Awaria Cloudflare wstrząsnęła internetem. Ale największe zagrożenie dla globalnej sieci to burza magnetyczna
Awaria Cloudflare trwała krótko, ale wywołała spore zamieszanie. Eksperci ostrzegają jednak, że prawdziwe zagrożenie dla globalnego internetu wiąże się z ekstremalną aktywnością Słońca. Burza magnetyczna może poważnie zagrozić systemom komunikacyjnym na Ziemi.
Spis treści: Jak groźna może być burza magnetyczna? Jak często pojawiają się burze słoneczne? Dlaczego burza magnetyczna zagraża internetowi? Burza magnetyczna: czy da się ją przewidzieć? Aktywność Słońca zmienia się cyklicznie. Od stycznia 2025 r., nasza gwiazda znajduje się w szczycie aktywności, czyli w tak zwanym maksimum. Na jej powierzchni pojawia się najwięcej plam: ciemnych obszarów o znacznie niższej temperaturze niż temperatura otoczenia. Ich charakterystyczną cechą jest silne pole magnetyczne. Plamy mogą też się przesuwać i powiększać. Gdy ich średnica przekracza 150 tys. km, da się je dostrzec z Ziemi bez użycia teleskopu. Z maksimum słonecznym wiążą się również rozbłyski słoneczne i koronalne wyrzuty masy. Szczególnie groźne jest to drugie zjawisko. Koronalne wyrzuty masy to chmury plazmy – zjonizowanych wysokoenergetycznych cząstek – które odrywają się od Słońca i lecą w przestrzeń kosmiczną. Jeśli docierają do Ziemi, powodują gwałtowną zmianę pola magnetycznego Ziemi. To właśnie jest burza magnetyczna, niebezpieczna dla naszej infrastruktury energetycznej i komunikacyjnej. Jak groźna może być burza magnetyczna? Naukowcy od dawna ostrzegają o takiej ewentualności i apelują o podjęcie przygotowań. Już w 2008 roku Amerykańska Akademia Nauk przygotowała analizę, z której wynika, że potężna burza słoneczna mogłaby pozbawić prądu ogromne rzesze ludzi na całym świecie. Cztery lata temu, na konferencji skupiającej specjalistów z dziedziny cyfrowej komunikacji „SIGCOMM 2021”, przedstawiono badania opisujące skutki ekstremalnej pogody słonecznej. Ich autorką jest Sangeetha Abdu Jyothi, adiunktka na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine. Naukowczyni przygotowała opracowanie zatytułowane „Superburze słoneczne: Planowanie na wypadek internetowej apokalipsy”. Zdaniem Abdu Jyothi potężna burza magnetyczna mogłaby doprowadzić dosłownie do „internetowej apokalipsy”. Spowodowałaby, że miliony ludzi oraz instytucji na całym świecie zostałyby pozbawione dostępu do internetu. Oczywiście, bez portali społecznościowych i tym podobnych serwisów ludzkość nie przestałaby funkcjonować. Jednak obecnie w zasadzie niemal wszystko działa w oparciu o wymianę danych poprzez internet. Kontrola lotów samolotów, sterowanie ruchem kolejowym, dostarczanie prądu, gazu, wody, produkcja i dystrybucja towarów wymagają urządzeń i procesów podatnych na uszkodzenie w przypadku burzy słonecznej. Jak często pojawiają się burze słoneczne? Jak powiedziała Abdu Jyothi: „Podczas pandemii zobaczyliśmy, jak nieprzygotowany był świat. Nie było żadnego protokołu, który pozwoliłby skutecznie sobie z nią poradzić. I tak samo jest z odpornością internetu i całej naszej elektronicznej infrastruktury, która jest kompletnie nieprzygotowana na burzę słoneczną o dużej skali". Częścią problemu jest fakt, że ekstremalne burze magnetyczne zdarzają się rzadko, więc nikt nie zaprząta sobie nimi głowy. Według naukowców szacunkowe prawdopodobieństwo ekstremalnych zjawisk słonecznych, mogących bezpośrednio dotknąć naszą cywilizację, wynosi jedynie od 1,6 do 12% w każdej dekadzie. Potwierdza to historia. Na razie odnotowano tylko dwie potężne burze słoneczne. Pierwsza nastąpiła w 1859 roku, druga w 1921 roku. Wcześniejszy incydent, znany jako Carrington Event, doprowadził do tak poważnych zaburzeń magnetycznych na Ziemi, że druty telegraficzne iskrzyły. Natomiast zorze polarne, zwykle widoczne tylko w pobliżu biegunów, były obserwowane aż w okolicach równika. Dlaczego burza magnetyczna zagraża internetowi Na szczęście większość połączeń internetowych o charakterze lokalnym i regionalnym w coraz większym stopniu opiera się na światłowodach. Dlatego nie są narażone na działanie prądów geomagnetycznych pojawiających się podczas wyładowań słonecznych. Jednak internet funkcjonuje również w oparciu o podmorskie kable, które łączą kontynenty. Kable te są wyposażone w specjalne wzmacniacze, których zadaniem jest utrzymywanie sygnału na odpowiednim poziomie. Niestety te urządzenia są podatne na prądy. Jeśli choćby jeden wzmacniacz zostanie uszkodzony, całe kable mogą stać się bezużyteczne. Co więcej, jeśli wystarczająco dużo podmorskich kabli w danym regionie nagle przestanie działać, całe kontynenty mogą zostać odcięte od siebie. To zaś oznacza, że państwa leżące na wysokich szerokościach geograficznych, np. USA, Japonia czy w zasadzie wszystkie kraje europejskie, są znacznie bardziej podatne na wahania pogody słonecznej niż społeczeństwa żyjące bliżej równika. Burza magnetyczna: czy da się ją przewidzieć? – Ekonomiczne skutki jednodniowej przerwy w dostępie do internetu w samych Stanach Zjednoczonych szacuje się na ponad 7 miliardów dolarów – pisze Abdu Jyothi w swoim artykule. – Co, jeśli sieć pozostanie nieczynna przez wiele dni, a nawet miesięcy i to w wielu miejscach na świecie? – pyta dalej autorka pracy. Na zakończenie dodaje, że kiedy nadejdzie kolejna wielka burza słoneczna, będziemy mieli kilkanaście godzin, aby się na to przygotować. Ma w tym pomóc prognoza pogody kosmicznej. Od pewnego czasu przygotowywane są już prognozy globalne dla całej Ziemi. Jak mówią naukowcy, modele prognozowania są tak zaawansowane, że pozwalają co do godziny przewidzieć, jak będzie wyglądała pogoda kosmiczna. Źródło: University of California
Takiego zdjęcia nie zrobił jeszcze nikt. Astrofotograf zadziwił świat „Upadkiem Ikara”
To ujęcie wymagało tygodni drobiazgowych przygotowań i sześciu podejść podczas lotu motolotnią. Ale opłaciło się – fotograf z Arizony zrobił jedno z najlepszych zdjęć Słońca w historii.
Astrofotograf Andrew McCarthy uchwycił niezwykłe zdjęcie, na którym spadający skoczek spadochronowy wydaje się „przelatywać” tuż przed powierzchnią Słońca. Fotografia, nazwana „The Fall of Icarus” (Upadek Ikara), powstała 8 listopada 2025 roku w Arizonie i wymagała wielotygodniowych przygotowań. Pomysł na zdjęcie, jakiego nie było McCarthy to uznany astrofotograf, specjalizujący się w ujęciach słonecznych tranzytów – czyli ciał niebieskich lub statków powietrznych przelatujących przed tarczą Słońca. Tym razem jednak postanowił sfotografować w ten sposób człowieka. Do pomocy zaprosił Gabriela C. Browna, skoczka spadochronowego i youtubera, prowadzącego kanał BlackGryph0n. Wpadł na pomysł zsynchronizowania skoku ze spadochronu z ustawieniem Słońca w kadrze. Brown miał wyskoczyć z motolotni, a McCarthy czekał na ziemi z teleskopem skierowanym w odpowiednie miejsce. Skok miał się odbyć na wysokości mniej więcej 1000 m n.p.m., podczas gdy teleskop znajdował się prawie 2,5 kilometra dalej. Zegarmistrzowska precyzja i 6 przelotów motolotnią Choć cały projekt był bardzo precyzyjnie zaplanowany, w praktyce okazał trudniejszy, niż przewidywano. Największym problemem było precyzyjne śledzenie motolotni. Aby prawidłowo ustawić maszynę na tle tarczy słonecznej, trzeba było aż sześciu podejść. Problem w tym, że sam skok mógł odbyć się tylko raz, z uwagi na konieczność bezpiecznego przepakowania spadochronu, co zajęłoby dużo czasu. Gdy wreszcie udało się uchwycić właściwy moment, McCarthy obserwował skok na monitorze komputera z ogromną ekscytacją. Gabriel Brown opublikował nagranie zza kulis, dokumentujące powstawanie niesamowitego zdjęcia. McCarthy podkreśla, że to zdjęcie jest jednym z pięciu najlepszych w jego karierze, a poza tym prawdopodobnie pierwszym takim ujęciem w historii. Inne słynne zdjęcia Andrew McCarthy’ego W ostatnich miesiącach astrofotograf zdobył rozgłos dzięki innym spektakularnym zdjęciom słonecznych tranzytów: Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i rakiety SpaceX. Ma na swoim koncie także doskonałe, ultra-dokładne zdjęcia Księżyca, mgławic oraz rzadkie ujęcie Marsa zasłanianego przez Księżyc. McCarthy był tak ucieszony niezwykłym zdjęciem, że udostępnił je na jakiś czas za darmo w wysokiej rozdzielczości. Jego zdjęcia można kupić jako wysokiej jakości wydruki poprzez stronę Cosmic Background. Źródła: Live Science, Andrew McCarthy, Black Gryphon Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zorze polarne w Polsce wkrótce się skończą – czy to ostatnia szansa na słoneczny spektakl?
Zjawisko, które w ostatnich latach stosunkowo często cieszyło polskich obserwatorów nieba – a przynajmniej tych bardziej uważnych i mających szczęście z pogodą – już niedługo z powrotem stanie się rzadkością. Zorze polarne, obecnie w szczycie swojej aktywności, z powrotem staną się cudem zarezerwowanym dla koła podbiegunowego. Czemu świetlny spektakl wraca na deski macierzystego teatru dalekiej Skandynawii?
Ostatnie miesiące powoli przyzwyczaiły nas do występowania efektownych zórz polarnych na terenie całego naszego kraju. To efekt zwiększonej aktywności słonecznej, która wpływa na częstotliwość i intensywność tego zjawiska. Zbliżający się koniec 11-letniego cyklu sprawia jednak, że okazje do obserwowania zorzy w Polsce będą coraz rzadsze. Chociaż wkrótce czeka nas zdjęcie spektaklu z afisza, to są też dobre informacje: w końcu zostanie on wznowiony. Jak powstają zorze polarne? Zorza polarna – czyli aurora borealis – to naturalne zjawisko świetlne powstające w wyniku oddziaływania wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi. Brzmi to bardzo poważnie, ale prawda jest dosyć prosta: naładowane cząstki emitowane przez Słońce (głównie elektrony i protony) docierają do naszej planety i zderzają się z cząsteczkami chroniącej nas przed nimi atmosfery, najczęściej na dużych szerokościach geograficznych. Efektem są barwne smugi i wstęgi światła na niebie, często przybierające odcienie zieleni, fioletu, różu lub czerwieni. Cykl słoneczny wpływa na widoczność zórz To, że w ostatnich latach zorze polarne są widoczne coraz dalej od biegunów, w tym w Polsce, jest bezpośrednio związane z okresem wzmożonej aktywności słonecznej. Podczas maksimum słonecznego, czyli najbardziej burzliwej fazy 11-letniego cyklu aktywności Słońca, liczba rozbłysków i koronalnych wyrzutów masy gwałtownie rośnie. To właśnie te zjawiska wysyłają w stronę Ziemi potężne dawki naładowanych cząstek, które mogą wedrzeć się głębiej w magnetosferę naszej planety i nie zostać od razu skierowanymi na bieguny. W ten sposób docierają aż do Europy Środkowej czy południowych regionów Stanów Zjednoczonych. Każdy 11-letni cykl słoneczny składa się z fazy wzrostu, maksimum i spadku aktywności. Według analiz NASA i NOAA maksimum przypadło na lata 2024–2025: właśnie w takich momentach zorze pojawiają się na niższych szerokościach geograficznych. Zorza obserwowana 12 listopada na terenie Polski powstała właśnie w wyniku silnej burzy geomagnetycznej na Słońcu spowodowanej maksimum jego aktywności. Jak długo będzie można obserwować zorzę w Polsce? Obecna intensyfikacja zórz w Polsce dobiega końca. Maksimum cyklu słonecznego właśnie się kończy, a aktywność Słońca w najbliższych miesiącach i latach będzie spadać. Kolejna seria spektakularnych spektakli na nocnym niebie w naszych szerokościach geograficznych może pojawić się dopiero za 10–12 lat. Zorza wraca do swojego matecznika, czyli rejonów w pobliżu koła podbiegunowego. Aby ją zobaczyć ponownie, konieczne będą wycieczki w dalekie rejony Skandynawii. Czy zorze są niebezpieczne? Sama zorza polarna nie jest niebezpieczna – to tylko wizualny efekt burzy słonecznej, która uderza w ziemską atmosferę. Takie wyrzuty słonecznej energii mogą być jednak zagrożeniem: do najsłynniejszych przypadków zakłóceń wywołanych burzami słonecznymi należy wydarzenie z 1859 roku, tzw. incydent Carringtona, kiedy to zorzę polarną widziano na Hawajach, a linie telegraficzne stanęły w ogniu. Burze tego typu są obecnie tematem intensywnych badań naukowych, szczególnie w kontekście bezpieczeństwa sieci energetycznych czy lotnictwa. Silne wyładowania mogą wywoływać niezwykłe zjawiska, takie jak np. samozapłon podwodnych min magnetycznych u wybrzeża Wietnamu. Warto więc pamiętać, że zorza – chociaż piękna – to efekt walki ziemskiego pola magnetycznego z druzgocącą siłą Słońca. Walki, od której zależą nasze życia. Źródło: Space Weather Prediction Centre, phys.org, NOAA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Gdzie szukać słońca zimą? Brytyjczycy wybrali TOP 7 najlepszych destynacji
Aura za oknem nie zachęca, więc coraz więcej Polaków szuka sposobu, by zaznać zimą nieco słońca. Szukając inspiracji warto skorzystać z doświadczenia naszych lewojezdnych przyjaciół, którzy – sami nie mając na Wyspach zbyt wiele słonecznych dni – wybrali 7 najlepszych destynacji na ucieczkę od chłodu i mroku. Poznaj miejsca na wakacje zimą, gdzie w styczniu i lutym czeka ciepło, rajskie plaże i mnóstwo słońca.
Zima w Polsce i w Wielkiej Brytanii zachęca do planowania wyjazdów poszukujących ciepła i słońca. Tęsknota za niebieskim niebem i taką temperaturą, która nie skłania do picia ciepłej herbaty i leżenia pod kocem sprawia, że coraz więcej osób decyduje się na wyjazd zimą, zaraz po Świętach Bożego Narodzenia, albo w styczniu czy lutym: w okresie ferii. Brytyjczycy wskazali 7 miejsc, które łączą łatwą dostępność, przyjemny klimat i atrakcje wyrywające z zimowego marazmu. Zobacz, które kierunki najlepiej według nich sprawdzają się zimą. 1. Marrakesz – egzotyczna kultura w sercu Maroka Perła zachodniej Afryki i stolica Maroka położona u podnóża Atlasu Wysokiego – Marrakesz kusi styczniowymi temperaturami oscylującymi około 18°C, brakiem przejmującej wilgoci i nawet 10 godzinami dziennego światła. To idealna pogoda na zwiedzanie Medyny w Marrakeszu, czyli historycznej części miasta wpisanej na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. 12 stycznia obchodzony jest tam berberyjski Nowy Rok, więc to dobra pora, żeby wybrać się do Maroka i poczuć zupełnie inny rytm życia. 2. Sewilla i Andaluzja – hiszpańskie słońce poza sezonem Do południowej Hiszpanii zima nie ma wstępu: nawet w styczniu w Sewilli średnie temperatury w ciągu dnia wynoszą od 15 do 18°C, a większość dni jest słonecznych. Poza sezonem kuszą niższe ceny i brak tłumów, a zobaczenia warta jest przede wszystkim kolorowa parada Trzech Króli. Sewilla słynie ze swojej architektury, ale to okazja na odwiedzenie mniej znanych, ale także urokliwych miasteczek w Andaluzji, np. Rondy czy Grazalemy i spróbowania lokalnych tapas. 3. Madera – zielona wyspa pośrodku oceanu Wulkaniczna Madera kusi zachwycającymi, górskimi widokami i temperaturą w styczniu około 15°C. To idealne miejsce dla wielbicieli aktywnego wypoczynku: na portugalskiej wyspie znajduje się wiele szlaków trekkingowych, a na najwyższy szczyt – Pico Ruivo mierzący 1862 m n.p.m. – prowadzi widokowa trasa o długości 10 km. Stolica wyspy Funchal regularnie plasuje się w rankingach najlepszych europejskich city breaków. Zimą na Maderze jest spokojniej niż latem, ale nadal oferuje ona wszystkie swoje atrakcje: kolejki linowe, lokalne wina i wyjątkowe krajobrazy tarasowych plantacji. 4. Teneryfa – kanaryjski relaks w krainie delifnów Na największej z Wysp Kanaryjskich zimą otuli nas łagodny klimat i temperatury około 20°C – nawet w styczniu. Jednym z najbardziej znanych kurortów jest Costa Adeje – cicha, ale ekskluzywna część południowego wybrzeża. To coś dla tych, którzy pragną polecanych restauracji, pól golfowych czy butików. Co kto lubi. Wielbicieli przyrody zachwycą jednak z pewnością charakterystyczne czarne plaże i wulkaniczne pejzaże: tak różne od tego, co możemy zobaczyć zimą w Europie. Do odwiedzin zachęca także duża ilość lotów z Polski. 5. Dominikana – karaibski raj Zdaniem niektórych Karaiby to najlepsze miejsce na świecie, w którym można znaleźć się zimą. To prawdziwy raj, w którym w styczniu cieszyć się będziemy temperaturą 28°C i praktycznie brakiem jakichkolwiek opadów. Oprócz słynnych plaż Punta Cana na Dominikanie warto odwiedzić także stolicę Santo Domingo, które jest jest najstarszym miastem Nowego Świata. Tam kolonialne zabytki przeplatają się z tętniącym codziennym życiem. Na półwyspie Samaná podziwiać można także coroczną migrację humbaków. 6. Wietnam – orientalne klimaty Chociaż europejskim latem pogoda w Wietnamie może być nużąca, to w styczniu i lutym panuje tam w miarę łagodny klimat. W leżącym na południu Ho Chi Minh (dawniej Sajgonie) panuje sucha i słoneczna pogoda, a temperatury sięgają 30°C. To doskonały czas na zwiedzanie świątyń i chłonięcie barwnego wietnamskiego życia ulicznego. Jeśli to za gorąco, to w leżącej na północy kraju stolicy – Hanoi – doświadczymy temperatur bliższych 20°C i spektakularnych widoków. To idealne miejsce na spróbowanie orientalnej kuchni. 7. Namibia – gorące lato i zielone krajobrazy Tych, którzy marzą o całkowitej zmianie klimatu, może skusić Namibia. To południowoafrykańskie państwo w styczniu przeżywa swój szczyt lata, co oznacza wysokie temperatury sięgające 30°C i krótkie, ciepłe, intensywne i niemal codzienne opady. To dzięki nim w tym sezonie sawanna zamienia się w zieloną mozaikę, przyciągając wszystkich miłośników fotografii przyrodniczej. Szczególnie malowniczy jest Park Narodowy Etoszy, gdzie można obserwować młode antylopy, zebry czy słonie. To także teren rozrodu wielu ptaków, dzięki czemu Namibia staje się rajem dla ornitologów. Czy warto podróżować zimą? Jednym z głównych atutów wyjazdów poza klasycznym sezonem urlopowym jest brak tłumów i niższe ceny. Z brytyjskich analiz wynika, że najwięcej osób planuje wakacje zaraz po Nowym Roku lub na przełomie stycznie i lutego. Warto wtedy wybrać miejsca, które i zimą są mniej oblegane: np. Sewillę zamiast Barcelony, Maderę zamiast kontynentalnej Portugalii czy Azję Południowo-Wschodnią. Wystarczy kilka godzin podróży, by zapomnieć o mrozie. Źródło: Daily Mail Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Witamina D – nadmiar gorszy niż niedobór?
Zainteresowanie witaminą D jest ogromne, a przez wielu uważana jest ona za tzw. „superwitaminę”, która może stanowić cudowny lek na wiele schorzeń. Badacze zastanawiają się jednak, czy jej suplementacja przynosi oczekiwane rezultaty i jakie mogą być skutki przyjmowania witaminy D w nadmiarze.
Wiele osób zmaga się z niedoborem witaminy D. Szacuje się, że nawet 40% Europejczyków, 24% Amerykanów i 37% Kanadyjczyków może mieć jej zbyt niski poziom w organizmie. Szczególnie narażone są kobiety w ciąży, dzieci, seniorzy, osoby o ciemniejszej karnacji czy spędzające mało czasu na słońcu. Rola witaminy D w organizmie Funkcje witaminy D w gospodarce wapniowej i metabolizmie kości znane są już od lat 30. XX wieku. Późniejsze badania udowodniły ponadto jej udział przy pracy układu odpornościowego, walce z chorobami autoimmunologicznymi, infekcjami, nowotworami czy chorobami przewlekłymi (np. sercowo-naczyniowymi, otyłością czy cukrzycą typu 2). Ostatnie lata pokazały także, że niedobór witaminy D zwiększał ryzyko cięższego przebiegu COVID-19. Skąd bierzemy witaminę D? Klasycznie witamina D kojarzy się ze słońcem. To prawda, człowiek może częściowo pokryć zapotrzebowanie na nią poprzez syntezę skórną z cholesterolu – wystarczy, że odpowiednio długo przebywa na słońcu. Zalecany czas ekspozycji zależy jednak od karnacji, wieku i szerokości geograficznej. Hiszpańscy naukowcy z Towarzystwa Badań nad Kośćmi i Metabolizmem Mineralnym wskazują, by osoby o jasnej cerze wystawiały twarz i ramiona na słońce przez 15 minut dziennie – stosując oczywiście krem z filtrem SPF15–30. W Polsce nie zawsze jest to takie proste. Dla pacjentów starszych zaleca się wydłużenie tego czasu do 30 minut. To jednak nie wszystko: witaminę D należy także dostarczać wraz z dietą. Jej dobrym źródłem są tłuste ryby, produkty mleczne czy napoje roślinne. Jaki jest bezpieczny poziom witaminy D? Poziom witaminy D mierzy się poprzez stężenie 25(OH)D we krwi. Przyjmuje się, że 20 ng/ml (nanogramów na mililitr) to norma ogólna. Wartości powyżej 30 ng/ml zaleca się osobom po 65. roku życia, pacjentom z chorobami kości czy w czasie przewlekłej farmakoterapii. Wartości w przedziale 12–20 ng/ml to niedostateczny poziom witaminy D, a poniżej 12 ng/ml – jej alarmujący niedobór. 100 ng/ml to tak zwana hiperwitaminoza D, która niesie ryzyko toksyczności. Może być tak samo groźna jak brak witamin. Kiedy stosować suplementy diety? Badania, opublikowane w czasopiśmie „Allergy”, pozwoliły udowodnić, że suplementacja 1000–2000 j.m. dziennie u zdrowych osób nie poprawiała w istotny sposób ich odporności ani nie zapobiegało infekcjom. Okazało się jednak, że nadmiar witaminy D (spowodowany często przez suplementację powyżej 4000 j.m. dziennie przez długi czas) prowadzący do hiperwitaminozy miał druzgocące skutki. Najczęstszym z nich była hiperkalcemia. Hiperkalcemia może przynosić nudności, zaparcia i osłabienia, ale także uszkodzenie nerek, złogi wapnia, depresję, wrażliwość na złamania czy kamicę nerkową. Warto mieć więc umiar i dokładnie sprawdzić, czy poziom witaminy D w organizmie na pewno jest zbyt niski. Przez nazywanie jej „superwitaminą” i nadmierną suplementację w samych Stanach Zjednoczonych liczba przypadków hiperwitaminozy D wzrosła ze średniej wynoszącej 196 przypadków rocznie w latach 2000–2005 do 4535 przypadków już pięć lat później. Czasem więc zamiast suplementów lepiej po prostu wyjść na słońce, jeśli akurat trafi się na jeden z 66 słonecznych dni w naszym kraju. Źródło: Allergy, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Fala upałów nie musi być koszmarem. Naukowcy mają prosty sposób na ochłodę
Nie potrzebujesz klimatyzacji, by przetrwać falę upałów. Wystarczy wykorzystać dwa przedmioty, które masz w domu. To odkrycie może uratować niejeden letni dzień.
W tym artykule: Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Sposób na upały: zrób to sam Chłodzić się można na różne sposoby, ale z praw termodynamiki wynika jedno zasadnicze ograniczenie. Ciepło może płynąć tylko w jednym kierunku – od obiektu cieplejszego do chłodnego. Jeśli chcemy ten proces zatrzymać lub odwrócić, potrzebna jest energia. Dlatego też prąd pobierają lodówki i klimatyzatory. Te ostatnie zużywają go całkiem sporo, bo bezustannie muszą walczyć z napływem ciepła do pomieszczenia. Kierując do niego strumień zimnego powietrza, nadmiar ciepła oddają na zewnątrz. Te dwie rzeczy – zużycie energii i oddawanie ciepła do otoczenia – powinny nas martwić. W miarę tego, jak letnie dni coraz częściej bywają upalne, ludzkość zużywa coraz więcej energii na chłodzenie. Dodatkowo, włączone klimatyzatory sprawiają, że w miastach jest jeszcze goręcej. Na szczęście jest na to sposób. Jak schłodzić się za darmo? Wysłać ciepło przez „atmosferyczne okno” w kosmos Ciepłe obiekty emitują część energii (zwanej cieplną) w postaci promieniowania podczerwonego. Większość tego ciepła zatrzymuje atmosfera (głównie cząsteczki pary wodnej). Przepuszcza ona jednak pewien wąski zakres tego promieniowania w kosmos. Zjawisko to nazywa się czasem „oknem atmosferycznym”. W kosmicznej przestrzeni panuje taki chłód, że jest bardzo dobrym odbiornikiem ciepła. Problem polega na tym, by szeroki zakres promieniowania podczerwonego, emitowanego na przykład przez nagrzany budynek, przetworzyć na ten wąski zakres, który ucieknie w kosmiczną przestrzeń. Gdyby materiał o takiej właściwości zastosować na ścianach i dachach budynków, w nocy mogłyby być chłodniejsze o kilkanaście stopni. W dzień długo pozostawałyby zaś chłodne. To tak zwane chłodzenie radiacyjne. Nazwa podkreśla, że chłodzenie następuje przez radiację, czyli wypromieniowywanie ciepła. Słynna teoria Hawkinga o czarnych dziurach potwierdzona Jedno z najsłynniejszych twierdzeń Stephena Hawkinga zostało właśnie udowodnione na podstawie falowania czasoprzestrzeni spowodowanego połączeniem się dwóch odległych czarnych dziur. Dotychczas stosowane metody są raczej skomplikowane (wymagają oddawania ciepła do specjalnych luster pokrytych odpowiednim materiałem). Jednym z przełomów było odkrycie, że taką własność ma polietylenowa folia, w której zatopione zostaną mikroskopijne szklane granulki. Schładza wszystko, czego dotknie – bywa, że o 10 stopni. Nawet w pełnym słońcu pokryte nią powierzchnie pozostawały chłodniejsze aż o 5 stopni. Mikrogranulki muszą mieć jednak określoną wielkość, a folia określoną grubość. Dość dodać, że od odkrycia minęły cztery lata, a taka folia nadal nie jest produkowana na skalę przemysłową. Sposób na upały: zrób to sam W najnowszej pracy badacze z UCLA (University of California in Los Angeles) zdradzają, że znaleźli sposób na stworzenie takiego materiału. Jest to sposób dostępny w zasadzie dla każdego i od ręki. Wystarczy bowiem nakleić taśmę klejącą na aluminiową folię. Naukowcy przebadali takie połączenie obu materiałów i stwierdzili, że w nocy pozwala schłodzić obiekty nim pokryte nawet o 7 stopni poniżej temperatury otoczenia. Dodatkowa warstwa plastiku pozwoliła na spadek nawet o 11 stopni. Jak uchronić komputer przed przegrzaniem? Kilka sprawdzonych rad Zdarzało wam się przerywać pracę na laptopie, bo wręcz parzył was w kolana? Wasz komputer ma tak głośny wiatrak, że trudno się skupić? Nie lekceważcie takich objawów. Mamy kilka rad, j... W dzień oczywistym problemem jest słońce. Choć aluminiowa folia odbija światło widzialne, pochłania za dużo promieniowania podczerwonego i się nagrzewa. Dlatego badacze spróbowali innej metody. Na taśmę klejącą nanieśli warstwę drobno sproszkowanego srebra, które odbija więcej promieniowania niż aluminiowa folia. Takie połączenie pozwoliło na obniżenie temperatury o 3 stopnie poniżej temperatury otoczenia nawet w pełnym słońcu. Naukowcy postanowili opublikować swoją pracę w otwartym dostępie, czyli może przeczytać ją każdy bezpłatnie. Podają w niej wszelkie niezbędne dane, które mogą przydać się naukowcom do opracowywania nowych, lepszych materiałów. Swoje własne odkrycie proponują zaś jako wzorzec takich materiałów. Wszystkim majsterkowiczom to odkrycie przyda się latem jako sposób na upały. Chociaż nie trzeba być złotą rączką, żeby na aluminiową folię nakleić taśmę klejącą. Źródło: SPIE; Journal of Photonics for Energy; Science Wydry morskie żyją w zimnych wodach, a jest im ciepło. Jak to możliwe? Nieszczelne mitochondria generują dodatkowe ciepło i, mówiąc językiem sportowców, podkręcają metabolizm wydr. To cenna umiejętność. Życie w zimnych wodach jest sporym wyzwaniem termicz... Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? Od czego zależy, czy dany zapach uznajemy za aromat czy za odór? Dotychczas uważano, że to przede wszystkim kwestia kultury, w której wyrośliśmy. Jednak naukowcy odkryli właśnie, że takie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-odkryli-ze-ludziom-na-calym-swiecie-najbardziej-podoba-sie-ten-sam-zapach-co-nim-jest-fot-getty-images-9d6248e.jpeg" width="938" height="626" alt="Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? (fot. Getty Images)" title="Naukowcy odkryli, że ludziom na całym świecie najbardziej podoba się ten sam zapach. Co nim jest? (fot. Getty Images)" /> „Nie powinna już żyć!”. 12-letnia samica indyka zadziwiła biologów Zwierzę z amerykańskiej Pensylwanii żyje już ponad 12 lat. Eksperci przyznają, że to najstarszy indyk, jakiego kiedykolwiek widzieli.
Jaka była najwyższa temperatura w Polsce? Rekord padł 104 lata temu
Latem, gdy słońce praży, a termometry często sięgają 30 stopni, wielu zastanawia się, jaka była najwyższa temperatura w Polsce. Okazuje się, że rekord padł ponad sto lat temu. Wynik wciąż robi wrażenie i pozostaje niepobity.
W tym artykule: Rekord temperatury w Polsce Najwyższa temperatura na Ziemi Czekają nas saharyjskie upały Nietypowe sposoby na upał Upały od kilku lat doskwierają nam coraz bardziej, a lato z roku na rok zaczyna przypominać temperaturami to w Afryce. Choć temperatury na Ziemi stale rosną, rekord ciepła w naszym kraju ustanowiony został nie w XXI, a w XX wieku i liczy ponad 100 lat. Zważywszy, że zmiany klimatu wciąż postępują, jego poprawienie jest już tylko kwestią czasu. Jaka była najwyższa temperatura w Polsce w historii i gdzie termometry wskazały ponad 40 stopni Celsjusza? Szczegóły do sprawdzenia poniżej. Rekord temperatury w Polsce Niepodbity do dziś rekord temperatury w Polsce zanotowano 29 lipca 1921 r. W należącym wówczas do Niemców Prószkowie koło Opola termometry wskazały 40,2 stopnie Celsjusza w cieniu. Nie był to jednak jednorazowy przypadek. Tego samego dnia we wsi Zbiersk, między Koninem a Kaliszem, zarejestrowano upał sięgający 40 stopni, a w położonym także w Wielkopolsce Pętkowie – 39,6 stopnia. Niewiele chłodniej było w stolicy województwa, Poznaniu, gdzie odczuwalna temperatura wynosiła 38,7 st. C. Jedną z najwyższych temperatur, wynoszącą 39,5 st. Celsjusza, odnotowano w 1994 r. w Słubicach w woj. lubelskim. Co ciekawe, to również tutaj, 19 czerwca 2022 r., termometry wskazały 38,3 st. C. Była to najwyższa temperatura na ziemiach polskich w XXI wieku. Najwyższa temperatura na Ziemi 17 marca 2024 r. w brazylijskim Rio de Janeiro, w położonej na zachodzie dzielnicy Guaratiba, zanotowano rekordową temperaturę odczuwalną – 62,3 stopnia Celsjusza. Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO) za najwyższą oficjalnie zmierzoną temperaturę powietrza na Ziemi uznaje pomiar z lipca 1913 roku, gdy w kalifornijskiej Dolinie Śmierci termometry wskazały 56,7 st. C. Rekord marca pobity. Tak ciepło w Polsce nie było od 50 lat Rekord marcowej temperatury powietrza w Polsce po 50 latach oficjalnie pobity. Jak podaje IMGW, termometry pierwszy raz w historii przekroczyły 26 stopni Celsjusza. Czekają nas saharyjskie upały Prognozy na najbliższe lata nie są optymistyczne. Już w 2020 r. międzynarodowy zespół złożony z ekspertów z Chin, USA, Wielkiej Brytanii i Danii ostrzegał, że za pięć dekad 1/3 ludzkości będzie żyła w saharyjskim upale. To bezpośrednio przełoży się na choroby i większą umieralność ludzi, ale też generalny spadek produktywności. Przenoszenie się umiarkowanych temperatur w stronę biegunów Ziemi sprawi, że niemal cała Brazylia stanie się niezdatna do zamieszkania. Podobnie duże fragmenty Bliskiego Wschodu czy Indii. Także południe Stanów Zjednoczonych, kraje Ameryki Środkowej, części Australii. Na Starym Kontynencie z kolei klimat śródziemnomorski przeniesie się na północ, a afrykańskie upały obejmą Włochy, Hiszpanię czy Portugalię. Z drugiej strony zyskają kraje północnej Europy, bo zamieszkać będzie można już niemal za kręgiem polarnym. Nietypowe sposoby na upał Wysokie temperatury mogą być uciążliwe, ale istnieją sprawdzone sposoby na radzenie sobie z upałami, które są stosowane od wieków w krajach o ekstremalnym klimacie. Poznaj tradycyjne metody chłodzenia z Afryki i Azji, które mogą pomóc przetrwać najgorętsze dni. Egipcjanie przekonywali nas, że najlepsza na upał jest duża przewiewna chusta, którą można zawiązać na głowie (dobrze chroni też kark i ramiona). Sprawdza się zdecydowanie lepiej niż tradycyjny kapelusz. W tropikalnym klimacie Tajlandii, gdzie wilgotność powietrza jest bardzo wysoka, mieszkańcy mają swoje unikatowe sposoby na ochłodzenie organizmu. Popularnym napojem jest napar z imbiru, trawy cytrynowej, cynamonu, liści pandanowca i owoców bael. Mieszanka tych składników jest gotowana, a następnie chłodzona. Dodanie miodu wzbogaca napój, który nie tylko chłodzi, ale również ma właściwości zdrowotne. Podczas największych upałów w ciągu dnia, życie w Beninie właściwie zamiera. Wszyscy chowają się w cieniu, idą na przynajmniej dwugodzinną drzemkę. Często w cieniu palm. Niezawodnym sposobem na upał jest świeży sok z kokosa, który gasi pragnienie, zapewnia sporą dawkę witamin i mikroelementów oraz sałatka ze schłodzonego, dojrzałego arbuza. Kobiety z grupy etnicznej Himba, zamieszkującej Namibię, równomiernie pokrywają swoją skórę i włosy otjize. To czerwona maź powstała ze zmieszania ochry, popiołu i masła. Nie pachnie, a chro­ni skórę przed słońcem, owadami i brudem. Pozwala to zaoszczędzić wodę, która na pustyni jest bardzo cenna i nie zużywa się jej do kąpieli. Źródła: polskieradio.pl; archiwum redakcji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Tego jeszcze nie widziałeś: jak Słońce rodzi tornado – wideo, które wbija w fotel!
Słoneczne tornado to spektakularne zjawisko, które pokazuje potęgę i zmienność naszej gwiazdy. Niezwykłe wideo przybliża ten niezwykły fenomen z bliska, ale także inne optyczne cuda wywołane działaniem Słońca.
Spis treści: Jak wygląda słoneczne tornado? Tornada, zorze i halo – nieziemska kolekcja zjawisk Magia światła – zielony promień i inne fenomeny Kiedy i jak obserwować słoneczne tornado? Słońce – źródło piękna i chaosu Co pokazują zdjęcia i filmy? Choć tornada kojarzą się głównie z Ziemią, na powierzchni naszej gwiazdy również mogą powstawać zawirowania o spiralnej strukturze. Takie zjawiska nazywamy słonecznymi tornadami – to gigantyczne kolumny plazmy, które wirują z ogromną prędkością i mogą sięgać nawet setek tysięcy kilometrów wysokości. Stanowią jedno z najbardziej spektakularnych i tajemniczych zjawisk astronomicznych, a zarazem jedną z najciekawszych ciekawostek o Słońcu. Ujawniają, jak dynamiczne i nieprzewidywalne potrafi być pole magnetyczne naszej gwiazdy. Dzięki nowoczesnym teleskopom kosmicznym oraz wyjątkowej cierpliwości fotografów udało się udokumentować wiele z tych efektownych momentów. W galerii zdjęć znajdziemy nie tylko niesamowite ujęcia samych tornad słonecznych, ale także zjawisk atmosferycznych powstałych w wyniku działania promieniowania słonecznego na Ziemi. Jak wygląda słoneczne tornado? Słoneczne tornado powstaje, gdy gorąca plazma przemieszcza się wzdłuż zakrzywionych linii pola magnetycznego w atmosferze Słońca – koronie. Proces ten może tworzyć spiralne wiry przypominające ziemskie trąby powietrzne, ale o znacznie większej skali i temperaturze sięgającej milionów stopni Celsjusza. Zarejestrowane przez sondy NASA zjawiska pokazują, jak dynamicznym i nieprzewidywalnym miejscem jest powierzchnia Słońca. Wśród najpotężniejszych słonecznych tornad obserwowano takie, które osiągały prędkość 300 tys. km/godz. i trwały wiele godzin. Tornada, zorze i halo – nieziemska kolekcja zjawisk Choć słoneczne tornada są zjawiskami typowo kosmicznymi, Słońce potrafi wpływać również na to, co widzimy na niebie z powierzchni Ziemi. Światło słoneczne wchodzące w interakcję z atmosferą może tworzyć spektakularne efekty optyczne, takie jak halo, słupy świetlne czy zorze polarne. Wszystkie te zjawiska – zarówno kosmiczne, jak i atmosferyczne – zostały uchwycone na zdjęciach wykonanych przez pasjonatów i profesjonalnych fotografów. Każde z nich jest unikalne, często krótkotrwałe, ale zawsze zapierające dech w piersiach. Można je obejrzeć na poniższym filmie. View Ediplayer on the source website Magia światła – zielony promień i inne fenomeny Jednym z bardziej enigmatycznych zjawisk, które również ma związek ze Słońcem, jest tzw. zielony promień – rzadki błysk światła pojawiający się tuż przed zachodem lub po wschodzie Słońca. Choć nie jest to tornado ani burza słoneczna, jego obserwacja także wymaga idealnych warunków i odrobiny szczęścia. Podobnie jak w przypadku słonecznych tornad, fotografowie często latami polują na te ulotne zjawiska. Cierpliwość fotografów i filmowców pozwala nam spojrzeć na światło słoneczne w zupełnie nowym świetle – dosłownie i w przenośni. Kiedy i jak obserwować słoneczne tornado? Słoneczne tornada są zbyt odległe, by zobaczyć je gołym okiem. Obserwują je głównie satelity i teleskopy kosmiczne, takie jak Solar Dynamics Observatory (SDO) należący do NASA. Jednak efekty aktywności słonecznej – w tym rozbłysków i burz magnetycznych – mogą mieć wpływ na Ziemię, wywołując m.in. intensywniejsze zorze polarne. Z kolei inne efekty świetlne – jak halo czy słupy świetlne – można obserwować na własne oczy. Wystarczy wiedzieć, gdzie patrzeć i kiedy się spodziewać zjawiska. W chłodne, bezchmurne dni zimą można zobaczyć zjawiska optyczne, które – choć powstają w atmosferze – są bezpośrednim efektem promieniowania naszej gwiazdy. Słońce – źródło piękna i chaosu Patrząc na zdjęcia z galerii ukazującej słoneczne tornada i inne zjawiska, łatwo zapomnieć, że mamy do czynienia z realnymi procesami fizycznymi, a nie efektami komputerowej grafiki. Słońce, choć wydaje się odległe i przewidywalne, jest potężnym i dynamicznym obiektem, który potrafi nie tylko ogrzewać Ziemię, ale też tworzyć oszałamiające widowiska. Zjawiska takie jak tornado słoneczne przypominają nam, że nasza gwiazda to nie tylko źródło życia, ale również siła, której do końca nie rozumiemy. Obserwacja jej zachowań – zarówno przez naukowców, jak i fotografów – to ciągła lekcja pokory i fascynacji. Co pokazują zdjęcia i filmy? Zdjęcia zaprezentowane w galerii ukazują nie tylko dynamiczne tornada słoneczne, ale też pełne spektrum zjawisk powiązanych z naszą gwiazdą: od delikatnych słupów świetlnych po dramatyczne zorze polarne. Każde zdjęcie to wynik czujnego oka i precyzyjnej pracy ludzi, którzy poświęcają godziny na obserwacje nieba – lub wszechświata. To dzięki nim możemy z bezpiecznej odległości przyglądać się fenomenom, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu były poza zasięgiem ludzkiego oka. Źródło: National Geographic
Podwójna sonda Proba-3 wykonała pierwsze w historii sztuczne zaćmienie Słońca. Zdjęcia oszałamiają
Dwa satelity lecące po wydłużonej orbicie w ultraprecyzyjnej formacji, utworzyły najdłuższy koronograf świata. Pierwsze dane naukowe z misji Proba-3 pokazują, że urządzenia działają poprawnie, przynosząc nam wyjątkowe obrazy korony słonecznej. Przypomnijmy, że Polska ma duży udział w tej misji, zarówno od strony inżynieryjnej, jak i naukowej.
Spis treści: Kosmiczny duet Ultraprecyzyjny lot autonomiczny Bardzo udany test Starannie skoordynowany taniec bliźniaczych satelitów stworzył pierwsze sztuczne zaćmienie Słońca w kosmosie, pokazując tym samym żywiołową koronę słoneczną w niezwykle szczegółowy sposób. Wyniesiona w grudniu 2024 roku sonda Proba-3 Europejskiej Agencji Kosmicznej, po trwającej kilka miesięcy kalibracji, rozpoczęła wstępną naukową fazę misji. Kosmiczny duet Całość składa się z dwóch satelitów. Jeden, zwany Occulterem, jest wyposażony w dysk z włókna węglowego i tworzywa sztucznego o szerokości 1,4 metra. Dysk ten blokuje światło słoneczne dla drugiego satelity, Coronagraphu, wyposażonego w kamerę i instrumenty naukowe. Aby wykonać zdjęcia, błąd w ustawieniu obu satelitów nie może przekraczać 1 milimetra. Satelity poruszają się po mocno eliptycznej orbicie wokół Ziemi, o wysokości od około 600 km (perygeum) do 60 530 km (apogeum). Formacja koronografu tworzona jest w najwyższym punkcie, gdzie względna prędkość między satelitami jest najmniejsza. Jest to o tyle istotne, że mniejsza prędkość ułatwia utrzymanie dokładnego ustawienia na poziomie milimetrów i łukowych sekund. – Jasny blask Słońca ukrywa bardzo gorącą i niezwykle słabo świecącą w zakresie widzialnym koronę słoneczną: źródło wiatru słonecznego i erupcji słonecznych. Jedynym sposobem, aby w drobnych szczegółach zobaczyć ten kluczowy element Układu Słonecznego, są całkowite zaćmienia Słońca. Misja Proba-3 jest zaprojektowana tak, aby w sposób sztuczny odtwarzać to zjawisko. Misja składa się z dwóch statków kosmicznych: 1,4-metrowego przesłaniającego dysku i oddalonego od niego o 144 metry teleskopu patrzącego na Słońce. Pozwala to na długie, sześciogodzinne utrzymywanie sztucznego zaćmienia Słońca dla obiektu, na którym umieszczony jest teleskop. – mówi dr Marek Stęślicki z Zakładu Fizyki Słońca CBK PAN we Wrocławiu. Dr Stęślicki należy do ścisłego grona naukowego misji. Ultraprecyzyjny lot autonomiczny Zaprezentowane właśnie zdjęcia zostały wykonane w marcu, podczas lotu autonomicznego. Wówczas przez kilka godzin satelity były ustawione w linii, wykonując wielokrotne kilkusekundowe ekspozycje zaćmionego Słońca. Naukowcy z ESA mogli połączyć te zdjęcia uzyskując pełne zdjęcia korony słonecznej, najbardziej zewnętrznej części atmosfery Słońca, której temperatura może osiągać miliony stopni więcej niż temperatura powierzchni Słońca. – Kiedy po raz pierwszy zobaczyłem te zdjęcia, trudno mi było w to uwierzyć. Ale szybko pojawiło się również bardzo silne poczucie spełnienia i dumy z wszystkiego, co zrobiliśmy przez te lata – powiedział Damien Galano z ESA. Bardzo udany test Dodajmy, że kamera Proba-3 może również obserwować częstotliwości światła odpowiadające określonym pierwiastkom w koronie słonecznej. Takie jak ciemniejszy zielony obraz powyżej, który pokazuje światło emitowane przez żelazo pozbawione elektronów, występujące w najgorętszych obszarach korony. – Wyraźnie widzimy koronę, co już samo w sobie jest dużym osiągnięciem – mówi Galano. Zaprezentowane właśnie zdjęcia miały głównie na celu sprawdzenie, czy Proba-3 działa prawidłowo. Kiedy misja będzie w pełni uruchomiona, będzie ona w stanie robić zdjęcia sztucznych zaćmień co 19,6 godziny, za każdym razem, gdy orbituje wokół Ziemi, w tym znacznie dłuższe ekspozycje trwające do sześciu godzin. Według Galano pozwoli to nam lepiej zrozumieć fizykę korony słonecznej, a także pomoże nam lepiej zrozumieć wiatr słoneczny i wyrzuty masy koronalnej, które mają wpływ na pogodę kosmiczną. – W misji tej bardzo duży, bo ponad 30-procentowy udział ma Polska. W samym CBK PAN zostały wykonany m.in. komputer pokładowy sondy, czyli Coronograph Control Box i koło filtrów – mówi dr Stęślicki. Spośród polskich podmiotów pracujących przy misji należy też wymienić przede wszystkim Sener Polska i GMV Polska. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Solar Orbiter wykonał pierwsze zdjęcia biegunów Słońca. Przy europejskiej sondzie pracują Polacy
– To początek nowej ery heliofizyki – powiedziała o pierwszych zdjęciach biegunów słonecznych prof. Carole Mundell. Solar Orbiter, wystrzelona w 2020 roku sonda Europejskiej Agencji Kosmicznej, właśnie wykonała swoje podstawowe badanie, do którego została zaprojektowana. A to wciąż nie koniec jej odkryć.
Spis treści: Południowy biegun Słońca Terra incognita Kolejne odkrycia przed nami – Dzisiaj prezentujemy pierwsze w historii ludzkości widoki bieguna słonecznego – mówi prof. Carole Mundell, dyrektor naukowa Europejskiej Agencji Kosmicznej. – Słońce jest najbliższą nam gwiazdą, źródłem życia i potencjalnym czynnikiem zakłócającym działanie nowoczesnych systemów energetycznych w przestrzeni kosmicznej i na Ziemi. Dlatego konieczne jest zrozumienie jego działania i nauczenie się przewidywania jego zachowania. Te nowe, unikatowe zdjęcia z misji Solar Orbiter są początkiem nowej ery w nauce o Słońcu. Udało się tego dokonać dzięki wprowadzeniu sondy na nową, nachyloną orbitę wokół Słońca. Południowy biegun Słońca – 17 lutego tego roku Solar Orbiter, przechodząc bardzo blisko Wenus, zaczął zmieniać swoją orbitę. Ta zmiana polegała na zwiększeniu kąta orbity względem orbity Ziemi (ekliptyki). To spowodowało, że teraz, po raz pierwszy w historii widzimy biegun południowy słoneczny pod kątem 17 stopni, o wiele większym niż mamy możliwość widzieć go z Ziemi. To oznacza mniejszy skrót perspektywiczny, lepszy widok na biegun, więcej informacji, na które czekaliśmy całe pokolenie – twierdzi dr Tomasz Mrozek, heliofizyk z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz członek grupy naukowej Solar Orbitera. Wszystkie dotychczasowe zdjęcia Słońca zostały wykonane z okolic równika słonecznego. Wynika to z faktu, że Ziemia, inne planety i wszystkie współczesne statki kosmiczne krążą wokół Słońca po płaskim dysku zwanym płaszczyzną ekliptyki. Przechylając swoją orbitę poza tę płaszczyznę, Solar Orbiter ukazuje Słońce z zupełnie nowej perspektywy. Właśnie ten unikatowy kąt widzenia sondy zmieni nasze rozumienie pola magnetycznego Słońca, cyklu słonecznego i działania pogody kosmicznej. Film nagrany przez sondę 23 marca tego roku pokazuje obserwacje Słońca prowadzone pod kątem 17° poniżej równika słonecznego, co wystarczyło, aby bezpośrednio zobaczyć południowy biegun Słońca. W ciągu najbliższych lat statek kosmiczny jeszcze bardziej nachyli swoją orbitę, więc najlepsze widoki są jeszcze przed nami. Terra incognita – Nie wiedzieliśmy, czego dokładnie możemy się spodziewać po tych pierwszych obserwacjach. Bieguny Słońca to dosłownie terra incognita – mówi prof. Sami Solanki, który kieruje zespołem instrumentu PHI z Instytutu Badań Układu Słonecznego im. Maxa Plancka (MPS) w Niemczech. Każdy z instrumentów sondy obserwuje Słońce w inny sposób. PHI obrazuje Słońce w świetle widzialnym i mapuje pole magnetyczne powierzchni Słońca. EUI obrazuje Słońce w świetle ultrafioletowym, ujawniając gaz o temperaturze miliona stopni w zewnętrznej atmosferze Słońca, czyli w koronie. Instrument SPICE rejestruje światło pochodzące z gazów o różnych temperaturach nad powierzchnią Słońca, ujawniając w ten sposób różne warstwy atmosfery słonecznej. Porównując i analizując uzupełniające się obserwacje wykonane przez te trzy instrumenty, możemy dowiedzieć się, jak materia porusza się w zewnętrznych warstwach Słońca. Może to ujawnić nieoczekiwane wzorce, takie jak wiry polarne podobne do tych obserwowanych wokół biegunów Wenus i Saturna. Te przełomowe nowe obserwacje mają również kluczowe znaczenie dla zrozumienia pola magnetycznego Słońca i tego, dlaczego zmienia się ono mniej więcej co 11 lat, co zbiega się ze szczytem aktywności słonecznej. Obecne modele i prognozy dotyczące 11-letniego cyklu słonecznego nie są w stanie dokładnie przewidzieć, kiedy i z jaką siłą Słońce osiągnie swój najbardziej aktywny stan. Kolejne odkrycia przed nami – Mimo tych niezwykłych dokonań to wciąż dopiero początek odkryć. W następnych latach kolejne asysty grawitacyjne Wenus wyniosą Solar Orbiter jeszcze wyżej ponad ekliptykę i zobaczymy bieguny pod kątem większym od 30 stopni. Obserwacje biegunów pozwolą, przede wszystkim dosłownie usunąć czarne plamy z modeli Słońca. Do tej pory musieliśmy zakładać warunki panujące w tych miejscach, nie wiedząc do końca, jak okolice biegunów w rzeczywistości wyglądają – komentuje dr Tomasz Mrozek. Jednym z pierwszych odkryć naukowych wynikających z obserwacji polarnych Solar Orbitera jest upewnienie się, że na biegunie południowym pole magnetyczne Słońca jest obecnie chaotyczne. Podczas gdy normalny magnes ma wyraźny biegun północny i południowy, pomiary pola magnetycznego przeprowadzone przez instrument PHI pokazują, że na biegunie południowym Słońca występują pola magnetyczne o biegunowości zarówno północnej, jak i południowej. Zjawisko to występuje tylko przez krótki czas podczas każdego cyklu słonecznego, w momencie maksimum słonecznego. Wtedy pole magnetyczne Słońca ulega odwróceniu i osiąga najwyższy poziom aktywności. Po odwróceniu pola magnetycznego powoli powinna narastać jedna polaryzacja, która przejmie kontrolę nad biegunami Słońca. Za 5–6 lat Słońce osiągnie kolejne minimum słoneczne, podczas którego jego pole magnetyczne będzie najbardziej uporządkowane, a aktywność Słońca osiągnie najniższy poziom. – Nie wiadomo jeszcze dokładnie, jak przebiega ten proces. Sonda Solar Orbiter dotarła do wysokich szerokości geograficznych w odpowiednim momencie, aby śledzić cały proces z wyjątkowej i korzystnej perspektywy – zauważa Sami. Wygląda na to, że czeka nas gorący okres odkryć solarnych. Tym bardziej, że naukowcy innej sondy solarnej Proba-3 w niedługim czasie mają pokazać światu pierwsze obrazy korony słonecznej uzyskanej przez najdłuższy, kosmiczny koronograf świata. Przy obu tych niezwykłych misjach pracują polscy inżynierowie oraz naukowcy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Strumienie plazmy i specyficzne „krople deszczu”. To widać na zdjęciu zewnętrznej atmosfery Słońca
Dzięki możliwościom nowego systemu optyki adaptacyjnej o nazwie Cona naukowcom udało się obejrzeć wyraźnie koronę słoneczną. W dodatku zrobili to z Ziemi, patrząc poprzez zakłócenia wywołane atmosferą.
Spis treści: Obserwacje kosmiczne i naziemne Deszcz słonecznej plazmy Bardzo szczegółowe obserwacje Korona słoneczna to zewnętrzna i najrzadsza warstwa atmosfery Słońca. Rozciąga się miliony kilometrów w przestrzeń. Ma wyjątkowo wysoką temperaturę, której wartości dochodzą nawet do kilku milionów stopni Celsjusza. Korona słoneczna jest znacznie gorętsza niż powierzchnia Słońca. Można ją obserwować podczas całkowitego zaćmienia Słońca jako jasną, białą poświatę wokół tarczy słonecznej. Inną metodą obserwacji są tzw. koronografy – urządzenia przesłaniające tarczę Słońca. Najdłuższy z nich, mierzący około 150 metrów koronograf misji kosmicznej Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3 już przesyła na Ziemię dane. Pierwsze wykonane przez niego zdjęcia korony słonecznej zostaną upublicznione za kilka tygodni. Proba-3 operuje w kosmosie, dzięki czemu zbierane przez nią dane nie będą narażone na zniekształcenia wywołane wpływem atmosfery ziemskiej, szczególnie unoszącej się w niej pary wodnej. Obserwacje kosmiczne i naziemne Ale okazuje się, że nawet ziemskie koronografy mogą poradzić sobie z tym problemem dzięki przełomowemu i zaawansowanemu systemowi optyki adaptacyjnej o nazwie Cona. System ten został zainstalowany w 1,6-metrowym teleskopie słonecznym Goode (GST), obsługiwanym przez Centrum Badań Słoneczno-Ziemskich (CSTR) NJIT w Obserwatorium Słonecznym Big Bear (BBSO) w Kalifornii. Dzięki niemu naukowcy uzyskali dostęp do niespotykanych dotąd obrazów Słońca. Wśród nich są najostrzejsze jak dotąd obrazy korony słonecznej, od kaskadowego deszczu koronalnego po nigdy wcześniej niewidziany strumień plazmy. Filmy z tych zdarzeń zostały sztucznie pokolorowane, aby pokazać światło wodoru alfa emitowane przez plazmę. Ciemniejszy kolor oznacza jaśniejsze światło. Uchwycona w szczegółach korona słoneczna wygląda na puszystą, z wysokimi strukturami plazmy tańczącymi i skręcającymi się. Deszcz słonecznej plazmy Badaczom udało się również zarejestrować najostrzejszy jak dotąd obraz tzw. deszczu koronalnego. Powstaje, gdy gorąca plazma w koronie słonecznej ochładza się i kondensuje. Podobnie jak krople deszczu na Ziemi, grawitacja przyciąga deszcz koronalny ku powierzchni Słońca. Jednak w przeciwieństwie do deszczu na Ziemi, nie spada on w dół po najkrótszej ścieżce. Plazma jest naładowana elektrycznie, więc podąża wzdłuż linii pola magnetycznego Słońca, tworząc łuki i pętle, gdy spada z powrotem na powierzchnię Słońca. Widoczne na filmie drobne nitki deszczu koronalnego mają w rzeczywistości szerokość około 20 kilometrów. Najnowsze obserwacje ujawniają również nie zarejestrowaną dotąd cechę – szybkie tworzenie się i zapadanie się drobnoziarnistego strumienia plazmy, zwanego plazmoidem. Film poklatkowy pokazuje plazmoid wijący się po powierzchni Słońca z prędkością prawie 100 kilometrów na sekundę. Jest to prawdopodobnie pierwszy przypadek zaobserwowania tego zjawiska. Bardzo szczegółowe obserwacje – Są to zdecydowanie najbardziej szczegółowe obserwacje tego rodzaju, pokazujące cechy, które nie były wcześniej obserwowane. Nie jest do końca jasne, czym one są – napisał w oświadczeniu Vasyl Yurchyshyn, współautor badania. Na zarejestrowanych obrazach można też dostrzec tzw. protuberancje słoneczne, czyli duże pętle plazmy – gorącego gazu złożonego głównie z wodoru i helu. Są one zakotwiczone do powierzchni Słońca w fotosferze, najbardziej wewnętrznej widocznej warstwie atmosfery słonecznej, i sięgają daleko w koronę słoneczną. Jednak naukowcy nie ustalili jeszcze dokładnie, w jaki sposób powstają. Te najostrzejsze do tej pory obrazy pomagają badaczom w zrozumieniu erupcji filamentów i koronalnych wyrzutów masy – potężnych wybuchów plazmy, które napędzają pogodę kosmiczną, zakłócają działanie technologii i rozświetlają niebo spektakularnymi zorzami polarnymi. Zbliżą nas również do rozwiązania zagadkowego fenomenu, czyli powodu, dla którego korona jest o miliony stopni cieplejsza niż powierzchnia Słońca. – Nowy system optyki adaptacyjnej korony wypełnia tę wieloletnią lukę i dostarcza obrazy cech korony w rozdzielczości 63 kilometrów – teoretycznej granicy 1,6-metrowego teleskopu słonecznego Goode – napisał w oświadczeniu Thomas Rimmele, główny technolog Narodowego Obserwatorium Słonecznego. Być może uda się wprowadzić tę technologię do jeszcze większych teleskopów, w tym 4-metrowego teleskopu słonecznego Daniela K. Inouye na Hawajach. To pozwoli na jeszcze dokładniejsze przyjrzenie się zewnętrznym warstwom Słońca. Zdaniem uczonych, może to być początek nowej ery w astronomii słonecznej. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dla tego zjawiska warto zaplanować podróż do Nowego Jorku. Zdarza się tylko dwa razy w roku
Manhattanhenge to zjawisko które elektryzuje mieszkańców Nowego Jorku, przyciąga też mnóstwo turystów. Zachodzące Słońce ustawia się idealnie w jednej linii z siatką ulic Manhattanu, tworząc spektakularny widok.
Spis treści Geneza nazwy i historia Manhattanenge w tym roku Najlepsze miejscówki do obserwacji Manhattanhenge to zjawisko astronomiczne występujące tylko dwa razy w roku. Zachód Słońca następuje idealnie równo z siatką ulic Manhattanu, tworząc jedyny w swoim rodzaju widok. Nazwa pochodzi od połączenia „Manhattan” i „Stonehenge”, a zjawisko przyciąga tłumy fotografów i instagramerów z całego świata. Geneza nazwy i historia Termin Manhattanhenge został wymyślony przez astrofizyka Neila deGrasse Tysona w 1997 roku w artykule dla magazynu „Natural History“. Tyson, dyrektor planetarium Haydena przy Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, zainspirował się wizytą w Stonehenge w młodości. Udział w wyprawie badawczej z Geraldem Hawkinsem – naukowcem, który wysunął teorię o astronomicznej funkcji Stonehenge – uświadomił mu, że podobne zjawisko zachodzi w nowoczesnym Manhattanie. Choć starożytni budowniczowie Stonehenge świadomie projektowali konstrukcję pod kątem wędrówki Słońca po niebie, twórcy nowojorskiego planu ulic nie planowali takiego efektu. To przypadek, że siatka ulic, stworzona w XIX wieku, zgrała się z cyklem słonecznym. Manhattanenge w tym roku Pierwszy Manhattanhenge w tym roku wypada dziś – 28 maja, o godzinie 20:13 czasu lokalnego. Powtórka nastąpi dzień później, 29 maja, o 20:12. Kolejna okazja do obserwacji tego fenomenu wystąpi latem – 11 i 12 lipca. Pełna tarcza Słońca będzie jednak widoczna tylko 28 maja i 12 lipca. W poprzednie dni widać tylko jej połowę, reszta już skrywa się pod horyzontem. Zjawisko nie przypada dokładnie w letnie przesilenie, które w 2025 roku wypada 20 czerwca. Ze względu na układ ulic Manhattanu ma miejsce mniej więcej trzy tygodnie przed i po tej dacie, kiedy Słońce ustawia się dokładnie wzdłuż głównych ulic przebiegających na linii wschód-zachód. Najlepsze miejscówki do obserwacji Najlepsze punkty obserwacyjne to ulice biegnące na linii wschód-zachód: 14th Street, 23rd Street, 34th Street, 42nd Street i 57th Street. Im dalej na wschód, tym bardziej spektakularny efekt – promienie słońca pięknie odbijają się od fasad budynków. Manhattanhenge można również obserwować zza East River i z Long Island City na Queensie. Całe wydarzenie ma raczej charakter nieformalny. Miłośnicy fotografii zbierają się na długo przed zachodem słońca, aby uchwycić jak najlepsze ujęcie. Warto to wziąć pod uwagę. Przy planowaniu można też wspomóc się którąś z aplikacji śledzących ruch Słońca, np. Sun Surveyor lub Sun Tracker. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W kosmosie przetestowano najdłuższy koronograf świata. Będzie wywoływał zaćmienia Słońca
Dwa satelity mają przemieszczać się po specyficznej orbicie po to, by w odpowiednim miejscu ustawić się w formacji pozwalającej na stworzenie sztucznego zaćmienia Słońca. Misja Europejskiej Agencji Kosmicznej Proba-3 przeszła pierwszy test.
Spis treści: Czym jest koronograf Misja Proba-3 Wszechstronne urządzenie Polski wkład w misję Proba-3 Pierwszy test Na ten moment czekaliśmy już od dekady. Misja Proba-3, której pierwotnym celem było przetestowanie i udoskonalenie lotu satelitów w precyzyjnej formacji, ma też swój wymiar naukowy. I właśnie to połączenie wysokiej technologii z zebraniem trudno dostępnych danych astronomicznych sprawia, że Proba-3 jest tak ekscytującą misją. Czym jest koronograf Chodzi o skonstruowanie najdłuższego do tej pory koronografu, czyli przyrządu do badania słonecznej atmosfery. Co to takiego? Od dziecka uczymy się, że patrzenie bezpośrednio na Słońce to zły pomysł. Silne promieniowanie gwiazdy „oślepia” także aparaturę badawczą. Jeśli jednak tarcza słoneczna zostanie zasłonięta – tak jak podczas zaćmienia, gdy ukrywa się za Księżycem – naukowcy mogą bezpiecznie obserwować koronę, czyli najbardziej zewnętrzną część atmosfery Słońca. Koronograf to urządzenie, które pozwala na wywołanie sztucznego zaćmienia. Misja Proba-3 Dwa mające działać w tandemie satelity Proba-3 zostały wystrzelone z kosmodromu Centrum Kosmicznego Satish Dhawan. W kosmos wyniosła je rakieta PSLV-XL, będąca wersją rakiety Polar Satellite Launch Vehicle (PSLV) z dodatkowymi boosterami, co zapewnia większą moc i precyzyjne umieszczenie satelitów w docelowym punkcie. Trafiły na wysoce eliptyczną orbitę – 600 x 60 530 km przy nachyleniu około 59 stopni – by w odpowiednim miejscu utworzyć formację. Koszt paliwa byłby zbyt wysoki, aby utrzymać formację przez całą orbitę. Dlatego każda orbita zostanie podzielona na sześć godzin manewrów lotu formacyjnego w apogeum i resztę orbity w pasywnym bezpiecznym dryfowaniu. Mówimy o sześciu godzinach tworzenia przez Probę-3 sztucznego zaćmienia Słońca. Oczywiście to zaćmienie będzie widoczne tylko dla instrumentów koronografu, w żaden sposób nie wpłynie na to, co postrzegamy na Ziemi. Jeden z pary satelitów będzie działał jak okulter i przesłaniał tarczę słoneczną, by możliwe było badanie korony słonecznej przez drugiego satelitę. Wszechstronne urządzenie – Koronografy są rodzajem teleskopów (na ogół refraktorów), w których przesłaniane jest światło Słońca/gwiazdy za pomocą tarczki (systemów tarczek) i apertury (systemów apertur). Olbrzymim problemem podczas obserwacji koronografami słonecznymi jest bardzo jasne, zasłonięte tarczką Słońce, które jest źródłem światła rozproszonego powodowanego głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach – mówi dr Marek Stęślicki z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN, jeden z głównych naukowców misji Proba-3. Heliofizyk wyjaśnia, że im większy jest koronograf, tym łatwiej poradzi sobie z tym niepożądanym światłem. Pozwala skuteczniej optycznie odfiltrować światło pochodzące z fotosfery, które uległo dyfrakcji. Dlatego tu koronografy naziemne mają przewagę, ponieważ są większe. Ale patrzą one na Słońce przez atmosferę, która jest też olbrzymim źródłem rozproszonego światła. Dlatego koronografy naziemne obserwują jedynie niską i jasną koronę. – Koronografy kosmiczne siłą rzeczy są małe, dlatego mają duży problem ze światłem rozproszonym, które jest powodowane głównie dyfrakcją na tarczkach i przesłonach/aperturach. Nie ma za to problemu z jasną atmosferą ziemską. Dlatego koronografy kosmiczne obserwują tylko wysoką koronę, daleko od tarczy słonecznej. Proba-3 jest „best of both worlds”. Jest olbrzymim, niemal 150-metrowym koronografem w przestrzeni kosmicznej i może obserwować bardzo niską i wysoką koronę jednocześnie – podsumowuje naukowiec. Polski wkład w misję Proba-3 Ale swój udział w misji mają też polscy inżynierowie. Firma Sener Polska na potrzeby misji PROBA-3 dostarczył dwa rodzaje instrumentów do satelity z koronografem: SAHRM czyli Solar Array Hold Down and Release Mechanism – mechanizm podtrzymująco-zwalniający, który zabezpieczył panel słoneczny satelity podczas podróży w kosmos i uwolnił go na pożądanej wysokości, SADM czyli Solar Array Deployment Mechanism – mechanizm rozkładania panelu słonecznego odpowiedzialny za rozłożenie go po osiągnięciu pożądanej wysokości, aby mógł dostarczać energię do działania koronografu. Jego zadaniem było otworzenie panelu słonecznego, a następnie jego utrzymywanie go w pozycji rozłożonej. Dzięki temu podsystemy satelity będą mogły być napędzane energią słoneczną. Za oprogramowanie umożliwiające lot w precyzyjnej formacji odpowiada GMV Polska, natomiast w Centrum Badań Kosmicznych PAN powstało serce Proby – Coronograph Control Box oraz koło filtrów. Jednostka sterująca koronografem – Podstawowym elementem umieszczonym na satelicie będącym w „cieniu” jest teleskop koronografu, czyli przyrządu naukowego do obserwacji i pomiaru zjawisk zachodzących w koronie słonecznej. Laboratorium Konstrukcji Elektronicznych CBK PAN było odpowiedzialne za zaprojektowanie, wykonanie i przetestowanie Jednostki Sterującej Koronografu (ang. Coronagraph Control Box – CCB) – mówi inż. Marek Morawski z CBK PAN. Podkreśla, że wykonany w Centrum moduł elektroniczny jest przeznaczony do sterowania i kontroli poszczególnych elementów koronografu. Z uwagi na kluczową role jednostki sterującej w procesie pomiarowym, wszystkie jej bloki główne zostały zrealizowane w układzie nadmiarowym. To znaczy, że każdy z jego elementów takich jak zasilacz, komputer pokładowy czy zespół interfejsów sterujących został wykonane podwójnie (w układzie nominalny i zapasowy). Pozwoliło to istotnie zwiększyć niezawodność pracy całego urządzenia. W przypadku uszkodzenia części nominalnej istnieje możliwość przełączenia się na część zapasową która w pełni pokrywa zadania tej uszkodzonej. Koło filtrów Kierownikiem prac nad kołem filtrów był inż. Jędrzej Baran z Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. – Byliśmy odpowiedzialni za opracowanie i dostarczenie podsystemu koła filtrów. To precyzyjny mechanizm, którego zadaniem jest wyjątkowo dokładne ustawienie jednego z sześciu filtrów w osi optycznej koronografu. Konstrukcja mechanizmu na pierwszy rzut oka przypomina bęben rewolweru, ale jego zaawansowanie technologiczne wykracza daleko poza to porównanie – mówi. – Realizacja tego zadania była wymagająca z kilku powodów. Po pierwsze, jak to często bywa w projektach kosmicznych, mieliśmy do dyspozycji niezwykle ograniczoną przestrzeń i masę, a mimo to mechanizm musiał być zaprojektowany tak, aby wytrzymać ekstremalne obciążenia, jakim zostanie poddany podczas startu rakiety. Po drugie zaś, koncepcja operacji koronografu wymaga od mechanizmu ciągłych zmian filtrów. Mechanizm musi być zatem zaprojektowany z odpowiednimi marginesami tak, aby przeprowadzić tysiące cykli pracy podczas trwania misji bez degradacji swoich właściwości – mówi Jędrzej Baran. Pierwszy test Misja Proba-3 wystartowała 4 grudnia 2024 r. Rozruch instrumentów przebiegł pomyślnie. 8 maja 2025 r. ESA poinformowała, że po raz pierwszy dwa statki kosmiczne utworzyły na orbicie formację z dokładnością do milimetra. Utrzymywały ją przez kilka godzin autonomicznie, bez żadnej kontroli z Ziemi. Ostatecznym celem jest ustawienie się obu statków kosmicznych w jednej linii ze Słońcem, tak aby 1,4-metrowy dysk przenoszony przez okulter rzucał 5-centymetrowy cień na instrument optyczny koronografu. Naukowcy szykują się już do tego etapu. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Słońce wyemitowało niesamowite struktury. Naukowcy dopatrzyli się w nich „UFO” i „cyklonu”
Sonda Solar Orbiter nagrała zjawisko nigdy dotąd nieobserwowane na Słońcu: potężny „korkociąg” wiatru słonecznego o niespotykanym kształcie. Film udostępniła właśnie Europejska Agencja Kosmiczna.
Spis treści „UFO” i korkociąg na Słońcu Obserwacje Słońca: Solar Orbiter i inni Słońce w szczycie aktywności Wideo opublikowane przez Europejską Agencję Kosmiczną (ESA) przedstawia gigantyczny pióropusz wiatru słonecznego górujący nad Słońcem w nigdy wcześniej niewidzianych spiralnych kształtach. Ujęcia poklatkowe uchwyciły też dziwne obiekty lecące poprzez tę niezwykłą scenerię. Wyglądają niczym rozpikselowane UFO — w rzeczywistości jest to jednak obraz odległych gwiazd „przefiltrowany” przez słoneczną plazmę. „UFO” i korkociąg na Słońcu Film udostępniony 26 marca to przyspieszone nagranie zjawisk, które miały miejsce 12 października 2022 r. Należąca do ESA sonda Solar Orbiter rejestrowała je przez osiem godzin. Skierowała swoje kamery na superszybkie, naładowane elektrycznie cząstki zwane wiatrem słonecznym. Jest on niemal nieustannie emitowany przez naszą macierzystą gwiazdę. Nagranie nie byłoby możliwe bez koronografu – przyrządu zasłaniającego światło tarczy Słońca. Odcięcie go umożliwia zobaczenie korony słonecznej, czyli zewnętrznej części atmosfery naszej gwiazdy. Solar Orbiter po raz pierwszy zarejestrował wiatr słoneczny poruszający się ruchem wirowym. „Cząsteczki wiatru słonecznego poruszają się spiralnie na zewnątrz, jakby zostały złapane w cyklonie rozciągającym się na miliony kilometrów od Słońca” – pisze ESA w komunikacie. Niezwykłe nagranie pokazuje również około tuzina idealnie prostych linii, które przesuwają się po ekranie niczym statki w grze „Space Invaders”. W rzeczywistości to dalekie gwiazdy, które widać w tle, a ich ruch to wynik ruchu samej sondy. View oEmbed on the source website W analizie filmu, opublikowanej 26 marca w „The Astrophysical Journal”, naukowcy określili gigantyczny słoneczny korkociąg jako „pseudostreamer”. To jedna z form wiatru słonecznego, pierwszy raz opisana w 1972 r. Niezwykły cyklon uformował się w pobliżu północnego bieguna Słońca w wyniku rozbłysku słonecznego, który wyrzucił przestrzeń kosmiczną strumienie cząstek. Kosmiczny korkociąg osiągnął długość do 1,5 razy większą niż średnica Słońca i trwał około trzech godzin. Niesamowity kształt strumienia wiatru prawdopodobnie powstał w wyniku tzw. fal Alfvéna. To ruchy plazmy (zjonizowanego gazu), która oscyluje w polu magnetycznym. Badacze sądzą, że ten unikalny kształt wiąże się z położeniem bliskim północnego bieguna Słońca, gdzie pole magnetyczne jest znacznie silniejsze niż w pobliżu równika. Obserwacje Słońca: Solar Orbiter i inni W momencie nagrania filmu należąca do ESA sonda Solar Orbiter była jedynym instrumentem zdolnym do badania wiatru słonecznego. W 2022 roku badała m.in. biegun Słońca. Wystrzelona w grudniu 2024, złożona z 2 satelitów misja Proba-3 ESA także będzie obserwować wiatr słoneczny. Z kolei sonda Parker Solar Probe, należąca do NASA, została wystrzelona w 2018 r. i pomogła uchwycić ważne dane dotyczące wiatru słonecznego podczas ostatnich, najbliższych w historii astronomii, przelotów przez zewnętrzne warstwy atmosfery Słońca. Słońce w szczycie aktywności Słońce przeżywa obecnie szczyt w swoim około 11-letnim cyklu aktywności, czyli maksimum słoneczne. Rozpoczęło się ono na początku 2024 roku. W tej fazie silne rozbłyski słoneczne, plamy słoneczne, i wyrzuty masy koronalnej zdarzają się zdecydowanie częściej, a wiatr słoneczny się nasila. Wraz z cyklem zmienia się także siła promieniowania słonecznego i jego wpływ na pogodę kosmiczną oraz ziemską atmosferę. Wszystkie te zmiany są wynikiem przemian w polu magnetycznym Słońca, które co cykl ulega odwróceniu: bieguny magnetyczne zamieniają się miejscami. Jednak film został nagrany w 2022 roku, przed maksimum słonecznym, co mocno zaskoczyło naukowców. Słońce jest przewidywalne, ale tylko do pewnego stopnia. Źródło: ESA, Live Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Już jutro zaćmienie Słońca widoczne z obszaru Polski! Jak je obserwować?
29 marca z obszaru Polski można będzie oglądać Słońce w kształcie nadgryzionego ciasteczka. Będzie to częściowe zaćmienie Słońca. W czasie obserwacji należy dbać o bezpieczeństwo.
Spis treści: Zacznie się przed południem Rodzaje zaćmień Słońca Raz na 200 lat Najbliższe, przypadające na sobotę 29 marca 2025 roku częściowe zaćmienie Słońca będzie widoczne w zachodniej, środkowej i północnej Europie, na Grenlandii, we wschodniej Kanadzie, na Morzu Arktycznym i północnym Atlantyku. Będzie je można obserwować również m.in. z Senegalu, Gambii, Sahary Zachodniej, Maroka, a także z zachodniej Algierii. Największe zaćmienie nastąpi nad północnym Labradorem, gdzie faza maksymalna osiągnie aż 93,61%. W przypadku obserwacji z obszaru Polski, najlepiej będzie udać się do Świnoujścia, gdzie w maksimum zaćmienia tarcza słoneczna będzie zasłonięta w 16,4%. – Można przyjąć, że im dalej na północny zachód, tym większa faza zaćmienia. Oznacza to, że większa część tarczy słonecznej będzie zakryta przez Księżyc – mówi Robert Szaj, popularyzator astronomii. Zacznie się przed południem Na terenie Polski częściowe zaćmienie Słońca w sobotę 29 marca rozpocznie się przed południem. Natomiast faza maksymalna, w zależności miejsca obserwacji w Polsce, będzie widoczna między godz. 12.20 a 12.30. Całe zjawisko na terenie Polski zakończy się po 13. – Marcowe obserwacje będą doskonałym treningiem przed kolejnym częściowym zaćmieniem, które będziemy mogli obserwować w sierpniu 2026 roku. To przyszłoroczne zaćmienie będzie miało miejsce tuż przed zachodem Słońca, który sam w sobie jest wyjątkowo zjawiskowy, a jeszcze piękniejszy, gdy dołączy do niego cieniutki sierp Słońca. Jeśli pogoda nam dopisze, będzie to wyjątkowe wydarzenie – mówi Robert Szaj. Mamy też dobrą informację dla tych, którzy w sierpniu 2026 roku będą w Hiszpanii. Tam można będzie obserwować całkowite zaćmienie Słońca. Rodzaje zaćmień Słońca Przypomnijmy, że zaćmienia Słońca jest zjawiskiem astronomicznym powstającym, gdy Księżyc znajdzie się pomiędzy Słońcem a Ziemią i tym samym przysłoni światło słoneczne. Księżyc jest mniejszy od Słońca o tyle samo, ile razy jest bliżej Ziemi. Sprawia to, że jego kątowe rozmiary na niebie są bardzo zbliżone do słonecznych. Częściowe zaćmienie Słońca ma miejsce, gdy Księżyc zakrywa jedynie część Słońca. W przypadku, gdy patrząc z Ziemi dostrzegamy jedynie jasna obrączkę Słońca, z czarnym kołem w środku mamy do czynienia z zaćmieniem obrączkowym. Występuje, gdy tarcza Księżyca nie jest w stanie zasłonić całej tarczy Słońca i ma miejsce, gdy cień, jaki rzuca Księżyc nie znajduje się na powierzchni Ziemi. Jeśli cień, jaki rzuca Księżyc, jedynie delikatnie dotyka powierzchni Ziemi, powoduje to, że obserwator będący w jego „środku” widzi całkowite zaćmienie, natomiast osoba, która jest dokładnie w tym samym momencie w miejscu oddalonym od pasa cienia obserwuje jedynie zaćmienie obrączkowe. Jest to tak zwane zaćmienie hybrydowe, nazywane również obrączkowo-całkowitym. Raz na 200 lat Zaćmienie Słońca jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim, ze względu na konieczność specyficznego ułożenia ciał niebieskich względem siebie. W związku z tym jest to znakomity moment na popularyzację astronomii. – W przypadku prowadzenia obserwacji Słońca najważniejsze jest bezpieczeństwo – wyjaśnia Robert Szaj. – Nigdy i pod żadnym pozorem nie można patrzeć na Słońce bezpośrednio, tym bardziej przy użyciu lornetek, teleskopów, aparatów fotograficznych czy jakiegokolwiek innego sprzętu nie wyposażonego w specjalne filtry słoneczne. Tego typu filtry można kupić w sklepach ze sprzętem optycznym oraz w internecie. Przypominają srebrną folię, która pochłania lub odbija światło słoneczne – dodaje popularyzator. Chociaż w niedługim czasie czekają nas aż trzy częściowe zaćmienia Słońca – tegoroczne, przyszłoroczne i kolejne w 2027 roku, ogółem zjawiska te są stosunkowo rzadkie. Szczególnie całkowite zaćmienia Słońca. Ostatnie było widziane z terenu Polski w 1954 roku, a kolejne będzie dopiero w 2135 roku. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
14 mln lat temu na Ziemi panowała wieczna mgła. Układ Słoneczny przepływał przez chmurę pyłów i gazów
Według badaczy kilkanaście milionów lat temu w czasie podróży przez kosmos Układ Słoneczny przeszedł przez tzw. falę Radcliffe’a. Podróż przez gęsty obszar pełen pyłów i gazów mogła pozostawić ślady w zapisie geologicznym.
W tym artykule: Układ Słoneczny znajduje się w ciągłym ruchu Tajemnicza struktura, przez którą przeszło Słońce Ziemia wiecznej mgły Dzisiaj Słońce i jego osiem planet znajduje się w stosunkowo pustym rejonie kosmosu. Konsekwencje tego możemy obserwować codziennie. Każdej bezchmurnej nocy, jeśli tylko znajdujemy się poza rejonami zanieczyszczonymi światłem, możemy obserwować na niebie panoramę gwiazd i galaktyk. Jednak nie zawsze tak było. Ok. 14 mln lat temu niebo wyglądało tak, jakby było stale zamglone. Światło gwiazd docierało do powierzchni przytłumione i niewyraźne. To skutek tego, że Układ Słoneczny przesuwał się wówczas przez znacznie gęściejszy obszar kosmosu, tzw. falę Radcliffe’a. Zdarzenie to mogło pozostawić ślady w zapisie geologicznym, twierdzą autorzy najnowszych badań opublikowanych w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Układ Słoneczny znajduje się w ciągłym ruchu W kosmosie wszystko się porusza. Dotyczy to nie tylko ruchu planet dookoła gwiazd w systemach planetarnych, ale także całych systemów planetarnych. Słońce wraz z Ziemią i pozostałymi planetami okrąża centrum Drogi Mlecznej i znajdującą się w nim supermasywną czarną dziurę Sagittarius A*. Układ Słoneczny pędzi przez kosmos z zawrotną prędkością ok. 828 tys. km/godz. Stanowi to aż 1/1300 prędkości światła. Jeden obieg wokół środka Galaktyki trwa ok. 230 mln lat. Ten okres ma nawet swoją własną nazwę – to rok galaktyczny. Tajemnicza struktura, przez którą przeszło Słońce Taka podróż, jak można się domyślić, nie odbywa się bez przygód. – Pomyśl o tym jako o statku żeglującym po morzu w zmieniających się warunkach – mówi Efrem Maconi, doktorant na Uniwersytecie Wiedeńskim. – Nasze Słońce napotkało obszar o większej gęstości gazu, gdy przechodziło przez falę Radcliffe’a w konstelacji Oriona – dodaje. Fala Radcliffe’a to jedna z niedawno odkrytych struktur Drogi Mlecznej. Wypatrzyli ją naukowcy z Uniwersytetu Harvarda w 2013 roku. Jest to niezwykle długi (mający aż 9 tys. lat świetlny) cienki pasu gazu w kształcie fali. Składa się z połączonych ze sobą obszarów gwiazdotwórczych. W tej chwili Ziemia jest oddalona od fali Radcliffe’a tylko o 400 lat świetlnych. Ziemia wiecznej mgły Maconi wraz z zespołem przeanalizował dane zebrane przez radioteleskop Gaia. Gaia śledzi miliardy gwiazd w Drodze Mlecznej, w tym te, które uformowały się niedawno w fali Radcliffe’a. Mając dane o prędkościach, z jakimi się obecnie poruszają, naukowcy mogli określić ich położenie w przeszłości. Gdy połączyli to z drogą, jaką w przeszłości poruszał się przez Galaktykę Układ Słoneczny, spostrzegli, że w pewnym momencie Słońce wraz z planetami musiało przeciąć tę strukturę. Stało się to między 15 a 12 mln lat temu. Za najbardziej prawdopodobny okres uznaje się 14 mln lat temu. To właśnie wówczas niebo zrobiło ciemniejsze i zamglone. Co ciekawe, w tym okresie Ziemia znajdowała się w okresie ochłodzenia klimatu (w środkowym miocenie). Maconi podejrzewa, że te dwa wydarzenia mogą mieć ze sobą związek – dowodów na to jednak nie ma. Zdaniem badaczy spotkanie z chmurami materii z ośrodka międzygwiazdowego mogło odcisnąć się w zapisie geologicznym Ziemi. W skorupie mogą istnieć depozyty z tego okresu, składające się z radioaktywnych izotopów pochodzących z supernowych. Hipoteza ta nie została jeszcze udowodniona. Źródła: Astronomy & Astrophysics, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Superziemia, na której może istnieć życie. Ta planeta znajduje się tylko 20 lat świetlnych od nas
Astronomowie odkryli planetę pozasłoneczną typu superziemia. Panują na niej warunki, w których mogłoby utrzymać się życie.
Spis treści: Gwiazda podobna do Słońca Czy na tej planecie może istnieć życie? Dwadzieścia lat gromadzenia danych i lata analiz Planeta HD 20794 d znajduje się w strefie zamieszkiwanej swojej gwiazdy. Oznacza to, że nie jest od niej ani za bardzo oddalona, ani nie leży zbyt blisko. Jeśli na tym globie znajduje się woda, mogłaby utrzymać się na powierzchni w stanie ciekłym. HD 20794 d została zaliczona do planet pozasłonecznych określanych jako superziemie. Tego rodzaju globy są skaliste oraz znacznie większe od naszej planety. Nowo odkryta superziemia ma dwa razy większy promień i ponad pięć razy większą masę od Ziemi. Jak na kosmiczne warunki leży bardzo blisko – tylko niecałe 20 lat świetlnych od nas. Ułatwi to w przyszłości obserwacje systemu planetarnego za pomocą najnowszych instrumentów astronomicznych. Gwiazda podobna do Słońca Centrum tamtego układu stanowi gwiazda głównego ciągu o typie widmowym G – czyli żółty karzeł podobny do naszego Słońca. Wokół tej gwiazdy krążą trzy planety. Superziemia jest trzecią z nich, najbardziej oddaloną od gwiazdy. Dwa pierwsze globy układu poruszają się po orbitach kołowych. Znajdują się zbyt blisko słońca, by mogło na nich istnieć życie. Dopiero za ich orbitami rozpoczyna się strefa zamieszkiwalna. Tak określa się obszar wokół gwiazdy, w którym woda mogłaby utrzymać się w stanie ciekłym. Trzecia planeta – czyli superziemia HD 20794 d – krąży po orbicie eliptycznej. Jest ona mocno rozciągnięta. Glob najpierw znajduje się poza strefą zamieszkiwaną, następnie ją przecina, zbliża się do wewnętrznej krawędzi, po czym znów powraca do strefy zamieszkiwanej, by ostatecznie ją opuścić. Pokazuje to wizualizacja poniżej. View oEmbed on the source website Czy na tej planecie może istnieć życie? Dla gwiazdy takiej jak Słońce – albo HD 20794 – strefa zamieszkiwalna rozciąga się pomiędzy 0,7 a 1,5 AU (jednostki astronomicznej, 1 AU to odległość Ziemi od Słońca). W Układzie Słonecznym w tych granicach mieści się orbita Ziemi oraz Marsa. Orbita superziemi nieco poza nie wykracza. Jej największa odległość od gwiazdy to 2 AU, najmniejsza zaś – 0,75 AU. W ciągu roku dystans od gwiazdy zmienia się więc bardzo znacząco. Rok na tej planecie trwa 647 dni, czyli około 40 dni krócej niż na Marsie. Naukowcy nie mają jeszcze pewności, czy na superziemi istnieje woda. Gdyby tak było, w ciągu roku zmieniałaby kilkakrotnie stan skupienia. W trakcie obrotów wokół gwiazdy długo byłaby lodem, jednak po wejściu globu do strefy zamieszkiwanej rozpuszczałaby się i mogłaby tworzyć np. oceany. Wówczas na planecie istniałyby dogodne warunki do rozmnażania się mikrobiologicznego życia. Dwadzieścia lat gromadzenia danych i lata analiz Odkrycie superziemi i jej charakterystyki zostały opisane w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Jego autorzy przeczesali dane zbierane przez instrumenty takie jak spektrografy ESPRESSO czy HARPS w ciągu dwóch dekad. – Przez lata analizowaliśmy dane, starannie eliminując źródła zanieczyszczeń – powiedział Michael Cretignier z Oksfordu, współautor badań. Cretignier był tym naukowcem, który odkrył superziemię. Na pewno będzie ona jeszcze w przyszłości wielokrotnie obserwowana. Układ znajduje się blisko nas i ma jasną gwiazdę. Dlatego będzie głównym celem dla instrumentów nowej generacji, takich jak spektrograf ANDES Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu budowanego w Chile. Źródła: Astronomy & Astrophysics, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Gdy słońce zniknęło, zaczęli składać w ofierze niezwykłe artefakty. To unikatowe znaleziska
Blisko 5000 lat temu niebo nad północną Europą na dłuższy czas zasnuło się ciemnym pyłem. Dla mieszkańców wyspy Bornholm była to katastrofa. Postanowili przebłagać bogów, by słońce powróciło. W tym celu użyli niezwykłych artefaktów, które teraz odkryli archeolodzy.
Spis treści: Groźne wulkany Ciemny pradziejowy Bornholm Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” Katastrofy naturalne o mniej lub bardziej globalnym charakterze uprzykrzały życie ludziom już tysiące lat temu. Wygląda na to, że próbę walki z jednym z takich żywiołów odkryli archeolodzy na wyspie Bornholm. Groźne wulkany Dla ludzi groźne są na przykład erupcje wulkanów. Najsłynniejsza jest chyba katastrofa we włoskich Pompejach z 79 roku n.e., kiedy to popioły Wezuwiusza pokryły starożytne miasto i pogrzebały kilku tysięcy osób. Jednak nie zawsze wulkany zabijały od razu. Czasami ich erupcje miały dla społeczeństw poważne długofalowe konsekwencje. Wyrzucony w atmosferę pył przyczyniał się do spadku temperatur, ograniczenia światła słonecznego, a w konsekwencji – ubogich żniw. Na przykład w 43 r. p.n.e., kiedy wulkan na Alasce wyrzucił do stratosfery duże ilości siarki, w kolejnych latach w krajach basenu Morza Śródziemnego plony były niewystarczające, co spowodowało głód i choroby. Wydarzenie to jest dobrze udokumentowane w źródłach pisanych ze starożytnej Grecji i Rzymu. Zdecydowanie trudniej jest znaleźć dowody takich katastrofalnych wydarzeń z czasów sprzed pojawienia się pisma. Jednak jest to możliwe. Ciemny pradziejowy Bornholm Naukowcom udało się zlokalizować na osi czasu intensywne erupcje wulkaniczne, które miały konsekwencje dla północnej Europy w okresie schyłku epoki neolitu. Z odwiertów wykonanych na Grenlandii i w Antarktyce wynika, że w atmosferze około 2900 roku p.n.e. było sporo pyłów. Wybuch wulkanu w tym czasie wpłynął na pogodę i uprawy rolne na półkuli północnej. Naukowcy sugerują, że to wydarzenie miało również szersze konsekwencje gospodarcze i społeczne dla ludzi żyjących w tym czasie w południowej Skandynawii. Nastąpiła wówczas znaczna zmiana w kulturze materialnej – na przykład zaprzestano wznoszenia grobowców megalitycznych. Być może spadła liczebność populacji i wybuchła jakaś zaraza. Tymczasem mieszkańcy Bornholmu próbowali zaradzić kryzysowi. I przebłagać bogów, by słońce znów śmielej wyjrzało z nieboskłonu. Pomóc im w tym miała żarliwa modlitwa i rytuały z wykorzystaniem niezwykłych artefaktów – tak w każdym razie sądzą duńscy naukowcy, którzy opublikowali na temat artykuł w czasopiśmie „Antiquity”. Niezwykłe artefakty: przebłagalne „słoneczne kamienie” W ostatnich dekadach archeolodzy z Uniwersytetu w Kopenhadze, Muzeum Narodowego Danii i Muzeum Bornholmu odkryli na dwóch stanowiskach archeologicznych (głównie w Vasagård) na wyspie Bornholm setki niewielkich kamiennych dysków i tabliczek. Mają maksymalnie kilka centymetrów średnicy. Takie zabytki nie są znane z innych rejonów Europy. Wiele z nich – zdaniem badaczy – zdobionych jest rytami przywodzącymi na myśl słońce i jego promienie. Są też takie pokryte stylizowanymi motywami roślinnymi. – Od dawna wiemy, że słońce było centralnym punktem wczesnych kultur rolniczych, które znamy z Europy Północnej – mówi archeolog dr Rune Iversen z Uniwersytetu w Kopenhadze, który jest głównym autorem publikacji. Dr Iversen i jego współpracownicy uważają, że z bardzo wysokim prawdopodobieństwem istnieje związek między erupcją wulkanu, późniejszymi zmianami klimatu i odkryciem artefaktów pokrytych zagadkowymi zdobieniami. – Rozsądnie jest wierzyć, że neolityczni mieszkańcy Bornholmu chcieli uchronić się przed dalszym pogorszeniem klimatu, składając w ofierze „kamienie słoneczne”. A może okazywali tak wdzięczność, że słońce znów powróciło? – zastanawia się dr Iversen. Badacze nie są w stanie precyzyjnie wskazać roku ich złożenia. W opinii naukowców artefakty te symbolizowały płodność i prawdopodobnie były składane w ofierze, aby żniwa były obfite. Niektóre z „kamieni słonecznych” noszą ślady zużycia – są wypolerowane, więc może były noszone przy ciele, na innych widać efekty działania wysokich temperatur. Ludzie zdeponowali je w rowach tworzących część osady. Zdaniem archeologów zostały one złożone jednorazowo lub w czasie kilku nieodległych czasowo wydarzeń. W rowach zachowały się ślady rytualnych uczt w postaci kości zwierząt, potłuczonych glinianych naczyń i przedmiotów krzemiennych. Po zakończeniu rytuałów rowy zostały zakopane. A słońce ponownie pokazało się na nieboskłonie… Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Wigilię czeka nas rekordowy przelot sondy Parker Solar Probe przy Słońcu. To będą kosmiczne święta!
Parker Solar Probe ma niezwykły prezent dla miłośników astronomii na całym świecie. 24 grudnia 2024 roku amerykańska sonda dokona najbliższego w historii przelotu w pobliżu Słońca.
Spis treści: Niezbadane terytorium Prawie 1000 stopni Celsjusza Misja tylko dla odważnych Sonda słoneczna NASA dokona rekordowo bliskiego przelotu nad Słońcem w Wigilię Bożego Narodzenia. Gdy my będziemy ubierali choinki i robili ostatnie zakupy, Parker Solar Probe przeleci przez zewnętrzną atmosferę naszej centralnej gwiazdy. Dojdzie do tego dokładnie o godzinie 12:53 czasu środkowoeuropejskiego. Sonda zbliży się do powierzchni gwiazdy na odległość 6,1 miliona kilometrów. – Żaden obiekt stworzony przez człowieka nigdy nie przeleciał tak blisko gwiazdy, więc Parker przekaże nam dane z niezbadanego terytorium – napisał w oświadczeniu Nick Pinkine, kierownik operacyjny misji Parker Solar Probe w Laboratorium Fizyki Stosowanej Uniwersytetu Johna Hopkinsa (JHUAPL) w Maryland. Niezbadane terytorium 6,1 miliona kilometrów do powierzchni oznacza, że sonda wleci na niemal dwa miliony kilometrów w obszar korony słonecznej. To bardzo gorąca zewnętrzna atmosfera Słońca – jej dokładne badanie jest jednym z celów misji Parkera. Sonda będzie leciała z prędkością około 692 000 km/godz., co jest oszałamiającym wynikiem. Statek kosmiczny osiągnął go, wykonując wcześniej siedem przelotów nad Wenus i w ten sposób korzystając ze wspomagania grawitacyjnego. Wigilijny przelot będzie 22. bliskim spotkaniem Parkera ze Słońcem od czasu wystrzelenia sondy w 2018 r. Statek kosmiczny ustanowił już nowy rekord jako najszybszy obiekt zbudowany przez człowieka, który przeleciał blisko Słońca. Teraz leci siedem razy bliżej gwiazdy niż jakikolwiek inny statek kosmiczny. Prawie 1000 stopni Celsjusza W przeciwieństwie do startów rakiet NASA i lądowań na Marsie, przelot nad Słońcem nie będzie transmitowany na żywo. Zamiast tego NASA i zespół misji Parker Solar Probe aktualizują status sondy kosmicznej m.in. na stronie NASA Eyes On The Solar System Parker Solar Probe. Pozwala ona użytkownikom śledzić sondę kosmiczną i zobaczyć, gdzie znajduje się w danym momencie. Temperatura korony słonecznej to nawet milion stopni Celsjusza. Jednak rejony, w które wleci sonda, powinny mieć temperaturę „tylko” około tysiąca stopni. Elementy statku kosmicznego Parker Solar Probe i instrumenty naukowe są chronione przez osłonę termiczną szerokości 2,4 metra i grubości 11 centymetrów. Osłona, wykonana z rodzaju pianki węglowej, jest umieszczona po stronie statku kosmicznego skierowanej w stronę Słońca. Została zaprojektowana tak, aby wytrzymać temperatury do 1377 stopni Celsjusza. – Jeden metr za osłoną, gdzie znajduje się korpus statku kosmicznego, panuje prawie pokojowa temperatura – napisali zarządzający misją naukowcy z Laboratorium Fizyki Stosowanej Uniwersytetu Johna Hopkinsa. – Wszystkie jego systemy będą musiały działać idealnie, aby Parker mógł zbierać dane z dynamicznego środowiska w pobliżu gwiazdy, gdzie żaden statek kosmiczny nie odważył się podróżować. Misja tylko dla odważnych – Jest to jeden z przykładów odważnych misji NASA, polegających na zrobieniu czegoś, czego nikt inny wcześniej nie zrobił, aby odpowiedzieć na odwieczne pytania dotyczące naszego Wszechświata – powiedział Arik Posner, naukowiec programu Parker Solar Probe. – Nie możemy się doczekać, aż otrzymamy pierwszą aktualizację statusu od sondy kosmicznej i zaczniemy dostawać dane naukowe w nadchodzących tygodniach. Kiedy można spodziewać się aktualizacji z sondy Parker Solar Probe? Dla kontrolerów misji Parkera spotkanie ze Słońcem rozpoczęło się na dobre w piątek 20 grudnia. To właśnie wtedy sonda Parker Solar Probe wysłała swój ostatni sygnał na Ziemię, wskazując, że rozpoczyna przelot. – Operatorzy misji w Laboratorium Fizyki Stosowanej Johnsa Hopkinsa (APL) w Laurel w stanie Maryland otrzymali transmisję sygnału nawigacyjnego od Parkera za pośrednictwem kompleksu NASA Deep Space Network w Canberze w Australii o godzinie 19:20 czasu wschodniego, wskazując, że wszystkie systemy statku kosmicznego działają normalnie – napisała NASA w aktualizacji z 20 grudnia. Wtorek 24 grudnia to dzień przelotu sondy Parker Solar, tzw. Flyby. Zespół misji nie będzie miał kontaktu ze statkiem kosmicznym, ale powinien on wykonywać zaprogramowane działania. W czasie przelotu należy wypatrywać potencjalnego wideo lub oświadczenia wydanego przez NASA i członków zespołu misji JHUAPL, aby uczcić to wydarzenie. Dopiero zaś w piątek 27 grudnia kontrolerzy misji NASA i JHUAPL spodziewają się usłyszeć pierwszy sygnał z sondy Parker Solar Probe po przelocie. Pierwszych danych możemy natomiast spodziewać się w przyszłym tygodniu. Źródło: space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Plamy słoneczne większe od Słońca? Tak, na „najbardziej plamistej gwieździe na niebie”
Jesteśmy w trakcie tzw. maksimum słonecznego, które charakteryzuje się m.in. znaczną liczbą plam na powierzchni Słońca. Plamy te są aktywnymi regionami generowanymi przez ruch materii wewnątrz Słońca. Największe są nawet ośmiokrotnie większe od Ziemi. Ale co powiecie na plamy słoneczne większe od naszego Słońca? Właśnie takie generuje gwiazda oznaczona jako XX Trianguli.
Spis treści: Plamy generuje gwiezdny magnetyzm Gwiazda zmienna BY Draconis Chaotyczna jak XX Trianguli Plamy słoneczne powstają w wyniku aktywności magnetycznej Słońca. Są to obszary na powierzchni Słońca (fotosferze), gdzie lokalne pola magnetyczne są wyjątkowo silne i zakłócają ruch gorącej plazmy. Proces ten prowadzi do obniżenia temperatury w tych rejonach, przez co plamy wydają się ciemniejsze na tle otaczającej, jaśniejszej powierzchni. Plamy generuje gwiezdny magnetyzm Plamy słoneczne powstają, gdy linie pola magnetycznego naszej gwiazdy zostają mocno skręcone. Wówczas mogą przebić powierzchnię fotosfery. Dochodzi do tego, ponieważ Słońce jest ogromną kulą gorącej, przewodzącej plazmy, która obraca się w różnym tempie w zależności od szerokości heliograficznej (tzw. rotacja różnicowa). Nierównomierność ruchu powoduje splątanie linii pola magnetycznego, które stają się coraz bardziej „skręcone” i skoncentrowane w niektórych rejonach. Takie plamy są ściśle związane z rozbłyskami słonecznymi i innymi przejawami aktywności słonecznej, np. koronalnymi wyrzutami masy (CME). Śledzenie zachowania plam słonecznych na Słońcu jest ważne, bo ich zwiększona aktywność wiąże się ze zwiększoną emisją naładowanych cząstek ze Słońca, a to może mieć drastyczne konsekwencje dla naszej technologii na Ziemi. Ale plamy na naszym Słońcu, choć ogromne, często mające nawet 100 tysięcy kilometrów średnicy, to wciąż niewiele. Jeśli przyjrzymy się XX Trianguli, gwieździe zmiennej znajdującej się w gwiazdozbiorze Trójkąta (Triangulum) na półkuli północnej, zobaczymy plamy słoneczne większe niż całe nasze Słońce. Gwiazda zmienna BY Draconis Wszystko dlatego, że XX Trianguli należy do klasy gwiazd zmiennych typu BY Draconis. Czyli takich, których jasność zmienia się w wyniku aktywności magnetycznej oraz plam gwiazdowych na powierzchni. Gwiazdy te są chłodniejsze i mają dobrze rozwiniętą konwekcję. A ich zmienna jasność jest wynikiem nie tylko rotacji samej gwiazdy, ale też gigantycznych plam ja jej powierzchni. XX Trianguli może nie jest szczególnie znana szerszej publiczności. Dla astronomów badających magnetyzm gwiazd oraz procesy aktywności na ich powierzchni jest jednak bardzo interesująca. Ostatnio astronomowie z Leibniz Institut for Astrophysics Potsdam (AIP) i HUN-REN Research Center for Astronomy and Earth Sciences (HUN-REN RCAES) śledzili aktywność plam gwiezdnych właśnie na tej czerwonej olbrzymiej gwieździe. Nieregularne zachowanie jej plam sugeruje, że wnętrze gwiazdy może mieć znacznie bardziej chaotyczną dynamikę niż dynamika naszej własnej gwiazdy. Badacze przeanalizowali ponad 2000 widm o wysokiej rozdzielczości zebranych w ciągu 16 lat za pomocą zrobotyzowanego teleskopu AIP STELLA na Teneryfie. Ta skarbnica danych pozwoliła naukowcom zrekonstruować 99 obrazów szeregów czasowych, które pokazały ewolucję plam gwiazdowych na powierzchni XX Trianguli w latach 2006–2022. Chaotyczna jak XX Trianguli Główny wniosek z badań jest taki, że zmiany powierzchni plam gwiezdnych na XX Trianguli nie podążają za cyklami magnetycznymi podobnymi do słonecznych. Według autorów prawdopodobnie wynika to z nieokresowej natury dynamo gwiazdy – ruchu materiałów przewodzących w jej wnętrzu. W przeciwieństwie do Słońca dynamo XX Trianguli jest najprawdopodobniej chaotyczne. – Plamy słoneczne są najbardziej znanymi przejawami słonecznej aktywności magnetycznej, która wraz z wieloma innymi zjawiskami, takimi jak rozbłyski czy cykl słoneczny, może być powiązana z mechanizmem dynamo działającym wewnątrz Słońca – wyjaśnił w oświadczeniu współautor pracy Zsolt Kővári. Badacz dodał, że wahania jasności czerwonego olbrzyma XX Trianguli o dużej amplitudzie obserwowano już wcześniej. A zatem wiadomo było również, że są one spowodowane przez ciemne plamy, które pojawiają się i znikają, gdy gwiazda obraca się wokół własnej osi w ciągu 24 dni. Plamy te są nawet większe niż cała powierzchnia naszego Słońca. Dlatego też XX Trianguli została nazwana „najbardziej plamistą gwiazdą na niebie”. Badanie było również pierwszym, które pokazało, w jaki sposób wyjątkowo duże plamy gwiazdowe mogą powodować niewielkie przesunięcie miejsca, w którym gwiazda pojawia się na niebie. Podczas gdy fotocentrum (środek światła) jednorodnej (nieplamistej) gwiazdy pojawi się tam, gdzie znajduje się jej środek geometryczny, ogromne plamy gwiazdowe mogą odpychać fotocentrum w kierunku przeciwnym do jego plam. W przypadku XX Trianguli, która znajduje się 630 lat świetlnych od Ziemi, fotocentrum gwiezdnego dysku może przesunąć się nawet o 10% promienia gwiazdy względem jej geometrycznego środka, powodując przesunięcie o 24 mikro-arcsekundy w pozornej pozycji gwiazdy na niebie (średnica włosa w odległości 1000 kilometrów, czyli 621 mil). Choć wydaje się to niewiele, tak małe rozbieżności mogą skalować się na ogromne odległości międzygalaktyczne. Wydaje się, że powinniśmy być wyjątkowo wdzięczni za to, że orbitujemy wokół gwiazdy, której aktywność jest w większości przewidywalna. Źródło: Leibniz Institut for Astrophysics Potsdam (AIP), HUN-REN Research Center for Astronomy and Earth Sciences (HUN-REN RCAES) Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy starożytni Egipcjanie świętowali przesilenie zimowe? Odkryty niedawno grobowiec wskazuje, że było dla nich ważne
Najkrótszy dzień w roku był celebrowany w różnych kulturach na całym świecie. Istnieją przesłanki sugerujące, że czczono go również w starożytnym Egipcie. Dwa lata temu archeolodzy odkryli w okolicach dzisiejszego miasta Asuan grobowiec, który został precyzyjnie zwrócony w stronę wschodu Słońca w przesilenie zimowe.
Spis treści: Czy przesilenie zimowe świętowano w starożytnym Egipcie? Odkrycie najstarszego grobowca związanego z pozycją Słońca w grudniu Czy przesilenie zimowe było ważne dla starożytnych Egipcjan? Dwukrotnie w roku zdarza się, że jeden z biegunów Ziemi jest najbardziej odchylony od Słońca. Raz dotyczy to bieguna północnego, raz południowego. Dla każdej z półkul dzień jest wówczas najkrótszy, noc zaś – najdłuższa. To właśnie jest przesilenie zimowe. Na półkuli północnej przypada ono na 21 lub 22 grudnia. Z kolei przesilenie letnie przypada na drugą połowę czerwca. Dzień przesilenia zimowego od dawna była bardzo ważny dla ludzi z różnych kultur. Wcześnie w historii cywilizacji zauważono, że od niego licząc, dni stają się coraz dłuższe, Słońce zaś osiąga coraz wyższy punkt na niebie. Dlatego właśnie przesilenie zimowe był w wielu cywilizacjach okazją do świętowania. W starożytnym Rzymie w tym okresie odbywały się Saturnalia, w Persji – Noc Jalda. Swoje święta mieli Germanie oraz Słowianie (w przypadku tych ostatnich były to tzw. Szczodre Gody). Po pojawieniu się chrześcijaństwa zaś to właśnie w okolicach przesilenia zimowego obchodzi się Boże Narodzenie. Czy przesilenie zimowe świętowano w starożytnym Egipcie? Nie ma powodów przypuszczać, że tak ważny dzień nie był również celebrowany przed wiekami nad Nilem. O corocznym festiwalu poświęconym bogowi Horusowi w jednym ze swoich dzieł wspomina Makrobiusz, rzymski filozof i pisarz żyjący w IV w. n.e. Makrobiusz dodaje, że święto przypadało na okres przesilenia zimowego. Podobną informację przytacza Epifaniusz z Salaminy, żyjący w podobnym okresie chrześcijański biskup. On z kolei wspomina poświęcone Horusowi święto w swoim najważniejszym dziele zatytułowanym „Panarion”. Horus, jedno z najważniejszych bóstw egipskich, przedstawiany był jako sokół albo człowiek z głową sokoła. W mitologii był synem Ozyrysa i Izydy, bogiem nieba, łączonym z Księżycem i Słońcem. Horus w mitach egipskich walczy z Setem, bogiem pustyni i zabójcą swojego ojca. Narodziny Horusa oznaczają odrodzenie, co może wiązać to bóstwo z symbolizującym zwycięstwo nad ciemnością najkrótszym dniem w roku. Przekazy o grudniowym święcie Horusa nie pochodzą jednak ze źródeł egipskich. Odkrycie najstarszego grobowca związanego z pozycją Słońca w grudniu Nie ma wątpliwości, że starożytni Egipcjanie uważali przesilenie zimowe za bardzo ważny moment. Dowodzi tego m.in. ich architektura. Dwa lata temu naukowcy ogłosili ważne odkrycie. Dotyczyło grobowca mającego 3800 lat, jaki odkopano w okolicach współczesnego miasta Asuan. Grobowiec ten, jak się okazało, został precyzyjnie ustawiony – tak, by w dzień przesilenia zimowego promienie słoneczne docierały aż do jego kaplicy i padały na posąg poświęcony złożonemu tam zmarłemu. Grobowiec został odkryty w nekropolii Qubbet el-Hawa. Pochodzi z czasów XII dynastii, z okresu tzw. Średniego Państwa. Pochowano w nim dwóch namiestników pobliskiego miasta Elephantine. Imię pierwszego – który wzniósł grobowiec – się nie zachowało, drugim zaś był Heqaib III. Niestety, grobowiec został splądrowany jeszcze w starożytności, nie znaleziono więc w nim żadnej mumii. Grobowiec miał kaplicę, ona zaś niszę, w której miał stanąć posąg budowniczego grobowca. Cała konstrukcja nie został ukończona, podobnie jak posąg – archeolodzy znaleźli go poza grobowcem. Nie wiadomo, dlaczego budowa została porzucona. Jednak gdyby ją sfinalizowano, Słońce 21 grudnia oświetlałoby właśnie posąg nieznanego namiestnika Elephantine. Czy przesilenie zimowe było ważne dla starożytnych Egipcjan? Grobowiec z Qubbet el-Hawa wskazuje, że tak. – Po przesileniu zimowym dni zaczynają być dłuższe, co interpretowano jako odrodzenie. Koncepcja ta została przeniesiona do świata fizycznego, a konkretnie do posągu, który reprezentował zmarłego namiestnika – powiedział portalowi „Live Science” Alejandro Jiménez-Serrano. Jiménez-Serrano jest egiptologiem z hiszpańskiego University of Jaén i jednym z autorów artykułu o grobowcu opublikowanego w czasopiśmie „Mediterranean Archaeology and Archaeometry”. „Badanie to pokazuje, że Egipcjanie potrafili obliczyć położenie Słońca i orientację jego promieni, projektując swoje monumenty. Grobowiec w Qubbet el-Hawa jest najstarszym znalezionym tego przykładem, ale z pewnością niejedynym” – napisali naukowcy w swojej pracy. Źródła: phys.org, Live Science, Mediterranean Archaeology and Archaeometry
Mordercza eksplozja. Raz na sto lat gwiazdy takie jak Słońce emitują rozbłysk o energii biliona bomb wodorowych
Gwiazdy podobne do Słońca nie zawsze są spokojne. Naukowcy ustalili właśnie, że średnio co stulecie wypuszczają superrozbłysk. To gigantyczna emisja promieniowania, którego energia odpowiada kwadryliardowi dżuli. Wcześniej sądzono, że do tego rodzaju zdarzeń dochodzi znacznie rzadziej.
Spis treści: Co wiemy o aktywności gwiazd takich jak Słońce Jak często Słońce emituje superrozbłysk? Co nam daje wiedza o superrozbłyskach? Słońce bywa niespokojną gwiazdą. Jego aktywność zmienia się cyklicznie, a cykl słoneczny trwa ok. 11 lat. W tej chwili mamy tzw. maksimum słoneczne. To okres, kiedy Słońce emituje najwięcej rozbłysków i powiązanych z nimi koronalnych wyrzutów masy. Docierające do Ziemi zjonizowane cząstki są przyczyną burz magnetycznych i pojawiania się zórz polarnych. Od czasu do czasu jednak Słońce uaktywnia się szczególnie mocno. Staje się wówczas źródłem emisji wyjątkowo dużych ilości energii. Ślady takich zdarzeń naukowcy znajdują na Ziemi – np. w słojach drzew albo w próbkach lodu sprzed mileniów. Można z nich wyczytać, że w przeszłości na Słońcu dochodziło do superrozbłysku. W czasie takiej eksplozji gwiazda taka jak Słońce może uwolnić nawet kwadryliard dżuli energii (kwadryliard to jedynka z 27 zerami). Co to tak naprawdę oznacza? „Superrozbłyski uwalniają więcej energii niż bilion bomb wodorowych. I sprawiają, że wszystkie dotychczas zarejestrowane rozbłyski słoneczne wydają się przy nich blade” – napisano w oświadczeniu prasowym opublikowanym na stronie Instytutu Maksa Plancka do Badań Układu Słonecznego (ang. Max Planck Institute for Solar System Research, MPS). Co wiemy o aktywności gwiazd takich jak Słońce Bilion bomb wodorowych brzmi groźnie. Najsilniejsza dotychczas burza magnetyczna uderzyła w Ziemię w połowie XIX wieku. Był to tzw. Carrington Event – nazwany tak od nazwiska astronoma, który w 1859 roku zaobserwował rozbłysk słoneczny będący źródłem potężnego koronalnego wyrzutu masy. Uwolniła się wówczas energia odpowiadająca wybuchowi 10 miliardów bomb atomowych o sile jednej megatony (jak wyliczył w 2021 r. fizyk słoneczny Hugh Hudson). Ponad sto pięćdziesiąt lat temu nie mieliśmy jeszcze satelitów, zaś systemy komunikacyjne znajdowały się w powijakach. Skutkiem burzy była więc „zaledwie” przerwa w działaniu telegrafu w Europie i Ameryce Północnej. A także zorza polarna, którą widziano nawet na Karaibach. Dzisiaj szacuje się, że rozbłysk z 1859 r. uwolnił zaledwie setną część energii superrozbłysku. Jak często Słońce emituje superrozbłysk? Superrozbłyski interesują więc bardzo naukowców. Oczywiście podstawowe pytanie brzmi – jak często Słońce emituje superrozbłysk, który mógłby zafundować nam zdarzenie takie jak Carrington Event albo nawet silniejsze od niego? Odpowiedź nie jest prosta. Słońce ma już ponad 4,6 mld lat, zaś obserwujemy je zaledwie od niecałych stu lat. – Nie możemy obserwować Słońca przez tysiące lat. Jednak możemy monitorować zachowanie tysięcy gwiazd bardzo podobnych do niego w krótkich okresach – opowiada o idei najnowszych badań prof. Sami Solanki. Solanki jest dyrektorem MPS oraz współautorem artykułu o słonecznych superrozbłyskach, jaki ukazał się wczoraj w najważniejszym czasopiśmie naukowym na świecie, czyli w „Science”. Międzynarodowy zespół naukowców objął analizą 56 450 gwiazd podobnych do Słońca. W latach 2008–2013 dane o nich zbierał Teleskop Keplera. Wybrano gwiazdy o jasności i temperaturze powierzchni takich jak dla Słońca. Następnie na zdjęciach pracochłonnie poszukiwano śladów supperrozbłysków. I udało się je znaleźć. Było ich 2889, a wyemitowało je 2527 z analizowanych 56 tys. gwiazd. Co pozwoliło policzyć, że gwiazdy podobne do Słońca emitują superrozbłysk średnio raz na stulecie. Co nam daje wiedza o superrozbłyskach? To ważne ustalenie, nie tylko z powodu szacowanej energii superrozbłysków. Także dlatego, że wcześniej przyjmowano, iż do tego rodzaju zdarzeń dochodzi raz na tysiąc albo nawet raz na dziesięć tysięcy lat. W ciągu ostatnich dwunastu tysięcy lat naukowcy zidentyfikowali tylko pięć pewnych i trzy możliwe wyjątkowo silne burze słoneczne (m.in. na podstawie badań dendrologicznych i rdzeni lodowych). Co oznaczało, że do ekstremalnych zdarzeń na Słońcu miałoby dochodzić raz na 1500 lat. Jednak ta wielkość – jak wynika z najnowszych badań – jest najprawdopodobniej znacznie zaniżona. – Byliśmy bardzo zaskoczeni, że gwiazdy podobne do Słońca są podatne na tak częste superrozbłyski – powiedział dr Valeriy Vasilyev z MSP, pierwszy autor badań. Artykuł w „Science” nie przesądza, kiedy pojawi się kolejny superrozbłysk. Ani czy będzie towarzyszył mu koronalny wyrzut masy, źródło burzy magnetycznej. Jednak pozwala się przygotować na tego rodzaju zdarzenie. Np. opracowując coraz dokładniejsze prognozy pogody kosmicznej wraz z alertami dla operatorów satelitów. Wcześniej ostrzeżeni, w razie rozbłysku wyłączyliby oni na jakiś czas satelity, by uchronić ich elektronikę przed zniszczeniem. Źródła: EurekAlert, Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Co to jest maksimum słoneczne i jak wpływa na życie na Ziemi? – wyjaśniamy w podcaście
Co to jest maksimum słoneczne? W jaki sposób aktywność Słońca wpływa na to, co się dzieje na orbicie, na powierzchni Ziemi, a nawet pod nią? Zapytaliśmy o to w wideopodcaście National Geographic Polska prof. Hannę Rothkaehl z Centrum Badań Kosmicznych PAN, kierowniczkę Zakładu Fizyki Plazmy.
Spis treści Co to jest cykl słoneczny? Jak dobre są prognozy pogody kosmicznej? Jak Słońce wpływa na życie na Ziemi? Słońce kontra satelity i samoloty Słońce jest gwiazdą średniej wielkości. Co prawda jego masa stanowi aż 99 proc. masy całego Układu Słonecznego, jednak na tle innych gwiazd nie wyróżnia się rozmiarami. Znajduje się – wraz ze swoimi ośmioma planetami – na spiralnym ramieniu Drogi Mlecznej i z ogromną prędkością okrąża jej centrum. Z kształtu jest niemal doskonałą sferą. Z punktu widzenia mieszkańca powierzchni Ziemi Słońce wydaje się niezawodnym obiektem astronomicznym. Co rano pojawia się na niebie, natomiast wieczorem znika za horyzontem. Przez jedną połowę roku ogrzewa Ziemię mocniej niż przez drugą i ten rytm również się nie zmienia. Jednak Słońce jest stabilne tylko na pozór. W rzeczywistości jego aktywność fluktuuje w regularnych cyklach. Co to jest cykl słoneczny? – To dzięki Słońcu żyjemy w Układzie Słonecznym i mamy energię – mówi prof. Rothkaehl. – Gwiazda ta nie ma jednak stałych właściwości wysyłania energii w przestrzeń. Energii i naładowanych cząstek, które nazywamy plazmą. Słońce cały czas wysyła strumień plazmy w przestrzeń międzyplanetarną. Na skutek skomplikowanych procesów fizycznych zachodzących na powierzchni gwiazdy oraz w jej atmosferze od czasu do czasu w przestrzeń trafiają tzw. koronalne wyrzuty masy (czyli zgęstki materii stanowiące źródło bardzo wysokoenergetycznych cząstek). Wywołują one zmienne zjawiska w otoczeniu planet – w ich atmosferach i magnetosferach. – Cykle słoneczne są związane z tym, że na skutek różnych procesów fizycznych wewnątrz Słońca oraz na jego powierzchni czasem w ogóle nie obserwujemy wyrzutów koronalnych masy, a czasem pojawiają się one bardzo często – wyjaśnia prof. Rothkaehl. – Ten cykl przeważnie trwa jedenaście i pół roku, choć nie jest to stała liczba. Zmienia się ona zarówno w skali dziesiątków, jak i setek lat. Jak dobre są prognozy pogody kosmicznej? Słońce znajduje się właśnie w maksimum: jego aktywność jest największa w całym cyklu. – Obecny cykl słoneczny jest jednak dość słaby – zauważa prof. Rothkaehl. – Jego intensywność nie jest duża, w porównaniu do silnych maksimów z lat 70. czy 80. XX wieku. To mniej więcej jedna trzecia tamtej aktywności. Mimo to Słońce ma bardzo duży wpływ na to, jak wygląda atmosfera i magnetosfera wokół Ziemi. Z kolei docierające do ziemi cząstki nie są np. obojętne dla naszej infrastruktury, a przez to dla naszego życia codziennego. – Przy naszym obecnym stanie technologii jesteśmy już uzależnieni od prognozy pogody kosmicznej – mówi naukowczyni. – Od pewnego czasu przygotowywane są już prognozy globalne dla całej Ziemi. Modele prognozowania są przy tym tak zaawansowane, że pozwalają co do godziny przewidzieć, jak będzie wyglądała pogoda kosmiczna. Jak Słońce wpływa na życie na Ziemi? To o tyle ważne, że aktywność Słońca może np. zakłócić nasze systemy łączności. W skrajnych przypadkach zaburzony może zostać system GPS – i w rezultacie dawać złe informacje. – Silne wybuchy na Słońcu powodują również, że przez atmosferę przenika bardzo dużo wysokoenergetycznych cząstek, które np. na wysokich szerokościach geograficznych potrafią palić transformatory – mówi prof. Rothkaehl. – Kilka razy została nawet wyłączona cała sieć elektryczna – dodaje. Słońce może oddziaływać na nas jeszcze w inny, nietypowy sposób. – Wzmożona aktywność na Słońcu powoduje powstawanie prądów, które zamykają się pod ziemią. Powodują one korodowanie rurociągów gazowych. Dlatego stale się je monitoruje i wprowadza techniczne zabezpieczenia, by uniknąć katastrofy ekologicznej – mówi prof. Rothkaehl. Słońce kontra satelity i samoloty Oczywiście Słońce może zagrażać również satelitom. A konkretniej ich elementom elektronicznym, które ulegają degradacji. Chronią je przed tym specjalne osłony. Statki kosmiczne są zaś dodatkowo zabezpieczane dzięki zasadzie redundancji – czyli powielenia. Ich krytyczne systemy są podwajane, by można było zastąpić ten, który ulegnie awarii. Dzięki temu m.in. ciągle działają Voyagery, znajdujące się już poza heliosferą. Jak jeszcze wpływa na nas Słońce? W czasie lotów okołobiegunowych podczas zaburzeń słonecznych wszyscy znajdujący się na pokładzie samolotu dostają dodatkową dozę promieniowania. Jest to monitorowane przez linie lotnicze, których działanie regulują specjalne przepisy. – Oczywiście nie są to dawki śmiertelne, ale przy dużej kumulacji mogą być szkodliwe dla organizmu – mówi prof. Rothkaehl. – W czasie bardzo silnych burz magnetycznych lepiej więc w strefach zorzowych nie latać – podsumowuje badaczka. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Polska
Jesteśmy w okresie maksimum słonecznego – ogłosili heliofizycy. Ale co to tak naprawdę oznacza?
Wzrost liczby plam na Słońcu, częste rozbłyski najwyżej klasy X oraz odrywanie się od naszej gwiazdy ogromnych obłoków plazmy – te informacje od niemal roku dominują w serwisach astrofizycznych. Heliofizycy z NASA oraz z Narodowej Administracji Oceanicznej i Atmosferycznej (NOAA) potwierdzają, że Słońce osiągnęło okres maksimum, który może trwać przez następny rok.
Spis treści: Bieguny magnetyczne Słońca Erupcje słoneczne Najsilniejsza burza geomagnetyczna od 500 lat Tylko od 3 do 9 maja 2024 r. Obserwatorium Dynamiki Słońca NASA zaobserwowało 82 znaczące rozbłyski słoneczne. Rozbłyski pochodziły głównie z dwóch aktywnych regionów na Słońcu o nazwach AR 13663 i AR 13664. Ten film przedstawia wszystkie rozbłyski sklasyfikowane na poziomie M5 lub wyższym, w tym dziewięć sklasyfikowanych jako rozbłyski słoneczne klasy X. View oEmbed on the source website Tym samym badacze stwierdzili, że oczekiwane na lipiec przyszłego roku tzw. maksimum słoneczne – czyli okres najbardziej wzmożonej aktywności Słońca – przyszło wcześniej. Czym ono jest? Bieguny magnetyczne Słońca Zacznijmy od tego, czym jest cykl słoneczny. Tym mianem określamy naturalny cykl zmian na Słońcu przechodzących od niskiej do wysokiej aktywności magnetycznej. Mniej więcej co 11 lat, w szczycie cyklu słonecznego, bieguny magnetyczne Słońca zamieniają się miejscami. Na Ziemi byłoby to tak, jakby bieguny północny i południowy zamieniały się miejscami co dekadę. Słońce przechodzi wówczas od stanu spokojnego do aktywnego i burzliwego. Obserwacje z okresu tzw. minimum cyklu pokazują powierzchnię Słońca jako stosunkowo jednolitą, w kolorze żółtym i pomarańczowym. Na tych z okresu maksimum, Słońca pokryte jest plamami, które wyglądają jak piegi. Te „piegi” mogą mieć różne rozmiary, od małych o średnicy kilkuset kilometrów po ogromne struktury sięgające nawet 50 000 kilometrów lub więcej. Największe plamy słoneczne mogą osiągać rozmiar zbliżony do rozmiaru Ziemi, a czasem nawet go przekraczać. Średnio jednak większość plam słonecznych ma średnicę rzędu kilku tysięcy kilometrów. Plamy te są ciemniejsze od otaczającej je powierzchni, ponieważ są chłodniejsze — ich temperatura wynosi około 3000–4500 K, podczas gdy reszta powierzchni Słońca ma około 5800 K. Powstają w obszarach intensywnej aktywności magnetycznej, co wpływa na zmniejszenie lokalnej temperatury. Erupcje słoneczne NASA i NOAA śledzą plamy słoneczne, aby określić i przewidzieć postępy cyklu słonecznego – a ostatecznie aktywność słoneczną. Plamy słoneczne są widocznym składnikiem aktywnych regionów, obszarów intensywnych i złożonych pól magnetycznych na Słońcu. One zaś są źródłem erupcji słonecznych. – Podczas maksimum słonecznego liczba plam słonecznych, a tym samym aktywność słoneczna, wzrasta – powiedział w trakcie konferencji Jamie Favors, dyrektor programu pogody kosmicznej w siedzibie NASA w Waszyngtonie. – Ten wzrost aktywności zapewnia ekscytującą możliwość poznania naszej najbliższej gwiazdy. Ale także powoduje realne skutki na Ziemi i w całym naszym Układzie Słonecznym. Aktywność słoneczna silnie wpływa na warunki panujące w przestrzeni kosmicznej, znane jako pogoda kosmiczna. Może to wpływać na satelity i astronautów w kosmosie, a także na systemy łączności i nawigacji – takie jak radio i GPS – oraz sieci energetyczne na Ziemi. Gdy Słońce jest najbardziej aktywne, zjawiska pogodowe w przestrzeni kosmicznej stają się częstsze. Aktywność słoneczna doprowadziła w ostatnich miesiącach do zwiększonej widoczności zorzy polarnej i wpływu na satelity i infrastrukturę. Najsilniejsza burza geomagnetyczna od 500 lat W maju 2024 r. fala dużych rozbłysków słonecznych i koronalnych wyrzutów masy (CME) wystrzeliła w kierunku Ziemi chmury naładowanych cząstek i pól magnetycznych. To wywołało najsilniejszą burzę geomagnetyczną na Ziemi od dwóch dekad. I prawdopodobnie jeden z najsilniejszych pokazów zorzy polarnej w ciągu ostatnich 500 lat. – Moment szczytu cyklu słonecznego będziemy mogli określić dopiero po jego zakończeniu. Będzie się to wiązało z konsekwentnym spadkiem liczby plam na Słońcu rejestrowanych w kolejnych miesiącach. Innymi słowy, po zakończeniu maksimum cyklu, będziemy wiedzieć kiedy dokładnie wypadło – wyjaśnia Helena Ciechowska z Centrum Prognoz Heliogeofizycznych Centrum Badań Kosmicznych PAN. Heliofizyczka dodaje, że cykl słoneczny nie zawsze musi trwać 11 lat. – To jest uśredniona wartość. Cykl może być trochę krótszy lub trochę dłuższy z różnicą dochodzącą do kilku lat. Długość cyklu słonecznego może się wahać od 8 do 14 lat, ale średnio przyjmuje się, że cykl trwa 11 lat – wyjaśnia badaczka. Podkreśla, że na Słońcu utrzymuje się duża liczba plam. To pozwala nam już mówić, że jesteśmy w trakcie szczytu aktywności słonecznej. Co jeszcze może nas czekać? Dopóki Słońce nadal będzie bardzo aktywne, są duże szanse na duże rozbłyski i burze geomagnetyczne. Zapewne zorze pojawią się jeszcze w tym cyklu, więc to nie koniec atrakcji. Źródło: NASA, NOAA. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zagadka Gwiazdy Barnarda wyjaśniona. Wokół niej krąży planeta. Czy jest podobna do Ziemi?
Gwiazda Barnarda to najbliższa Słońcu pojedyncza gwiazda Drogi Mlecznej. Od kilkudziesięciu lat naukowcy spierają się o to, czy wokół niej orbitują jakieś planety. Nowe obserwacje prowadzone z użyciem Bardzo Dużego Teleskopu w Chile przyniosły rozwiązanie zagadki.
Zagadka Gwiazdy Barnarda Jedna nieduża planeta Co wiadomo o nowo odkrytej planecie? Nasz Układ Słoneczny składa się z jednej gwiazdy oraz okrążających ją ośmiu planet. Czy taka budowa systemu planetarnego to w kosmosie wyjątek, czy reguła? – W galaktyce systemy takie jak nasz znajdują się w mniejszości – odpowiada NASA. – Ponad połowa wszystkich gwiazd na niebie ma jednego albo więcej towarzyszy. Nieraz trudno dostrzec je nawet przez profesjonalny teleskop. Bywa, że gwiazdy układu podwójnego krążą na tyle blisko siebie, że ich światło się zlewa. To przypadek gwiazdy wielokrotnej Alfa Centauri. Tak naprawdę składa się ona aż z trzech elementów. Dwa z nich to jasne gwiazdy ciągu głównego – Alfa Centauri A i B – tworzące ciasny układ podwójny. Są tak blisko siebie, że nawet na profesjonalnych fotografiach kosmosu wyglądają jak jedno słońce. Bardzo daleko od nich znajduje się z kolei trzeci element – Proxima Centauri, czerwony karzeł. Upraszczając, często mówi się, że Alfa Centauri to gwiazda najbliższa Słońcu. Od naszej gwiazdy dzieli ją 4,37 roku świetlnego. Nieco dalej – w odległości niecałych sześciu lat świetlnych – znajduje się natomiast Gwiazda Barnarda. Jest to najbliższa Słońcu pojedyncza gwiazda, jaką znamy. Zagadka Gwiazdy Barnarda Gwiazda Barnarda znajduje się w gwiazdozbiorze Wężownika. To czerwony karzeł o niedużej masie, który od dawna jest częstym przedmiotem obserwacji astronomicznych. Mimo że obiekt ten był śledzony wielokrotnie, długo nie udawało się rozstrzygnąć jednej kwestii. Czy Gwiazda Barnarda ma swój układ planetarny? Czy krążą wokół niej jakieś globy? Po raz pierwszy odpowiedź twierdzącą podano jeszcze w latach 60. poprzedniego wieku. Wówczas amerykański astronom Peter van de Kamp postawił hipotezę, że wokół tej gwiazdy krąży co najmniej jeden gazowy olbrzym. Hipoteza nie wytrzymała próby czasu. W 2018 roku z kolei pojawiły się przesłanki wskazujące, że wokół Gwiazdy Barnarda krąży planeta typu ziemskiego. Ta teoria również się nie utrzymała. Jedna nieduża planeta Astronomowie nie spoczęli jednak na laurach i dalej próbowali wypatrzyć jakiś glob w odległości 6 lat świetlnych od Słońca. Dzisiaj ogłosili wyniki najnowszych obserwacji przeprowadzonych z użyciem Bardzo Dużego Teleskopu należącego do Europejskiego Obserwatorium Południowego. Jeden z jego instrumentów – ESPRESSO, mierzący grawitacyjny wpływ potencjalnej planety wywierany na macierzystą gwiazdę – zebrał dane pozwalające wnioskować, że wokół Gwiazdy Barnarda jednak krąży planeta. To nie koniec. Autorzy pracy opublikowanej w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics” podejrzewają, że Gwiazda Barnarda ma cały rozbudowany system planetarny. Poza odkrytą planetą znaleziono również trzy kandydatki, mające krążyć wokół gwiazdy po różnych orbitach. Co wiadomo o nowo odkrytej planecie? Glob w pobliżu Gwiazdy Barnarda został nazwany tak jak ona, z dodatkiem drugiej litery alfabetu. Formalnie jest to więc Barnard b. Krąży po bardzo ciasnej orbicie. Znajduje się dwadzieścia razy bliżej swojej gwiazdy niż odległość Merkurego od Słońca. Rok na Barnardzie b trwa nieco ponad trzy ziemskie dni. Jego masa to zaledwie połowa masy Wenus. Niestety nie ma żadnych szans, by na tej planecie istniało życie. Jej gwiazda jest co prawda znacznie chłodniejsza od Słońca, jednak Barnard b znajduje się tak blisko, że mocno się nagrzewa. Temperatura na jego powierzchni to średnio 125 stopni C. Nie jest możliwe, by utrzymała się tam woda w stanie ciekłym, uważana za niezbędne środowisko do rozwoju jakichkolwiek mikroorganizmów. – Barnard b jest jedną z najlżejszych znanych planet pozasłonecznych i zaledwie jedną z kilku, które są lżejsze nawet od Ziemi. Leży zbyt blisko gwiazdy macierzystej, poza strefą zamieszkiwalną – mówi Jonay González Hernández z hiszpańskiego Instituto de Astrofísica de Canarias, główny autor badań. Nie jest jednak wykluczone, że w strefie zamieszkiwalnej Gwiazdy Barnarda znajdują się inne planety tego układu. Naukowcy planują dalej obserwować cały system, by potwierdzić istnienie w nim kolejnych globów. Źródła: EurekAlert, Astronomy & Astrophysics, NASA. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com