Wyświetla 100 milionów gwiazd, a jego nowa część powstała pod ziemią. Astronomiczne cudo w Polsce
Planetarium w Chorzowie powstało w latach 50. XX wieku i przez wiele dekad pozostawało jedną z najważniejszych instytucji naukowo-edukacyjnych w Polsce. Obecnie ten charakterystyczny pomnik powojennej odbudowy regionu śmiało wkracza w epokę technologii cyfrowych i interaktywnej edukacji. Dzięki subtelnej rozbudowie i modernizacji śląska placówka udowadnia, że nowoczesna popularyzacja nauki musi opierać się na wielozmysłowym doświadczeniu i bezpośredniej interakcji. Jakie tajemnice wszechświata skrywa dziś zmodernizowane planetarium? Chorzów po raz kolejny udowadnia, że nauka jeszcze nigdy nie była tak wciągająca.
Spis treści: Na styku trzech miast Wizja gen. Jerzego Ziętka Podziemna rewolucja Kosmiczne technologie i interaktywne podróże Kultura pod gwiazdami Wielu osobom krajobraz Górnego Śląska kojarzy się przede wszystkim z kopalnianymi szybami, hutniczymi kominami i gęstą zabudową miejską. Należy jednak wspomnieć, że w sercu wielomilionowej aglomeracji rozpościera się ogromny park miejski, jeden z największych w Europie. To właśnie tam, na najwyższym wzniesieniu kompleksu, siedem dekad temu powstało wspaniałe planetarium. Na styku trzech miast W kontekście administracyjnym, słynne Planetarium Śląskie, które obecnie funkcjonuje jako Planetarium – Śląski Park Nauki, znajduje się w granicach Chorzowa. Należy jednak podkreślić, że cały teren ogromnego Parku Śląskiego rozpościera się na styku trzech miast: Chorzowa, Katowic i Siemianowic Śląskich. Instytucja, o której mowa, znajduje się w północno-wschodniej części kompleksu, na mierzącej 320 metrów n.p.m. Górze Parkowej. Wizja gen. Jerzego Ziętka Sam park, pierwotnie noszący miano Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, powstał na mocy decyzji Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z grudnia 1950 roku. Głównym inicjatorem tego śmiałego przedsięwzięcia był gen. Jerzy Ziętek. Gospodarz regionu wzorował się na sprawdzonym wzorcu – Parku Miejskim im Franciszka Kachla w Bytomiu. Założona w 1870 roku strefa rekreacyjno-wypoczynkowa imponowała rozbudowaną infrastrukturą, obejmującą między innymi staw gondolowy, alpinarium, niewielki ogród zoologiczny, kryty basen i rozbudowaną strefę sportową. Ziętek przetestował te koncepcje najpierw na mniejszą skalę w Radzionkowie. Przeniesienie tych doświadczeń na skalę całego województwa zaowocowało projektem o ogromnym rozmachu. Budowa WPKiW (a dokładnie – jej główny etap), rozpoczęta w lipcu 1951 roku, trwała niemal 11 lat. Park wzniesiono na obszarze doszczętnie zdegradowanym przez działalność przemysłową – na dawnych hałdach, zapadliskach i skażonych stawach. Projekt Zbigniewa Solawy Decyzja o wzniesieniu planetarium i obserwatorium astronomicznego zapadła w 1953 roku, w celu uświetnienia Roku Kopernikowskiego. Kamień węgielny pod budowę wmurowano w lipcu, na najwyższym wzniesieniu parku. Realizację tego ambitnego zadania powierzono krakowskiemu architektowi Zbigniewowi Solawie. Projektant musiał zmierzyć się z dominującą wówczas doktryną socrealizmu, która narzucała monumentalizm i neoklasyczne formy. Solawa zdołał jednak połączyć wymaganą systemowo symetrię z modernistyczną lekkością i futurystycznymi akcentami rodzącej się ery kosmicznej. Uroczyste otwarcie nastąpiło 4 grudnia 1955 roku, tradycyjnie w dniu śląskiej Barbórki. Chorzowski obiekt był pierwszym planetarium w Polsce i jednym z zaledwie 21 tego typu wielkich założeń na świecie. W pierwszym roku działalności funkcjonował jako pracownia Pałacu Młodzieży w Katowicach, a pełną samodzielność i statut nadany przez Ministerstwo Oświaty uzyskał w 1957 roku. Śląski kosmos Sercem sali projekcyjnej przez ponad sześć dekad był potężny projektor optyczno-mechaniczny UPP (Universal Projection Planetarium), wyprodukowany przez zakłady Carl Zeiss w Jenie. Ważący ponad dwie tony aparat rzucał obraz ponad 8 tysięcy gwiazd na płócienny, sferyczny ekran o powierzchni tysiąca metrów kwadratowych, pod którym mogło zasiąść jednocześnie około 400 widzów. Równolegle z działalnością popularyzatorską rozwijało się zaplecze naukowo-badawcze kompleksu. W 1955 roku uruchomiono profesjonalne obserwatorium astronomiczne, które wyposażono w największy wówczas w kraju refraktor (lunetę soczewkową) o 30-centymetrowym obiektywie, oferujący 750-krotne powiększenie. Cztery lata później uruchomiono stację sejsmologiczną, rejestrującą m.in. tąpnięcia związane z eksploatacją górniczą w regionie, a w 1963 roku stację klimatologiczną z ogródkiem meteorologicznym. Działalność edukacyjna W roku szkolnym 1957/1958 zainaugurowano tam Olimpiadę Astronomiczną – jedną z najstarszych olimpiad przedmiotowych w Polsce, ustępującą wiekiem jedynie matematycznej, fizycznej i chemicznej. W marcu 1964 roku pracownicy placówki powołali śląski oddział Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii, którego wieloletnim prezesem był Henryk Chrupała, a siedzibą stało się chorzowskie planetarium. Podziemna rewolucja W 2018 roku rozpoczął się proces przebudowy i modernizacji obiektu, który potrwał cztery lata. Poznańska pracownia Consultor Architekci zaproponowała strategię „architektury niewidzialnej”. Aby nie naruszyć zabytkowej sylwetki Solawy i zachować parkowy krajobraz, nową przestrzeń użytkową o powierzchni ponad 3,2 tys. metrów kwadratowych wygospodarowano w całości pod ziemią, wkopując się we wzgórze wokół istniejących fundamentów. Odnowiony został również zabytkowy gmach naziemny. Kosmiczne technologie i interaktywne podróże Współczesne planetarium to jeden z najnowocześniejszych parków nauki w Polsce, koncentrujący swoją działalność wokół trzech dziedzin: astronomii, sejsmologii i meteorologii. Tradycyjne metody wystawiennicze ustąpiły miejsca interaktywnej ekspozycji, która pozwala doświadczać skomplikowanych zjawisk fizycznych. Sala planetarium Główna sala projekcyjna przeszła całkowitą metamorfozę technologiczną. Tradycyjne płótno zastąpiono ekranem sferycznym z perforowanej blachy aluminiowej o grubości 1 mm i powierzchni ponad 830 metrów kwadratowych. W centralnym punkcie sali zainstalowano precyzyjny analogowy projektor gwiazdowy GOTO Chiron III, zdolny do wyświetlenia aż 100 milionów gwiazd. System ten działa w układzie hybrydowym z dookólnym systemem cyfrowym opartym na 10 projektorach SONY. Widzowie zasiadają na 300 wygodnych, rozkładanych fotelach amfiteatralnych. Interaktywne ekspozycje i symulatory Podziemia skrywają dwie stałe ekspozycje: „Geofizyka” i „Astronomia”. W pierwszej znajduje się symulator trzęsienia ziemi (w formie hydraulicznej platformy odtwarzającej wstrząsy tektoniczne), cewka Tesli (generująca wyładowania elektryczne imitujące zjawiska atmosferyczne), kolumna pogodowa (generująca chmury, opady i mgły), a także komory klimatyczne (umożliwiające wejście do różnych stref temperaturowo-wilgotnościowych). Z kolei ekspozycja „Astronomia” oferuje wejście do pokoju 3D, gdzie dzięki okularom polaryzacyjnym można odbyć spacer pośród ciał niebieskich. Znajdują się tam także interaktywne stanowiska z lunetami i historyczny projektor Zeissa. Należy wspomnieć, że obie ekspozycje są dostępne także w skróconej wersji, dedykowanej najmłodszym zwiedzającym. Niemałą atrakcją jest symulator lotu w kosmos. Dzięki technologii VR i specjalnym siłownikom można doświadczyć podróży do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Pasażerowie kapsuł rotacyjnych odczuwają wstrząsy startowe, przeciążenia grawitacyjne i chwilowy stan nieważkości. W obserwatorium astronomicznym można zapoznać się z nowoczesnym teleskopem o średnicy lustra 70 cm. Na zewnątrz znajduje się 25-metrowa wieża widokowa, z której rozpościera się widok na Park Śląski. Na szczycie zainstalowana została camera obscura – historyczny instrument optyczny, rzucający rzeczywisty obraz okolicy na płaski stół w warunkach ciemni. Kultura pod gwiazdami Należy wspomnieć, że Planetarium – Śląski Park Nauki to nie tylko placówka dydaktyczna, ale również ważny punkt na kulturalnej mapie Górnego Śląska. Repertuar seansów w sferycznej sali głównej łączy walory edukacyjne z artystycznymi. Do stałych propozycji należą m.in. „Podróż na Marsa – następny krok”, „Kosmiczne spotkania” i humorystyczne, a przy tym niezwykle pouczające „Gwiazdy dla opornych – gdy nie było GPS”. Każdy seans poprzedza krótka, improwizowana wędrówka po aktualnym nocnym niebie. W placówce odbywają się też wystawy czasowe, organizowane pod hasłem „Przez sztukę i naukę do gwiazd”. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Pierwsza taka restauracja na Śląsku. Steampunk w Pszczynie udowadnia, że gwiazdka Michelin nie wymaga krawata
„Nie da się zrozumieć świata bez poznania kuchni” – uczy nas podróżnik, smakosz i afirmator życia, Robert Makłowicz. Na taką lekcję nie musimy się już jednak wybierać do Francji czy Włoch – by doświadczyć czegoś wyjątkowego, wystarczy pojechać na Górny Śląsk. Tam, w jego „perle”, od niedawna błyszczy prawdziwy diament. Restauracja Steampunk cieszy się od maja zasłużoną, prestiżową gwiazdką Michelin, ale projekt kierowany przez Ziemowita Owczarza to nie jedyny powód, by odwiedzić Pszczynę. Jeśli do tej pory niewiele o niej słyszeliście, to posłuchajcie.
Spis treści: Śląski Wersal i romantyczne pejzaże Czym właściwie jest fine-dining? Przemysłowa wieża i kulinarny spektakl Szef kuchni, który wyłamał się ze schematów Odwiedźcie Pszczynę, bo warto Wizyta w restauracji Steampunk była dla mnie pierwszą okazją do odwiedzenia Pszczyny. Do „Perły Górnego Śląska” było mi zwykle nie po drodze, bo inne kierunki z jakiegoś powodu zawsze miały pierwszeństwo. Jakże się myliłem, bo przeżyłem tam ucztę nie tylko kulinarną. To po prostu wyjątkowe miasto! Śląski Wersal i romantyczne pejzaże Muszę to przyznać – byłem nim zaskoczony. Nie tylko wszechobecną gwarą, którą podsłuchiwałem na malowniczych uliczkach, nie tylko małymi – wciąż działającymi! – sklepikami, ale po prostu jej… magią. Zaskoczył mnie przepiękny i świetnie utrzymany zamek książąt Hochbergów otoczony malowniczym parkiem (są w nim żubry!), zaskoczyła mnie starówka, ale okazało się, że prawdziwa magia kryje się nieco wyżej – na szczycie górującej nad miastem zabytkowej wieży. To tam mieści się Steampunk. Czym właściwie jest fine-dining? Zanim kroki z parku skierujemy do pszczyńskiej gwiazdki Michelin, warto zrozumieć, o co w tym całym fine-diningu w ogóle chodzi. To trochę onieśmielający termin, który kojarzy się ze sztywną atmosferą, mikroskopijnymi porcjami zagubionymi na wielkich talerzach i rachunkiem przyprawiającym o zawrót głowy. Dlaczego więc ludzie z całego świata rezerwują stoliki z wielomiesięcznym wyprzedzeniem i celowo podróżują setki kilometrów do takich miejsc? Bo „nie da się zrozumieć świata bez poznania kuchni”. Fine-dining to po prostu coś więcej niż zaspokajanie głodu – to kulinarny teatr, podróż przez smaki i sztuka w jadalnej formie. Goście nie przychodzą tu, by po prostu zjeść obiad, ale by przeżyć emocje porównywalne z wizytą w wybitnej galerii czy na świetnym spektaklu. Płacimy za wizjonerstwo szefa kuchni, za niecodzienne połączenia smakowe, których nigdy nie odtworzylibyśmy w domu, i za historię, jaka kryje się za rzemieślniczym produktem. Choć pojedyncze porcje są niewielkie, menu degustacyjne składa się z kilku lub kilkunastu takich dzieł, co w efekcie daje wielogodzinną, niesamowicie nasycającą wszystkie zmysły ucztę. I wspomnienie, które zostaje na długo. Przemysłowa wieża i kulinarny spektakl W Pszczynie ten kulinarny teatr odbywa się wysoko nad ziemią. Nad miastem góruje bowiem potężna, ceglana Wodna Wieża. Ten imponujący zabytek stał się domem dla restauracji Steampunk – miejsca, które zdobyło niedawno pierwszą na Śląsku gwiazdkę Michelin (gwiazdkowych restauracji w całej Polsce jest zaledwie 11). Obserwowałem ją z dołu i przełykałem ślinę – nie wiedziałem jeszcze, że za chwilę mam przeżyć coś naprawdę niecodziennego. Wnętrze wieży to hołd dla epoki rewolucji przemysłowej. Miedź, surowa stal i wielkie zębatki stanowią fenomenalny kontrast dla klasycznego pałacu oddalonego o kilkaset metrów i wprost budzą skojarzenia z dziełami Juliusza Verne’a. Trudno się nie zachwycić, nie tylko widokiem z samej góry. Fine-dining w przystępnym wydaniu Przyznam szczerze – bałem się tej kolacji. To miało być moje pierwsze zderzenie z fine-diningiem, więc sam nie wiedziałem, czego się spodziewać. Pamiętacie jednak, gdy pisałem, że to podróż przez smaki? Przecież żadna podróż nie może się przecież odbyć bez wprawnego kapitana, a ja, wsiadając na okręt Steampunku, szybko poznałem naszego sternika – Ziemowita Owczarza, szefa kuchni. Miałem okazję zasiąść przy tzw. Chef’s Table, czyli specjalnym stoliku umieszczonym tuż przy samej kuchni. Stamtąd obserwowałem pracę zaledwie kilkuosobowego, starannie dobranego zespołu – podziwiałem ich precyzję, był czas na rozmowy. Moje obawy szybko zostały rozwiane – szef pieczołowicie, szczerze opowiadał nam o wszystkich daniach, sugerował w jakiej kolejności je jeść czy jak się do nich zabrać, by zrozumieć pełnię smaku. Czułem się otoczony opieką, a nasz metaforyczny, kulinarny statek łagodnie i przyjemnie sunął przez fale. Menu w restauracji Steampunk Moja kolacja składała się z 9 dań, ale nie będę wam zdradzać szczegółów – nie chcę psuć niespodzianki. W zaufaniu powiem tylko, że warto lubić ryby i wszystko to, co żyje w morzu… chociaż jeden z moich kompanów był ich zdecydowanym przeciwnikiem, a i tak był zachwycony. To cała magia Owczarza – pokazać nam, że nawet smaki, które do tej pory nie były naszymi faworytami, mogą fantastycznie zagrać w odpowiednim połączeniu. Jadłem kawior wprost z dłoni, jadłem lody ze szparagów czy jagnięcinę. Smakowałem dań, na które w życiu bym nie wpadł. No i wino, to wino… Szef kuchni, który wyłamał się ze schematów Przyznanie gwiazdki Steampunkowi było zaskoczeniem wyłącznie w innych częściach Polski. Przy stoliku od jednego z gości padło zdanie: „Jeśli Steampunk nie dostałby tej gwiazdki, to nie wiem, kto powinien ją dostać”. Mieszkańcy Górnego Śląska spodziewali się, że kunszt Ziemowita Owczarza zostanie doceniony. Jego droga do prestiżowego wyróżnienia jest niezwykle fascynująca, bo kompletnie zrywa ze schematami utartymi w branży gastronomicznej. – Nigdy nie pracowałem w restauracji za granicą, nigdy też nie byłem w restauracji wyróżnionej gwiazdką Michelin – zdradza mi szef kuchni, lekko się uśmiechając. Brak wielkich, europejskich staży nie przeszkodził mu w zdobyciu kulinarnego Mount Everestu. Ogromny szacunek do produktu przejął od swojej… mamy. Jak sam wspomina, wszystko zaczęło się w domu rodzinnym, gdzie niezwykle rygorystycznie podchodziła do zdrowego żywienia czy jakości jedzenia – wyeliminowała z diety np. mięso. Chociaż sam Owczarz korzysta z niego w swojej kuchni, to nie zapomina o swojej przeszłości. I tego, skąd pochodzi, bo kuchnia śląska odbija się echem w jego daniach, nawet jeśli mają one azjatycki sznyt. Odwiedźcie Pszczynę, bo warto Mam nadzieję, że przyznanie restauracji Steampunk gwiazdki Michelin stanie się dla wielu przyczynkiem do tego, by odwiedzić „Perłę Górnego Śląska” i ściągnie tam tych, którzy – tak jak i ja – do tej pory omijali to magiczne miasto. Śląski Wersal ma wiele do zaoferowania – połączenie historycznego piękna, natury i wyjątkowego klimatu z kulinarnym rzemiosłem to doświadczenie kompletne. Zdecydowanie warto zarezerwować tu stolik. I nocleg, żeby w pełni doświadczyć miasta! Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wzrost o niemal 100%. Coraz więcej osób deklaruje narodowość śląską
Według nowego raportu naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach już ponad 30 proc. mieszkańców konurbacji deklaruje tożsamość śląską. To wyraźny wzrost wobec wyników spisu powszechnego z 2021 roku.
Raport pt. „Postawy mieszkańców aglomeracji śląskiej wobec śląskiej tradycji i dziedzictwa kulturowego” to wspólna praca prof. Małgorzaty Myśliwiec i dr. Tomasza Słupika z Wydziału Nauk Społecznych UŚ. Badanie przeprowadzono w 2025 r. na mieszkańcach konurbacji śląskiej. Składało się z ankiety internetowej na próbie 729 osób, wywiadów grupowych i wywiadów pogłębionych. Naukowcy próbowali odgadnąć, dlaczego tożsamość śląską zadeklarowało w ich badaniach znacznie więcej osób niż w oficjalnym spisie powszechnym. Tożsamość śląska popularniejsza o niemal 100% Badania prof. Myśliwiec i dr Słupika wykazały, że tożsamość śląską deklaruje aż 30,7 proc. mieszkańców konurbacji śląskiej (w jej skład wchodzi aż 19 miast, m.in. Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze i Bytom). To znacznie więcej, niż w spisie powszechnym z 2021 roku, kiedy było to 18.7 proc. Wtedy narodowość śląską zadeklarowało 596,2 tys. osób (236,6 tys. jako pierwszą, 187,4 tys. jako jedyną). Używanie języka śląskiego w kontaktach domowych zadeklarowało 467,1 tys. osób (55 tys. jako jedynego). Czy powszechność tożsamości śląskiej faktycznie tak bardzo się zwiększyła, czy może w spisie powszechnym była niedoreprezentowana? Naukowcy skłaniają się ku tej drugiej możliwości. Dlaczego Ślązacy ukrywali swoją tożsamość w spisie powszechnym? – Kiedy zadaliśmy pytanie, dlaczego tak się stało, najbardziej zaniepokoiła nas obawa deklarowania tożsamości śląskiej. Mówiono wręcz o strachu, że ktoś zostanie posądzony o sprzyjanie separatystom, że spotka się z negatywnymi konsekwencjami w pracy lub w przestrzeni publicznej. Społecznie to bardzo niepokojące, że tożsamość może budzić tak poważne lęki w obywatelach – powiedziała prof. Myśliwiec na konferencji prasowej prezentującej wyniki raportu. Ale było coś jeszcze: w formularzach do wypełnienia podczas spisu powszechnego deklaracja narodowości innej niż polska nie była oczywista. Narodowość śląska i język śląski nie znajdowały się na liście do wyboru. Należało wpisać je ręcznie w rubryce „inne”. To utrudnienie też mogło zaważyć na wynikach. Narodowość śląska rośnie w siłę Prof. Ryszard Koziołek, rektor UŚ, podkreśla że świadomość śląskiej tożsamości i lokalna duma z przynależności do niej znacznie wzrosły w ostatnich latach. Dr Tomasz Słupik przypomina kontekst polityczny – wieloletnie starania o uznanie języka śląskiego za język regionalny. Ustawa o języku śląskim dwukrotnie została przyjęta przez parlament i była dwukrotnie zawetowana przez prezydentów Andrzeja Dudę i Karola Nawrockiego. Mimo weta doszło do wzrostu zainteresowania śląską tożsamością. Według raportu dla 72,4 proc. respondentów bycie Ślązakiem jest ważnym elementem indywidualnej tożsamości, a dla 79,3 proc. tożsamość śląska jest powodem do dumy. Używanie języka śląskiego w sytuacjach formalnych zadeklarowało 24 proc. respondentów, a w sytuacjach nieformalnych 88 proc. Coraz więcej Ślązaków chciałoby też wpisania języka śląskiego na listę języków regionalnych oraz nieobowiązkowego nauczania go w szkołach. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tajemniczy tunel w Będzinie wreszcie odnaleziony. Archeolodzy odkrywają tajemnice dawnego getta
Archeolodzy odnaleźli nieznany wcześniej tunel, na terenie dawnego getta w Będzinie. Podziemne przejście prowadziło do kryjówki młodych bojowników stawiających czoła nazistowskiej opresji. Odkrycie wywołało ekscytację wśród pracowników wykopalisk, którzy już teraz zapowiadają kolejne prace na terenie wojennych kryjówek.
Budynek znajdujący się przy ulicy Rutki Laskier 24 został w 2024 roku wykupiony od prywatnego właściciela przez fundację „Brama Cukermana”, która zajmuje się przywracaniem pamięci Żydom poległym w nierównej walce w Będzinie. Prace archeologiczne przeprowadzone w chałupie, będącej w czasie nazistowskiej okupacji zamaskowanym schronem żydowskiej bojówki, ukazały nieudokumentowane wcześniej podziemne pomieszczenia. Dzięki nim młodzi walczący przez wiele dni potrafili odpierać agresję oprawcy. Tunel łączący kryjówki przez lata zyskał status mitycznego, a teraz archeologom udało się ostatecznie potwierdzić jego obecność. Losy będzińskiego oporu Historia będzińskiego ruchu oporu w getcie ma swój początek wraz z wizytą Mordechaja Anielewicza – komendanta Żydowskiej Organizacji Bojowej, który zachęcił tamtejszych Żydów do formowania grup samoobrony. Dom przy obecnej ul. Rutki Laskier (która swoją nazwę wzięła od związanej z Będzinem młodej Żydówki zamordowanej w 1943 roku w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau) zamienił się w tajną kryjówkę formacji oporu. Pod powierzchnią chałupy została wydrążona – pełniąca funkcję schronu – piwnica, do której wejście prowadziło przez kuchenny piec. To z tej kryjówki prowadzić miał podziemny tunel łączący dom ze stodołą. Heroiczna walka będzińskich Żydów rozpoczęła się 1 sierpnia 1943 roku wraz z początkiem akcji likwidacyjnej tamtejszego getta i trwała aż przez 16 dni. Tak długi opór był nie tylko konsekwencją walecznej postawy ŻOB-u, ale również zasługą sprawnie rozwiniętej sieci podziemnych kryjówek. Dopiero teraz lepiej poznajemy schrony wybudowane w trakcie II wojny światowej. „Odkrycie ważne w skali kraju” Biografie walczących w będzińskim getcie uda się uzupełnić dzięki pracom archeologicznym prowadzonym na terenie posesji przy ulicy Rutki Laskier. Badacze za pomocą georadaru odkryli naruszenia terenu, które świadczyły o istnieniu podziemnych pomieszczeń. Oprócz znanego już wcześniej bunkra „kuchennego”, udało się ustalić położenie dwóch pozostałych: węglowego (wykopanego pod stodołą) oraz pralnianego (znajdującego się pod działającą tu niegdyś pralnią). Jak podaje TVP3 Katowice, podczas prac wykopaliskowych badacze natrafili na kabel, który mógł być elementem instalacji elektrycznej zasilającej radio w jednym z bunkrów. Założycielka fundacji „Brama Cukermana”, Karolina Jakoweńko, podkreśla znaczenie tego typu znalezisk, zaznaczając, że to pierwszy taki artefakt świadczący o technicznej działalności grup oporu. Wcześniej archeologom udawało się znaleźć głównie odpady, które w latach 90. były zrzucane do piwnic przez okolicznych mieszkańców. Tego typu znaleziska świadczą o wieloletnim współistnieniu świadków makabrycznej historii z nieświadomymi niczego użytkownikami przestrzeni pamiętającej czasy Zagłady. Przyszłość będzińskich prac Choć dotychczasowe odkrycia niewątpliwie wzbudzają entuzjazm, archeolodzy zaznaczają, że to dopiero początek. Tym razem przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, fundacja „Brama Cukermana” wejdzie na poddasze budynku, by tam skrupulatnie przebadać odnalezione przedmioty. Jak zaznacza Jakoweńko, to miejsce nigdy wcześniej nie było przeszukane i mogą się tam znajdować ukryte pamiątki dramatycznych wydarzeń. Pozostaje śledzić działania fundacji, która przywraca historię uczestników tragicznych wydarzeń z czasów II wojny światowej. Więcej informacji o działalności organizacji znajduje się w raporcie pt. „Podziemne formy oporu. Badania archeologiczne w otoczeniu Domu Bojowników Getta w Będzinie”. Źródła: ŻIH, TVP Katowice, Wyborcza.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To ona ratowała „ołowiane dzieci”. Historia dociekliwej lekarki i jej walki z przemysłowym molochem
Historia epidemii ołowicy w Szopienicach to opowieść o jednym z najpoważniejszych kryzysów zdrowotnych w powojennej Polsce, który dotknął tysiące dzieci mieszkających w sąsiedztwie Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” w Katowicach. Potoczyłaby się zupełnie inaczej gdyby nie Jolanta Wadowska-Król, lekarka która odkryła i ujawniła skalę zatrucia ołowiem.
Przez lata działalność przemysłowa Huty Metali Nieżelaznych Szopienice powodowała masowe emisje toksycznych metali ciężkich, a miejscowa ludność była nieświadomie narażona na poważne zagrożenia zdrowotne. Kluczową postacią w walce z tym problemem była lekarka pediatra Jolanta Wadowska-Król, której odwaga i determinacja doprowadziły do ujawnienia skali skażenia oraz podjęcia skutecznych działań naprawczych. Ołowica na Śląsku – przyczyny i przebieg epidemii w Szopienicach Jak emisje z Huty Szopienice prowadziły do skażenia środowiska Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” rozpoczęła działalność już w XIX wieku, stając się jednym z największych ośrodków przemysłu hutniczego w Polsce. Produkcja cynku, ołowiu i kadmu wiązała się z ogromnymi emisjami tych pierwiastków do powietrza, gleby oraz wody. Filtry montowane na kominach, zwłaszcza w latach 70. XX wieku, nie były wystarczająco skuteczne, przez co szkodliwe pyły wydostawały się z huty niemal bez ograniczeń. Bezpośrednio w sąsiedztwie zakładu znajdowały się familoki – robotnicze domy, których mieszkańcy i ich dzieci byli najbardziej narażeni na kontakt z toksynami. Skażenie środowiska przez dekady narastało, a objawy zatrucia u dzieci początkowo były tłumaczone innymi schorzeniami. Objawy i rozpoznanie ołowicy u dzieci Ołowica (inaczej saturnizm lub plumbizm) to przewlekłe zatrucie ołowiem, powodujące zaburzenia pracy układu nerwowego, krwiotwórczego oraz uszkodzenia narządów wewnętrznych. U dzieci objawiało się to: osłabieniem, bezsennością, brakiem łaknienia, bólami brzucha, problemami z koncentracją, spowolnieniem rozwoju umysłowego i ruchowego, anemią, a nawet zaburzeniami chodu. U niektórych dzieci stężenie ołowiu było tak wysokie, a objawy tak nasilone, że wymagały hospitalizacji. Skala problemu – ile dzieci ucierpiało? Pierwsze systematyczne badania przesiewowe w latach 1974–1975 objęły blisko 5000 dzieci zamieszkujących Szopienice i sąsiednie dzielnice Katowic. Według danych lekarskich i analizy laboratoryjnej aż u 20% z nich rozpoznano ołowicę według ówczesnych standardów. Współczesne normy są dużo ostrzejsze: pozwoliłyby zdiagnozować ołowicę nawet u 90% dzieci z tej grupy. Jolanta Wadowska-Król i przełom w walce z ołowicą Inicjatywa i badania przesiewowe dzieci Kluczową postacią w walce o zdrowie najmłodszych była Jolanta Wadowska-Król, lekarka pediatra związana ze Śląską Akademią Medyczną oraz poradniami w Szopienicach i Dąbrówce Małej. To ona, zauważywszy nietypowe objawy u licznych pacjentów, rozpoczęła współpracę z prof. Bożeną Hager-Małecką i pielęgniarką Wiesławą Wilczek. Wspólnie podjęły się przeprowadzenia szeroko zakrojonych badań przesiewowych, obejmujących kilka tysięcy dzieci z okolic huty. Działania te wymagały nie tylko odwagi, ale i sprytu, gdyż były realizowane w atmosferze niechęci ze strony władz lokalnych i centralnych. Przeciwności – jak władze PRL próbowały tuszować zagrożenie Skala odkrytej ołowicy szybko stała się problemem także politycznym. Władze PRL, obawiając się skandalu, próbowały tuszować całą sprawę. Praca naukowa Jolanty Wadowskiej-Król była blokowana, jej rozprawa doktorska zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach, a tematykę zatrucia próbowano marginalizować w oficjalnych publikacjach. Lekarka spotkała się też z oporem części mieszkańców, uzależnionych od zatrudnienia w hucie. Nazywano ją "Matką Boską Szopienicką" – początkowo z ironią, później z podziwem dla jej determinacji. Mimo nacisków i gróźb ze strony aparatu władzy, Wadowska-Król nie wycofała się z działań na rzecz dzieci. Efekty działań i leczenie dzieci z ołowicą W wyniku badań i presji społecznej oraz medialnej władze były zmuszone podjąć środki zaradcze. Najbardziej zagrożone dzieci kierowano do sanatoriów w Istebnej i Rabce, gdzie przechodziły intensywną terapię i rehabilitację. Z rejonu najbliższego hucie wywieziono 200 tys. ton skażonej ziemi, a rodzinom z najbardziej zanieczyszczonych familoków zapewniono nowe mieszkania. Dzieciom finansowano mleko, co miało częściowo przeciwdziałać wchłanianiu ołowiu. Te działania poprawiły zdrowie wielu najmłodszych, choć w przypadku części skutki zatrucia były trwałe. Dziedzictwo, konsekwencje i pamięć o epidemii ołowicy w Szopienicach Rekultywacja terenów i przesiedlenia mieszkańców Działania naprawcze podjęte po ujawnieniu epidemii ołowicy miały szeroki zakres. Przesiedlono setki rodzin z najbardziej skażonych terenów, a dawne familoki rozebrano. Tereny po byłej hucie i osiedlu poddano rekultywacji. Jednak według raportów Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach, skażenie w głębszych warstwach ziemi pozostało i do dziś stanowi problem. Społeczne i zdrowotne skutki zatrucia na pokolenia Skutki zatrucia ołowiem dotknęły całe pokolenia mieszkańców Szopienic. U wielu dzieci, które przeżyły ekspozycję w latach 70., rozwinęły się powikłania neurologiczne, zaburzenia rozwoju i przewlekłe choroby narządów wewnętrznych. Część z nich dożyła dorosłości z trwałym uszczerbkiem na zdrowiu lub ograniczeniami w codziennym funkcjonowaniu. Upamiętnienie Jolanty Wadowskiej-Król Po latach działalność Jolanty Wadowskiej-Król została szeroko doceniona. Otrzymała tytuł Honorowej Obywatelki Katowic, doktorat honoris causa Uniwersytetu Śląskiego oraz została uhonorowana muralem w Katowicach. Jej historię przypomina serial Netflix „Ołowiane dzieci”. Źródła: Ciekawostki Historyczne, Uniwersytet Śląski, Historia.org.pl, Muzeum Hutnictwa Cynku WALCOWNIA w Katowicach
Słynny bebok nie straszy już dzieci. Dzisiaj ta postać stała się wizytówką śląskiej stolicy
Bebok – mara, której imieniem przez stulecia uciszano i przywoływano do porządku niesforne dzieci – dziś ma zupełnie inną postać. Niegdyś przerażający stwór, współcześnie przeistoczył się nieodzownego towarzysza turystycznych spacerów po Katowicach. Jak to się stało, że słowiański demon stał się współczesnym elementem śląskiego folkloru? Jak wygląda bebok? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Co to za stwór? Funkcja wychowawcza beboka Jak wyglądał bebok? Portret potwora Gdzie mieszkał bebok? Od demona do maskotki Strach towarzyszy ludziom od zawsze, ale współcześnie przyjmuje zupełnie inne, racjonalniejsze oblicze niż przed wiekami. Dziś coraz mniej osób boi się zjaw, duchów i innych niestworzonych mar. Ale w czasach, gdy jedynym źródłem światła w domu był chybotliwy płomień świecy lub lampy naftowej, każdy cień wydawał się być bestią. A wszystkie one miały swoje imię. Co to za stwór? Dziś słowo „bebok” brzmi nieco zabawnie, ale przed wiekami nie było do śmiechu nikomu, kto je usłyszał. Nazwa ta wskazuje na złośliwego demona z wierzeń słowiańskich. Trudno określić, kiedy narodziła się wiara w tego stwora. W Polsce najstarszym źródłem wymieniającym jego imię najprawdopodobniej jest dialog „Ziemianin” z 1565 roku, autorstwa księdza Jana Dymitra Solikowskiego, wybitnego publicysty polskiego renesansu. Z czasem wiele straszydeł z panteonu słowiańskich demonów popadło w zapomnienie. Ale nie bebok. W XIX stuleciu wiara w tego stwora wciąż była żywa w Małopolsce i Wielkopolsce, gdzie powiedzenia „jak nie bydzies jád, to cie bebák zjé” i „cicho bądź, bo cię bobok weźmie” były niezawodnymi narzędziami wychowawczymi. Wskazują na to choćby zapiski etnografa Oskara Kolberga. Z kolei Bogdan Baranowski zauważył, że w okolicach Puszczy Sandomierskiej funkcjonowała wówczas pokrzepiająca kołysanka, służąca oswojeniu dziecięcych lęków: Dodo moje, dodo Ścigało mnie bobo Ręce, nogi miało Ukochać mnie chciało. Funkcja wychowawcza beboka Jeszcze w XVI wieku bebok był zjawą, której bali się wszyscy, jak wskazuje „Słownik etymologiczny języka polskiego”, autorstwa Aleksandra Brücknera. Z czasem stał się postrachem niegrzecznych dzieci. Wskazują na to nie tylko ludowe podania, ale także słowo „bobo”, które jest rdzeniem nazwy demona. Mamy tu do czynienia z reprodukcją sylab (bo-bo), która jest typowa dla mowy dziecięcej. Paradoks polega na tym, że to samo słowo – „bobo” – w języku polskim oznacza małe dziecko, a w sferze demonologicznej – potwora, który temu dziecku zagraża. Wygląda zatem na to, że bebok jest niczym innym, jak mrocznym odbiciem dziecięcej niewinności. Strach jako narzędzie kontroli Dlaczego rodzice straszyli dzieci bebokiem? Dziś takie praktyki wydają się okrutne, ale należy podkreślić, że w dawnych społecznościach wiejskich i robotniczych, dzieciństwo wyglądało zupełnie inaczej. Rodzice, zajęci ciężką pracą, nie mieli czasu na nieustanny nadzór nad potomstwem. Nie było niań, monitoringu ani bezpiecznych placów zabaw. Dzieci bawiły się same, często w otoczeniu maszyn rolniczych, głębokich stawów czy zwierząt hodowlanych. W takiej rzeczywistości bebok pełnił funkcję „wirtualnego ogrodzenia”. Był najskuteczniejszym systemem prewencyjnym. Wystarczyło zaszczepić w umyśle dziecka wiarę, że w niebezpiecznych miejscach czyha potwór, by samo zrezygnowało z ich eksploracji. Bebok? A może babok? Strach niejedno ma imię Choć „bebok” jest formą dominującą na Górnym Śląsku, nazwa potwora, o którym mowa, jest zróżnicowana regionalnie. W Małopolsce i Wielkopolsce częściej spotyka się formę „babok”. Drobna różnica samogłoskowa nie zmienia jednak natury zjawy. Bez względu na to, jak nazywano tego potwora, mowa była o istocie porywającej niegrzeczne dzieci. Jak wyglądał bebok? Portret potwora Najbardziej przeraża to, co jest nieznane. Wiele demonów wymyka się precyzyjnym opisom, ale nie bebok. W przekazach ludowych był opisywany różnorako. Niemniej jednak na podstawie dawnych opisów można zrekonstruować pewien archetyp. Dominujący obraz przedstawia beboka jako istotę niewielką. Miał on mierzyć od 50 do 100 cm. Niski wzrost miał swoje uzasadnienie. Niewielki demon mógł skutecznie ukrywać się w zakamarkach, gdzie pozostawał niewidoczny. Jednocześnie był wystarczająco wysoki, by zagrozić dziecku. Bebok łączył cechy ludzkie ze zwierzęcymi. Poruszał się na dwóch nogach, ale był nadmiernie owłosiony, co zbliżało go do słowiańskiego Leszego. Zamiast stóp miał kopyta. Ta cecha stanowiła wyraźne nawiązanie do ikonografii diabelskiej, sugerując piekielne pochodzenie stwora. Zgodnie z niektórymi podaniami z terenu Śląska, miał oczy umieszczone z trzech stron głowy. Ta szczególna cecha miała zapewniać mu wszechwiedzę – bebok widział wszystko, co robi dziecko, nawet gdy wydawało się, że nie patrzy. Atrybuty beboka Niski, ale piekielnie skuteczny porywacz dzieci nie wyruszał na łowy z pustymi rękami. Bebok miał swoje „rekwizyty grozy” – proste, za to dobrze spełniające swoją funkcję: wór – służył do porywania niegrzecznych dzieci. Wizja zostania wrzuconym do ciemnego wora i wyniesionym w nieznane była jedną z najsilniejszych traum w dziecięcej wyobraźni; kij – to narzędzie bezpośredniej kary cielesnej. Bebok nie bawił się w dyplomację – „dycki trzimje we garśći kryja kerům pjere bachory” (zawsze trzyma w garści kij, którym bije bachory). Gdzie mieszkał bebok? Kluczowym elementem mitologii beboka jest jego terytorium. Był demonem przydomowym, ale nie domowym w ścisłym sensie. Nie mieszkał w izbie czy za piecem, jak opiekuńcze duchy, a w piwnicy, na strychu, w chlewie i stajni czy w okolicach domu, zwłaszcza gęsto porośniętych. Dlaczego właśnie tam? To proste. Właśnie w tych miejscach był najbardziej potrzebny rodzicom, którzy chcieli kontrolować swoje pociechy. Od demona do maskotki W XXI wieku, gdy elektryczność rozświetliła najciemniejsze piwnice, a systemy monitoringu zastąpiły mitycznych strażników, bebok stracił rację bytu jako „straszak”. Nie popadł jednak w zapomnienie. Na Śląsku nie tylko przetrwał, ale przeżywa prawdziwy renesans, jednak w nieco innej formie. Współczesny bebok jest niski, często uśmiechnięty, ma duże, sympatyczne oczy i – co kluczowe – wchodzi w interakcje z ludźmi w sposób przyjazny. Szlak beboków w Katowicach Centrum tego odrodzenia są Katowice. To właśnie tam, w sercu metropolii, narodził się pomysł, by uczynić z beboka symbol miasta, na wzór wrocławskich krasnali. W stolicy Górnego Śląska znajdują się 122 figurki w 109 lokalizacjach. To nie jest już tylko niszowa ciekawostka, a realna atrakcja turystyczna. Istnieją dedykowane trasy: piesza – pozwalająca przy okazji poszukiwania figurek zwiedzić historyczne dzielnice, takie jak Nikiszowiec; rowerowa – opracowana dla tych, którzy chcą „zaliczyć” wszystkie figurki bez zbędnego nadkładania drogi. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Leży poza granicami Polski, ale wciąż rozbrzmiewa tu język polski. Historia odcisnęła nad tym regionem trwały ślad
Zaolzie to region pod wieloma względami niezwykły. Próżno szukać tam monumentalnych zamków czy luksusowych kurortów. Czeska kraina ma jednak do zaoferowania coś innego, znacznie rzadszego – autentyczność. Historia zapisana w tamtejszych zabytkach i w dźwięcznej gwarze, słyszanej na ulicach niewielkich miasteczek, to świadectwo współistnienia narodów, które, mimo krwawych rozdziałów w przeszłości, nauczyły się żyć obok siebie i ze sobą. Jaka jest historia Zaolzia? Jakie atrakcje oferuje? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Region za Olzą Dwoistość krajobrazu Zaolzia Skomplikowana historia Zaolzia Atrakcje Zaolzia Zaolzie, „wciśnięte” między silnie uprzemysłowione tereny a zielone pasma Beskidów, stanowi unikatową w skali europejskiej mieszankę tożsamości. Dla przeciętnego obserwatora obszar ten może wydawać się jedynie czeskim regionem przygranicznym. To tylko pozory. Mówimy tu bowiem o miejscu, gdzie polskość splata się z czeskością, a tradycja monarchii habsburskiej z brutalną nowoczesnością przemysłu. To właśnie tam wciąż jeszcze można usłyszeć charakterystyczną gwarę „po naszemu”, odzwierciedlającą skomplikowaną historię regionu. Region za Olzą Termin „Zaolzie” jest pojęciem stricte polskim, ukutym i spopularyzowanym w dwudziestoleciu międzywojennym. Wskazuje na ziemie historycznego Księstwa Cieszyńskiego, rozciągające się, z polskiej perspektywy, za rzeką Olzą. Administracyjnie teren ten należy do Republiki Czeskiej, obejmując znaczną część kraju morawsko-śląskiego, w tym powiaty Karviná i Frýdek-Místek. Zaolzie jest strategicznie położone na styku trzech państw: Polski, Czech i Słowacji. Ta strategiczna lokalizacja czyni je kluczowym węzłem komunikacyjnym i kulturowym. Rzeka Olza, będąca osią regionu, nie jest tu tylko ciekiem wodnym, ale symbolem podziału i łączenia, osią, wokół której wyrasta życie społeczne i tożsamość mieszkańców. Dwoistość krajobrazu Zaolzia Zaolzie jest obszarem o niezwykłym zróżnicowaniu krajobrazowym, który można podzielić na dwie zasadnicze strefy, różniące się nie tylko ukształtowaniem terenu, ale także charakterem gospodarczym i społecznym. To kraina kontrastów, gdzie industrializacja zderza się z pierwotną naturą. Dziedzictwo węgla i stali Północna część regionu, zdominowana przez aglomerację ostrawsko-karwińską, w tym miasta takie jak Karwina, Bogumin i Orłowa, to dziedzictwo rewolucji przemysłowej. To właśnie tam rozkwitł przemysł wydobywczy i ukształtował się etos ciężkiej pracy. W tamtejszym krajobrazie dominują wieże szybowe, hałdy i kominy, ale także postępująca rekultywacja. Co istotne, intensywne wydobycie węgla doprowadziło do drastycznych zmian w rzeźbie terenu – całe dzielnice zapadały się pod ziemię, tworząc surrealistyczne krajobrazy, czego najdobitniejszym i najbardziej znanym przykładem jest „czeska Piza”, czyli krzywy kościół w Karwinie-Dołach. Beskidzka ostoja tradycji Z kolei południe – obejmujące miejscowości takie jak Jabłonków, Wędrynia, Bystrzyca, Nydel czy Mosty koło Jabłonkowa – to zupełnie inny świat, niemal sielankowy. Dominującym elementem tamtejszego krajobrazu są Beskidy, a konkretnie – Beskid Śląsko-Morawski. Wciąż można zobaczyć tam owce pasące się na halach, tradycyjne drewniane chaty i żywy, kultywowany z pietyzmem folklor. To tam, w dolinach Olzy i Łomnej, tradycja jest wciąż żywa. Region ten stanowi „zielone płuca” Zaolzia, oferując ucieczkę od miejskiego zgiełku. To właśnie na południu gwara jest słyszana na co dzień. Skomplikowana historia Zaolzia Przez stulecia region ten stanowił integralną część historycznego Księstwa Cieszyńskiego, podlegając kolejno Piastom, Jagiellonom (przez krótki okres), a następnie Habsburgom. To właśnie długi okres stabilizacji w ramach panowania monarchii austro-węgierskiej nadał tym ziemiom specyficzny charakter, widoczny do dziś w architekturze niektórych miast. Upadek monarchii i początek konfliktu Kluczowym momentem, który zdefiniował Zaolzie jako problem polityczny i terytorialny, był upadek monarchii austro-węgierskiej i zakończenie I wojny światowej. W listopadzie 1918 roku lokalne rady narodowe (polska Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego i czeski Zemský národní výbor pro Slezsko) dokonały tymczasowego podziału Śląska Cieszyńskiego, głównie według kryterium etnicznego. Dla odradzającej się Polski było to rozwiązanie niezwykle korzystne, gdyż większość ludności polskojęzycznej znalazła się pod polską administracją. Zgoda nie trwała jednak długo. Młode państwo czechosłowackie, dążące do zabezpieczenia swoich strategicznych interesów (przede wszystkim dostępu do bogatego zagłębia węglowego i kluczowej linii kolejowej Koszyce-Bogumin) nie zaakceptowało tego podziału. Wykorzystując zaangażowanie Polski w ciężkie walki na wschodzie i organizowanie wyborów do Sejmu Ustawodawczego na spornym terenie, wojska czechosłowackie złamały umowę. 23 stycznia 1919 roku rozpoczęły zbrojną agresję, znaną w historii jako wojna siedmiodniowa. Konflikt ten, choć krótki, był krwawy i pozostawił trwałą, głęboką zadrę w stosunkach dwustronnych. Czesi zajęli znaczną część terenu, dopuszczając się przy tym zbrodni wojennych (np. w Stonawie). Międzynarodowa interwencja Ententy wymusiła zawieszenie broni, ale status quo ante nie został przywrócony. Decyzja Rady Ambasadorów i podział Losy Zaolzia doczekały się ostatecznego rozstrzygnięcia w gabinetach dyplomatycznych. Pierwotnie planowano przeprowadzenie plebiscytu, w którym ludność miała sama zdecydować o swojej przynależności państwowej. Jednak w lipcu 1920 roku, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, polska delegacja na konferencji w Spa została zmuszona do rezygnacji z tego zamiaru w zamian za iluzoryczną obietnicę pomocy materialnej. Decyzją Rady Ambasadorów z 28 lipca 1920 roku dokonano arbitralnego podziału Śląska Cieszyńskiego. Czechosłowacja otrzymała bogate uprzemysłowione tereny i linię kolejową, mimo że tereny te zamieszkiwała w dużej mierze ludność polska. Polska otrzymała część rolniczą i historyczne centrum Cieszyna, ale bez dworca kolejowego. Rewindykacja W 1938 roku, gdy mocarstwa zachodnie godziły się na rozbiór Czechosłowacji przez hitlerowskie Niemcy, Polska postanowiła wykorzystać słabość południowego sąsiada do realizacji własnych roszczeń. 21 września zażądała uregulowania statusu mniejszości polskiej, a 9 dni później wystosowała 12-godzinne ultimatum żądające zwrotu Zaolzia. 2 października 1938 roku Wojsko Polskie pod dowództwem gen. Władysława Bortnowskiego wkroczyło na Zaolzie. Operacja ta była doskonale przygotowana. Rządy polskie na Zaolziu nie trwały jednak długo. Niespełna rok później wybuchła II wojna światowa, a region został wcielony bezpośrednio do Rzeszy Niemieckiej. Czasy powojenne Po 1945 roku granica wróciła do przebiegu z 1920 roku, mimo prób polskiej dyplomacji utrzymania stanu z 1938 roku. Władze komunistyczne w Warszawie i Pradze, pod dyktando Moskwy, starały się wyciszyć konflikt, promując hasła o „bratnich narodach socjalistycznych”. Atrakcje Zaolzia Pod względem turystycznym, Zaolzie nie jest najbardziej oczywistym czeskim regionem. Nie oznacza to jednak, że nie jest warte uwagi. Coś dla siebie znajdą tam zarówno miłośnicy historii, jak i natury. Bogumin Znajdujący się przy granicy z Polską Bogumin to gratka dla miłośników historii II wojny światowej. W doskonałym stanie zachowały się tam elementy czechosłowackich fortyfikacji granicznych z lat 30. XX wieku. Potężny betonowy schron piechoty MO-S5 „Na trati” jest udostępniony do zwiedzania jako muzeum. W pełni wyposażone wnętrza, broń, systemy wentylacyjne – to wszystko pozwala poczuć atmosferę napięcia z 1938 roku. Karwina To bez wątpienia jedno z najciekawszych miast w regionie. Sztandarowym zabytkiem jest tzw. krzywy kościół św. Piotra z Alkantary. W następstwie intensywnej eksploatacji węgla, grunt pod tą barokową świątynią (zbudowaną w 1736 r.) obniżył się o 37 metrów, a sam budynek przechylił się o 6,8 stopnia na południe. Dla porównania – słynna wieża w Pizie jest odchylona o około 4 stopnie. Kościół, który miał zostać rozebrany, przetrwał i został wyremontowany. Inne atrakcje miasta to: zamek Frysztat, czyli wspaniały pałac rodu Larisch-Mönnich, uzdrowisko Darków z wysokiej jakości solanką jodowo-bromową. Kocobędz Wizyta w Kocobędzu jest obowiązkowa dla każdego miłośnika historii starożytnej i wczesnośredniowiecznej. To właśnie tam znajduje się Archeopark, czyli jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Czechach, dokumentujące ciągłość osadnictwa od czasów prehistorycznych po wczesne średniowiecze. Na miejscu dawnego grodziska wybudowano wierną replikę słowiańskiej osady. Palisady, bramy, wieże obserwacyjne i chaty pozwalają poczuć klimat życia dawnych osadników. W nowoczesnym pawilonie wystawienniczym prezentowane są cenne znaleziska. Beskidy Na południu regionu wkraczamy w świat Beskidu Śląsko-Morawskiego. Najciekawszym miastem w tej części Zaolzia bez wątpienia jest Jabłonków. Tamtejszy rynek z zabytkowymi kamienicami i fontanną ma urok małego, galicyjskiego miasteczka. To właśnie tam, w Lasku Miejskim, w pierwszy weekend sierpnia odbywa się „Gorolski Święto” – najstarszy i największy festiwal folklorystyczny w regionie. Wymieniając atrakcje południowej części, nie można pominąć Wielkiej Czantorii – granicznego szczytu o wysokości 995 m n.p.m. Szczyt można zdobyć szlakiem z Ustronia lub wjechać na niego kolejką linową. Kolejnym naturalnym skarbem regionu jest puszcza Mionší – rezerwat przyrody w Łomnej Dolnej. Jest to jeden z największych w Czechach kompleksów naturalnych lasów bukowo-jodłowych. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To będzie prawdziwe megamiasto na mapie Polski. Przerośnie nawet Londyn
Na południu kraju, a dokładnie na Śląsku ma powstać największe miasto w Polsce. Z ponad 2-milionową populacją zostawi stolicę w tyle. A pod względem powierzchni przebije nawet Londyn.
W tym artykule: Największe miasto w Polsce powstanie na Śląsku? Metropolis, Silesia a może Nowe Katowice? Jakie jest największe miasto w Polsce? W mediach coraz głośniej mówi się o zmianach na administracyjnej mapie Polski. Śląsk pracuje nad ambitnym projektem utworzenia największej aglomeracji w kraju z populacją przekraczającą 2 miliony. Pod nazwą Metropolis połączyć się mają wszystkie miasta i gminy wchodzące w skład Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (GZM). Koncepcja, opracowana przez naukowców z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, cieszy się sporym poparciem lokalnych władz. Największe miasto w Polsce powstanie na Śląsku? Obejmująca obszar 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych – od Rudzińca na zachodzie do Dąbrowy Górniczej na wschodzie – Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia skupia aż 41 miast i gmin. Choć jest stosunkowo młodym organem administracyjnym (formalnie powstała w 2017 roku), od dłuższego czasu mówi się o głębszej integracji tych jednostek. Szczegółową koncepcję zmian dla GZM opracował kierowany przez prof. Tomasza Pietrzykowskiego zespół naukowców z Uniwersytetu Śląskiego. Celem projektu jest przekształcenie zamieszkującej przez 2,1 mln osób aglomeracji w jedno silne miasto. Realizacja tego projektu sprawiłaby, że Metropolis, bo tak brzmi robocza nazwa planowanego megamiasta, zyskałoby miano największego miasta w Polsce. Zarówno pod względem liczby ludności, jak i powierzchni, znacznie wyprzedziłoby Warszawę, która obecnie liczy 1,8 mln mieszkańców i zajmuje obszar 517 km kw. Co więcej, swoją skalą przewyższyłoby również Londyn, czyli jedną z największych metropolii Europy. Pomysł ten zyskał już poparcie kilku kluczowych włodarzy, w tym m.in. prezydenta Katowic. – Jedno miasto jako finałowy etap integracji wszystkich gmin Metropolii to moje marzenie – przyznał Marcin Krupa w rozmowie z „Gazetą Wyborczą”. Głównym celem supermiasta na Śląsku jest poprawa jakości życia mieszkańców poprzez efektywne zarządzanie zasobami lokalnymi. Projekt zakłada także przyciągnięcie inwestorów z całego świata, co przełożyłoby się na większe znaczenie regionu i nowe miejsca pracy. Według zapowiedzi Kazimierza Karolczaka, przewodniczącego GZM, planowane reformy nie zakładają zmian w funkcjonowaniu obecnych struktur samorządowych. – Nie zakładamy przekształcenia miast GZM w dzielnice, więc nadal będą miały swoich prezydentów i burmistrzów, a także rady miast. Chodzi natomiast o wprowadzenie pewnego podziału kompetencji oraz stworzenie gminy metropolitalnej realizującej wspomniane ponadlokalne zadania wyższego rzędu – zaznacza. Metropolis, Silesia a może Nowe Katowice? Kwestia nazwy największego miasta w Polsce pozostaje nadal otwarta. Wśród najczęściej wymienianych pojawiają się: Metropolis, Silesia, Nowe Katowice, Nowe Miasto Katowice. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmą mieszkańcy w drodze referendum. Warto zaznaczyć, że proces tworzenia megamiasta zostanie poprzedzony kampanią informacyjną, mającą na celu wyjaśnienie mieszkańcom założeń projektu oraz przekonanie wciąż niezdecydowanych prezydentów i burmistrzów miast do podjęcia takiej współpracy. Jakie jest największe miasto w Polsce? Zanim powstanie Metropolis, warto przyjrzeć się, jak dziś wygląda lista największych miast w Polsce. Biorąc pod uwagę liczbę ludności, bezapelacyjnym liderem jest Warszawa, w której żyje nieco ponad 1,8 mln mieszkańców. Na kolejnych miejscach plasują się: Kraków (790 tys.), Wrocław (669 tys.), Łódź (665 tys.) oraz Poznań (541 tys.). Kiedy skupimy się na powierzchni, sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Od niedawna na czele zestawienia znajduje się Gdańsk (683 km kw.), który wyprzedza dotychczasowego lidera, czyli Warszawę o ponad 100 km kw. Przypomnijmy, że w lipcu 2023 r. w wyniku zmian przepisów nasz kraj powiększył się o część Morza Bałtyckiego, na czym skorzystała stolica Pomorza. Podium największych miast Polski pod względem powierzchni wieńczy Gdynia (391 km kw.). Źródła: businessinsider.com.pl; infogzm.metropoliagzm.pl; National Geographic Traveler Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Wielkie święto wszystkich górników i Barbar. Za Barbórką stoi poruszająca legenda
Barbórka to tradycyjne święto górników obchodzone 4 grudnia, w dniu św. Barbary z Nikomedii. Z biegiem lat obrosło w liczne zwyczaje i stało się ważnym elementem polskiej tradycji. Sprawdź, skąd się wzięło i jakie obrzędy mu towarzyszą.
Już w 1262 r. w Bożygniewie koło Środy Śląskiej powstał pierwszy kościół pod jej wezwaniem. Św. Barbara na licznych obrazach przedstawiana jest w bogatym stroju, a często również w koronie. Wynika to z tego, że, jak głosi legenda, była ona piękną córką niezwykle bogatego człowieka. Przyjęła chrześcijaństwo i złożyła śluby czystości, więc odrzucała wszystkich pretendentów do swojej ręki. Nie podobało się to jej ojcu, który uwięził ją w wieży, głodził, a następnie, gdy nie ustąpiła, skazał na śmierć i sam osobiście ściął. Został ukarany – wkrótce potem zginął od uderzenia pioruna. Kult św. Barbary w Polsce Stało się to ponoć około 305 roku, choć pewności nie mamy, gdyż legenda nie uściśla tego zbyt dokładnie. Zresztą przyznać trzeba, że występuje w wielu różnych wersjach. Fakt faktem, że Barbara, dziewica-męczennica, stała się patronką wszystkich tych, którzy narażeni są na nagłą i niespodziewaną śmierć: marynarzy, żołnierzy, więźniów, górników, rybaków, tajnych drukarzy a nawet polskiego podziemia w czasie wojny. Dawnymi czasy w warszawskim kościele Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście w dniu 4 grudnia zbierali się rybacy i po porannym i wieczornym nabożeństwie rozdawali biednym ryby. Także każda nowo zbudowana łódź musiała być udekorowana wizerunkiem św. Barbary. Św. Barbara jako patronka górników Niemniej dzień 4 grudnia, czyli dzień św. Barbary jest najważniejszy dla górników, którzy, narażeni nieustannie na niebezpieczeństwo i utratę życia, modlili się do niej zarówno przed zjazdem w głąb kopalni, jak również po szychcie, w podziękowaniu za opiekę. To tak wielkie przywiązanie uzasadnia jedna z wersji legend o niej, która głosi, że uciekając przed ojcem schroniła się w głębi góry, która się przed nią rozstąpiła. Podobnie górnicy schodzą w głąb ziemi i pragną, by była dla nich bezpieczna. Barbórka na Śląsku jest dniem wyjątkowym. Starym zwyczajem, odświętnie ubrani w galowe mundury i paradne czapki z pióropuszami górnicy, zbierają się rano w kopalni, by przemaszerować wspólnie do kościoła na nabożeństwo. Po mszy, w kopalni wydawany jest uroczysty obiad, a następnie najlepszym górnikom wręczane są szpady, noszone w dawnych czasach dla bezpieczeństwa. Tradycje, zwyczaje i obchody Barbórki Warto zaznaczyć, że ten piękny przywilej nadawania szpady przywrócony został w XVIII wieku przez Stanisława Staszica i funkcjonuje do dziś. Odbywają się też „wyzwoliny” na górnika i, jak nakazuje stary obyczaj, właśnie w tym dniu każdy nowo mianowany górnik stawia swym kolegom „nieckę krupnioku” i godny „napitek”. W trakcie licznych festynów i zabaw odbywa się też „skakanie przez skórę”, czyli rodzaj specjalnego fartucha, bez którego pod ziemię nie schodzi żaden rębacz ani ładowacz. To także czas rodzinnych spotkań i często zdarza się, że uczestniczy w nich kilka górniczych pokoleń, które raczą się piwem i „warzonką” – alkoholem z korzeniami i miodem, podawanym na gorąco w kamionkowych garnuszkach. Warto może powrócić do kultywowanego przez wieki zwyczaju dziewczęcych wróżb. W dniu św. Barbary młode panny ścinały gałązki bzu lub wiśni i wkładały je do wody. Jeśli zakwitły one na Wigilię, to panna mogła mieć pewność, że w nadchodzącym karnawale znajdzie sobie męża. Z imieniem Barbary wiąże się też wiele starych przysłów, lecz dla tych z Państwa, którzy robią domowe nalewki przytoczę tylko jedno z nich: „ W dzień świętej Barbarki idź do boru na tarki”, gdyż po pierwszych przymrozkach owoce tarniny są zdecydowanie najlepsze do tego, by zalać je spirytusem. Tekst: Agnieszka Budo
Ten Cud Polski znajduje się 40 metrów pod ziemią. To jedna z największych atrakcji Śląska
Byliście już w Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu? To w niej odbędziecie najdłuższy w Europie podziemny spływ łodziami i w nowoczesny sposób poznacie historię śląskiego przemysłu. To wyjątkowe na skalę Polski miejsce, które zostało wybrane „Cudem Polski 2025”. Dlaczego warto całą rodziną zejść pod ziemię?
Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu została wyróżniona prestiżowym tytułem Cudu Polski 2025 w ogólnopolskim plebiscycie organizowanym przez magazyn „National Geographic Traveler”. Ten niezwykły kompleks podziemnych korytarzy, pełny dawnych kopalnianych maszyn, duchów i historii pozwala poczuć autentyczny klimat górnego Śląska i odkrywać przemysłowe dziedzictwo naszego kraju w nowoczesny, interaktywny sposób. To jedna z najbardziej inspirujących atrakcji turystycznych w Polsce. Dlaczego Sztolnia Królowa Luiza została Cudem Polski? W plebiscycie „Cuda Polski” o miano najpiękniejszego i najbardziej wyjątkowego miejsca rywalizują lokalizacje z każdego województwa, a ostateczny wybór należy do internautów. W 2025 roku tytuł w województwie śląskim przypadł Sztolni Królowa Luiza. Licząca sobie blisko 200 lat sztolnia w przemyślany i ciekawy sposób – a to nie zawsze łatwe – obrazuje wyjątkową historię górnictwa, a jej podziemne korytarze pozwalają na kilka godzin przenieść się do czasów początków przemysłu. Łączy nowoczesność z tradycją – połączenie oryginalnych chodników, zabytkowych maszyn i multimedialnych ekspozycji sprawia, że ani przez chwilę nie ma miejsca na nudę. O wszystkim opowiadają charyzmatyczni przewodnicy ubrani w tradycyjne stroje górnicze, więc jest murowanym przepisem na turystyczny sukces. Największa atrakcja sztolni – podziemny spływ łodziami Nie da się ukryć, że największym magnesem na turystów z całego świata jest najdłuższy w Europie podziemny spływ łodziami. Odbywa się na terenie dawnej Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Trasa liczy ponad kilometr, a w trakcie rejsu można podziwiać widowiskowe instalacje świetlne oraz multimedialne pokazy, które obrazują historię i codzienność pracy górników. Skarbnik, czyli legendarny duch kopalni Elementem nieodzownie związanym z górnictwem śląskim jest postać Skarbnika – opiekuna kopalni i duchowego strażnika podziemi. Podczas zwiedzania można spotkać prawdziwego ducha, który opowiada legendy i przekazuje tajemną, górniczą wiedzę. To atrakcja szczególnie ceniona przez młodszych gości. Czemu sztolnia zawdzięcza swoją nazwę? XVIII-wieczne odkrycia pokładów węgla na Górnym Śląsku sprawiło, że na terenie dzisiejszego Zabrza postanowiono zbudować jedną z pierwszych państwowych kopalń węglowych. Prace rozpoczęły się już 1791 roku, ale dopiero w 1811 roku otrzymała ona nazwę „Königin Luise Grube”, czyli „Królowa Luiza”, na pamiątkę zmarłej rok wcześniej żony króla Fryderyka Wilhelma III. Obecnie wchodzi w skład Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, które dba o rozwój turystyki kopalnianej. Jak odwiedzić sztolnię? Zwiedzanie Sztolni Królowa Luiza jest dostępne przez cały rok, chociaż trasy różnią się w zależności od sezonu. Znajduje się ona w centrum Zabrza, więc wygodnie dostać się można do niej zarówno samochodem, jak i komunikacją miejską. Mieści się przy ul. Wolności 408. Bilety dostępne są do zakupu na miejscu lub online poprzez oficjalną stronę Muzeum Górnictwa Węglowego. Warto zarezerwować wycieczkę, bo rosnąca popularność sztolni – i konieczność zwiedzania z przewodnikiem – potrafią stworzyć niemałe kolejki głodnych wrażeń turystów. Warto pamiętać, że należy wyposażyć się w wygodne, sportowe obuwie oraz ciepłą odzież: temperatury pod ziemią wynoszą około 12 stopni Celsjusza niezależnie od pory roku. Sponsorem plebiscytu Cuda Polski jest: Źródło: National Geographic Polska, Muzeum Górnictwa Węglowego Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Topola Tekla to żywy pomnik historii i sztuki. Gdzie rośnie to niezwykłe drzewo?
Topola Tekla to coś więcej niż pomnik przyrody, którego wymiary budzą autentyczny respekt. To dzieło sztuki, które pobudza wyobraźnię jak żadne inne. Rośnie od około 100 lat. Widziała transformację Śląska, zmiany pokoleń i rozwój otaczającej ją wsi. Z lokalnego dużego drzewa stała się chronionym zabytkiem i ogólnopolską atrakcją, która wciąż żyje i kreuje nowe wspomnienia u turystów z całego kraju.
Spis treści: Drzewo zza oceanu Historia zapisana w słojach topoli Tekli Jak topola Tekla stała się jednym z najsłynniejszych drzew w Polsce? Turystyczna strona Chudowa Chudów to średniej wielkości wieś w powiecie gliwickim, pozornie podobna do wielu innych w okolicy. A jednak coś ją wyróżnia. Podziwiając sielskie krajobrazy, w oczy rzucają się zrekonstruowane ruiny zamku. W odległości około 150 m od murów ukazuje się widok tak samo absurdalny, jak zachwycający – potężne, wiekowe drzewo, w którego pniu osadzono najprawdziwsze drzwi i fantazyjne, stylowe okienko. To właśnie słynna topola Tekla, żywy świadek stu lat historii, który wciąż tworzy nowe wspomnienia dla kolejnych pokoleń. Drzewo zza oceanu Tekla należy do gatunku topoli kanadyjskiej (Populus x canadensis), a dokładniej jej popularnej odmiany „robusta”. Mówimy tu o hybrydzie, która powstała ze skrzyżowania euroazjatyckiej topoli czarnej (P. nigra) z amerykańską topolą deltoidalną (P. deltoides). Pierwsze takie mieszańce wyhodowano już na początku XVIII wieku, we Francji. Gatunek ten charakteryzuje się ekstremalnie szybkim tempem wzrostu, ale jego żywotność jest stosunkowo krótka – zwykle sięga od 100 do maksymalnie 200 lat. Metryka giganta Wymiary Tekli są iście imponujące. W zależności od pomiaru, obwód jej pcha waha się od 7,24 do ponad 7,5 metra. Mówimy tu zatem o bezsprzecznie najgrubszej jednodniowej topoli kanadyjskiej w Polsce. Żeby objąć jej pień, potrzeba kilku dorosłych osób trzymających się za ręce. Choć jej korona została w przeszłości drastycznie zredukowana, drzewo wciąż sięga wysokości około 23–25 metrów. W Rejestrze Polskich Drzew Pomnikowych Tekla znajduje się na 134. miejscu pod względem obwodu pnia i 1075. pod względem wysokości. Historia zapisana w słojach topoli Tekli W lokalnych opowieściach pojawiają się sugestie, że drzewo może pamiętać nawet XVIII wiek. Należy jednak podkreślić, że to najprawdopodobniej mit, być może wynikający z bliskości XVI-wiecznego zamku lub historii samego gatunku topoli kanadyjskiej. Bardziej wiarygodna wersja pochodzenia Tekli wskazuje, że została posadzona po 1920 roku. Prawdopodobnie pochodzi z pierwszej partii sadzonek topoli bujnych odmiany „robusta”, które trafiły na Śląsk z renomowanych szkółek leśnych w Niekłaniu. Jej posadzenie wpisuje się zatem w okres odbudowy kraju po I wojnie światowej i modernizacji krajobrazu. Wyjątkowa wola przetrwania Mimo swojej potęgi, Tekla jest drzewem, które wiele przeszło. Jej stan zdrowotny określa się jako „fatalny”, co jest wynikiem licznych ingerencji człowieka w jej strukturę na przestrzeni lat. Jednak mimo zaawansowanego wieku i trudnej historii, ta wyjątkowa topola nadal chce trwać. Ludzkie działania naraziły ją na szwank, ale drzewo ciągle wykazuje niezwykłą zdolność do regeneracji, wypuszczając liczne odrośla i pędy, jakby walczyło o każdy kolejny rok. Paradoksalnie to właśnie dzięki ludzkim działaniom topola Tekla stała się najsłynniejszym przedstawicielem swojego gatunku w Polsce. Dziś jest żywym symbolem kompromisów, jakie niesie ze sobą ochrona dziedzictwa przyrodniczego w gęsto zaludnionym krajobrazie. Jak topola Tekla stała się jednym z najsłynniejszych drzew w Polsce? Topola Tekla rosła przez dekady, stając się charakterystycznym elementem krajobrazu Chudowa. Przełomowy moment w jej historii nastąpił 17 września 1981 roku. To właśnie tego dnia, na mocy decyzji wojewody katowickiego, została oficjalnie uznana za pomnik przyrody. Ten akt prawny nie tylko zapewnił jej ochronę, ale także formalnie potwierdził jej wyjątkową wartość. Jednak to nie monumentalne wymiary ani status pomnika przyrody zapewniły Tekli autentyczną sławę. Drzewo stało się słynne w całej Polsce za sprawą instalacji, wykonanej z inicjatywy Fundacji „Zamek Chudów”. Mowa o drzwiach wkomponowanych w naturalny otwór dziupli znajdującej się w pniu i o tym, co kryje się za nimi. A kryje się sporo. Chatka jak z bajki o Kubusiu Puchatku Wbrew pozorom, nie jest to prowizoryczna konstrukcja. Mówimy tu o starannie wykonanej stolarce, która szanuje naturalny kształt otworu. Przekraczając próg, wchodzi się do zaskakująco przestronnego wnętrza. W środku bez problemu zmieści się kilka dorosłych osób. Dziupla została urządzona jak mały, przytulny pokoik. Znajduje się tam niewielki stolik, a do siedzenia służą drewniane krzesełka, taborety i ławeczki. Całości dopełnia stylowe okienko po drugiej stronie pnia, przez które wpada światło, tworząc wrażenie prawdziwego domku. Ta przemyślana aranżacja przekształca naturalny ubytek w pniu w przytulne schronienie i to właśnie ona jest sednem fenomenu topoli Tekli. Zamiast postrzegać wypróchniały pień jako oznakę słabości i rozkładu, opiekunowie drzewa uczynili z niego największy atut. Turystyczna strona Chudowa Topola Tekla nie jest samotną atrakcją. Wręcz przeciwnie, stanowi centralny punkt dobrze zorganizowanego kompleksu turystycznego, który oferuje coś dla każdego. Topola i zamek, czyli duet idealny Drzewo i zamek w Chudowie tworzą nierozerwalny duet. Ruiny renesansowej warowni z lat 30. XVI wieku stanowią historyczne tło dla przyrodniczej atrakcji. Dzięki staraniom Fundacji „Zamek Chudów” wieża zamkowa została odbudowana i dziś mieści muzeum, w którym prezentowane są eksponaty odkryte podczas prac archeologicznych. Na terenie zamku regularnie odbywają się też imprezy plenerowe, z których najsłynniejszy jest sierpniowy Jarmark Średniowieczny. Zamek dostarcza tła historycznego, a Tekla – elementu baśni i natury. Sielska okolica Wizyta w Chudowie to okazja do dłuższego spaceru. Tuż obok zamku znajduje się zabytkowy spichlerz, a całą okolicę otaczają przyjemne tereny zielone. Dodatkową atrakcją, zwłaszcza dla dzieci, są ustawione w zamkowym ogrodzie figury postaci ze śląskich legend, takie jak utopiec czy skarbnik. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czerwona cegła i symetryczne podwórka. To najpiękniejsze robotnicze osiedle w Polsce
Nikiszowiec w Katowicach to jedno z najlepiej zachowanych osiedli robotniczych w Polsce. Od początku funkcjonował jako samowystarczalny kompleks, z własnymi szkołami, sklepami, pralnią i miejscami spotkań, co czyniło go unikatowym na tle innych robotniczych zabudowań w regionie. Dziś Nikiszowiec przyciąga nie tylko miłośników historii i architektury, lecz także artystów, fotografów i turystów ciekawych codziennego życia Górnego Śląska sprzed stu lat.
Spis treści: Krótka historia powstania osiedla Nikiszowiec Architektura Nikiszowca – funkcjonalność i estetyka Nikiszowiec – zwiedzanie dla wymagających Współczesne znaczenie i ochrona Nikiszowiec to jedno z najsłynniejszych śląskich osiedli patronackich, wzniesionych z myślą o pracownikach kopalni „Giesche”. Powstał jako odpowiedź na szybki rozwój przemysłu górniczego i hutniczego w okolicach Katowic oraz rosnące zapotrzebowanie na mieszkania, których zaczęło brakować na pobliskim robotniczym osiedlu w Giszowcu. Autorami projektu osiedla są Georg i Emil Zillmannowie. Budowę realizowano w latach 1908–1919 w sąsiedztwie szybu „Nickisch” (późniejsza KWK Wieczorek). Krótka historia powstania osiedla Nikiszowiec Zillmannowie zaplanowali nie tylko budynki mieszkalne, ale całe, samowystarczalne osiedle z drogami, szkołami, sklepami i kościołem. Nikiszowiec tworzy dziewięć połączonych ze sobą masywnych bloków z czerwonej cegły, ułożonych w kwartały z wewnętrznymi dziedzińcami. Te zamknięte podwórza pełniły funkcję wspólnej przestrzeni dla mieszkańców. Znajdowały się tam chlewiki, komórki gospodarcze i piece do wypieku chleba, które sprzyjały codziennym spotkaniom i integracji sąsiadów. Budynki mają dwie do czterech kondygnacji i tworzą zwartą, harmonijną całość, która w założeniu była podporządkowana idei funkcjonalności i wspólnotowego życia. Początkowo Nikiszowiec stanowił odrębną jednostkę, lecz w 1924 roku został przyłączony do gminy Janów, następnie w 1951 roku do Szopienic, a od 1959 roku znajduje się w granicach Katowic. Pomimo upływu czasu zachował swój unikatowy układ urbanistyczny i charakter dawnego osiedla patronackiego, będąc dziś jednym z symboli górnośląskiej historii przemysłowej. Architektura Nikiszowca – funkcjonalność i estetyka Architektura osiedla Nikiszowiec łączy funkcjonalność z wyjątkową estetyką. Charakterystyczna czerwona cegła, ozdobne szczyty budynków i symetryczne podwórka tworzą spójny, harmonijny układ urbanistyczny. Centralnym punktem osiedla jest plac Wyzwolenia – serce Nikiszowca, przy którym skupiono najważniejsze budynki usługowe: sklepy, restauracje oraz neobarokowy kościół św. Anny. Domy z cegły licówki nawiązują do lokalnych tradycji architektonicznych i typowej dla Śląska solidności wykonania. Wiele z nich zdobią subtelne detale: ceglane szczyty układane w geometryczne wzory, motywy roślinne czy zdobienia nadokienne, które łagodzą surowość industrialnego charakteru osiedla. Całość zaprojektowano w duchu praktyczności – mieszkania miały być jasne i wygodne, a przestrzeń między budynkami miała sprzyjać zarówno pracy, jak i wspólnemu życiu mieszkańców. Zróżnicowanie detali architektonicznych do dziś przyciąga uwagę odwiedzających Nikiszowiec. Liczne wykusze, łukowe nadproża, arkadowe podcienia czy loggie nadają każdemu budynkowi indywidualny charakter, dzięki czemu nawet zwarta zabudowa nie jest monotonna. Nikiszowiec – zwiedzanie dla wymagających Układ ulic i kwartałów sprzyja zarówno sprawnemu poruszaniu się po osiedlu, jak i odkrywaniu kolejnych ciekawych zakamarków. Jednak zwiedzanie Nikiszowca to nie tylko spacer po ulicach i podwórkach. Osiedle oferuje szereg atrakcji kulturowych i edukacyjnych, które pozwalają głębiej zrozumieć życie mieszkańców początku XX wieku. Do najważniejszych należą: Galeria Szyb Wilson – dawny zakład górniczy przekształcony w przestrzeń wystawową. Historia tego miejsca sięga 1826 roku, kiedy działało tu przedsiębiorstwo górnicze z łaźnią szybów i cechownią. To obecnie największa polska prywatna galeria sztuki; kościół św. Anny – serce duchowe osiedla. Kościół został poświęcony jesienią 1927 roku. Ta neobarokowa świątynia podobnie jak całe osiedle została zaprojektowana przez Emila i Georga Zillmannów; Dział Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic – mieści się w samym sercu Nikiszowca, w zabytkowym budynku dawnego magla. W muzeum można zobaczyć zarówno wystawy czasowe, jak i trzy ekspozycje stałe, w tym rekonstrukcję mieszkania robotniczego z początku XX wieku: „U nos w doma na Nikiszu”. Warto wiedzieć, że w Nikiszowcu działa także sieć lokalnych przewodników, oferujących tematyczne zwiedzanie osiedla. Wytyczono tu trasę spacerową z oznakowaniem, obejmującym krótkie opisy w trzech językach oraz mapy fragmentów osiedla, co ułatwia samodzielne poznawanie jego historii. Atrakcje dostępne na osiedlu obejmują nie tylko zabytkowe budynki i galerie, ale także cykliczne wydarzenia kulturalne. Najsłynniejszy jest jarmark w Nikiszowcu, który przyciąga turystów rękodziełem, lokalnymi wyrobami kulinarnymi i muzyką. Osiedle pełne jest też małych kawiarni, warsztatów artystycznych i sklepów z unikalnymi pamiątkami, dzięki czemu zwiedzanie może być zarówno edukacyjne, jak i rekreacyjne. Zobacz także: Zwiedzanie kopalni staje się nowym trendem. Współczesne znaczenie i ochrona Dziś osiedle Nikiszowiec jest nie tylko pomnikiem historii przemysłowej Śląska, ale także żywym organizmem miejskim. Chronione konserwatorsko budynki i zachowany układ urbanistyczny sprawiają, że spacer po osiedlu jest podróżą w czasie. Mieszkańcy i twórcy kultury współtworzą tu przestrzeń artystyczną i edukacyjną, a liczne wydarzenia i galerie przyciągają turystów z całej Polski i zagranicy. Nikiszowiec uważany jest dziś za jedną z najważniejszych historycznych i architektonicznych atrakcji Katowic. Wraz z sąsiednim Giszowcem został wpisany na Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, co dodatkowo podkreśla jego rangę i znaczenie turystyczne. Ponadto osiedle zostało uznane za pomnik historii, co umocniło jego status jako miejsca o wyjątkowej wartości kulturowej i architektonicznej. Nikiszowiec jest też symbolem górnośląskiej tożsamości – pokazuje, jak industrializacja i życie robotnicze kształtowały kulturę regionu. To miejsce, w którym wciąż można poczuć ducha dawnych czasów, obecnego w układzie ulic, zamkniętych podwórkach i wspólnych przestrzeniach, gdzie historia naturalnie splata się z codziennością współczesnych mieszkańców. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Zjechałem pod ziemię i zostałem „turystą kopalnianym”. Czy to faktycznie hit Górnego Śląska?
Według niektórych źródeł węgiel na Śląsku wydobywano już w XVI wieku, a inne surowce – takie jak srebro – nawet wcześniej. Chociaż historyczne kopalnie z epoki przemysłowej dawno już nie pełnią swojej pierwotnej funkcji, to rozległe podziemne labirynty udostępnione są do zwiedzania, pielęgnując historię o fedrujących hajerach. Zszedłem na szychtę i sprawdziłem, czy faktycznie warto je odwiedzić.
Jest wiele powodów, by odwiedzić Górny Śląsk, ale coraz bardziej modna – również wśród zagranicznych gości – jest tzw. „turystyka kopalniana”. Ten region Polski to perła epoki przemysłowej, który głęboko pod ziemią skrywa setki kilometrów wydrążonych korytarzy: także sprzed wieków. Czy warto wybrać się na zwiedzanie kopalni i czy to atrakcja dla każdego? Przekonałem się na własnej skórze i – wytarłszy ręce z węgla – opowiadam. 1. Kopalnia Guido w Zabrzu Zwiedzanie zacząłem z grubej rury – wybrałem się na najgłębiej położoną trasę turystyczną w górnictwie węglowym w Polsce. Znajduje się ona w zabytkowej kopalni Guido w Zabrzu, która swoją nazwę przyjęła od dawnego właściciela, pruskiego magnata i przemysłowca, hrabiego Guido Henckela von Donnersmarcka. Jej początki sięgają 1855 roku. Już zjazd autentyczną sztolą – czyli rodzajem ciasnej windy-klatki, której do tej pory używają górnicy w czynnych kopalniach – na głębokość 320 metrów przyspieszył bicie mojego serca. A był to dopiero początek. Podziemna wędrówka w akompaniamencie opowieści przewodnika naprawdę przeniosła mnie do początku XX wieku, a prezentacja używanych w kopalni olbrzymich maszyn… cóż, wywołała niemałą ekscytację. Zdziwiło mnie też to, że na tak dużej głębokości było względnie ciepło. Reszta musi pozostać tajemnicą, nie chcę psuć niespodzianki. Oprócz klasycznego zwiedzania w kopalni Guido można także wziąć udział w tzw. „Podziemnej Szychcie”, podczas której poczujecie się jak prawdziwi górnicy – z pełnym ekwipunkiem i strojem sztygarskim w najgłębszych rejonach kopalni – oraz w „Mrokach Kopalni”: specjalnej trasie przygotowanej dla osób sprawnych fizycznie, która prowadzi do porzuconej ponad dwadzieścia lat temu, skąpanej w ciemności kopalni węglowej. 2. Sztolnia Królowa Luiza Niedaleko Kopalni Guido znajduje się Sztolnia Królowa Luiza, która w tym roku otrzymała prestiżowe miano „Cudu Polski” w plebiscycie „National Geographic Traveler”. To jeden z najciekawszych obiektów industrialnych w Europie – zabytkowa, wypełniona wodą sztolnia mierzy aż 14 km. Na turystów czeka spływ specjalnymi łodziami wśród ciasnych, podziemnych korytarzy i nowoczesne, multimedialne pokazy. Można spotkać także Skarbnika – legendarnego ducha kopalni. To dodatkowy dreszczyk emocji, a taki spływ to sposób na poznanie kopalni z nieco innej strony. 3. Muzeum Śląskie w Katowicach, czyli „turystyka kopalniana” bez schodzenia tak głęboko pod ziemię Muzeum Śląskie ma siedzibę na terenie dawnej kopalni Katowice i jest prawdziwą perłą stolicy Górnego Śląska. Przede wszystkim wrażenie zrobiła na mnie skala zrewitalizowania poprzemysłowej przestrzeni, a jestem z Łodzi: w moim rodzinnym mieście także coś o tym wiemy. Koncepcją muzeum jest inspirowanie zwiedzających dziedzictwem Śląska: jego intelektualnym i artystycznym dorobkiem oraz zadziwiającą historią pełną wielokulturowości. Bogate kolekcje muzeum znaleźć można już 14 metrów pod ziemią, więc odwiedziny nie wymagają schodzenia tak głęboko pod powierzchnię. W Muzeum znajdziemy galerię sztuki polskiej XIX wieku czy wystawy poświęcone historii Górnego Śląska i górnictwa. Skala projektu robi ogromne wrażenie – to jedno z najnowocześniejszych muzeów w Polsce. Jeśli nie lubicie schodzić pod ziemię, to na terenie muzeum znajduje się także wieża widokowa z tarasem na wysokości 40 metrów, na który dostajemy się szybem wyciągowym „Warszawa II” – wybudowano go 100 lat temu. Rozpościera się z niej wspaniały widok na panoramę miasta. Jak dojechać do Katowic? Najlepszą bazą podczas zwiedzania Górnego Śląska są Katowice – do stolicy regionu dojedziemy wygodnymi pociągami z Warszawy (ok. 2,5–3h), Łodzi (ok. 3h), Krakowa (nawet mniej niż 1h), Wrocławia (ok. 2h) czy innych większych polskich miast. Jeśli przyjeżdżacie pociągiem – tak jak ja – to dobrze zatrzymać się w znajdującym się dosłownie naprzeciwko dworca hotelu Mercure Katowice Centrum z charakterystyczną, roślinną fasadą: jest świetną bazą wypadową do zwiedzania regionu. Spodobało mi się, że miejsce pieczołowicie pielęgnuje tradycje Górnego Śląska: zjadłem tam – z ręką na sercu – najlepszy żurek i roladę śląską w życiu. A musicie wiedzieć, że do tej pory również nie próżnowałem! Ze swojej strony mogę powiedzieć, że zdecydowanie warto zanurzyć się w „turystykę kopalnianą” – niezależnie od tego, co obecnie myślimy o wydobyciu węgla, stanowił on podwaliny rewolucji przemysłowej i związany jest z nim kawał historii naszego kraju. Warto ją znać – po prostu. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To śląski raj dla rowerzystów, tłumów brak – „świetna alternatywa dla zatłoczonych tras”
Dla miłośników jazdy na rowerze po małych miasteczkach, z dala od gwaru i tłoku, Liswarciański Szlak Rowerowy to prawdziwy raj. Podróż zaczyna się w Woźnikach, wśród malowniczych pól, lasów i wzniesień, a kończy w Wąsoszu Górnym.
Woźniki to niewielkie miasto położone w województwie śląskim, w powiecie lublinieckim. Ślady osad w okolicy sięgają czasów prehistorycznych. Na miejscu znajduje się niewielki rynek, urokliwe kamieniczki oraz tętniące zielenią pola i lasy. To właśnie tutaj podróż rozpoczynają osoby chcące przejechać cały Liswarciański Szlak Rowerowy. Na trasie czeka wiele niespodzianek. Liswarciański Szlak Rowerowy – ucieczka od tłumów Liswarciański Szlak Rowerowy liczy 108 km długości. Jest oznaczony kolorem niebieskim i wije się wzdłuż rzeki Liswarty. Zdaniem wielu kajakarzy to jedna z najciekawszych rzek w Polsce pod kątem turystycznym. Przejechanie całego szlaku w jeden dzień jest sporym wyzwaniem, choć wcale nie niewykonalnym – wymaga jedynie dobrego przygotowania fizycznego. Szlak poprowadzony jest głównie asfaltowymi drogami lokalnymi o małym natężeniu ruchu. Po drodze mijamy wioski i małe miasteczka, rozległe połacie pól i lasy. Momentami asfalt znika, zamiast niego pojawia się dróżka polna bądź leśna, dlatego przejechanie szlaku powinni rozważyć przede wszystkim użytkownicy rowerów crossowych i trekkingowych. Zdarzają się bowiem nawierzchnie piaszczyste, kamieniste i z płyt ażurowych, które łącznie mają ok. 2,5 km długości. Na trasie trudno zbłądzić, przy skrzyżowaniach ustawiono znaki, oznaczenia są również dobrze widoczne w wielu innych punktach. Co jakiś czas pojawiają się mapy szlaku, najczęściej przy miejscach przyjaznym rowerzystom. Szlak wzdłuż Liswarto spodoba się przede wszystkim osobom, które cenią ciszę, spokój i walory przyrodnicze. Trasa prowadzi przez wiekowe lasy, urokliwe tereny Parku Krajobrazowego „Lasy nad Górną Liswartą” i zbiorniki wodne. W Lisowie warto zatrzymać się na obiad i kawę lub ciepłą herbatę. Jednym z polecanych przez rowerzystów miejsc jest Restauracja 58 serwująca polską kuchnię. Rowerzyści zachwyceni: „Świetna alternatywa dla zatłoczonych tras” Oprócz walorów przyrodniczych na szlaku można poznać obiekty związane z historią danego regionu. W Woźnikach i Lubszy trafimy na pomniki Józefa Lompy, który był polskim poetą, działaczem i publicystą, a także pionierem oświaty ludowej oraz etnografii na Śląsku. Z kolei w Krzepicach warto odwiedzić cmentarz żydowski i ruiny synagogi. Po drodze rowerzyści mijają także liczne młyny wodne, przydrożne figurki, kapliczki czy ważne obiekty sakralne, takie jak kościół pw. Matki Bożej Królowej Różańca Świętego w Boronowie. W opiniach o szlaku wielu internautów zwraca uwagę na jego wielki atut – brak tłumów. „Przejechałem szlak samotnie. Dla mnie super alternatywa dla zatłoczonych tras. Bardzo mały ruch, trasa poprowadzona głównie uliczkami małych miasteczek i wiosek, ale również lasów i łąk nie brakuje. Polecam trasę” – czytamy w jednej z zamieszczonych wypowiedzi. Podobnego zdania jest pan Dawid, mieszkaniec Śląska, który regularnie wraca na Liswarciański Szlak Rowerowy. – Jest bardzo dobrze oznaczony, przebiega przez malownicze miejscowości, dodatkowo nie jest wymagający pod względem trasy. Zdarzają się odcinki piaszczyste, jednak dla entuzjastów roweru górskiego nie stanowi to większego problemu – twierdzi. Źródło: slaskie.travel Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Cuda Polski 2025 – nominacje z województw świętokrzyskiego i śląskiego
Trwa głosowanie w plebiscycie Cuda Polski 2025. Poniżej przedstawiamy listę rywalizujących o ten zaszczytny tytuł nominowanych miejsc z województw świętokrzyskiego i śląskiego. Plebiscyt, przeprowadzany co roku przez redakcję magazynu „National Geographic Traveler”, to jedno z najważniejszych dorocznych wydarzeń turystycznych, w którym liczy się przede wszystkim głos czytelników i internautów.
Spis treści: Cuda Polski 2025 – nominacje z woj. świętokrzyskiego Cuda Polski 2025 – nominacje z woj. śląskiego Lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024 Głosowanie w tegorocznej edycji plebiscytu Cuda Polski już trwa. Podobnie jak w poprzednich latach także teraz zwycięzcę z każdego województwa wyłonią czytelnicy magazynu „National Geographic Traveler” i serwisu national-geographic.pl. Redakcja wybrała po 3 kandydatów ze wszystkich 16 województw. Głosowanie potrwa do 13 października. Poniżej przedstawiamy kolejną szóstkę nominowanych, z dwóch województw: świętokrzyskiego i śląskiego. Wybierzcie swoich faworytów. Cuda Polski 2025 – nominacje z województwa świętokrzyskiego Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni Ośrodek Edukacji Przyrodniczej w Umianowicach Grodzisko w Stradowie Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni Park Etnograficzny w Tokarni to żywa rekonstrukcja dawnej wsi z drewnianymi chałupami, młynami i apteką. Miejsce przenosi w czasy XIX i XX wieku, a wszystko wygląda, jakby mieszkańcy opuścili je tylko na chwilę. Obiekty rozmieszczono zgodnie z układem dawnych osad. To gratka dla miłośników folkloru i historii codziennego życia. Ośrodek Edukacji Przyrodniczej w Umianowicach Położony w delcie Nidy, oferuje kontakt z dziką naturą i historią kolei wąskotorowej. Główną atrakcją ośrodka jest „Nidarium” – olbrzymie akwarium prezentujące życie rzeki. Można tu również jeździć drezynami rowerowymi. Idealne miejsce na spokojny wypoczynek blisko przyrody. Grodzisko w Stradowie To największe grodzisko w Polsce, zamieszkane niegdyś przez tysiące ludzi. Jego wały sięgają 12 metrów, a z góry rozciąga się panorama okolicznych pól. Miejsce owiane historią, idealne na fotograficzne wyprawy. Świetny cel jednodniowej wycieczki z nutą archeologii. Cuda Polski 2025 – nominacje z województwa śląskiego Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu Centrum Koronki Koniakowskiej The Loop – Wielka Pętla Beskidzka Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu To jeden z najciekawszych obiektów industrialnych w Europie – zabytkowa kopalnia i sztolnia licząca 14 km. Zwiedzający mogą przepłynąć łodziami podziemny odcinek trasy, oglądając multimedialne pokazy i historyczne maszyny. Unikatowy jest chodnik wykuty w pokładzie węgla oraz spotkanie ze Skarbnikiem – legendarnym duchem kopalni. To fascynująca podróż w głąb śląskiej historii i ziemi. Centrum Koronki Koniakowskiej Miejsce, gdzie koronczarstwo żyje od ponad 100 lat. Można tu zobaczyć słynne koniakowskie serwety, poznać proces ich powstawania oraz kupić ręcznie wykonane wyroby. Centrum mieści muzeum i sklepik z lokalnymi wytworami. Idealne miejsce, by dotknąć autentycznego dziedzictwa Beskidu Śląskiego. The Loop – Wielka Pętla Beskidzka To długodystansowy szlak pieszy o długości 250 km z przewyższeniem 11 000 m, prowadzący przez najpiękniejsze pasma Beskidów. Można go pokonać w czasie wakacji, korzystając z noclegów w schroniskach. Podstawą ambitnej trasy są szlaki turystyczne Beskidu Śląskiego, Żywieckiego i Małego. Szlak oferuje pieczątki i odznakę dla zdobywców. Wspaniała przygoda dla wytrwałych wędrowców. Decyzja należy do Was. Zapraszamy do głosowania tutaj: Lista zwycięzców plebiscytu Cuda Polski 2024 Dolnośląskie – Twierdza Srebrna Góra; Kujawsko-Pomorskie – Pałace w Ostromecku; Lubelskie – Chełmskie Podziemia Kredowe; Lubuskie – Park Dworski w Iłowej; Łódzkie – Centralne Muzeum Włókiennictwa z Łódzkim Parkiem Kultury Miejskiej; Małopolskie – Zamek w Muszynie; Mazowieckie – Wzgórze Tumskie w Płocku; Opolskie – Fabryka Robotów w Mosznej; Podkarpackie – Zamek w Łańcucie; Podlaskie – Prawosławny skit w Odrynkach; Pomorskie – Bory Tucholskie; Śląskie – Bielsko-Biała; Świętokrzyskie – Muzeum Archeologiczne w Wiślicy; Warmińsko-Mazurskie – Lidzbark Warmiński; Wielkopolskie – Pyzdry; Zachodniopomorskie – Darłowo. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Zamień Tatry na skalne cuda Jury Krakowsko‑Częstochowskiej – dzieci będą zachwycone!
Jura Krakowsko-Częstochowska przyciąga turystów niesamowitymi formacjami skalnymi, tajemniczymi jaskiniami i malowniczymi ruinami zamków. Choć to region rozciągający się pomiędzy dwiema znanymi aglomeracjami, jego natura zaskakuje dzikością i spokojem. Ten artykuł pomoże ci odkryć jej przyrodnicze skarby, ciekawe zakątki oraz atrakcje dla całej rodziny.
Spis treści: Charakterystyka regionu Roślinność Jury Krakowsko-Częstochowskiej Fauna uboga w duże gatunki Jura Krakowsko-Częstochowska – co warto zwiedzić? Atrakcje dla dzieci w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej Jura Krakowsko-Częstochowska to malowniczy makroregion geograficzny położony w południowej Polsce, stanowiący wschodnią część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Rozciąga się na przestrzeni około 80 kilometrów pomiędzy Krakowem a Częstochową, obejmując powierzchnię ponad 2600 km². Region ten leży w dorzeczu górnej Wisły oraz górnej Warty i historycznie związany jest z zachodnią Małopolską, granicząc z Górnym Śląskiem. Formalna nazwa tego makroregionu to Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, jednak w potocznym języku turystów i miłośników przyrody zdecydowanie częściej słyszy się określenie Jura Krakowsko-Częstochowska, Jura Krakowska lub po prostu Jura Polska. Nazwa ta pochodzi od licznych form skalnych i ostańców wapiennych, które powstały w okresie jury, nadając temu obszarowi unikatowy charakter. Warto zaznaczyć, że nazewnictwo bywa nieco kłopotliwe, ponieważ czasem mianem Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej określa się większy obszar łączący Jurę Krakowsko-Częstochowską z Wyżyną Wieluńską. Jednak zgodnie z klasyfikacją geograficzną Jerzego Kondrackiego, te dwa obszary należy traktować oddzielnie. Dla turystów i pasjonatów przyrody najważniejsza jest jednak unikatowość i bogactwo krajobrazu Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Charakterystyka regionu Jura Krakowsko-Częstochowska to przede wszystkim wapienna płyta, na której dominują dolomity, margle i wapienie powstałe na dnie morza w okresie jury. Charakterystycznym elementem krajobrazu są liczne wapienne ostańce, które wznoszą się nawet na kilkadziesiąt metrów nad okolicę. Ta wyjątkowa rzeźba terenu jest efektem długotrwałych procesów krasowych, które wykształciły także setki jaskiń i schronisk. Wysokości terenu wahają się od około 300 m n.p.m. na północnym wschodzie do ponad 500 m w rejonie południowym, gdzie znajduje się najwyższy punkt Jury – Góra Zamkowa w Podzamczu (515,5 m). Od zachodu Jura opada ku Wyżynie Śląskiej stromą kuestą jurajską, a na wschodzie przechodzi łagodnie w Nieckę Nidziańską. Przyroda tego obszaru jest równie fascynująca, co jego geologia. Wśród mniej żyznych gleb wapiennych i polodowcowych piasków przeważają rędziny i gleby brunatnoziemne. Pomimo małej urodzajności gleb, region zachwyca różnorodnością roślin i zwierząt, w tym wielu gatunków chronionych i endemicznych. Roślinność Jury Krakowsko-Częstochowskiej Jura jest prawdziwym rajem dla botaników. Na jej terenie odnotowano około 1300 gatunków roślin naczyniowych, w tym aż 10 gatunków storczykowatych. Charakterystyczne są zwłaszcza murawy kserotermiczne, które rosną na suchych, wapiennych zboczach o dużym nasłonecznieniu. To właśnie tam znaleźć można rzadkie i chronione gatunki roślin ciepłolubnych, takich jak ostnica Jana, rumian żółty czy dziewanna austriacka. Lasy zajmują około 20% powierzchni Jury i tworzą mieszane bory sosnowo-dębowe z domieszką buka i jodły, a także grądy i świetliste dąbrowy. Ciekawostką są zespoły roślinne typowe dla gór, które występują tu na skalistych zboczach, takie jak kwaśna buczyna sudecka czy jaworzyna górska. W dolinach rzek i potoków rozwijają się zbiorowiska łąkowe, szuwarowe oraz torfowiskowe. Obszar Jury jest też miejscem występowania roślin reliktowych i stepowych, a także gatunków o ograniczonym zasięgu, jak brzoza ojcowska czy przytulia krakowska. Niestety, flora tego regionu jest narażona na negatywne skutki zanieczyszczenia powietrza oraz osuszanie naturalnych siedlisk. Fauna uboga w duże gatunki Jura Krakowsko-Częstochowska jest bogata w gatunki zwierząt, choć duże ssaki są tu rzadkością z uwagi na gęste zaludnienie i intensywną działalność człowieka. Na terenie tej wyżyny występuje około 50 gatunków ssaków, w tym sarna, dzik, borsuk, kuna leśna, a także rzadko spotykany łoś w Puszczy Dulowskiej. Obszar słynie także z ogromnej różnorodności nietoperzy – odnotowano tu aż 21 gatunków, co jest wyjątkowym wynikiem na skalę Polski. Jurę zamieszkuje około 170 gatunków ptaków, z czego większość to ptaki lęgowe. Wśród nich znajdują się rzadkie i chronione gatunki takie jak zimorodek, bocian czarny, derkacz czy dzierzba gąsiorek. Jura jest także miejscem występowania wielu ptaków drapieżnych, m.in. trzmielojada, jastrzębia gołębiarza, błotniaka zbożowego, sowy płomykówki i sokoła kobuza. Fauna bezkręgowców cechuje się obecnością gatunków charakterystycznych dla ciepłych regionów Azji i Europy Południowo-Wschodniej, co jest dowodem na unikatowość klimatyczną Jury. Jura Krakowsko-Częstochowska – co warto zwiedzić? Jura Krakowsko-Częstochowska to jeden z najatrakcyjniejszych regionów turystycznych w Polsce. Oferuje zarówno piękne krajobrazy, liczne atrakcje turystyczne, jak i możliwość poznania historii, kultury oraz bogactwa przyrodniczego. To miejsce idealne dla rodzin z dziećmi, pasjonatów wspinaczki, miłośników przyrody i historii. Jaskinie na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej Dzięki procesom krasowym Jura kryje w sobie około 1500 jaskiń. Największe i najbardziej znane spośród nich to Jaskinia Wierna (długość 1027 m), Jaskinia Wierzchowska Górna (975 m), Jaskinia Mamutowa, Smocza Jama, Jaskinia Ciemna oraz Studnisko, które jest najgłębszą jaskinią z pionową studnią sięgającą 30 m. Wiele z tych jaskiń jest dostępnych dla turystów – można zwiedzać m.in. Jaskinię Łokietka, Jaskinię Ciemną czy Smoczą Jamę, które oferują spektakularne formacje naciekowe – stalaktyty, stalagmity i stalagnaty. Ze względu na wartość przyrodniczą i zagrożenia dewastacją, niektóre jaskinie są zabezpieczone kratami lub ogrodzeniami, co pomaga chronić unikatowe formy krasowe oraz zapewnia bezpieczeństwo odwiedzającym. Jura Krakowsko-Częstochowska – zamki Jednym z najbardziej znanych aspektów regionu są średniowieczne zamki, które tworzą tzw. Szlak Orlich Gniazd. Budowane na strategicznych wapiennych skałach, zamki te strzegły dawniej granicy Królestwa Polskiego przed najazdami z Górnego Śląska. Najważniejsze z nich to: Zamek Ogrodzieniec w Podzamczu – największa i najokazalsza warownia, Zamek w Ojcowie – malowniczo położony w Ojcowskim Parku Narodowym, Zamek w Mirowie i Bobolicach, Zamek w Smoleniu, Olsztynie, Rabsztynie, Tenczynie i wiele innych. Te historyczne ruiny przyciągają turystów z całej Polski i zagranicy, oferując nie tylko możliwość zwiedzania, ale również liczne imprezy kulturalne i historyczne. Atrakcje dla dzieci w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej Jura Krakowsko-Częstochowska to idealny region na rodzinne wyprawy pełne edukacyjnych i przygodowych atrakcji. Dzieci znajdą tu mnóstwo interesujących miejsc stworzonych specjalnie z myślą o najmłodszych podróżnikach. Dużą popularnością cieszy się Gród na Górze Birów – zrekonstruowana słowiańska osada, która przenosi w czasie i pozwala na kontakt z historią przez zabawę. W okolicy funkcjonują również parki linowe, rozbudowane place zabaw oraz parki tematyczne, takie jak Park Miniatur czy Park Doświadczeń Fizycznych w Ogrodzieńcu. Wiele zamków i ośrodków edukacyjnych organizuje warsztaty przyrodnicze, archeologiczne i historyczne – w tym zajęcia terenowe w jaskiniach czy lekcje geologii. Ojcowski Park Narodowy oferuje szlaki przystosowane dla dzieci, a dodatkową atrakcją są legendy i opowieści związane z formacjami skalnymi. Jura to przestrzeń, gdzie zabawa łączy się z nauką i ruchem na świeżym powietrzu. Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
15 polskich cudów natury, o których turyści z zagranicy mówią „Wow!”
Cuda natury w Polsce zachwycają różnorodnością – od turkusowych jezior na Pomorzu Zachodnim, przez pełne krokusów tatrzańskie doliny, po niezwykłe formacje skalne i najstarsze drzewa w kraju. W zestawieniu od Travelera znajdziesz miejsca, które warto odwiedzić choć raz w życiu.
Spis treści: Przełęcz Liliowe – kwiecista granica ze Słowacją Dolina Chochołowska – raj dla miłośników krokusów i górskich spacerów Cis Henrykowski – najstarsze drzewo w Polsce i jego niezwykłe dzieje Babia Góra – królowa Beskidów i obowiązkowy punkt Korony Polskich Gór Krzywy Las – zagadka natury ukryta w zachodniopomorskim lesie Szlak kajakowy z Hańczy – przygoda dla miłośników wodnych wypraw Wąwóz Korzeniowy Dół – naturalny tunel lessowy pod Kazimierzem Dolnym Pojezierze Drawskie – kraina czystych jezior, lasów i spokoju z dala od tłumów Podlaski Przełom Bugu – dzika ostoja ptaków i roślin na wschodnich rubieżach Polski Jezioro Turkusowe – wapienne klejnot Wyspy Wolin o barwie egzotycznych mórz Kolorowe Jeziorka – mineralny cud Rudawskiego Parku Krajobrazowego Pielgrzymy – 300-milionowe granitowe kolosy Karkonoszy owiane legendami Skały Rzędkowickie – wapienne królestwo wspinaczy na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej Jeziorak – najdłuższe jezioro w Polsce i literacka inspiracja Pana Samochodzika Królewski Głaz – lodowcowy wędrowiec i bohater lokalnych legend Polska skrywa w sobie wiele zachwycających miejsc, które coraz częściej oczarowują turystów z zagranicy. Nie brakuje porównań do znanych atrakcji na świecie. Latem tego roku pisaliśmy o Sopocie, który przez słowackie media został określony „polskim Monte Carlo”. W artykule przygotowanym przez dziennikarzy Travelera opisujemy 15 cudów natury w Polsce, które warto zobaczyć przynajmniej raz w życiu. Przełęcz Liliowe – kwiecista granica ze Słowacją To łagodna przełęcz w głównej grani Tatr, która stanowi naturalną granicę między Tatrami Wysokimi a Tatrami Zachodnimi. Przebiega tędy również granica polsko-słowacka, co nadaje temu miejscu dodatkowego znaczenia geograficznego i historycznego. Położona jest na wysokości 1952 m n.p.m., co sprawia, że mimo stosunkowo łagodnego charakteru, wymaga od turystów odpowiedniego przygotowania kondycyjnego. Nazwa przełęczy pochodzi od pełnika alpejskiego (Trollius europaeus), charakterystycznej rośliny wysokogórskiej, zwanej w gwarze podhalańskiej „lelują”. Pełnik, o intensywnie żółtych, kulistych kwiatach, jest objęty ochroną gatunkową i w okresie kwitnienia tworzy efektowne akcenty kolorystyczne na tatrzańskich polanach. Przełęcz Liliowe to doskonały cel dla piechurów poszukujących spokojnej wędrówki w malowniczych okolicznościach, z rozległymi widokami na Rów Podtatrzański oraz szczyty po obu stronach granicy. Prowadzą tu dobrze oznakowane szlaki turystyczne, a ze względu na położenie, miejsce to często wybierane jest jako punkt przejściowy na dłuższych trasach, np. w kierunku Świnicy lub Kasprowego Wierchu. Dolina Chochołowska – raj dla miłośników krokusów i górskich spacerów Znakiem rozpoznawczym tej malowniczej tatrzańskiej doliny są krokusy (Crocus scepusiensis), które w okresie kwitnienia tworzą fioletowy dywan rozciągający się po horyzont. To właśnie one sprawiają, że wczesną wiosną Polana Chochołowska staje się celem tysięcy turystów i fotografów. Warto jednak pamiętać, że termin kwitnienia krokusówzależy od warunków pogodowych – zazwyczaj przypada na przełom marca i kwietnia, lecz w chłodniejsze lata może przesunąć się nawet na połowę kwietnia. Teren Doliny Chochołowskiej jest stosunkowo łagodny i dostępny, dzięki czemu przyciąga rodziny z dziećmi, seniorów oraz osoby o mniejszym doświadczeniu górskim. To także doskonały punkt wypadowy na dłuższe tatrzańskie wędrówki – stąd można ruszyć m.in. w kierunku Grzesia, Rakońa czy Wołowca. Wieczorem miejsce pustoszeje, a ci, którzy zdecydują się na nocleg w tutejszym schronisku PTTK, mogą liczyć na zupełnie inne doświadczenie – ciszę, rozgwieżdżone niebo i poczucie odcięcia od codziennego zgiełku. To czas, kiedy Polana Chochołowska ukazuje swoje najbardziej spokojne i nastrojowe oblicze. Cis Henrykowski – najstarsze drzewo w Polsce i jego niezwykłe dzieje Staruszek – jego wiek szacuje się na około 1250 lat, co nadaje mu miano najstarszego drzewa w Polsce. Cis Henrykowski (Taxus baccata) nie wyróżnia się gigantycznymi rozmiarami – mierzy 10,5 m wysokości i ma 425 cm w obwodzie pnia – jednak jego wartość historyczna i przyrodnicza jest nie do przecenienia. Choć może nie jest tak okazały jak słynny Dąb Bartek (również imponujące drzewo, wspierane przez metalowe konstrukcje i warte zobaczenia), Cis Henrykowski jest prawdziwym żywym pomnikiem historii. Rośnie w Henrykowie Lubańskim w województwie dolnośląskim, na terenie objętym ochroną prawną. W swojej wielowiekowej historii przetrwał liczne kataklizmy – ucierpiał od silnej wichury, a w XIX wieku został okaleczony przez kozaków uderzających w pień szablami. Niestety, czas działa na jego niekorzyść – drzewo stopniowo usycha z powodu naturalnego procesu starzenia się oraz chorób. To sprawia, że warto je zobaczyć, zanim bezpowrotnie zniknie z polskiego krajobrazu. Cisy są wyjątkowe w świecie roślin – należą do gatunków długowiecznych, a ich drewno jest twarde, odporne na rozkład i dawniej było cenionym surowcem do wyrobu łuków oraz elementów konstrukcyjnych. Dziś, ze względu na rzadkość i zagrożenie wyginięciem, są objęte ścisłą ochroną gatunkową. Babia Góra – królowa Beskidów i obowiązkowy punkt Korony Polskich Gór Jeśli marzysz o zdobyciu Korony Polskich Gór, prędzej czy później Twoje kroki zaprowadzą Cię na Babią Górę – najsłynniejszy masyw górski Beskidu Żywieckiego. Jej najwyższy szczyt – Diablak (1725 m n.p.m.) – to jednocześnie najwyższy punkt całych Beskidów Zachodnich i, pomijając Tatry, najwyższy szczyt w Polsce. Widoki z Babiej Góry są naprawdę wyjątkowe – przy dobrej pogodzie można stąd dostrzec nie tylko Tatry, ale również Pieniny, Małą Fatrę, Gorce czy rozległe niziny. Szczyt ten, znany jako Królowa Beskidów, ma jednak swoją specyfikę – pogoda potrafi zmieniać się tu błyskawicznie, a silny wiatr i gęste mgły to częsty widok. Babia Góra jest częścią Babiogórskiego Parku Narodowego, objętego ochroną UNESCO jako Rezerwat Biosfery. Masyw słynie z bogatej flory alpejskiej, w tym rzadkich gatunków roślin takich jak okrzyn jeleni czy tocja karpacka. Tutejsze szlaki, prowadzące m.in. z Przełęczy Krowiarki czy Zawoi, oferują zarówno łagodniejsze podejścia, jak i wymagające, skaliste odcinki. Choć Babia Góra bywa kapryśna, nagrodą dla wytrwałych są panoramiczne widoki, które zapierają dech w piersiach – i to o każdej porze roku. Krzywy Las – zagadka natury ukryta w zachodniopomorskim lesie Zachwycił się nim internet – nagłówki krzyczały: „Nie uwierzycie, że to miejsce istnieje naprawdę”. Istnieje, i to w Polsce, w województwie zachodniopomorskim. Krzywy Las to prawdziwy ewenement przyrodniczy i jeden z najbardziej zagadkowych obszarów leśnych w Europie. Na powierzchni niespełna dwóch hektarów rośnie około 300 zdeformowanych sosen zwyczajnych (Pinus sylvestris) – choć patrząc na ich niezwykły kształt, trudno nazwać je „zwyczajnymi”. Drzewa posadzono prawdopodobnie w latach 30. XX wieku. Skąd ich nietypowe, łukowate pnie? Istnieje wiele teorii – od tych fantastycznych, w których pojawiają się siły kosmiczne czy anomalie grawitacyjne, po wyjaśnienia czysto praktyczne. Najbardziej prawdopodobna hipoteza mówi, że kształt drzew był efektem celowego działania lokalnych rzemieślników, którzy formowali pnie, by uzyskać surowiec do stolarki lub szkutnictwa. Inna wersja wydarzeń łączy niezwykłą formę sosen z II wojną światową – młode drzewka miały zostać rozjechane przez czołgi, a następnie, podczas srogiej zimy, przymarzły do ziemi i wiosną odrosły w nietypowym kształcie. Do dziś jednak tajemnica Krzywego Lasu nie została w pełni rozwiązana, co tylko dodaje temu miejscu uroku i przyciąga kolejnych turystów oraz fotografów. Szlak kajakowy z Hańczy – przygoda dla miłośników wodnych wypraw Witaj na Suwalszczyźnie! Trudno będzie się tu nie zakochać – to region, w którym dzika przyroda, czyste wody i spokój północno-wschodniej Polski tworzą idealne warunki do wypoczynku. Rzeka Czarna Hańcza wypływa z Jeziora Hańcza – najgłębszego jeziora w Polsce (108,5 m) – i jest jedną z największych atrakcji regionu. Na rzece znajduje się popularny szlak kajakowy, który prowadzi malowniczymi meandrami, by następnie połączyć się z Kanałem Augustowskim – XIX-wiecznym zabytkiem hydrotechniki. Szlak ma długość około 85 km, a na jego pokonanie potrzeba zazwyczaj 4–6 dni spływu, w zależności od tempa i liczby przystanków. Widoki z perspektywy kajaka są wyjątkowe – piaszczyste dno, krystaliczna woda, otaczające rzekę lasy i łąki tworzą niepowtarzalny krajobraz. Po drodze można zobaczyć liczne gatunki ptaków wodnych, mijając zarówno dzikie odcinki rzeki, jak i malownicze wsie z tradycyjną architekturą. To jeden z tych spływów, które zapadają w pamięć na całe życie. Wąwóz Korzeniowy Dół – naturalny tunel lessowy pod Kazimierzem Dolnym Wąwóz Korzeniowy Dół znajduje się zaledwie 2 kilometry od Kazimierza Dolnego i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów lessowych wąwozów drogowych w Polsce. Na początku był zwykłą wiejską drogą, jednak przez dziesięciolecia został stopniowo pogłębiany przez wodę spływającą po opadach oraz koła wozów przejeżdżających tędy w drodze do miasta. Na kształt wąwozu duży wpływ miało podłoże – bardzo żyzna, ale łatwo ulegająca erozji gleba lessowa – oraz rosnące wzdłuż traktu drzewa, które swoimi korzeniami wzmocniły ściany jaru, tworząc charakterystyczne, odsłonięte „rusztowanie”. Ten naturalny układ korzeni przypomina niekiedy fantastyczne korytarze, co nadaje miejscu wyjątkowy klimat. Dzięki specyficznym warunkom glebowym i mikroklimatycznym w wąwozie rośnie wiele gatunków roślin, zarówno leśnych, jak i związanych z siedliskami wilgotnymi. To sprawia, że Korzeniowy Dół jest atrakcyjny o każdej porze roku – latem daje przyjemny cień, a jesienią zachwyca kolorami liści kontrastującymi z jasnymi ścianami lessu. Pojezierze Drawskie – kraina czystych jezior, lasów i spokoju z dala od tłumów Jeśli jeziora i lasy to dla Ciebie idealne połączenie, na Pojezierzu Drawskim poczujesz się jak w raju. To region, w którym przyroda wciąż zachowała swój dziki i naturalny charakter, a tłumy są znacznie mniejsze niż na Mazurach. Powierzchnia lasów jest tu znacznie powyżej średniej krajowej, co czyni to miejsce idealnym dla miłośników ciszy, spokoju i kontaktu z naturą. Pojezierze Drawskie może pochwalić się aż 12 rezerwatami przyrody i 3 obszarami chronionego krajobrazu, które chronią unikalne gatunki roślin i zwierząt. Jeziora o krystalicznej wodzie są tu uważane za najpiękniejsze jeziora w Polsce, otoczone pagórkowatymi lasami, zachęcają do kąpieli, wędkowania i uprawiania sportów wodnych. To także raj dla rowerzystów – wytyczono tu ponad 20 zróżnicowanych szlaków rowerowych, prowadzących zarówno przez spokojne drogi leśne, jak i wzdłuż jezior, a nawet przez historyczne miasteczka z zachowaną zabytkową architekturą. Połączenie przyrody i kultury sprawia, że Pojezierze Drawskie jest idealne zarówno na aktywny urlop, jak i leniwe wakacje z dala od zgiełku. Podlaski Przełom Bugu – dzika ostoja ptaków i roślin na wschodnich rubieżach Polski Meandrujący Bug tworzy tu jeden z najbardziej malowniczych odcinków rzek w Polsce, nadając krajobrazowi dziki, naturalny charakter. Teren ten przyciąga niezwykłe bogactwo przyrody – aż 141 gatunków ptaków, w tym wiele rzadkich i chronionych, takich jak bielik, derkacz czy zimorodek, wybiera te okolice na miejsce gniazdowania. To także dom dla ponad 760 gatunków roślin, w tym roślin wodnych, bagiennych i łąkowych, które tworzą wyjątkowo zróżnicowany ekosystem. Podlaski Przełom Bugu, bo o nim mowa, to obszar o długości około 65 km w linii prostej i szerokości od 3 do 6 km. Park krajobrazowy obejmuje fragment doliny rzeki, w której zachowały się naturalne zakola, starorzecza i skarpy – elementy coraz rzadsze w europejskich rzekach przekształconych przez człowieka. Miejsce to jest prawdziwym rajem dla ornitologów, wędkarzy i miłośników kajakarstwa, a także dla wszystkich, którzy cenią spokój i bliski kontakt z przyrodą. Bug zachwyca tu o każdej porze roku – od wiosennych rozlewisk, przez letnie, pachnące ziołami łąki, po jesienne mgły snujące się nad wodą. Jezioro Turkusowe – wapienne klejnot Wyspy Wolin o barwie egzotycznych mórz Czy turkus musi być zarezerwowany dla egzotycznych mórz? Niekoniecznie – wystarczy odwiedzić Wyspę Wolin, by się o tym przekonać. Jezioro Turkusowe zachwyca intensywnym, mleczno-błękitnym odcieniem wody, który zawdzięcza rozpuszczonym związkom wapnia oraz białemu, wapiennemu dnu odbijającemu światło słoneczne. To stosunkowo młody akwen – ma zaledwie 71 lat. Powstał po tym, jak podziemna rzeka zalała wyrobisko dawnej kopalni kredy w Wapnicy. Efekt okazał się spektakularny: woda nabrała niemal tropikalnego koloru, który zmienia się w zależności od pogody i pory dnia – od jasnego błękitu po głęboki turkus. Jezioro położone jest na terenie Wolińskiego Parku Narodowego, otoczone lasem i ścieżkami spacerowymi, które prowadzą do punktów widokowych na zboczach. To popularne miejsce wśród fotografów i turystów szukających niezwykłych krajobrazów w Polsce. Kolorowe Jeziorka – mineralny cud Rudawskiego Parku Krajobrazowego Barwa wody potrafi zachwycać i zaskakiwać – a w Rudawskim Parku Krajobrazowym znajdziemy tego najlepszy dowód. Czekają tu na nas aż cztery niezwykłe jeziorka, z których każde ma swój własny, niepowtarzalny kolor: zielone, purpurowe, żółte i błękitne. Te malownicze akweny są pozostałością po dawnej kopalni pirytu, która działała tu w XIX i na początku XX wieku. Woda wypełniła wyrobiska po zakończeniu wydobycia, tworząc niezwykły krajobraz przypominający paletę malarza. Skąd tak intensywne barwy? To efekt obecności w wodzie i podłożu różnorodnych minerałów. Lista jest imponująca – znajdziemy tu m.in. miedź, żelazo, chalkopiryt, sfaleryt, galenę, boulangeryt, jamesonit, bournonit, chalkozyn, tetraedryt, limonit, syderyt, kalcyt, dolomit, wezuwian, zoizyt, pistacyt, fluoryt, ilmenit i tytanit. Każdy z nich wpływa na odcień wody, a ich połączenie sprawia, że jeziorka zmieniają kolor w zależności od pory roku, nasłonecznienia i warunków pogodowych. Dziś Kolorowe Jeziorka są jedną z największych atrakcji Dolnego Śląska, a wędrówka między nimi to nie tylko przygoda krajobrazowa, ale też podróż przez geologiczną historię regionu. Pielgrzymy – 300-milionowe granitowe kolosy Karkonoszy owiane legendami Nie, to nie są nowoczesne rzeźby. Wręcz przeciwnie – ich wiek szacuje się na około 300 milionów lat. Pielgrzymy to trzy monumentalne granitowe skały położone na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego, uchodzące za jedną z najpiękniejszych grup skalnych w całych Karkonoszach. Te niezwykłe formacje mają nawet 25 metrów wysokości, a z ich szczytów rozciąga się malowniczy widok na Śnieżkę oraz okoliczne doliny. Powstały w wyniku procesów wietrzenia i erozji skał granitowych, które przez miliony lat były kształtowane przez wiatr, wodę i zmiany temperatur. Pielgrzymy fascynują nie tylko geologów, ale też turystów i fotografów – ich fantazyjne kształty przypominają niekiedy postacie czy mityczne stworzenia. W przeszłości skały te owiane były licznymi legendami, a niektórzy widzieli w nich symboliczne nawiązania do pielgrzymów wędrujących przez góry. Dziś prowadzi tu popularny szlak turystyczny z Przełęczy Karkonoskiej oraz z okolic Słonecznika, dzięki czemu można połączyć wizytę w Pielgrzymach z innymi atrakcjami Karkonoszy. Skały Rzędkowickie – wapienne królestwo wspinaczy na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej Wapienne skały od zawsze przyciągają wspinaczy, a Skały Rzędkowickie są jednym z najpopularniejszych miejsc do uprawiania wspinaczki w Polsce. Nic dziwnego – ten imponujący masyw ciągnie się przez około 2 kilometry, osiągając miejscami nawet 30 metrów wysokości. Formacje te są niezwykle różnorodne pod względem kształtu i struktury – pełne wgłębień, szczelin, półek skalnych i grot, które powstały w wyniku wielowiekowego działania wiatru, wody oraz procesów krasowych charakterystycznych dla Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Oprócz walorów wspinaczkowych Skały Rzędkowickie mają także wartość krajobrazową i przyrodniczą. Otoczone są łąkami i lasami, a z ich szczytów rozpościerają się panoramiczne widoki na Jurę. W pobliżu znajdują się również ruiny zamku w Mirowie i Bobolicach, co czyni ten rejon doskonałym celem nie tylko dla wspinaczy, ale i dla turystów pieszych czy rowerowych. Jeziorak – najdłuższe jezioro w Polsce i literacka inspiracja Pana Samochodzika Najdłuższe jezioro w Polsce – Jeziorak, o imponującej długości 27,5 km – zachwyca zarówno miłośników żeglarstwa, jak i turystów szukających ciszy. Otoczone jest pięknymi lasami, a jego powierzchnię urozmaicają liczne wyspy, z których największa, Wielka Żuława, jest jedną z największych śródlądowych wysp Europy. Jeziorak ma także swoje miejsce w kulturze – to tutaj kultowy Pan Samochodzik, bohater serii książek Zbigniewa Nienackiego, poszukiwał skarbów zrabowanych podczas II wojny światowej. Sam autor odnalazł w tych okolicach inne skarby: spokój, malownicze krajobrazy i atmosferę, która stała się dla niego źródłem twórczej inspiracji. To jezioro oferuje znacznie więcej niż tylko piękne widoki – można tu żeglować, kajakować, wędkować lub odkrywać dzikie zatoczki idealne na kąpiel. Dzięki licznym przystaniom i szlakom wodnym Jeziorak jest świetnym miejscem zarówno na krótki weekendowy wypad, jak i na dłuższy urlop w rytmie slow. Królewski Głaz – lodowcowy wędrowiec i bohater lokalnych legend Chciałoby się powiedzieć – twardziel. Królewski Głaz, znajdujący się w okolicach Wyspy Chrząszczewskiej na Zalewie Kamieńskim, przybył w to miejsce… ze Szwecji – a właściwie z obszaru dzisiejszej Szwecji – około 14 tysięcy lat temu. Jego niezwykłą podróż umożliwił lądolód, który podczas ostatniego zlodowacenia przetransportował ogromny fragment skały przez setki kilometrów. Nazwa głazu wiąże się z legendą, według której Bolesław Krzywousty miał na nim stać, przyjmując defiladę swojego wojska. Choć dziś nie jest już tak imponujący jak w przeszłości, wciąż budzi zainteresowanie turystów i geologów. Niestety, w XIX wieku oderwano od niego znaczną część, wykorzystując materiał do budowy dróg, przez co głaz stracił część swojej pierwotnej masy i kształtu. Mimo to Królewski Głaz pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych głazów narzutowych w Polsce – świadkiem odległej historii geologicznej i nośnikiem lokalnych legend. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Grodzisko w Wodzisławiu Śląskim z bardzo długo historią. Nowe ustalenia archeologów
Narzędzia krzemienne sprzed 10 tys. lat odkryli archeolodzy na terenie Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Oznacza to, że historia tego miejsca sięga końca epoki lodowcowej. Fortyfikacje powstały jednak dopiero w IX wieku.
Spis treści: Dobra miejscówka od tysiącleci Znaleziska na Grodzisku Historia badań Grodziska Eksperci powrócili do badań Grodziska w Wodzisławiu Śląskim. Chcą uzyskać odpowiedź, kiedy powstał i jak funkcjonował gród. Wykopaliska koordynowane są przez Muzeum w Wodzisławiu Śląskim pod kierunkiem Adriana Podgórskiego. Dobra miejscówka od tysiącleci Jednym z nowych ustaleń jest to, że już około 10 tysięcy lat temu na terenie wodzisławskiego Grodziska pojawił się człowiek. Archeolodzy odkryli narzędzia krzemienne i półfabrykaty pochodzące z okresu końca epoki lodowcowej. Badania przeszłości wodzisławskiego Grodziska trwają przez cały rok. Jednak wakacje to najbardziej dogodny czas do prowadzenia prac wykopaliskowych. Dlatego od lipca do września zespół specjalistów odkrywa nową kartę najdawniejszej historii miasta. – Dziś wiemy, że gród istniał tu w IX wieku, co potwierdzają badania radiowęglowe, ale obecność człowieka stwierdzono tu już o wiele wcześniej, w okresie schyłkowego paleolitu i mezolitu – mówi Sławomir Kulpa, dyrektor Muzeum w Wodzisławiu Śląskim. Tak długa historia zasiedlenia związana jest ze specyficznym ukształtowaniem terenu. Stąd można było kontrolować okolicę, uprawiać rolę, hodować zwierzęta czy prowadzić polowania. – Nie wiemy, jak długo gród był zamieszkiwany. Na dzień dzisiejszy wydaje się, że nie był to zbyt długi okres. Nie znajdujemy potwierdzenia na użytkowanie tego miejsca w kolejnych wiekach. Ślady raczej sporadycznej obecności człowieka pochodzą dopiero z przełomu XV i XVI wieku oraz z czasów późniejszych – podkreśla Kulpa. Znaleziska na Grodzisku W tym sezonie archeolodzy otworzyli kilka wykopów we wschodniej i centralnej części majdanu. – Do tej pory udało się odkryć przede wszystkim obiekt związany z istniejącą tu zabudową naziemną. Pobrane zostały próbki do dalszych analiz laboratoryjnych. Ponadto znaleźliśmy fragmenty ceramiki, którą można datować wstępnie na IX i być może początek X wiek. Jest ona związana z pobytem w tym miejscu ludności słowiańskiej – opisuje Adrian Podgórski, kierownik badań. Przed rozpoczęciem wykopalisk badacze przeanalizowali dane pochodzące z lotniczego skanowania laserowego. To pozwoliło im uzyskać pełniejszy obraz mało czytelnej w terenie topografii. Sięgnięto też do źródeł historycznych, w tym kartograficznych. Okazało się, że obszar ten był wykorzystywany na przestrzeni stuleci w różnych sposób. Wiadomo, że oprócz istniejącego co najmniej od końca XVI w. młyna czy folwarku, na dość dużym terenie funkcjonowały stawy rybne, po których ślady są widoczne w postaci licznych grobli. Z kolei badania nieinwazyjne wykonane przed dr. Mirosława Furmanka z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego wskazały, że na majdanie dawnego grodu znajdują się starsze struktury ziemne. – Dlatego właśnie w tym miejscu prowadzone są wykopaliska – wyjaśnia Adrian Podgórski. Historia badań Grodziska Grodzisko znajduje się w kompleksie leśnym stanowiącym historyczną część obecnego Wodzisławia Śląskiego. Jego historię próbowali zgłębić już XIX-wieczni kronikarze i badacze. Wskazywano, że gród miał tu powstać za czasów księcia piastowskiego Władysława Hermana, czyli na przełomie XI i XII wieku. Zdaniem innych badaczy gród miał istnieć tutaj już w okresie panowania Bolesława Chrobrego i w 1241 roku miał być zniszczony przez wojska tatarskie. Jak było naprawdę? Zapewne pomocne będą w rozwikłaniu tej zagadki nowe badania. Źródło: Muzeum w Wodzisławiu Śląskim Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Przez osiem lat terroryzował Śląsk. Zabijał z nienawiści do kobiet
Wampir z Bytomia zapracował na swój pseudonim wyjątkową brutalnością, z jaką uśmiercał swoje ofiary. Seryjny morderca przez osiem lat siał postrach na ulicach śląskich miast. Żadna kobieta nie mogła czuć się bezpiecznie, a należy dodać, że szaleniec dopuszczał się także obrzydliwych zbrodni na dzieciach. Kim był Wampir z Bytomia? Co popychało go do zabijania? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Aresztowanie Marchwickiego nie zakończyło serii morderstw Nienawidził kobiet, bo w dzieciństwie doznał krzywdy Ofiary Wampira z Bytomia Wpadł przez romans Był okrutny i bezwzględny, a przy tym także inteligentny. Te cechy czyniły go wyjątkowo niebezpiecznym przestępcą. Wampir z Bytomia zaczął zabijać w 1974 roku. Zanim odpowiedział za pięć zabójstw, milicja przez osiem lat nie mogła wpaść na jego trop, mimo że jedną ze swoich ofiar zamordował dosłownie pod nosem stróżów prawa. Miał swoje zasady i doskonale wiedział, że przestrzeganie ich zapewni mu bezkarność. Gdyby nie wdał się w romans, być może zapisałby na swoim koncie znacznie więcej zbrodni. Aresztowanie Marchwickiego nie zakończyło serii morderstw Gdy 6 stycznia 1972 roku milicja aresztowała Zdzisława Marchwickiego, wówczas głównego podejrzanego w sprawie morderstw dokonywanych przez Wampira z Zagłębia, wydawało się, że kobiety będą mogły odetchnąć z ulgą. Seryjny morderca terroryzował Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie od listopada 1964 do marca 1970 roku, kiedy doszło do ostatniego morderstwa. Proces poszlakowy rozpoczął się 18 września 1974 roku. 28 lipca 1975 roku Sąd Wojewódzki w Katowicach uznał oskarżonego winnym zabójstwa 14 kobiet i usiłowania zabójstwa 6 kolejnych. Wymierzył Marchwickiemu najsurowszy wymiar kary. Wampir z Zagłębia oczekiwał na egzekucję w celi śmierci, ale to nie zakończyło serii brutalnych zbrodni. Początkowo milicja nie dopuszczała tego do świadomości, ale wkrótce, zanim Wampir został stracony, stało się jasne, że bestia ma naśladowcę. Załapano go dopiero osiem lat później. Zabójcą był Joachim Knychała. Co popchnęło go na ścieżkę zbrodni? Nienawidził kobiet, bo w dzieciństwie doznał krzywdy Joachim Knychała, przez media okrzyknięty Wampirem z Bytomia i Frankensteinem, urodził się 8 września 1952 roku w Bytomiu. Syn Polaka i Niemki nie miał łatwego startu. Knychała wychowywał się bez ojca. Zapracowana matka nie miała czasu, by opiekować się synem. Chłopiec przebywał pod opieką babki, która nie mogła wybaczyć córce związku z Polakiem. Kobieta o despotycznym charakterze nazywała wnuka „polskim bękartem” i znęcała się nad nim. Już wtedy zaczął żywić szczerą niechęć do kobiet, a wydarzenia, do których doszło, gdy Joachim miał osiemnaście lat, tylko ugruntowały w nim tę postawę. Miał zacząć jako nastolatek W 1970 roku ukończył górniczą zasadniczą szkołę zawodową i zatrudnił się w Kopalni Węgla Kamiennego „Julian” w Piekarach Śląskich. Gdy miał 19 lat, zaczęły się jego problemy z prawem. Knychała wraz z dwoma kolegami miał dopuścić się zbiorowego gwałtu na młodej dziewczynie. Nie przyznał się do winy. Przez cały czas utrzymywał, że jest wrabiany. Sąd nie zawierzył jego obronie. Wymierzył mu karę 3 lat pozbawienia wolności. Przez to wydarzenie, nienawiść do kobiet, którą wyniósł z rodzinnego domu, zaczęła w nim narastać. Na wolność wyszedł po odbyciu 16 miesięcy z zasądzonych 36. Znalazł pracę w kolejnej kopalni. Ożenił się, a kilka miesięcy później para doczekała się pierwszego dziecka. Wydawał się przykładnym mężem. Nikomu nie przyszło do głowy, że Knychała może być gwałcicielem i seryjnym mordercą. Ofiary Wampira z Bytomia Prawie rok przygotowywał się do pierwszej zbrodni. W tym czasie przeczesywał okolice Katowic, Chorzowa, Piekar Śląskich i Bytomia, szukając miejsc ustronnych, pozwalających szybko i dyskretnie oddalić się z miejsca zdarzenia. Pierwsza ofiara przeżyła 3 listopada 1974 roku, na klatce schodowej bytomskiego bloku na ulicy Wrocławskiej, napadł na 21-letnią Marię B. Uderzył ją młotkiem w tył głowy. Gdyby ofiara nie miała na sobie czapki, mogłaby nie przeżyć brutalnego ataku. Szczęśliwie dla niej, gruby materiał osłabił siłę uderzenia. Kobieta nie straciła przytomności. Podniosła alarm i w ten sposób spłoszyła napastnika. Niestety, niepowodzenie nie zniechęciło Knychały. Milicja nie podejrzewała wówczas, że Zdzisław Marchwicki ma naśladowcę. Sposób działania był bliźniaczo podobny, jednak ofiara przeżyła napaść. Podejrzewali, że to jednostkowy przypadek. Niestety, byli w błędzie. Druga ofiara nieświadomie ściągnęła na siebie tragedię Kolejną kobietę bestia zaatakowała niemal rok później, w Piekarach Śląskich. Tym razem Wampir z Bytomia zabił. 20 września 1975 roku Knychała wracał z drugiej zmiany w kopalni, gdy pod piwiarnią podeszła do niego bosa i zapłakana kobieta. Była nią 23-letnia Stefania M. Miała mu wyjaśnić, że pokłóciła się z chłopakiem i poprosić, by ten odprowadził ją do domu rodziców. Ten przystał na jej prośbę. Gdy upewnił się, że nie są przez nikogo obserwowani, wyciągnął siekierę ciesielską i wymierzył swojej ofierze cios. Ranną kobietę przeciągnął przez jezdnię, zgwałcił i porzucił. O zbrodnię oskarżono konkubenta ofiary, który w noc zabójstwa pokłócił się ze swoją partnerką. Dla milicji było to wygodne. Oskarżony miał przecież motyw. Nikt nie zadał sobie trudu sporządzenia portretu psychologicznego sprawcy. Całkowicie zignorowano fakt, że ciało ofiary nosiło oznaki przemocy seksualnej. Nie powołano grupy śledczej. Wampir z Bytomia poczuł się pewnie Sprawa zyskała medialny rozgłos. Gdy do Knychały dotarła wiadomość, że milicja jest pewna, że sprawca został ujęty, rozzuchwalił się. Kolejną ofiarę wybrał pół roku później. 11 kwietnia 1976 rok zaatakował w Bytomiu Helenę M. Ofiara przeżyła spotkanie z Wampirem, ale następna miała znacznie mniej szczęścia. A na kolejny atak nie trzeba było czekać długo. 6 maja w Chorzowie, po godzinie 22.00, w odległości zaledwie 50 metrów od swojego miejsca zamieszkania z rąk Knychały zginęła Mirosława S. Kobieta była głównym świadkiem w sprawie zabójstwa Jadwigi K., ostatniej ofiary Wampira z Zagłębia. Ciało znaleziono blisko linii tramwajowej numer 6. Rozebrana od pasa w dół kobieta zginęła w następstwie uderzenia tępym narzędziem w tył głowy. Tym razem milicja musiała wziąć pod uwagę, że Marchwicki może mieć naśladowcę. Wampir z Bytomia nie przestał zabijać Czy druga śmiertelna ofiara zaspokoiła w bestii żądzę krwi? Niestety nie. 30 października 1976 roku, w Bytomiu, zamordował 26-letnią Teresę R. Zbrodni dokonał w kamienicy na ulicy Rostka 21. Budynek mieścił się naprzeciwko komisariatu policji, niedaleko linii tramwajowej numer 6. 20 stycznia 1977 roku, w Siemianowicach Śląskich, Wampir napadł 20-letnią Barbarę R. Kobieta miała szczęście. Spodobała się szaleńcowi, więc by krew od razu nie zachlapała jej twarzy, nie uderzył jej za mocno. Później niedoszłego zabójcę spłoszył ojciec napadniętej. Tak jak poprzednie, także ta napaść miała miejsce blisko linii tramwajowej numer 6. Milicja była już pewna, że zabójstwa i napaści są ze sobą powiązane. Powołano grupę operacyjną, działającą pod kryptonimem Szóstka. Na podstawie zeznań Barbary R. sporządzono portret pamięciowy i manekina przedstawiającego napastnika. Milicja 7000 podejrzanych, ale Wampir nadal pozostawał nieuchwytny. Nie mógł powstrzymać się od zabijania Knychała zdawał sobie sprawę, że milicja dysponuje jego rysopisem. Skupił się na odgrywaniu roli przykładnego męża i ojca (w listopadzie 1977 roku urodziła się jego córka), ale nie wytrzymał długo bez zbrodni. Kolejny raz spróbował zabić 8 lutego 1978 roku w Bytomiu. Tym razem działał inaczej. Podczas libacji zaatakował scyzorykiem mocno upojoną Marię S. Kobieta, która spożywała z nim alkohol, przeżyła napaść. 5 miesięcy później, w Chorzowie, zaatakował dwie 15-latki. Ranne dziewczynki zdołały uciec. Kolejny raz obrał za cel dzieci już 23 czerwca. W lesie w Piekarach Śląskich zaatakował 11-letnią Halinkę S. i 10-letnią Kasię S. Starsze dziecko zginęło od razu. Kasia, mimo 27 ran tłuczonych głowy, przeżyła. Milicja odnalazła ją i jej martwą koleżankę następnego dnia. Powołana została druga grupa śledcza o kryptonimie Frankenstein. Milicja wypuściła go z rąk Po raz pierwszy zatrzymali Knychałę we wrześniu 1979 roku. Nie dość, że podobieństwo do portretu pamięciowego było niezaprzeczalne, to jedna z ofiar rozpoznała w nim swojego oprawcę. Teoretycznie, powinien trafić za kratki, jednak tak się nie stało. Dlaczego? Bo zapewnił sobie alibi. Gdy dochodziło do ataków, jego nazwisko widniało na kartach obecności w kopalni „Andaluzja”, gdzie pracował. Stróże prawa musieli go wypuścić. Wpadł przez romans Wampirowi zaczęły puszczać nerwy. 16 listopada 1979 roku, upojony alkoholem, zaatakował na ulicy kobietę z dzieckiem, ale to go nie pogrążyło. Sąd ukarał go jedynie za chuligański wybryk. Na jakiś czas przestał zabijać. Dopiero 8 maja 1982 roku dopuścił się kolejnej zbrodni. Tym razem ofiarą Wampira z Bytomia padła 17-letnia Bogusława L., szwagierka mordercy. Knychała miał z nią romans od 1979 roku. Zabił ją, ponieważ zagroziła, że wyjawi prawdę o nich jego żonie, a swojej siostrze. Podczas spaceru, uderzył ją w głowę kilofem, a następnie zgwałcił. Zbrodnię próbował upozorować na nieszczęśliwy wypadek. Przed Lekarzami pogotowia i milicjantami stwierdził, że kobieta miała upaść. Śledczy nie mieli jednak wątpliwości, że Knychała kłamie. Przyznał się do zbrodni Wampira z Bytomia aresztowano podczas pogrzebu jego ostatniej ofiary. Badanie wariografem potwierdziło, że zabił Bogusławę L. i zabijał w przeszłości. Wampir wreszcie wpadł w ręce stróżów prawa. Przyparty do muru, ze szczegółami opowiedział o zbrodniach, których dopuścił się w latach 70. Przyznał się do 5 zabójstw i 7 napaści. Skoro nie miał już nic do stracenia, mógł wyjawić więcej. Opowiedział śledczym o swoim dzieciństwie i nienawiści do kobiet. Wyjawił też, że inspirował się morderstwami popełnianymi przez Wampira z Zagłębia. 18 października 1983 roku rozpoczął się proces przed Sądem Wojewódzkim w Katowicach. Joachim Knychała został skazany na śmierć przez powieszenie. Sąd Najwyższy utrzymał wyrok w mocy. Wampira z Bytomia stracono 21 maja 1985 roku, w więzieniu na ulicy Montelupich w Krakowie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Cieszyn w obiektywie. Od malowniczych uliczek po kultowe plany zdjęciowe
Trzech braci spotkało się nad rzeką Olzą i z radości nazwali to miejsce Cieszynem. Dziś, ponad tysiąc lat później, to miasto na polsko-czeskiej granicy wciąż łączy ludzi – historię z teraźniejszością, urok z kulturą, a rzeczywistość z filmową magią.
W tym artykule: Miasto filmowych inspiracji Cieszyński set-jetting Festiwale i przeglądy filmowe Cieszyn, miasto na granicy polsko-czeskiej, to miejsce, które łączy w sobie historyczny urok, wyjątkową atmosferę i bogatą tradycję filmową. Jest jednym z najstarszych miast w Polsce, a jego historia sięga ponad tysiąca lat. Według legendy miasto zostało założone w 810 roku przez trzech braci: Bolka, Leszka i Cieszka, którzy po długiej podróży spotkali się nad brzegiem rzeki Olzy i z radości nazwali to miejsce Cieszynem. Dziś miasto o bogatej historii i kulturze, gdzie przeszłość harmonijnie splata się z teraźniejszością. Spacerując po jego ulicach, można poczuć ducha dawnych czasów, a liczne zabytki przypominają o jego burzliwej, ale i fascynującej przeszłości. Choć Cieszyn rzadko pojawia się na pierwszych stronach przewodników turystycznych, to w oczach reżyserów zyskuje miano jednego z najpiękniejszych dla opowieści filmowych. Miasto filmowych inspiracji Cieszyn, malowniczo położony nad rzeką Olzą, oferuje różnorodne scenerie: od romantycznych zakątków Cieszyńskiej Wenecji, przez zabytkowy Rynek z ratuszową wieżą, po industrialne przestrzenie i malownicze nabrzeża Olzy. Wzgórze Zamkowe z Rotundą św. Mikołaja, Wieżą Piastowską oraz ruinami Zamku Cieszyńskiego tworzy doskonałe tło dla produkcji historycznych i kostiumowych. Cieszyn to także miasto mostów – Most Przyjaźni i Most na Olzie łączą dwa światy: polski i czeski. Symbolizują one podział i jednocześnie porozumienie – temat często obecny w filmach o tożsamości i granicach. Nie można pominąć Teatru im. Adama Mickiewicza i czeskiego Teatru w Českým Těšínie, które niejednokrotnie były miejscem filmowych zdjęć, zarówno w polskich, jak i międzynarodowych produkcjach. Starówka z brukowanymi uliczkami, kamienicami i kawiarniami sprzyja opowieściom obyczajowym, romantycznym czy noir. Dla kontrastu, dawne fabryki i tereny przemysłowe nadają się idealnie do filmów ukazujących transformacje społeczne i technologiczne. A Cieszyńskie Browary Zamkowe to prawdziwy skarb dla miłośników piwa, którzy chcą poznać tajniki tradycyjnego browarnictwa w jednym z najstarszych browarów w Polsce. Działa on nieprzerwanie od 1846 roku. Cieszyn to również skarbnica historii – od Studni Trzech Braci, przez Muzeum Śląska Cieszyńskiego i Muzeum Drukarstwa, aż po Pałac Myśliwski Habsburgów. Każde z tych miejsc oferuje unikalne kadry, które mogą wzbogacić filmową narrację. Nie tylko klimat, ale i wielowarstwowa tożsamość miasta sprawiają, że Cieszyn staje się coraz częściej wybieranym planem filmowym – idealnym zarówno do opowieści o przeszłości, jak i nowoczesnych historii rozgrywających się na pograniczu rzeczywistości i fikcji. Cieszyński set-jetting W Cieszynie też kręcono filmy. Miasto stało się tłem dla wielu produkcji, w tym zarówno polskich, jak i zagranicznych. Filmowcy, korzystając z jego urokliwych lokalizacji, potrafili uchwycić atmosferę zarówno historyczną, jak i współczesną, tworząc niezapomniane kadry, które do dziś zachwycają widzów. W produkcji „Przypadek” (1981) Krzysztofa Kieślowskiego, Cieszyn stanowi tło dla kluczowych scen, ukazujących miasto w kontekście lat 80. i atmosfery ówczesnych zmian społecznych. Sam Andrzej Wajda pojawił się w Cieszynie za sprawą „Ziemi obiecanej” (1974). Miasto promowało się w produkcji dzięki Teatrowi im. Adama Mickiewicza, którego wnętrza zostały wykorzystane do nakręcenia scen teatralnych. Ten sam budynek pojawia się w „Modrzejewskiej” (1989) w reż. Jana Łomnickiego. Reżyserowany przez Artura Barona film „Wszystkie kobiety Mateusza” (2010) opowiada historię Mateusza Kłosa, artysty i kobieciarza, który po śmierci odwiedza w snach wszystkie kobiety, z którymi miał romans. Główny bohater filmu jest mieszkańcem Cieszyna. To właśnie tutaj nagrano większość scen. A sam reżyser – Artur Więcek – bardzo chwalił miasto za jego unikatowy klimat. Gdzie jeszcze można rozpoznać filmowy Cieszyn? Centrum miasta zmieniono na galicyjskie Kielce w filmie „Legiony” (2019) w reżyserii Dariusza Gajewskiego, a przy ul. Głębokiej kręcono scenę napadu na niemieckiego jubilera w firmie „Yuma” (2012) w reż. Piotr Mularuk. W realizacji pomagał czeski kaskader Pavel Myslik. Festiwale i przeglądy filmowe Cieszyn to nie tylko miasto pełne malowniczych widoków i historii, ale także centrum kulturalne, które tętni życiem, zwłaszcza podczas organizowanych festiwali i przeglądów filmowych. Zarówno polska, jak i czeska część miasta, odgrywają ważną rolę w promowaniu kina i sztuki filmowej, przyciągając twórców, artystów oraz miłośników filmu z różnych zakątków świata. Festiwal Filmowy „Kino na granicy” to jedno z najważniejszych wydarzeń filmowych w regionie, odbywające się równocześnie w polskim i czeskim Cieszynie. Zorganizowany z inicjatywy cieszyńskich instytucji kulturalnych, festiwal ma na celu zbliżenie kinomanów z obu krajów, promowanie filmów, które poruszają tematykę pogranicza, tożsamości oraz relacji między Polską a Czechami. Odbywają się tutaj również jarmarki, koncerty i wystawy. Zorganizowane są one przez instytucje kultury, jak Cieszyński Ośrodek Kultury „Dom Narodowy" i Teatr im. A. Mickiewicza w Cieszynie. Wśród nich można wymienić Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Bez Granic”. Odbywa się on od 1990 roku, prezentując spektakle z Polski i Czech, jak np. spektakl „Pozytywni”. Cieszyński Jarmark Piastowski to targi rękodzieła artystycznego, prezentujące lokalnych twórców. Cieszyński Przekładaniec – Festiwal, w którym pierwsze skrzypce grają cieszyńskie organizacje pozarządowe, z muzyką na żywo, jarmarkami i dniami otwartymi. Z kolei Festiwal Kultury Słowiańskiej Śląska Cieszyńskiego to impreza ukazująca bogactwo kultury słowiańskiej. Festiwale i przeglądy filmowe w Cieszynie stanowią doskonałą okazję do zanurzenia się w świat kina, zarówno dla profesjonalistów, jak i dla amatorów. To niezwykła szansa na spotkanie twórców, wymianę doświadczeń oraz poznanie najnowszych osiągnięć kinematografii. Bez względu na to, czy jesteś miłośnikiem historii, kultury, czy po prostu chcesz spędzić czas w pięknym, malowniczym miejscu – Cieszyn ma coś do zaoferowania dla każdego. By poczuć filmowy klimat, czy po prostu poznać jego niezwykłą historię – miasto nie przestanie cię zaskakiwać. Polecam!
Zamek Olsztyn był potężnym orlim gniazdem. Do dziś zachowały się tylko ruiny niegdysiejszej twierdzy
Zamek Olsztyn jest wymieniany wśród największych atrakcji Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Nic dziwnego. Malownicze ruiny, górujące nad miasteczkiem pod Częstochową, idealnie wpisują się w skalisty krajobraz tego obszaru. Gdzie znajduje się zamek Olsztyn? Jaka jest historia potężnej warowni? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie znajduje się zamek Olsztyn? Jak wyglądał zamek w Olsztynie? Historia zamku Olsztyn Zwiedzanie zamku w Olsztynie koło Częstochowy Zamek w Olsztynie koło Częstochowy znosi się na skalnym wzgórzu, które było świadkiem wielu dziejowych wydarzeń. Historia tego miejsca zaczyna się w XIII wieku. W czasie panowania Kazimierza Wielkiego została rozbudowana i włączona do systemu obrony Małopolski. W XVII stuleciu zaczął podupadać, a dzieła zniszczenia dopełnili Szwedzi, gdy najechali Rzeczpospolitą. Gdzie znajduje się zamek Olsztyn? Ruiny zamku w Olsztynie wznoszą się w malowniczym obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Położone w województwie śląskim miasto Olsztyn (powiat częstochowski) jest oddalone od Częstochowy o około piętnaście kilometrów. Jak wyglądał zamek w Olsztynie? Dziś po potężnej warowni zostały już tylko malownicze ruiny, pięknie wpisujące się w krajobraz tworzony przez jurajskie wapienie. Monumentalny obiekt nawet teraz imponuje swoim ogromem. Warto jednak podkreślić, że w czasach swojej świetności był znacznie większy. Zamek górny Na zamek górny składał się mierzący około 35 metrów stołp, zabudowania mieszkalne (dwa trzykondygnacyjne budynki i tzw. dom gotycki), dwa dziedzińce i cysterna z wodą. Wysoka wieża pełniła przede wszystkim funkcję obserwacyjną i obronną, ale nie tylko. Na najniższych poziomach trzymano więźniów, którzy w lochach mieli umrzeć śmiercią głodową. Do warowni prowadziła brama zlokalizowana po południowo-wschodniej stronie zamku górnego. Do dziś zachowały się jedynie fundamenty trzech filarów mostowych. Zamek dolny Zamek dolny znajdował się na wschód od górnego. Znajdowała się tam baszta, dziś znana jako Baszta Studzienna. Obiekt ten pełnił trzy funkcje: mieszkalną, gospodarczą i obronną. Do baszty przylegał dziedziniec z placem gospodarczym. Całość była otoczona murem o grubości ok. 200 cm. Podzamcze Na obszarze wysuniętego na południe podzamcza funkcjonowała między innymi zamkowa kuźnia. Odkryto tam także pozostałości dymarek, czyli dawnych pieców hutniczych. Na końcu podzamcza znalazła się niezbyt wysoka czworoboczna wieża. Tym co czyni ten obiekt wyjątkowym, jest grubość jego murów, dochodząca do 450 cm. Całość otaczał masywny mur obwodowy. Obok wieży znajdowała się brama, która była wykorzystywana do celów gospodarczych. Historia zamku Olsztyn Zamek Olsztyn był elementem tzw. Orlich Gniazd – systemu królewskich i prywatnych warowni i strażnic, broniących Małopolski przed Luksemburgami. System obronny składał się z 13 zamków królewskich, wspieranych przez 27 zamków prywatnych (na tej liście znajdował się między innymi zamek Tenczyn) i przez strażnice. Należy jednak podkreślić, że historia zamku Olsztyn sięga czasów przed władaniem Kazimierza Wielkiego. Pierwsze wzmianki o zamku Olsztyn Po raz pierwszy zamek Olsztyn (wówczas jeszcze zamek w Przemiłowicach) został wymieniony w 1306 roku, w aktach drugiego procesu Jana Muskaty, wytoczonego mu przez Jakuba Śliwę, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Należy jednak podkreślić, że zamek istniał wcześniej, bo sam wspomniany dokument dotyczy wydarzeń datowanych na 1294 rok. Zamek Olsztyn w XIV wieku Potężna twierdza od początku wyróżniała się wybitnymi walorami obronnymi. W XIV stuleciu król Kazimierz Wielki zadecydował o jej rozbudowie, czyniąc zamek jednym z kluczowych elementów obronnych na śląsko-małopolskim pograniczu. W 1370 roku Władysław Opolczyk otrzymał ziemię wieluńską wraz z Olsztynem w lenno od Ludwika Węgierskiego. Do Korony zamek powrócił w 1391 roku, gdy Władysław Jagiełło zarządził oblężenie twierdzy. Służący królowi Spytek z Melsztyna zdobył ją w siedem dni. Zamek Olsztyn w XV wieku W następnym stuleciu do zamku głównego dobudowano dolny zamek. Warownia odegrała wówczas istotną rolę obronną. Stacjonujące tam oddziały skutecznie odpierały ataki prowadzone ze strony Śląska. Zamek Olsztyn w XVI wieku W 1552 roku miasto Olsztyn (prawa miejskie nadał Kazimierz Jagiellończyk, w 1488 roku) uzyskało przywilej na jarmarki i targi. Należy jednak podkreślić, że osada pod Częstochową nigdy nie odegrała ważnej roli. Główną przyczyną takiego stanu były nieurodzajne gleby, które nie wydawały obfitych plonów. W 1587 roku zamek był oblegany przez wojska Maksymiliana III. Na czele załogi stał Kasper Karliński, starosta olsztyński. Ludzie arcyksięcia uprowadzili syna dowódcy i wystawili go na pierwszą linię ognia. Chłopiec zginął, a twierdza została uszkodzona, ale obrona powiodła się. Upadek zamku Olsztyn Kolejny starosta olsztyński, Joachim Ociecki, zarządził odbudowę zamku. Gdy w 1613 roku obowiązki po nim przejął Mikołaj Wolski, warownia powoli zaczęła popadać w zapomnienie. Dla nowego starosty priorytetem było utrzymanie rezydencji w Krzepicach. W październiku 1655 roku Olsztyn został zaatakowany przez wyprawiające się na Częstochowę siły szwedzkie. Miasto zostało spalone, a zamek – zdobyty i zrujnowany. Po zakończeniu wojny nie nadawał się już do użytkowania. Gdy w 1722 roku rozpoczęła się budowa kościoła parafialnego, z dolnych partii niegdyś wspaniałej warowni zaczęto pozyskiwać budulec. Tak samo w XIX wieku postępowali chłopi. W rezultacie zamek Olsztyn stał się ruiną. Zwiedzanie zamku w Olsztynie koło Częstochowy Ruiny zamku w Olsztynie są udostępnione dla zwiedzających. Brama prowadząca do warowni jest zlokalizowana przy ulicy Zamkowej. Stamtąd należy udać się w prawo, do Wieży Sołtysiej, otwierającej podzamcze. Tam znajduje się brama gospodarcza, prowadząca do wieży, na której znajduje się platforma widokowa. Roztacza się stamtąd panorama na rezerwat „Sokole Góry” i wspaniałe jurajskie ostańce. Dalej trasa zwiedzania prowadzi częścią gospodarczą w kierunku północnym. Stamtąd dociera się do ruin zamku dolnego, gdzie zachowało się wejście do znajdującej się pod zamkiem górnym pieczary. Dalej trasa prowadzi na wschód, pod pozostałości dawnej bramy głównej. Kierując się na zachód, dotrze się do wyjścia głównego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Awanturnik na piastowskim tronie. Bolesław Rogatka zastawił własne ziemie, by mieć za co walczyć z braćmi
Był czarną owcą pobożnej rodziny Piastów śląskich. Mordował poddanych, porwał z klasztoru własną siostrę, by wydać ją za mąż w celu potwierdzenia sojuszu. Tak dał się we znaki Kościołowi, iż sam papież zagroził, że zwoła przeciwko niemu krucjatę. Bolesław Rogatka, syn Henryka II Pobożnego i wnuk świętej Jadwigi, wydawał się być diabłem wcielonym.
W tym artykule: Bolesław Rogatka – początki panowania Pierwsze konflikty Podział władzy Bolesław II Rogatka zastawia swoje ziemie Brutalność Rogatki Konflikt z Kościołem Książę Bolesław II Rogatka prywatnie Urodził się prawdopodobnie w 1224 roku. Prawdopodobnie, ponieważ data narodzin Bolesława II zwanego Rogatką nie jest pewna. Część historyków woli zawrzeć ją w przedziale 1220–1225. Jego rodzicami byli: Henryk II zwany przez potomnych Pobożnym, książę śląski, krakowski i wielkopolski. Znakomity polityk i władca, który przeciwstawił się nawale mongolskiej, oddając za to życie; Anna Przemyślidka, córka króla Czech Przemysława Otokara I. Fundatorka kościołów i dobrodziejka zakonów. W dodatku babką przyszłego władcy była święta Jadwiga Śląska. Jakby na to nie patrzeć, Bolesława Rogatkę z każdej strony otaczały osoby oddane wierze. I chyba ta cała religijność i praktyki, które miały uczynić z Bolesława pobożnego człowieka, przyniosły odwrotny skutek. Bo ten śląski książę, któremu kazano obmywać twarz wodą po myciu nóg wiekowych zakonnic, pozostawił po sobie legendę jednego z najbrutalniejszych władców polskich. Bolesław Rogatka – początki panowania Bolesław II Rogatka zyskał władzę nad ojcowskimi ziemiami 9 kwietnia 1241 roku. Znamy dokładną datę, ponieważ jest to jednocześnie data bitwy pod Legnicą i śmierci Henryka II Pobożnego. Bolesław miał wówczas około 17 lat. To czyniło go zdolnym do samodzielnego władania odziedziczonym terytorium. Miał jednak niewiele młodszego brata – Mieszka lubuskiego – który również mógł starać się o tron. Ten konkurent szybko odpadł, ponieważ Mieszko zmarł zaledwie rok po śmierci ojca. Henryk II Pobożny odchodząc z tego świata pozostawił po sobie znaczne terytorium i całkiem nieźle zaopatrzony skarbiec. Dziedzictwo obejmowało Dolny Śląsk, większość Wielkopolski i ziemię krakowską. Ale radość z objęcia w posiadanie takich ziem nie trwała długo. Pierwsze konflikty Już kilka miesięcy po objęciu przez Rogatkę władzy, w lipcu 1241 roku, pojawił się nowy pretendent do tronu krakowskiego – Konrad mazowiecki. Wojna nie była jeszcze przesądzona, gdyż krakowski wojewoda, Klemens z Ruszczy, zorganizował skuteczny opór przeciwko księciu mazowieckiemu. Rogatka zignorował zagrożenie, co sprawiło, że tron krakowski zajął Bolesław V Wstydliwy. Wielkopolska też się wyłamała spod władzy Rogatki. Na wieść o klęsce legnickiej, książęta wielkopolscy, Przemysł I i Bolesław Pobożny, postanowili odzyskać dzielnicę należącą niegdyś do ich ojca, Władysława Odonica. Poparło ich wielkopolskie rycerstwo i możni. Jednak tym razem Bolesław postanowił nie ustępować bez walki. Początkowo wydawało się, że zdoła utrzymać północno-zachodnią część tej dzielnicy z Santokiem i Międzyrzeczem. Jednak nieustępliwość synów Odonica oraz narastające problemy rodzinne spowodowały, że w 1247 roku Bolesław musiał ostatecznie zrezygnować z tych ziem. Podział władzy Gdy młodsi bracia Bolesława II weszli w wiek dojrzały, zaczęli upominać się o przynależne im wpływy i władzę. Juniorzy doprowadzili nawet do tego, że Bolesław Rogatka został uwięziony w wieży legnickiej. W 1247 roku sytuacja wymusiła na nim konieczność podzielenia się władzą z młodszym bratem Henrykiem III. Jednak współrządy nie układały się dobrze i rok później Bolesław zdecydował o podziale ojcowizny na dwie części: legnicko-głogowsko-lubuską, którą obrał za swoją siedzibę, wrocławską, w której miał rządzić Henryk III. Bolesław II Rogatka zastawia swoje ziemie Rogatka miał liczne zatargi z wrocławskimi możnymi, którzy otwarcie się mu sprzeciwiali. Sądził, że młodszy brat również nie poradzi sobie z poddanymi, a terytorium wróci w jego ręce. Postawił na Legnicę m.in. ze względu na złoto znajdywane w rzekach Kaczawie i Wierzbiaku. To złoto potrzebne mu było do tworzenia najemnej armii. Ale skarbiec był pusty, a złota w rzekach nie było wystarczająco dużo, by zaspokoić potrzeby księcia. Aby otrzymać wsparcie wojsk zaciężnych z Niemiec, oddał arcybiskupowi magdeburskiemu połowę ziemi lubuskiej. Miała ona ogromne znaczenie strategiczne, gdyż strzegła przeprawy przez Odrę. Rogatka nie zdołał jej wykupić. W rękach Niemców znalazła się zresztą wkrótce i druga część ziemi, nazywana „kluczem królestwa polskiego”. Brutalność Rogatki W trakcie próby odbicia Wrocławia z rąk młodszego brata Henryka III Białego, wojska Bolesława dopuściły się wyjątkowo brutalnego aktu. Zapędziło do kościoła 500 sprzyjających Henrykowi III mieszczan i podłożyło ogień. Toczone przez Rogatkę wojny były kosztowne i wpędziły władcę w ogromne długi. Książę sprzedał wszystko, co posiadał. Nawet swojego konia. Wędrował po kraju pieszo z grajkiem Surianem. Aby uniknąć dalszej kompromitacji, Henryk Biały pojmał brata, przegonił najemników i osadził Bolesława w Legnicy. Pomimo tego Bolesław nie zaprzestał walki i kontynuował spór, aż Wrocław został przejęty przez kolejnego brata, Konrada głogowskiego. Konflikt z Kościołem Nie mając już funduszy, Rogatka sięgnął do kiesy kościelnej. Porwał biskupa wrocławskiego Tomasza, który wcześniej był mediatorem między skłóconymi braćmi. Zajął jego majątek, a duchownego uwięził w ciemnej celi. Za ten czyn papież Aleksander IV obłożył go klątwą, co jednak nie zrobiło wrażenia na władcy. Bolesław wymusił na biskupie zmianę dziesięcin snopowych na pieniężne, w wysokości dwóch tysięcy grzywien srebra z majątku kościelnego. Dwaj duchowni porwani przy okazji musieli oddać pieniądze i czerwone sukna, aby się uwolnić. Bolesław rozpuszczał plotki, że za porwaniem stoją jego bracia. Jednak niezbyt długo cieszył się uzyskanymi pieniędzmi. Wkrótce po uwolnieniu biskupa Tomasza, Bolesław zaprosił do siebie Konrada z zamiarem jego uwięzienia. Jednak Konrad okazał się sprytniejszy i to Bolesław skończył w niewoli, tracąc wszystkie wyłudzone od duchownego pieniądze. Papież obawiając się, że inni władcy mogą pójść w ślady buntowniczego księcia i zagarnąć kościelne majątki, nawoływał do krucjaty przeciwko Bolesławowi. Mimo to Bolesław pozostał nieugięty. Dopiero dzięki interwencji matki, która wysłała do niego słynnego z elokwencji franciszkanina Bertolda z Regensburga, Bolesław zdecydował się załagodzić konflikt. Wydał dokument, w którym przyznał się do swoich win. Książę Bolesław II Rogatka prywatnie Z zapisów kronikarzy wyłania się obraz człowieka okrutnego, nieustępliwego i skupionego na sobie. Niedługo po śmierci ojca Rogatka zorganizował pierwszy na ziemiach polskich turniej rycerski. Nie pożegnał się z umierającą w 1265 r. matką. Nie wziął też udziału w uroczystościach kanonizacji babki w roku 1268 r. Groby królów Polski. Gdzie spoczywają polscy władcy? Kiedy myślimy o grobach polskich królów, pierwsze skojarzenie to zapewne okazałe sarkofagi w katedrze na Wawelu. Królewskie pochówki znajdują się jednak również w innych polskich miastach... Dwukrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Pierwsza żona, księżna Anhaltu, zmarła po 17 latach nieudanego małżeństwa. Kolejna – Eufemia – była tak głęboko nieszczęśliwa z Bolesławem, że uciekła od niego pieszo na rodzinne Pomorze. Książę Bolesław II Rogatka mówił szybko i niewyraźnie. Wydawał wyroki bez namysłu, co wywoływało powszechne zgorszenie. Po nieudanej próbie zdobycia Wielkopolski, aby ułagodzić Przemysła I i zawrzeć z nim sojusz, wydał za niego swoją siostrę. Nie byłoby to tak kontrowersyjne, gdyby nie fakt, że Elżbieta była wówczas zakonnicą w Trzebnicy. Lubował się też w niewybrednych, wyjątkowo brutalnych żartach. Czasami dla zabawy Rogatka ścinał przypadkowych przechodniów. Pewnego razu jego nadworny błazen, który zbyt mocno z niego drwił, został skazany na śmierć. Kat położył jego głowę na pniu i, ku radości tłumu, zamiast topora opuścił na jego kark pęto kiełbasy. Błazen nie zrozumiał jednak tego żartu. W ogóle się nie poruszył, a po bliższym przyjrzeniu się okazało się, że umarł ze strachu. Książę skomentował to, mówiąc, że brakowało mu poczucia humoru. Bolesław II Rogatka zmarł 26 grudnia 1278 roku. Został pochowany w kościele dominikanów w Legnicy. Awanturniczego księcia upamiętnia renesansowa płaskorzeźba, umieszczona w portalu bramy wjazdowej Zamku Piastów Śląskich w Brzegu. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Księżna Jadwiga Śląska z Andechs jest czczona jako patronka Polski. Przewidziała śmierć swoich dwóch synów
Św. Jadwiga z Andechs, znana również jako św. Jadwiga Śląska zasłynęła ze swojej pobożności i licznych fundacji na rzecz Kościoła. Niektóre przejawy religijności księżnej budziły jednak zdziwienie nawet wśród duchowieństwa, a do tego jeszcze… negatywnie wpływały na jej relacje z synową.
W tym artykule: Fundatorka klasztorów i szpitali Jadwiga Śląska jako opiekunka ubogich Gorsząca pobożność Księżna, która potrafiła godzić Śmierć w opinii świętości Polska może się poszczycić dwiema władczyniami o imieniu Jadwiga, które zostały wyniesione na ołtarze. Bardziej znana jest bez wątpienia Jadwiga Andegaweńska, królowa Polski i żona króla Władysława II Jagiełły, którą w 1997 r. kanonizował papież Jan Paweł II w czasie mszy na krakowskich błoniach. Warto jednak pamiętać, że już w XIII wieku godności świętej dostąpiła Jadwiga z Andechs, żona księcia wrocławskiego i krakowskiego Henryka I Brodatego. Pobożna władczyni zapisała się w dziejach Śląska m.in. jako fundatorka kilkunastu kościołów, klasztoru cysterek w Trzebnicy i szpitala dla trędowatych w Środzie Śląskiej. Chociaż sama nigdy nie złożyła ślubów zakonnych, przez wiele lat żyła ze swoim mężem w celibacie, a ascetyczny tryb życia, który wiodła, budził jednocześnie podziw i… zgorszenie. Fundatorka klasztorów i szpitali Jadwiga Śląska przyszła na świat między 1174 a 1180 r. jako córka księcia Andechs i Meranii Bertolda IV i hrabianki Agnieszki von Rochlitz z dynastii Wettynów. Miała siedmioro rodzeństwa – księcia Meranii Ottona I, margrabiego Istrii Henryka, biskupa Bambergu Ekberta, arcybiskupa Kalocsy i patriarchę Akwilei Bertolda, Gertrudę, żonę króla Węgier Andrzeja II, Agnieszkę, żonę króla Francji Filipa II Augusta, oraz Matyldę, przełożoną klasztoru w Kitzingen. Dzieciństwo spędziła w klasztorze w Kitzingen koło Würzburga, w którym otrzymała staranne wykształcenie. Za wychowanie księżniczki odpowiadała przede wszystkim mniszka Petrussa (Petrissa), która została następnie pierwszą przełożoną założonego przez Jadwigę i jej męża klasztoru cysterek w Trzebnicy. Być może to właśnie Jadwigi dotyczyła wzmianka o zaręczynach niewymienionej z imienia córki Bertolda IV z Toljenem Nemaniczem, synem księcia Zahumla Mirosława, które zaaranżował 27 lipca 1189 r. cesarz Fryderyk Barbarossa, przeprawiając się przez Serbię w czasie III wyprawy krzyżowej. Zaplanowany na 24 kwietnia 1190 r. ślub pary ostatecznie się jednak nie odbył, a już między 1190 a 1192 r. Jadwiga została wydana za mąż za Henryka, syna księcia śląskiego Bolesława I Wysokiego (późniejszego księcia Henryka I Brodatego). Według żywotu św. Jadwigi małżeństwo to zostało zawarte, kiedy księżniczka miała 12 lat, a kiedy miała 13 lat i trzynaście tygodni wydała na świat pierwszego potomka. Ze związku Henryka i Jadwigi pochodziło siedmioro dzieci: Bolesław, Konrad Kędzierzawy, Henryk II Pobożny, Agnieszka, Zofia, Gertruda i nieznany z imienia syn, który być może nosił imię Władysław. Tajemnicza babka Łokietka. Mąż miał ją przywieźć z wyprawy krzyżowej Nosiła nietypowe wówczas imię, wydawała unikatową pieczęć, a według przekazów kronikarskich pochodziła aż z dalekiej Bułgarii. Historia księżnej opolsko-raciborskiej Wioli od lat fasc... Jadwiga Śląska jako opiekunka ubogich W 1201 r. mąż Jadwigi został księciem wrocławskim po śmierci swojego ojca Bolesława I Wysokiego. Rok później małżonkowie wspólnie ufundowali klasztor w Trzebnicy, do którego 13 stycznia 1203 r. przybyły cysterki z Bambergu. Budowa zespołu klasztornego z kościołem trwała do 1219 r. i – jak pisał Jan Długosz – w czasie trwania prac „księżna św. Jadwiga nie pozwalała wykonywać wyroku na żadnym złoczyńcy, splamionym jakąkolwiek zbrodnią, a skazanym na karę śmierci przez księcia Henryka lub jego urzędników i sędziów”. Mieli oni odpokutować swoje winy, angażując się w pracę przy budowie trzebnickiej świątyni. W 1212 r. do klasztoru tego wstąpiła najmłodsza córka Jadwigi Gertruda, która po śmierci mniszki Petrussy została jego przełożoną. Księżna zorganizowała również wędrowny szpital dla ubogich, a także ufundowała kilkanaście kościołów parafialnych, szpital Świętego Ducha we Wrocławiu oraz szpital dla trędowatych w Środzie Śląskiej. Kiedy zaś w latach 1221–1222 na Śląsku doszło do powodzi, a następnie klęski głodu, doprowadziła do obniżenia danin w swych dobrach, aby ulżyć cierpiącej ludności. Gorsząca pobożność Po narodzinach najmłodszego syna Jadwiga postanowiła żyć w celibacie, do którego udało jej się również namówić męża. W 1209 r. we Wrocławiu małżonkowie złożyli śluby czystości przed biskupem Wawrzyńcem, po których Henryk zapuścił brodę, zyskując wśród poddanych przydomek Brodatego. Już kilka lat wcześniej księżna zaczęła wieść ascetyczny tryb życia – stosowała surowe posty, spała na gołych deskach, unikała wytwornych strojów i chodziła boso niezależnie od pogody. Asceza Jadwigi wywoływała niepokój nawet wśród śląskiego duchowieństwa. Jak głosi legenda, kiedy spowiednik doradził jej, aby nosiła buty przynajmniej w czasie największych mrozów, księżna dostosowała się do prośby… nosząc ze sobą buty przywieszone na sznurku. Chociaż synowa Jadwigi Anna Przemyślidka, żona Henryka II Pobożnego, także była znana ze swojej pobożności i ufundowała kilka śląskich klasztorów, stosunki między księżnymi nie układały się najlepiej. W trosce o zbawienie syna i synowej Jadwiga miała narzucać małżonkom, kiedy mogą ze sobą współżyć, a kiedy nie, oraz wtrącać się do wychowania ich dzieci. W legendzie obrazowej o św. Jadwidze można zobaczyć następującą scenę: żona Henryka I Brodatego kąpie swojego wnuka Bolesława (późniejszego księcia Bolesława Rogatkę) w wodzie, w której wcześniej obmywały swoje nogi mniszki, a przerażona księżna Anna zakrywa twarz rękoma. Zapewne to dzięki staraniom Jadwigi jej wnuczki Elżbieta, Agnieszka i Jadwiga zostały oddane na wychowanie do trzebnickiego klasztoru, a następnie – już po jej śmierci – dwie ostatnie złożyły śluby zakonne. Księżna, która potrafiła godzić Księżna nie angażowała się mocno w sprawy polityczne, chociaż niejednokrotnie zdarzało jej się łagodzić rodzinne spory. Kiedy w czasie wiecu w Spytkowicach w 1229 r. Henryk Brodaty został pojmany i uwięziony w Płocku przez księcia Konrada Mazowieckiego, z którym rywalizował o władzę w dzielnicy krakowskiej, Jadwiga przybyła do Płocka jako mediatorka pomiędzy mężem i jego kuzynem. „W jej obecności bowiem książę Mazowsza Konrad zaniechał wszelkiej zawziętości, jaką pałał, i jakby zwyciężony i ogarnięty jakimś strachem, przyrzekł spełnić wszystkie jej życzenia i prośby” – opisywał to zdarzenie dwa wieki później Jan Długosz w swoich „Rocznikach, czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego”. Ostatecznie książę wrocławski odzyskał wolność za cenę rezygnacji z ubiegania się o władzę w Krakowie. Po roku uzyskał jednak od papieża Grzegorza IX zwolnienie od zawartej pod przymusem przysięgi i już w 1231 r. zajął ziemię krakowską. Jadwiga podchodziła zapewne z rezerwą do planów męża, który dążył do zjednoczenia państwa polskiego i – jak głosi „Kronika polsko-śląska” – liczył na to, że w niedalekiej przyszłości jego syn zdobędzie królewską koronę. Z całą pewnością zaś ogromnym ciosem była dla niej klątwa, którą na początku 1238 r. biskup wrocławski Tomasz I obłożył Henryka I Brodatego za zniszczenie dóbr kościelnych. Wyklęty władca zmarł 19 marca 1238 r. w zamku w Krośnie Odrzańskim. Jadwiga nie zgodziła się odwiedzić objętego anatemą małżonka, kiedy, leżąc na łożu śmierci, zabiegał o spotkanie. Nie przybyła też na jego pogrzeb, a nawet karciła zakonnice za to, że nie umieją pohamować rozpaczy po śmierci księcia. Po owdowieniu (według innej wersji jeszcze za życia męża) zamieszkała na stałe w klasztorze w Trzebnicy, lecz nigdy nie zdecydowała się na przyjęcie ślubów zakonnych. Śmierć w opinii świętości Los okrutnie doświadczył Jadwigę, ponieważ przeżyła sześcioro swoich dzieci. Jej najstarszy syn Bolesław zmarł między 1206 a 1208 r., a w 1213 r. młodszy Konrad zmarł w wyniku nieszczęśliwego wypadku na polowaniu. Śmierć syna, którą Jadwiga ponoć przeczuła, zbiegła się zresztą w czasie tragicznym zgonem jej siostry, królowej Węgier Gertrudy, zamordowanej przez grupę węgierskich magnatów. W młodym wieku zmarły też córki księżnej Agnieszka i Zofia, a także jej najmłodszy syn, którego rodzice zaręczyli z Agnieszką, córką króla Czech Przemysła Ottokara I. Pod koniec życia przyszło jej się zaś zmierzyć z kolejnym dramatem, czyli tragiczną śmiercią syna Henryka II Pobożnego w bitwie z Tatarami pod Legnicą 9 kwietnia 1241 r. Jadwiga znalazła schronienie na czas bitwy w zamku w Krośnie Odrzańskim i to właśnie tam zastała ją tragiczna wiadomość. Według żywotu św. Jadwigi już dwa dni przed przybyciem gońca z Legnicy księżna powiedziała do jednej z mniszek: „Demundis, chcę ci powiedzieć, że straciłam syna. Mój jedyny syn uleciał ode mnie jak ptak i nigdy na tym świecie już go nie ujrzę”. Księżna Jadwiga z Andechs zmarła 14 października 1243 r. w Trzebnicy i została pochowana w trzebnickim kościele klasztornym. Według legendy w czasie uroczystości pogrzebowych doszło do wydarzenia, które utwierdziło mniszki w przekonaniu, że miały do czynienia ze świętą. „Jej ciało, które za życia było pożółkłe i wybladłe, wyniszczone wyrzeczeniami i postami, po śmierci, jako ciało uwielbione zajaśniało pięknością” – pisał Jan Długosz na podstawie żywotu św. Jadwigi. Na kartach swojej kroniki tak podsumowywał on życie księżnej: „Żyjąc przez 28 lat w celibacie, uchroniła ciało i duszę przed wszelkimi pokusami i – co musi budzić podziw w umysłach ludzi – wśród cierni łoża małżeńskiego wraz ze swym najjaśniejszym małżonkiem, wspomnianym Henrykiem, rozkwitła jak lilia i jak złoto poddane próbie ognia, przez cały wspomniany czas nie zapłonęła żarem namiętności”. Skarb średzki. Jak odkryto jeden z najcenniejszych skarbów w Europie? Niesamowity średniowieczny skarb średzki, zamiast trafić w całości do muzeum, zasilił kieszenie peerelowskich cwaniaków, cinkciarzy i paserów. Poszukiwania skarbu opatrzono kryptonimem „K... Proces kanonizacyjny Jadwigi rozpoczął się już ok. 1260 r., po tym, jak trzebnicki klasztor odwiedził legat papieski Anzelm. 26 marca 1267 r. w kościele dominikanów w Viterbo papież Klemens IV wyniósł ją na ołtarze, a 17 sierpnia 1267 r. w Trzebnicy odbyły się polskie uroczystości kanonizacyjne. Od tego czasu Jadwiga czczona była jako patronka Śląska, a wkrótce stała się także jedną z patronek Polski. Szczególnym sentymentem darzył ją książę brzeski Ludwik I, z którego inicjatywy w 1353 r. powstał bogato ilustrowany „Kodeks lubiński”, zawierający m.in. dwa żywoty św. Jadwigi, jej genealogię oraz modlitwę do władczyni. W 1680 r. król Polski Jan III Sobieski i królowa Maria Kazimiera doprowadzili z kolei do rozszerzenia przez papieża Innocentego XI kultu św. Jadwigi na cały Kościół katolicki. Relikwie świętej księżnej znajdują się zarówno w Polsce, jak i w Niemczech. W 1746 r. król Prus Fryderyk II Wielki uczynił ją patronką ufundowanej przez niego katedry w Berlinie, w której skarbcu do dziś znajduje się XVI-wieczny relikwiarz św. Jadwigi. W 1924 r. klasztor w Andechs, z którego pochodziła władczyni, otrzymał od arcybiskupa wrocławskiego, kardynała Adolfa Bertrama, drzazgę z jej głowy. Niewielkich rozmiarów relikwiarz ze szczątkami Jadwigi odkryto z kolei w jej sarkofagu w czasie prowadzonych w marcu 2020 r. prac renowacyjnych. Przypadające na 16 października wspomnienie liturgiczne księżnej jest zaś od 2010 r. obchodzone jako Święto Województwa Dolnośląskiego. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Najwyższy szczyt Karkonoszy od setek lat cieszy się popularnością wśród turystów. Jak go zdobyć?
Najwyższy szczyt Karkonoszy jest najbardziej charakterystycznym symbolem Karpacza. Górujący nad miastem grzbiet, wyznaczający fragment polsko-czeskiej granicy, jest zaliczany do Korony Gór Polski i Korony Europy. W Polsce plasuje się dopiero na 74. pozycji na liście najwyższych gór, ale w Republice Czeskiej nie ma wyższego wierzchołka. Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Jak go zdobyć? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Karkonoszy? Informacje o najwyższym szczycie Karkonoszy Historia wejść na Śnieżkę Jak wejść na najwyższy szczyt Karkonoszy? Atrakcje najwyższego szczytu Karkonoszy Karkonosze, pasmo położone w centralnej części Sudetów Zachodnich, są częstym celem turystycznych wojaży. Nie jest to specjalnie zaskakujące. Mnogość atrakcji, górskich szlaków i szczytów do zdobycia czynie je wyjątkowo atrakcyjnym miejscem. Szczególnie wart uwagi jest najwyższy szczyt Karkonoszy. Który wierzchołek dzierży to miano? Jaki jest najwyższy szczyt Karkonoszy? Najwyższym szczytem Karkonoszy jest Śnieżka. Osiąga wysokość 1603,3 m n.p.m. Dość często można spotkać się z informacją, że faktyczna wysokość góry to 1602 m n.p.m. W tym miejscu warto jednak podkreślić, że ta wartość nie odnosi się do samego wierzchołka, a do jednego z punktów osnowy geodezyjnej, który jest zlokalizowany w obrębie kopuły szczytowej. Śnieżka jest najwyższym szczytem w łańcuchu Sudetów, najwyższą górą Dolnego Śląska i najwyższym wierzchołkiem w Czechach. Wypada także wspomnieć, że mówimy tu o najwyższym szczycie Polski i Czech. Wszystkie tatrzańskie wierzchołki o wybitności przekraczającej 300 m są zlokalizowane po stronie słowackiej. Zatem, Śnieżka, której minimalna deniwelacja względna wynosi 1203 m, wiedzie prym w tej kategorii. Gdzie znajduje się najwyższy szczyt Karkonoszy? Wierzchołek wyraźnie górujący nad sąsiadującymi z nim szczytami wznosi się nad Kotliną Jeleniogórską, na polski-czeskim pograniczu. Po stronie polskiej znajduje się na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego (podobnie jak po stronie czeskiej, gdzie obszar ten nosi nazwę Krkonošský národní park) i administracyjnie należy do Karpacza. Śnieżka jest położona w zachodniej części Czarnego Grzbietu. Od Równi pod Śnieżką po stronie zachodniej oddziela ją Przełęcz pod Śnieżką. W kierunku wschodnim rozciąga się Czarny Grzbiet, natomiast ku południu biegnie boczne ramię (kończące się przy ujściu Małej Úpy do Úpy), które tworzą wzniesienia: Růžová hora, Pěnkavčí vrch i Červený vrch. Informacje o najwyższym szczycie Karkonoszy Śnieżka jest zbudowana z granitu, a sam szczyt – z hornfelsu. Zbocza góry pokryte są skalnym rumowiskiem, często błędnie kojarzonym z gołoborzem. Przez przeważającą część roku panują tam surowe warunki atmosferyczne, które przypominają nieco warunki występujące za kołem podbiegunowym. Dominują niskie temperatury, silne, porywiste wiatry oraz obfite opady deszczu i śniegu. Częstym zjawiskiem jest także mgła, która na Śnieżce występuje przez trzysta dni w roku. Warunki wietrzne Często występują tam podmuchy o prędkości przekraczające 15 m/s, które w porywach mogą osiągać nawet 35 m/s. Najwyższa odnotowana średnia 10-minutowa prędkość wiatru (21 lutego 2004 roku) wyniosła 65 m/s, a najwyższa prędkość – 80 m/s. Średnia temperatura powietrza Z pomiarów wykonanych w latach 1931-1970 wynika, że średnia temperatura powietrza na Śnieżce wynosi 0,4 stopnia Celsjusza. Najchłodniejszymi miesiącami są styczeń i luty. Średnie temperatury zamykają się wówczas w przedziale od -7,8 do -7,4 stopnia Celsjusza. Najcieplej jest w lipcu (średnia temperatura wynosi 8,9 stopnia Celsjusza) i sierpniu (średnia temperatura wynosi 8,3 stopnia Celsjusza). Historia wejść na Śnieżkę W XVIII stuleciu Śnieżka zaliczała się do najczęściej odwiedzanych szczytów w Europie. Należy jednak podkreślić, że pierwsze udane wejście miało miejsce kilkaset lat wcześniej. Po raz pierwszy śnieżka została zdobyta najprawdopodobniej w XV wieku. Gdy zakończyła się budowa ufundowanej przez hrabiego Krzysztofa Leopolda Schaffgotscha kaplicy św. Wawrzyńca (poświęcenie nastąpiło 10 sierpnia 1681 roku), wierzchołek znacznie zyskał na popularności i zaczął przyciągać turystów z różnych krajów. W późniejszych latach gościł tam m.in. John Quincy Adams, szósty prezydent Stanów Zjednoczonych. Nic dziwnego, że góra cieszy się dużą popularnością wśród turystów. Gdy warunki pogodowe są sprzyjające, góra staje się wspaniałym punktem obserwacyjnym. Przy odpowiedniej przejrzystości powietrza widoczność stamtąd sięga 200 km. Sudety: 5 powodów, by pojechać w masyw Śnieżnika Cała Kotlina Kłodzka jest fascynującym miejscem. Warto poznać także jej południowo-wschodnią część – z masywem Śnieżnika (1424 m) i mało znanymi Górami Bialskimi. Jak wejść na najwyższy szczyt Karkonoszy? Na Śnieżkę prowadzi kilka szlaków, które charakteryzują się różną długością i różnym poziomem trudności. W tym miejscu należy zaznaczyć, że mówiąc o trudnościach mamy na myśli ograniczenia kondycyjne, bo po drodze nie napotyka się żadnych technicznych „pułapek”. Żółty szlak Trasa wiodąca na Śnieżkę od świątyni Wang przez Polanę, Pielgrzymy, Słonecznik i Dom Śląski nie jest ani najkrótsza, ani najłatwiejsza. Mierzy ponad 10 km, a przewyższenie przekracza 830 metrów. Z całą pewnością jest to jednak najbardziej widokowy wariant. Ścieżka zaczyna się przy świątyni Wang, skąd prowadzi na Polanę. Czas potrzebny na dotarcie tam to ok. 40 min Po ok. 30 minutach dociera się pod formację skalną Pielgrzymy. 40 minut później mija się kolejną ciekawą formację – Słoneczniki. Dość łagodnym fragmentem trasy po ok. 90 minutach dociera się do Domu Śląskiego, a stamtąd – na szczyt. Niemal przez cały czas ze szlaku rozpościerają się fantastyczne widoki. Czerwony szlak Trasa rozpoczyna się w Karpaczy, przy skoczni narciarskiej Orlinek, skąd prowadzi do Schroniska Nad Łomniczką, do Domu Śląskiego i na szczyt Śnieżki. Długość to ok. 6 km, a przewyższenie sięga 800 m. Do Schroniska nad Łomniczką dociera się po około 60 minutach marszu od skoczni. Po drodze do Domu Śląskiego mija się tablice upamiętniające ludzi gór i krzyż o wysokości 2,5 m. Stamtąd po ok. 20 minutach dociera się pod Dom Śląski. Po ok. 40 minutach dociera się na szczyt. Niebieski szlak Ta ścieżka prowadzi na szczyt od świątyni Wang, przez Polanę, Samotnię, Strzechę Akademicką i Dom Śląski. Mierzy ok. 9 km, a przewyższenie wynosi 808 m. Dystans dzielący świątynię Wang i Polanę można pokonać w ok. 40 min. Obierając kurs w stronę przeciwną do szlaku żółtego, dociera się do Samotni, pięknie położonego schroniska. Po 10 min dociera się do Strzechy Akademickiej. Dom Śląski jest oddalony o ok. 70 min marszu. Stamtąd pozostaje już tylko wejść na szczyt. Wjazd na Śnieżkę Wjazd kolejką linową na sam szczyt Śnieżki jest możliwy tylko po stronie czeskiej. Po stronie polskiej wyciąg „Zbyszek” dociera na Kopę. Atrakcje najwyższego szczytu Karkonoszy Szlaki na Śnieżkę pozwalają podziwiać fantastyczne widoki, a po drodze mija się wiele ciekawych obiektów. To jednak jeszcze nie wszystko, bo na samym szczycie też znajdują się interesujące atrakcje, jak choćby: kaplica św. Wawrzyńca z 1665 roku, Obserwatorium Wysokogórskie Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, budynek poczty (po stronie czeskiej), będący najwyżej położonym punktem pocztowym w Czechach. Warto też wspomnieć, że na południowo-zachodnim stoku znajduje się dawna stacja pomp wodnych z turbiną Peltona, która funkcjonowała od 1912 do 1956 roku. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Tajemnicza babka Łokietka. Mąż miał ją przywieźć z wyprawy krzyżowej
Nosiła nietypowe wówczas imię, wydawała unikatową pieczęć, a według przekazów kronikarskich pochodziła aż z dalekiej Bułgarii. Historia księżnej opolsko-raciborskiej Wioli od lat fascynuje badaczy, którzy wysuwają coraz odważniejsze teorie na jej temat.
W tym artykule: Skąd pochodziła księżna opolska Wiola? Bułgarka, Węgierka, Rusinka, a może… Polka? Kim był Kazimierz I, tajemniczy książę krzyżowiec W trosce o synów Księżna opolska – dobrodziejka Kościoła Małżeństwa przedstawicieli dynastii Piastów miały przede wszystkim charakter polityczny. Kandydatek na żonę najczęściej szukano u najbliższych sąsiadów. Wśród księżnych piastowskich nie brakowało więc kobiet z dynastii Przemyślidów, Rurykowiczów czy Arpadów. A także z niemieckich rodów królewskich i książęcych. Na tle innych mariaży polskich królów i książąt małżeństwo księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza I z Wiolą, która miała być z pochodzenia Bułgarką, wydaje się dosyć zaskakujące. Zdaniem części badaczy władca Opola poznał swoją żonę w czasie piątej wyprawy krzyżowej. Ich małżeństwo było inicjatywą króla Węgier Andrzeja II. Problem w tym, że nie ma całkowitej pewności, czy Kazimierz brał w ogóle udział w krucjacie. Ani nawet czy jego wybranka faktycznie pochodziła z Bułgarii. Skąd pochodziła księżna opolska Wiola? Pochodzenie Wioli od lat budzi wśród badaczy spory. W zachowanych dokumentach próżno szukać wzmianki o jej rodzicach. Dopiero Jan Długosz w pisanych w drugiej połowie XV wieku „Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego” wspomina, że była ona z pochodzenia Bułgarką. Władysław Dziewulski uważał, że Wiola była przedstawicielką dynastii Asenowiczów – córką cara Bułgarii Kałojana lub jego następcy Boriła. Jako że noszone przez nią imię ma łacińskie (a nie greckie) pochodzenie, musiała urodzić się krótko po unii kościoła Bułgarii z Rzymem w 1204 r. Dziewulski domniemywał, że chrzest carówny odbył się w czasie wizyty w Tyrnowie (ówczesnej stolicy Bułgarii) kardynała Leona Brancaleonego, który 7 listopada 1204 r. konsekrował arcybiskupa Bazylego na prymasa Bułgarii. Jego ród pochodził z północnych Włoch, a św. Wiola była otoczona kultem w położonej na tym obszarze Weronie. Chociaż hipoteza Dziewulskiego początkowo spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród badaczy, z czasem została podana w wątpliwość. Badacz dziejów Bałkanów Wincenty Swoboda zauważył, że przymiotnik „bułgarska” nie zawsze oznaczał u Długosza „konkretny związek z etnosem bułgarskim”. Jego zdaniem księżna opolska Wiola mogła pochodzić z Węgier lub Rusi, choć sam nie wskazał, kto mógłby być jej ojcem. Bułgarka, Węgierka, Rusinka, a może… Polka? O krok dalej poszedł Jerzy Horwat, autor książki „Piastowie górnośląscy”. Horwat wysunął przypuszczenie, że Wiola mogła być córką króla Węgier Emeryka. Dałaby zatem synowi imię Władysław na cześć swojego zmarłego w dzieciństwie brata Władysława III. Horwat dopuszczał też jej pochodzenie od króla Węgier Beli III i jego drugiej żony Małgorzaty z dynastii Kapetyngów. Dodawał, że być może w nawiązaniu do francuskich przodków księżnej w herbie Piastów opolskich złoty orzeł został umieszczony na niebieskim tle. Drugie małżeństwo Beli III powszechnie uchodzi jednak za bezpotomne. Warto w tym miejscu wspomnieć, że już przedwojenny historyk Stanisław Kętrzyński wnioskował na podstawie imienia Wioli, iż pochodziła nie z Bułgarii, a z jakiejś rodziny weneckiej lub francuskiej osiadłej na terenie Bizancjum, Bałkanów czy nawet Azji. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? Chociaż nie zachował się żaden jej portret namalowany za życia, to wiemy, że była wysoka, miała blond włosy, wysokie czoło i smukły nos. Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jadwiga-andegawenska-rekonstrukcja-twarzy-jak-wygladala-mlodziutka-krolowa-polski-i-skad-to-wiemy-fot-maria-poprzecka-polskie-malarstwo-salonowe-1991-17c2c35.jpg" width="938" height="471" alt="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" title="Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy? (fot. Maria Poprzęcka "Polskie malarstwo salonowe", 1991)" /> W ostatnim czasie pojawiła się kolejna dość zaskakująca teoria dotycząca Wioli. Pisarka i publicystka Renata Schumann zasugerowała, że mogła być ona… przedstawicielką opolskiej linii Odrowążów. Argumenty na korzyść tej tezy są jednak dosyć słabe – przede wszystkim imię nawiązujące do kwiatów, podobnie jak imię Hiacynt, którym posługiwał się św. Jacek Odrowąż. Nie może zatem dziwić, że historycy zgodnie odrzucili ten kontrowersyjny pomysł. Większą wartość ma natomiast spostrzeżenie Schumann, że wyrażenie „z Bułgarii” wcale nie musi oznaczać dynastycznego pochodzenia. Na opolskim dworze przebywał choćby rycerz o imieniu Wasyl, być może Bułgar z pochodzenia, a więc potencjalny ojciec księżnej. Ze wszystkich dotychczas wysuwanych teorii największą popularnością cieszy się jednak ta o pochodzeniu Wioli z bułgarskiej dynastii carskiej, chociaż trzeba ją oznaczyć dużym znakiem zapytania. Kim był Kazimierz I, tajemniczy książę krzyżowiec Data i okoliczności małżeństwa Wioli z księciem opolsko-raciborskim Kazimierzem I także stanowią od lat przedmiot badań historyków. Władysław Dziewulski uznaje Kazimierza za niewymienionego z imienia polskiego księcia, który brał udział w zorganizowanej przez króla Węgier Andrzeja II piątej wyprawie krzyżowej w latach 1217–1218 i o którym wspominał w dokumencie z 1246 r. król Węgier Bela IV. Podczas powrotu z wyprawy doszło do zaręczyn córki węgierskiego monarchy z carem Bułgarii Iwanem Asenem II. Zdaniem Dziewulskiego mogło wówczas dojść także do zaręczyn, a następnie małżeństwa opolskiego księcia. Jerzy Horwat, który widział we Wioli księżniczkę węgierską, także wiązał to małżeństwo z udziałem Kazimierza I w krucjacie, lecz w nieco inny sposób. Przypuszczał, że opolski władca poślubił krewną Andrzeja II tuż przed wyruszeniem z nim do Ziemi Świętej oraz był tożsamy z rycerzem węgierskim i krewnym węgierskiego króla, którego oddział został pokonany w styczniu 1218 r. w górach Libanu. Sam jednak nazwał swoje spostrzeżenie jedynie „daleko idącym domysłem”. Część badaczy, m.in. wspomniany już Wincenty Swoboda, odrzuca jednak identyfikację Kazimierza I z uczestnikiem piątej wyprawy krzyżowej. A co za tym idzie nie wiąże z ową wyprawą jego małżeństwa. Równie dużą popularnością cieszy się bowiem teoria, że Piastem krzyżowcem był władca Wielkopolski Władysław Odonic – jej zwolennikami są choćby biografowie księcia Krzysztof Witkowski i Sławomir Pelczar. Najbezpieczniej więc przyjąć, że Wiola i Kazimierz I wzięli ślub między 1212 a 1220 r., prawdopodobnie w 1217 lub 1218 r. Z małżeństwa tego pochodziło czworo dzieci – synowie Mieszko Otyły i Władysław, którzy rządzili kolejno księstwem opolsko-raciborskim, oraz córki: Więcesława, norbertanka w klasztorze w Czarnowąsach, i Eufrozyna, żona księcia kujawskiego Kazimierza i matka króla Władysława Łokietka. W trosce o synów Pierwsze pewne wiadomości na temat Wioli pojawiają się dopiero po śmierci jej męża Kazimierza I, który zmarł 13 maja 1230 r. Przejęła ona wówczas rządy regencyjne w księstwie opolsko-raciborskim w imieniu swoich małoletnich synów Mieszka i Władysława. Nie tylko wystawiała samodzielnie dokumenty jako „z Bożej łaski księżna Opola”, ale też zaczęła posługiwać się własną pieczęcią. Pieczęć ukazuje ją w czepku na tronie i z dwoma synami po bokach, których trzyma za ręce. Taki wizerunek służy podkreśleniu, że to właśnie ona sprawuje opiekę nad Mieszkiem i Władysławem. Historyk Zenon Piech określił ją mianem jednej z najbardziej oryginalnych pieczęci czasów średniowiecza, a inny badacz Marian Gumowski zauważył jej podobieństwo do pieczęci używanych w owym czasie we Francji. Księżna przejęła też najprawdopodobniej po zmarłym mężu bicie monety, do czego prawo miał wyłącznie władca. Ambicje Wioli jako regentki spotkały się z odpowiedzią ze strony księcia śląskiego Henryka I Brodatego, który rościł sobie prawo do opieki nad małoletnimi książętami. Obawiając się o przyszłość swoich synów, księżna wystosowała skargę do papieża Grzegorza IX. Papież dokumentem z 3 grudnia 1233 r. wziął ją wraz z dziećmi w opiekę oraz polecił arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Pełce i biskupowi wrocławskiemu Tomaszowi, aby zadbali o jej bezpieczeństwo. Ostatecznie Wiola i Henryk doszli do porozumienia. Na jego mocy książę przejął kuratelę nad Mieszkiem i Władysławem, jak również zwierzchnictwo nad księstwem opolsko-raciborskim. Wszelkie decyzje dotyczące księstwa podejmował jednak w porozumieniu z Wiolą, o czym świadczy choćby dokument z 1234 r. potwierdzający nadania Kazimierza I dla klasztoru norbertanek w Czarnowąsach. Umieszczone są na nim pieczęci Henryka I Brodatego oraz Wioli z tytułem księżnej opolskiej. Po śmierci Brodatego w marcu 1238 r. Mieszko, starszy syn Kazimierza I i Wioli, rozpoczął samodzielne rządy w księstwie opolsko-raciborskim. Księżna otrzymała wówczas od księcia Henryka II Pobożnego (zdaniem części badaczy jeszcze od jego ojca Henryka I Brodatego) ziemię kaliską i rudzką, do której udała się ze swoim młodszym synem Władysławem. Tam przez kolejne trzy lata sprawowała rządy regencyjne w jego imieniu. Kiedy w 1241 r. Władysław osiągnął wiek sprawny, dopuścił matkę do współrządów. 25 marca 1243 r. księżna brała udział w zjeździe w Mechnicy, na którym jako „z Bożej łaski księżna Kalisza” zwolniła wieś Poniszowice pod Bytomiem od ciężarów wojskowych i obowiązku utrzymania psów książęcych i psiarzy. Wioli i jej synowi nie było jednak dane długo cieszyć się spokojem. W 1244 r. ziemia kaliska została zajęta przez rycerzy wielkopolskich, którzy przekazali ją w ręce księcia Przemysła I. Pięć lat później Władysław stracił także ziemię rudzką. Księżna opolska – dobrodziejka Kościoła Dużym wstrząsem była zapewne dla Wioli przedwczesna śmierć starszego syna Mieszka, który zmarł w październiku 1246 r. w wieku zaledwie 26 lat. Na mocy sporządzonego przez niego testamentu Wiola otrzymała grody Cieszyn i Racibórz z dochodami (z wyjątkiem całego czynszu rocznego, przeznaczonego przez księcia na spłatę długów oraz jałmużnę dla wykonawców jego testamentu – biskupa wrocławskiego Tomasza I i przeora zakonu dominikanów w Raciborzu). Władysław Dziewulski przypuszczał, że to hojne nadanie dla Wioli ze strony Mieszka mogło być formą zadośćuczynienia za to, że nie pomógł jej i Władysławowi w czasie najazdu Wielkopolan na Kalisz. Wzorem wielu kobiet czasów średniowiecza Wiola dużo uwagi poświęcała sprawom Kościoła, na rzecz którego na przestrzeni lat dokonywała licznych nadań. Najprawdopodobniej to właśnie ona wraz z synem Mieszkiem ufundowała kolegiatę Świętego Krzyża w Opolu, a także namówiła go, aby sprowadził do miasta franciszkanów. Odegrała też znaczącą rolę w fundacji klasztoru dominikanów w Raciborzu. Nie dożyła jednak momentu, w którym dominikanie otrzymali od jej syna Władysława plac pod zabudowę klasztoru i kościoła, ogród oraz dom. Po śmierci starszego syna opuściła Rudę, a ostatnie lata życia spędziła najprawdopodobniej w Opolu. Zmarła 7 września 1251 r. i zapewne spoczęła obok męża w klasztorze norbertanek w Czarnowąsach. ŹRÓDŁO: National Geographic Polska Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.