykli pracy podczas trwania misji bez degradacji swoich właściwości – mówi Jędrzej Baran. Pierwszy test Misja Proba-3 wystartowała 4 grudnia 2024 r. Rozruch instrumentów przebiegł pomyślnie. 8 maja 2025 r. ESA poinformowała, że po raz pierwszy dwa statki kosmiczne utworzyły na orbicie formację z dokładnością do milimetra. Utrzymywały ją przez kilka godzin autonomicznie, bez żadnej kontroli z Ziemi. Ostatecznym celem jest ustawienie się obu statków kosmicznych w jednej linii ze Słońcem, tak aby 1,4-metrowy dysk przenoszony przez okulter rzucał 5-centymetrowy cień na instrument optyczny koronografu. Naukowcy szykują się już do tego etapu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słońce wyemitowało niesamowite struktury. Naukowcy dopatrzyli się w nich „UFO” i „cyklonu”
Sonda Solar Orbiter nagrała zjawisko nigdy dotąd nieobserwowane na Słońcu: potężny „korkociąg” wiatru słonecznego o niespotykanym kształcie. Film udostępniła właśnie Europejska Agencja Kosmiczna.
Spis treści „UFO” i korkociąg na Słońcu Obserwacje Słońca: Solar Orbiter i inni Słońce w szczycie aktywności Wideo opublikowane przez Europejską Agencję Kosmiczną (ESA) przedstawia gigantyczny pióropusz wiatru słonecznego górujący nad Słońcem w nigdy wcześniej niewidzianych spiralnych kształtach. Ujęcia poklatkowe uchwyciły też dziwne obiekty lecące poprzez tę niezwykłą scenerię. Wyglądają niczym rozpikselowane UFO — w rzeczywistości jest to jednak obraz odległych gwiazd „przefiltrowany” przez słoneczną plazmę. „UFO” i korkociąg na Słońcu Film udostępniony 26 marca to przyspieszone nagranie zjawisk, które miały miejsce 12 października 2022 r. Należąca do ESA sonda Solar Orbiter rejestrowała je przez osiem godzin. Skierowała swoje kamery na superszybkie, naładowane elektrycznie cząstki zwane wiatrem słonecznym. Jest on niemal nieustannie emitowany przez naszą macierzystą gwiazdę. Nagranie nie byłoby możliwe bez koronografu – przyrządu zasłaniającego światło tarczy Słońca. Odcięcie go umożliwia zobaczenie korony słonecznej, czyli zewnętrznej części atmosfery naszej gwiazdy. Solar Orbiter po raz pierwszy zarejestrował wiatr słoneczny poruszający się ruchem wirowym. „Cząsteczki wiatru słonecznego poruszają się spiralnie na zewnątrz, jakby zostały złapane w cyklonie rozciągającym się na miliony kilometrów od Słońca” – pisze ESA w komunikacie. Niezwykłe nagranie pokazuje również około tuzina idealnie prostych linii, które przesuwają się po ekranie niczym statki w grze „Space Invaders”. W rzeczywistości to dalekie gwiazdy, które widać w tle, a ich ruch to wynik ruchu samej sondy. View oEmbed on the source website W analizie filmu, opublikowanej 26 marca w „The Astrophysical Journal”, naukowcy określili gigantyczny słoneczny korkociąg jako „pseudostreamer”. To jedna z form wiatru słonecznego, pierwszy raz opisana w 1972 r. Niezwykły cyklon uformował się w pobliżu północnego bieguna Słońca w wyniku rozbłysku słonecznego, który wyrzucił przestrzeń kosmiczną strumienie cząstek. Kosmiczny korkociąg osiągnął długość do 1,5 razy większą niż średnica Słońca i trwał około trzech godzin. Niesamowity kształt strumienia wiatru prawdopodobnie powstał w wyniku tzw. fal Alfvéna. To ruchy plazmy (zjonizowanego gazu), która oscyluje w polu magnetycznym. Badacze sądzą, że ten unikalny kształt wiąże się z położeniem bliskim północnego bieguna Słońca, gdzie pole magnetyczne jest znacznie silniejsze niż w pobliżu równika. Obserwacje Słońca: Solar Orbiter i inni W momencie nagrania filmu należąca do ESA sonda Solar Orbiter była jedynym instrumentem zdolnym do badania wiatru słonecznego. W 2022 roku badała m.in. biegun Słońca. Wystrzelona w grudniu 2024, złożona z 2 satelitów misja Proba-3 ESA także będzie obserwować wiatr słoneczny. Z kolei sonda Parker Solar Probe, należąca do NASA, została wystrzelona w 2018 r. i pomogła uchwycić ważne dane dotyczące wiatru słonecznego podczas ostatnich, najbliższych w historii astronomii, przelotów przez zewnętrzne warstwy atmosfery Słońca. Słońce w szczycie aktywności Słońce przeżywa obecnie szczyt w swoim około 11-letnim cyklu aktywności, czyli maksimum słoneczne. Rozpoczęło się ono na początku 2024 roku. W tej fazie silne rozbłyski słoneczne, plamy słoneczne, i wyrzuty masy koronalnej zdarzają się zdecydowanie częściej, a wiatr słoneczny się nasila. Wraz z cyklem zmienia się także siła promieniowania słonecznego i jego wpływ na pogodę kosmiczną oraz ziemską atmosferę. Wszystkie te zmiany są wynikiem przemian w polu magnetycznym Słońca, które co cykl ulega odwróceniu: bieguny magnetyczne zamieniają się miejscami. Jednak film został nagrany w 2022 roku, przed maksimum słonecznym, co mocno zaskoczyło naukowców. Słońce jest przewidywalne, ale tylko do pewnego stopnia. Źródło: ESA, Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Już jutro zaćmienie Słońca widoczne z obszaru Polski! Jak je obserwować?
29 marca z obszaru Polski można będzie oglądać Słońce w kształcie nadgryzionego ciasteczka. Będzie to częściowe zaćmienie Słońca. W czasie obserwacji należy dbać o bezpieczeństwo.
Spis treści: Zacznie się przed południem Rodzaje zaćmień Słońca Raz na 200 lat Najbliższe, przypadające na sobotę 29 marca 2025 roku częściowe zaćmienie Słońca będzie widoczne w zachodniej, środkowej i północnej Europie, na Grenlandii, we wschodniej Kanadzie, na Morzu Arktycznym i północnym Atlantyku. Będzie je można obserwować również m.in. z Senegalu, Gambii, Sahary Zachodniej, Maroka, a także z zachodniej Algierii. Największe zaćmienie nastąpi nad północnym Labradorem, gdzie faza maksymalna osiągnie aż 93,61%. W przypadku obserwacji z obszaru Polski, najlepiej będzie udać się do Świnoujścia, gdzie w maksimum zaćmienia tarcza słoneczna będzie zasłonięta w 16,4%. – Można przyjąć, że im dalej na północny zachód, tym większa faza zaćmienia. Oznacza to, że większa część tarczy słonecznej będzie zakryta przez Księżyc – mówi Robert Szaj, popularyzator astronomii. Zacznie się przed południem Na terenie Polski częściowe zaćmienie Słońca w sobotę 29 marca rozpocznie się przed południem. Natomiast faza maksymalna, w zależności miejsca obserwacji w Polsce, będzie widoczna między godz. 12.20 a 12.30. Całe zjawisko na terenie Polski zakończy się po 13. – Marcowe obserwacje będą doskonałym treningiem przed kolejnym częściowym zaćmieniem, które będziemy mogli obserwować w sierpniu 2026 roku. To przyszłoroczne zaćmienie będzie miało miejsce tuż przed zachodem Słońca, który sam w sobie jest wyjątkowo zjawiskowy, a jeszcze piękniejszy, gdy dołączy do niego cieniutki sierp Słońca. Jeśli pogoda nam dopisze, będzie to wyjątkowe wydarzenie – mówi Robert Szaj. Mamy też dobrą informację dla tych, którzy w sierpniu 2026 roku będą w Hiszpanii. Tam można będzie obserwować całkowite zaćmienie Słońca. Rodzaje zaćmień Słońca Przypomnijmy, że zaćmienia Słońca jest zjawiskiem astronomicznym powstającym, gdy Księżyc znajdzie się pomiędzy Słońcem a Ziemią i tym samym przysłoni światło słoneczne. Księżyc jest mniejszy od Słońca o tyle samo, ile razy jest bliżej Ziemi. Sprawia to, że jego kątowe rozmiary na niebie są bardzo zbliżone do słonecznych. Częściowe zaćmienie Słońca ma miejsce, gdy Księżyc zakrywa jedynie część Słońca. W przypadku, gdy patrząc z Ziemi dostrzegamy jedynie jasna obrączkę Słońca, z czarnym kołem w środku mamy do czynienia z zaćmieniem obrączkowym. Występuje, gdy tarcza Księżyca nie jest w stanie zasłonić całej tarczy Słońca i ma miejsce, gdy cień, jaki rzuca Księżyc nie znajduje się na powierzchni Ziemi. Jeśli cień, jaki rzuca Księżyc, jedynie delikatnie dotyka powierzchni Ziemi, powoduje to, że obserwator będący w jego „środku” widzi całkowite zaćmienie, natomiast osoba, która jest dokładnie w tym samym momencie w miejscu oddalonym od pasa cienia obserwuje jedynie zaćmienie obrączkowe. Jest to tak zwane zaćmienie hybrydowe, nazywane również obrączkowo-całkowitym. Raz na 200 lat Zaćmienie Słońca jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim, ze względu na konieczność specyficznego ułożenia ciał niebieskich względem siebie. W związku z tym jest to znakomity moment na popularyzację astronomii. – W przypadku prowadzenia obserwacji Słońca najważniejsze jest bezpieczeństwo – wyjaśnia Robert Szaj. – Nigdy i pod żadnym pozorem nie można patrzeć na Słońce bezpośrednio, tym bardziej przy użyciu lornetek, teleskopów, aparatów fotograficznych czy jakiegokolwiek innego sprzętu nie wyposażonego w specjalne filtry słoneczne. Tego typu filtry można kupić w sklepach ze sprzętem optycznym oraz w internecie. Przypominają srebrną folię, która pochłania lub odbija światło słoneczne – dodaje popularyzator. Chociaż w niedługim czasie czekają nas aż trzy częściowe zaćmienia Słońca – tegoroczne, przyszłoroczne i kolejne w 2027 roku, ogółem zjawiska te są stosunkowo rzadkie. Szczególnie całkowite zaćmienia Słońca. Ostatnie było widziane z terenu Polski w 1954 roku, a kolejne będzie dopiero w 2135 roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
14 mln lat temu na Ziemi panowała wieczna mgła. Układ Słoneczny przepływał przez chmurę pyłów i gazów
Według badaczy kilkanaście milionów lat temu w czasie podróży przez kosmos Układ Słoneczny przeszedł przez tzw. falę Radcliffe’a. Podróż przez gęsty obszar pełen pyłów i gazów mogła pozostawić ślady w zapisie geologicznym.
W tym artykule: Układ Słoneczny znajduje się w ciągłym ruchu Tajemnicza struktura, przez którą przeszło Słońce Ziemia wiecznej mgły Dzisiaj Słońce i jego osiem planet znajduje się w stosunkowo pustym rejonie kosmosu. Konsekwencje tego możemy obserwować codziennie. Każdej bezchmurnej nocy, jeśli tylko znajdujemy się poza rejonami zanieczyszczonymi światłem, możemy obserwować na niebie panoramę gwiazd i galaktyk. Jednak nie zawsze tak było. Ok. 14 mln lat temu niebo wyglądało tak, jakby było stale zamglone. Światło gwiazd docierało do powierzchni przytłumione i niewyraźne. To skutek tego, że Układ Słoneczny przesuwał się wówczas przez znacznie gęściejszy obszar kosmosu, tzw. falę Radcliffe’a. Zdarzenie to mogło pozostawić ślady w zapisie geologicznym, twierdzą autorzy najnowszych badań opublikowanych w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Układ Słoneczny znajduje się w ciągłym ruchu W kosmosie wszystko się porusza. Dotyczy to nie tylko ruchu planet dookoła gwiazd w systemach planetarnych, ale także całych systemów planetarnych. Słońce wraz z Ziemią i pozostałymi planetami okrąża centrum Drogi Mlecznej i znajdującą się w nim supermasywną czarną dziurę Sagittarius A*. Układ Słoneczny pędzi przez kosmos z zawrotną prędkością ok. 828 tys. km/godz. Stanowi to aż 1/1300 prędkości światła. Jeden obieg wokół środka Galaktyki trwa ok. 230 mln lat. Ten okres ma nawet swoją własną nazwę – to rok galaktyczny. Tajemnicza struktura, przez którą przeszło Słońce Taka podróż, jak można się domyślić, nie odbywa się bez przygód. – Pomyśl o tym jako o statku żeglującym po morzu w zmieniających się warunkach – mówi Efrem Maconi, doktorant na Uniwersytecie Wiedeńskim. – Nasze Słońce napotkało obszar o większej gęstości gazu, gdy przechodziło przez falę Radcliffe’a w konstelacji Oriona – dodaje. Fala Radcliffe’a to jedna z niedawno odkrytych struktur Drogi Mlecznej. Wypatrzyli ją naukowcy z Uniwersytetu Harvarda w 2013 roku. Jest to niezwykle długi (mający aż 9 tys. lat świetlny) cienki pasu gazu w kształcie fali. Składa się z połączonych ze sobą obszarów gwiazdotwórczych. W tej chwili Ziemia jest oddalona od fali Radcliffe’a tylko o 400 lat świetlnych. Ziemia wiecznej mgły Maconi wraz z zespołem przeanalizował dane zebrane przez radioteleskop Gaia. Gaia śledzi miliardy gwiazd w Drodze Mlecznej, w tym te, które uformowały się niedawno w fali Radcliffe’a. Mając dane o prędkościach, z jakimi się obecnie poruszają, naukowcy mogli określić ich położenie w przeszłości. Gdy połączyli to z drogą, jaką w przeszłości poruszał się przez Galaktykę Układ Słoneczny, spostrzegli, że w pewnym momencie Słońce wraz z planetami musiało przeciąć tę strukturę. Stało się to między 15 a 12 mln lat temu. Za najbardziej prawdopodobny okres uznaje się 14 mln lat temu. To właśnie wówczas niebo zrobiło ciemniejsze i zamglone. Co ciekawe, w tym okresie Ziemia znajdowała się w okresie ochłodzenia klimatu (w środkowym miocenie). Maconi podejrzewa, że te dwa wydarzenia mogą mieć ze sobą związek – dowodów na to jednak nie ma. Zdaniem badaczy spotkanie z chmurami materii z ośrodka międzygwiazdowego mogło odcisnąć się w zapisie geologicznym Ziemi. W skorupie mogą istnieć depozyty z tego okresu, składające się z radioaktywnych izotopów pochodzących z supernowych. Hipoteza ta nie została jeszcze udowodniona. Źródła: Astronomy & Astrophysics, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Superziemia, na której może istnieć życie. Ta planeta znajduje się tylko 20 lat świetlnych od nas
Astronomowie odkryli planetę pozasłoneczną typu superziemia. Panują na niej warunki, w których mogłoby utrzymać się życie.
Spis treści: Gwiazda podobna do Słońca Czy na tej planecie może istnieć życie? Dwadzieścia lat gromadzenia danych i lata analiz Planeta HD 20794 d znajduje się w strefie zamieszkiwanej swojej gwiazdy. Oznacza to, że nie jest od niej ani za bardzo oddalona, ani nie leży zbyt blisko. Jeśli na tym globie znajduje się woda, mogłaby utrzymać się na powierzchni w stanie ciekłym. HD 20794 d została zaliczona do planet pozasłonecznych określanych jako superziemie. Tego rodzaju globy są skaliste oraz znacznie większe od naszej planety. Nowo odkryta superziemia ma dwa razy większy promień i ponad pięć razy większą masę od Ziemi. Jak na kosmiczne warunki leży bardzo blisko – tylko niecałe 20 lat świetlnych od nas. Ułatwi to w przyszłości obserwacje systemu planetarnego za pomocą najnowszych instrumentów astronomicznych. Gwiazda podobna do Słońca Centrum tamtego układu stanowi gwiazda głównego ciągu o typie widmowym G – czyli żółty karzeł podobny do naszego Słońca. Wokół tej gwiazdy krążą trzy planety. Superziemia jest trzecią z nich, najbardziej oddaloną od gwiazdy. Dwa pierwsze globy układu poruszają się po orbitach kołowych. Znajdują się zbyt blisko słońca, by mogło na nich istnieć życie. Dopiero za ich orbitami rozpoczyna się strefa zamieszkiwalna. Tak określa się obszar wokół gwiazdy, w którym woda mogłaby utrzymać się w stanie ciekłym. Trzecia planeta – czyli superziemia HD 20794 d – krąży po orbicie eliptycznej. Jest ona mocno rozciągnięta. Glob najpierw znajduje się poza strefą zamieszkiwaną, następnie ją przecina, zbliża się do wewnętrznej krawędzi, po czym znów powraca do strefy zamieszkiwanej, by ostatecznie ją opuścić. Pokazuje to wizualizacja poniżej. View oEmbed on the source website Czy na tej planecie może istnieć życie? Dla gwiazdy takiej jak Słońce – albo HD 20794 – strefa zamieszkiwalna rozciąga się pomiędzy 0,7 a 1,5 AU (jednostki astronomicznej, 1 AU to odległość Ziemi od Słońca). W Układzie Słonecznym w tych granicach mieści się orbita Ziemi oraz Marsa. Orbita superziemi nieco poza nie wykracza. Jej największa odległość od gwiazdy to 2 AU, najmniejsza zaś – 0,75 AU. W ciągu roku dystans od gwiazdy zmienia się więc bardzo znacząco. Rok na tej planecie trwa 647 dni, czyli około 40 dni krócej niż na Marsie. Naukowcy nie mają jeszcze pewności, czy na superziemi istnieje woda. Gdyby tak było, w ciągu roku zmieniałaby kilkakrotnie stan skupienia. W trakcie obrotów wokół gwiazdy długo byłaby lodem, jednak po wejściu globu do strefy zamieszkiwanej rozpuszczałaby się i mogłaby tworzyć np. oceany. Wówczas na planecie istniałyby dogodne warunki do rozmnażania się mikrobiologicznego życia. Dwadzieścia lat gromadzenia danych i lata analiz Odkrycie superziemi i jej charakterystyki zostały opisane w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Jego autorzy przeczesali dane zbierane przez instrumenty takie jak spektrografy ESPRESSO czy HARPS w ciągu dwóch dekad. – Przez lata analizowaliśmy dane, starannie eliminując źródła zanieczyszczeń – powiedział Michael Cretignier z Oksfordu, współautor badań. Cretignier był tym naukowcem, który odkrył superziemię. Na pewno będzie ona jeszcze w przyszłości wielokrotnie obserwowana. Układ znajduje się blisko nas i ma jasną gwiazdę. Dlatego będzie głównym celem dla instrumentów nowej generacji, takich jak spektrograf ANDES Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu budowanego w Chile. Źródła: Astronomy & Astrophysics, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Gdy słońce zniknęło, zaczęli składać w ofierze niezwykłe artefakty. To unikatowe znaleziska
Blisko 5000 lat temu niebo nad północną Europą na dłuższy czas zasnuło się ciemnym pyłem. Dla mieszkańców wyspy Bornholm była to katastrofa. Postanowili przebłagać bogów, by słońce powróciło. W tym celu użyli niezwykłych artefaktów, które teraz odkryli archeolodzy.
Spis treści: Groźne wulkany Ciemny pradziejowy Bornholm Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” Katastrofy naturalne o mniej lub bardziej globalnym charakterze uprzykrzały życie ludziom już tysiące lat temu. Wygląda na to, że próbę walki z jednym z takich żywiołów odkryli archeolodzy na wyspie Bornholm. Groźne wulkany Dla ludzi groźne są na przykład erupcje wulkanów. Najsłynniejsza jest chyba katastrofa we włoskich Pompejach z 79 roku n.e., kiedy to popioły Wezuwiusza pokryły starożytne miasto i pogrzebały kilku tysięcy osób. Jednak nie zawsze wulkany zabijały od razu. Czasami ich erupcje miały dla społeczeństw poważne długofalowe konsekwencje. Wyrzucony w atmosferę pył przyczyniał się do spadku temperatur, ograniczenia światła słonecznego, a w konsekwencji – ubogich żniw. Na przykład w 43 r. p.n.e., kiedy wulkan na Alasce wyrzucił do stratosfery duże ilości siarki, w kolejnych latach w krajach basenu Morza Śródziemnego plony były niewystarczające, co spowodowało głód i choroby. Wydarzenie to jest dobrze udokumentowane w źródłach pisanych ze starożytnej Grecji i Rzymu. Zdecydowanie trudniej jest znaleźć dowody takich katastrofalnych wydarzeń z czasów sprzed pojawienia się pisma. Jednak jest to możliwe. Ciemny pradziejowy Bornholm Naukowcom udało się zlokalizować na osi czasu intensywne erupcje wulkaniczne, które miały konsekwencje dla północnej Europy w okresie schyłku epoki neolitu. Z odwiertów wykonanych na Grenlandii i w Antarktyce wynika, że w atmosferze około 2900 roku p.n.e. było sporo pyłów. Wybuch wulkanu w tym czasie wpłynął na pogodę i uprawy rolne na półkuli północnej. Naukowcy sugerują, że to wydarzenie miało również szersze konsekwencje gospodarcze i społeczne dla ludzi żyjących w tym czasie w południowej Skandynawii. Nastąpiła wówczas znaczna zmiana w kulturze materialnej – na przykład zaprzestano wznoszenia grobowców megalitycznych. Być może spadła liczebność populacji i wybuchła jakaś zaraza. Tymczasem mieszkańcy Bornholmu próbowali zaradzić kryzysowi. I przebłagać bogów, by słońce znów śmielej wyjrzało z nieboskłonu. Pomóc im w tym miała żarliwa modlitwa i rytuały z wykorzystaniem niezwykłych artefaktów – tak w każdym razie sądzą duńscy naukowcy, którzy opublikowali na temat artykuł w czasopiśmie „Antiquity”. Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” W ostatnich dekadach archeolodzy z Uniwersytetu w Kopenhadze, Muzeum Narodowego Danii i Muzeum Bornholmu odkryli na dwóch stanowiskach archeologicznych (głównie w Vasagård) na wyspie Bornholm setki niewielkich kamiennych dysków i tabliczek. Mają maksymalnie kilka centymetrów średnicy. Takie zabytki nie są znane z innych rejonów Europy. Wiele z nich – zdaniem badaczy – zdobionych jest rytami przywodzącymi na myśl słońce i jego promienie. Są też takie pokryte stylizowanymi motywami roślinnymi. – Od dawna wiemy, że słońce było centralnym punktem wczesnych kultur rolniczych, które znamy z Europy Północnej – mówi archeolog dr Rune Iversen z Uniwersytetu w Kopenhadze, który jest głównym autorem publikacji. Dr Iversen i jego współpracownicy uważają, że z bardzo wysokim prawdopodobieństwem istnieje związek między erupcją wulkanu, późniejszymi zmianami klimatu i odkryciem artefaktów pokrytych zagadkowymi zdobieniami. – Rozsądnie jest wierzyć, że neolityczni mieszkańcy Bornholmu chcieli uchronić się przed dalszym pogorszeniem klimatu, składając w ofierze „kamienie słoneczne”. A może okazywali tak wdzięczność, że słońce znów powróciło? – zastanawia się dr Iversen. Badacze nie są w stanie precyzyjnie wskazać roku ich złożenia. W opinii naukowców artefakty te symbolizowały płodność i prawdopodobnie były składane w ofierze, aby żniwa były obfite. Niektóre z „kamieni słonecznych” noszą ślady zużycia – są wypolerowane, więc może były noszone przy ciele, na innych widać efekty działania wysokich temperatur. Ludzie zdeponowali je w rowach tworzących część osady. Zdaniem archeologów zostały one złożone jednorazowo lub w czasie kilku nieodległych czasowo wydarzeń. W rowach zachowały się ślady rytualnych uczt w postaci kości zwierząt, potłuczonych glinianych naczyń i przedmiotów krzemiennych. Po zakończeniu rytuałów rowy zostały zakopane. A słońce ponownie pokazało się na nieboskłonie… Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.