Ten park narodowy inspirował Andersena. Polacy mają go na wyciągnięcie ręki
Czeska Szwajcaria wygląda jak kraina wyjęta z baśni. Jej krajobrazy inspirowały Hansa Christiana Andersena i Caspara Davida Friedricha, a później stały się scenerią „Opowieści z Narnii”. Skalne bramy, dzikie wąwozy i malownicze doliny tworzą jeden z najbardziej niezwykłych zakątków Europy.
W tym artykule: Czeska Szwajcaria – geografia i krajobrazy Największe atrakcje Czeskiej Szwajcarii Wyjątkowy klimat dla roślin Czeska Szwajcaria to niejedyne „skalne miasto” w okolicy Dlaczego Szwajcaria? Czeska Szwajcaria inspiracją artystów Pierwszy turystyczny przewodnik po tym niezwykłym regionie wydano już w 1826 roku. 50 lat później powstało Towarzystwo Górskie. Zaczęto wytyczać szlaki i budować infrastrukturę, która w wielu miejscach przetrwała do dziś. Nic w tym dziwnego – Czeska Szwajcaria to miejsce magiczne i w pełni zasługujące na utworzenie parku narodowego. Warto je odwiedzić tym bardziej, że leży tylko 60 km od Zgorzelca i 35 km od granicy z Czechami w Kopaczowie. Czeska Szwajcaria – geografia i krajobrazy Czeska Szwajcaria, położona na północnym zachodzie Czech, to jeden z najbardziej malowniczych parków narodowych Europy Środkowej. Charakterystyczne dla tego regionu są formacje skalne z piaskowca, które przez miliony lat były kształtowane przez erozję wodną i wiatrową. Najbardziej znaną z tych formacji jest Brama Pravčická – największy naturalny most z piaskowca w Europie, który jest symbolem parku. Park ma powierzchnię 79 km kw. i został wydzielony z większego Obszaru Chronionego Krajobrazu Łabskie Piaskowce, chroniącego większy cenny teren w Czechach. Geograficznie cały ten obszar leży na Wyżynie Dieczyńskiej. Krajobraz współtworzą tu trzy rzeki: Łaba, Kamenice i Křinice, płynące momentami w głębokich stromych dolinach, urozmaiconych wodospadami i skalnymi przełomami. Park Narodowy ustanowiono tu z początkiem roku 2000. Czeski Raj zachwyca pięknem i ogromem. To niesamowite skalne miasto wygląda jak scenografia filmu fantasy Czeski Raj nie bez powodu widnieje na liście geoparków UNESCO. Najlepiej przyjeżdżać tu późniejszą wiosną lub wczesną jesienią. I podziwiać przepiękne skalne formacje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/4ac4d353f4fc87acc73415a97a49d209ac71de37-5bcba26.png" width="938" height="492" alt="Czeski Raj zachwyca pięknem i ogromem. To niesamowite skalne miasto wygląda jak scenografia filmu fantasy (fot. Shutterstock)" title="Czeski Raj zachwyca pięknem i ogromem. To niesamowite skalne miasto wygląda jak scenografia filmu fantasy (fot. Shutterstock)" /> Największe atrakcje Czeskiej Szwajcarii Najciekawsze miejsca Czeskiej Szwajcarii rozsiane są po całym terenie Parku. Na jego porządnie zwiedzenie warto zarezerwować sobie przynajmniej jeden cały weekend. Kilku obiektów na terenie Parku po prostu nie można pominąć, a są to: Brama Pravčická: ta imponująca formacja skalna przyciąga turystów z całego świata. Wędrówka do skalnego mostu, choć wymagająca, nagradza przepięknymi widokami na okoliczne krajobrazy. Formację można oglądać z licznych pobliskich punktów widokowych oraz z dołu. Wstęp na samą górę, na „zwieńczenie” bramy jest zabroniony. Przy bramie, wbudowany w skały, znajduje się malowniczy pałacyk „Sokole Gniazdo”, w którym dziś mieści się restauracja. Dziki Wąwóz: malowniczy przełom rzeki Kamenice, pierwotnie miejsce zupełnie niedostępne, otoczone stromymi ścianami skalnymi i bujną roślinnością. Cały bieg rzeki wygląda jak gotowa scenografia filmowa. W Parku jest wiele miejsc (np. Wąwóz Edmunda), które można zobaczyć, płynąc flisacką łodzią turystyczną po rzece Kamenice. Mariina Skala: malowniczy skalny masyw, wysoko dominujący ponad otoczeniem. Na szczycie już w 1856 roku wybudowano drewnianą altanę widokową. U stóp skały leży stara i piękna wioska Jetrichovice. Hrensko: Urokliwa, położona w kanionie u stóp Bramy Pravčickiej wioska, która jest idealnym punktem wyjścia do zwiedzania parku, zatrzymania się na posiłek, zaopatrzenia w pamiątki, a także na nocleg. Turystyka kwitła tu już w XIX wieku. Wyjątkowy klimat dla roślin Specyficzna rzeźba terenu, czyli obecność głębokich jarów, wąwozów i parowów w połączeniu z dwiema niewielkimi rzekami sprawia że w Parku dużo jest miejsc wyjątkowo zimnych, zawsze zacienionych i wilgotnych. Inaczej niż podpowiadałaby intuicja, często w dolnych partiach rosną tu rośliny zimnolubne, a w górnych – ciepłolubne. Na ciemnych, niedostępnych skalnych ścianach wąwozów rosną m.in. paprocie, liczne mchy i porosty oraz pozostałości pierwotnego drzewostanu. Walory przyrodnicze Czeskiej Szwajcarii zostały docenione w Unii Europejskiej poprzez umieszczenie jej na liście obszarów chronionych Natura 2000. Czeska Szwajcaria to niejedyne „skalne miasto” w okolicy Czeska Szwajcaria to jedno z kilku miejsc znanych z malowniczych skalnych labiryntów, położonych na relatywnie niewielkim obszarze. Kolejne to m.in. Adrspach w Czechach, Szwajcaria Saksońska w Niemczech oraz Szczeliniec i Błędne Skały w Polsce, na Dolnym Śląsku. Jeśli zapragniemy odwiedzić więcej niż jedno z tych miejsc, najbliżej leży Szwajcaria Saksońska – w odległości zaledwie ok. 4 kilometrów. Samochodem pokonamy tę trasę w 10 minut. Obie „Szwajcarie” to tak naprawdę dwie części jednego spójnego regionu – obie nalezą do zbudowanych z miękkiego piaskowca Gór Połabskich. Właściwie trudno rozpatrywać je oddzielnie i za jednym zamachem nie zwiedzić obydwu. Co warto zobaczyć w Pilznie? Tu każdy znajdzie coś dla siebie Czeskie Pilzno to idealny kierunek na weekendowy wypad typu city break. Z roku na rok miasto cieszy się coraz większą popularnością wśród turystów z całego świata, w tym także z Polski. ... Dlaczego Szwajcaria? Czeska Szwajcaria leży bardzo blisko granicy z Niemcami, a najbliższym większym miastem jest Drezno. To sąsiedztwo odegrało pewną rolę w historii Parku. Malownicze skalne formacje już pod koniec XVIII wieku dość licznie przyciągały ówczesnych turystów. A wśród nich malarzy i grafików tworzących w panującym wówczas nurcie romantyzmu, m.in. Ludwiga Richtera, Antona Graffa i Adriana Zingga. Dwaj ostatni byli Szwajcarami, pracowali w niedalekim Dreźnie. I to właśnie oni, pod wrażeniem wyjątkowych krajobrazów, kojarzących im się z ojczystym krajem, ochrzcili ten rejon mianem „Szwajcarii”. Czeska Szwajcaria inspiracją artystów Także najsłynniejszy obraz i symbol epoki romantyzmu, „Wędrowiec nad morzem mgły” Caspara Davida Friedricha, przedstawia właśnie te okolice. Skalne iglice wystające ponad mgłę to swobodnie zaaranżowane przez malarza elementy krajobrazu Gór Połabskich. W ich skład wchodzi m.in. Czeska Szwajcaria. Widoczna na dalekim planie po prawej stronie obrazu formacja to góra Zirkelstein, leżąca po sąsiedzku, w Szwajcarii Saksońskiej. W Czeskiej Szwajcarii Hans Christian Andersen napisał w 1844 roku część jednej ze swoich baśni – „Królowej Śniegu”. W 2005 roku kręcono tu niektóre sceny filmowego blockbustera „Opowieści z Narnii: Lew, Czarownica i stara szafa”. Brama Pravčická wystąpiła także w serialu „Koło Czasu”.
Adršpach przypomina kamienne miasto. Natura nadała temu miejscu niezwykłe kształty
Skalne miasto Adršpach – unikatowy kompleks wież, iglic i wąwozów piaskowcowych – jest jedną z największych osobliwości geologicznych w Czechach. To niezwykłe miejsce od lat przyciąga badaczy, artystów i rzesze turystów. Trudno się temu dziwić. Poza niesamowitymi krajobrazami, Adršpašské skály oferują także wgląd w trwające miliony lat procesy rzeźbotwórcze Ziemi.
Spis treści: Gdzie znajduje się skalne miasto Adršpach? Jak powstało skalne miasto? „Ulice” skalnego miasta Osobliwości skalnego miasta Ogromne formacje skalne o fantazyjnych kształtach, kaniony i wąwozy z wysokimi ścianami, skalne korytarze, zachwycające jezioro i malownicze wodospady – atrakcje, jakie czekają na odwiedzających skalne miasto Adršpach można długo wyliczać. Bez wątpienia to jedno z najbardziej urokliwych miejsc w Europie Środkowej. W dodatku od przejścia granicznego w Golińsku jest oddalone o zaledwie kilka kilometrów. Gdzie znajduje się skalne miasto Adršpach? W ujęciu administracyjnym, skalne miasto Adršpach, a dokładnie – masyw Adršpašskoteplické skály, znajduje się w północno-wschodniej części Czech, w kraju hradeckim, w granicach gminy Adršpach. Region ten rozpościera się w bezpośrednim sąsiedztwie Polski. Najbliższe przejścia graniczne to Golińsk-Mieroszów i Okrzeszyn-Petříkovice. W kontekście geograficznym, Adršpach należy do Sudetów Środkowych, w obrębie Wyżyny Broumovskiej sąsiadującej z Górami Stołowymi. Obszar ten usytuowane jest na wysokości około 500 metrów n.p.m. Pojęcie skalnego miasta definiuje krajobraz Adršpachu. Trwające miliony lat procesy erozyjne rozczłonkowały niegdyś jednolitą płytę piaskowcową na tysiące izolowanych wież skalnych, głębokich kanionów i wąskich korytarzy, które swoim układem przypominają ulice i place. Istotnym elementem tej niezwykłej panoramy są formy wodne – od krystalicznie czystych jezior w dawnych wyrobiskach, po wodospady i potoki rzeźbiące miękkie podłoże. Obszar o wyjątkowych walorach Masyw objęty jest ochroną w ramach rezerwatu przyrody Adršpašsko-teplické skály. Cały kompleks zajmuje obszar o powierzchni około 18 kilometrów kwadratowych. Mówimy tu zatem o jednym z największych zespołów form piaskowcowych w tej części Europy. Status rezerwatu przyrody nakłada na odwiedzających obowiązek przestrzegania rygorystycznych zasad: w skalnym mieście nie można schodzić ze szlaków – piaskowcowe podłoże jest niezwykle podatne na erozję, a unikatowa roślinność szczelinowa ginie pod stopami turystów; należy zachować ciszę – rezerwat jest ostoją dla rzadkich gatunków zwierząt, w tym ptaków drapieżnych. Hałasowanie płoszy zwierzęta; obowiązuje zakaz używania dronów – drony stanowią istotne zagrożenie dla ptaków drapieżnych i zakłócają spokój miejsca; należy dbać o czystość – wszelkie śmieci należy zabrać ze sobą. Wewnątrz rezerwatu nie ustawia się koszy na śmieci, aby nie przyciągać dzikich zwierząt do szlaków. Jak powstało skalne miasto? Obecny kształt tego obszaru jest wynikiem splotu unikatowych warunków sedymentacyjnych, tektonicznych i erozyjnych. Dzięki temu skalne miasto pozwala badaczom na prześledzenie historii Ziemi od okresu kredowego, aż po współczesność. Sedymentacja kredowa Skalne miasto zaczęło się formować około 89–90 milionów lat temu, w okresie późnej kredy. W tym czasie obszar dzisiejszych północnych Czech i południowo-zachodniej Polski stanowił dno rozległego, ale stosunkowo płytkiego basenu morskiego. Rzeki spływające z okolicznych lądów nanosiły do morza ogromne ilości osadów, głównie piasku kwarcowego, a także niewielkich ilości iłów i związków wapnia. Przez miliony lat warstwy te gromadziły się jedna na drugiej, tworząc potężną płytę osadową o miąższości dochodzącej do kilkuset metrów. Pod ciężarem nadległych warstw i w wyniku procesów chemicznych nastąpiła diageneza, czyli cementacja luźnych ziaren piasku w litą skałę. Kluczowa dla trwałości dzisiejszych wież była warstwa spajająca. W Adršpach dominuje spoiwo krzemionkowe, które jest niezwykle odporne na działanie czynników atmosferycznych. Tektonika Po ustąpieniu morza, w wyniku ruchów górotwórczych związanych z orogenezą alpejską, płyta piaskowcowa została wyniesiona ponad poziom oceanu i poddana ogromnym naprężeniom. Oddziaływania te doprowadziły do powstania regularnej sieci pęknięć – systemu szczelin przecinających się pod zbliżonym kątem prostym, co zdeterminowało późniejszy kształt formacji. Skały pękały wzdłuż linii pionowych i poziomych, tworząc gigantyczną, kamienną „szachownicę”. Erozja selektywna Za ostateczny szlif odpowiadały czynniki atmosferyczne – woda, mróz, wiatr i słońce. Woda opadowa wnikała w szczeliny ciosowe, rozpuszczając spoiwo i mechanicznie wypłukując ziarna piasku. W okresach mrozu, zamarzająca w szczelinach ciecz zwiększała swoją objętość, działając jak potężne kliny rozsadzające skałę. Proces ten miał charakter selektywny – partie skały, które zawierały więcej krzemionki, opierały się niszczeniu, podczas gdy miększe fragmenty były usuwane, tworząc wolne przestrzenie. Wynikiem tej trwającej miliony lat działalności jest obecna rzeźba terenu, gdzie izolowane ostańce osiągają wysokość blisko 100 metrów, stojąc na stosunkowo wąskich podstawach. „Ulice” skalnego miasta Skalne miasto oferuje dobrze przygotowany system szlaków, który pozwala na dostosowanie wycieczki do kondycji fizycznej. Każda z tras ma inny charakter krajobrazowy i różny stopień trudności. Szlak zielony To najpopularniejsza trasa, prezentująca esencję Adršpachu. Jej długość wynosi około 3,5 km, a jej pokonanie, przy spokojnym tempie marszu, zajmuje od 2,5 do 3 godzin. Szlak ten jest bogaty w formacje skalne o antropomorficznych nazwach i prowadzi przez najbardziej zróżnicowany teren. Pod względem technicznym, szlak zielony należy podzielić na dwa skrajnie różne odcinki. Od kas biletowych do Małego Wodospadu trasa prowadzi szeroką, płaską drogą szutrową. Ten fragment, mierzący ok. 1,3 km, jest w pełni dostępny dla osób o ograniczonej sprawności ruchowej i rodzin z wózkami dziecięcymi. Za Małym Wodospadem, charakter szlaku zmienia się diametralnie. Ścieżka zaczyna gwałtownie piąć się w górę, wprowadzając turystów na system około 850 schodów. Łącznie na całej pętli znajduje się niemal 2000 stopni. Przejścia stają się wąskie, a podejścia – strome. Szlak niebieski To krótka trasa o długości 1,5 km, otaczająca zalany kamieniołom. Spacer o minimalnym stopniu trudności zajmuje około 20–30 minut. Mimo swojej prostoty, wariant ten oferuje jedne z najbardziej malowniczych widoków w całym rezerwacie. Turkusowa woda jeziora, biały piasek na brzegach i otaczające je pionowe ściany tworzą niesamowity pejzaż. To idealna opcja dla osób, które chcą nasycić się widokami przy minimalnym wysiłku fizycznym. Szlak żółty To trasa łącznikowa o długości 3,5 km, prowadząca z Adršpachu do sąsiednich Skał Teplickich. Przebiega ona przez wąwóz Vlčí – obszar o znacznie mniejszym natężeniu ruchu turystycznego, charakteryzujący się obecnością cennych torfowisk. Szlak wiedzie głównie po drewnianych kładkach, chroniących podmokłe podłoże, jednak na końcowych odcinkach pojawiają się strome drabiny i schody. Osobliwości skalnego miasta Większość skał w Adršpachu ma własną nazwę i często związaną z nią anegdotę. Należy jednak podkreślić, że fantazyjne formacje nie są jedyną atrakcją tego niezwykłego miejsca. Kochankowie (Milenci) To bezsprzecznie najbardziej majestatyczna formacja w całym kompleksie. Jest to najwyższa izolowana wieża skalna w Adršpachu, sięgająca 81,4 metra wysokości. Z odpowiedniej perspektywy, skała przypomina dwie tulące się do siebie postaci. Bochenek cukru (Homole cukru) Ta skała doskonale obrazuje potęgę procesów erozyjnych. Ma ona kształt kręgla o wysokości 13 metrów, który opiera się na bardzo wąskiej podstawie, o szerokości zaledwie 3 metrów. Wrażenie niestabilności formacji jest tak silne, że turyści wtykają u jej podstawy patyczki, co stało się lokalnym rytuałem mającym „zapobiec” jej przewróceniu. Starosta i Starościna (Starosta a Starostová) To para potężnych baszt skalnych. Ich sylwetki przypominają dostojne postaci, ubrane w barokowe stroje z kryzami. Gotycka brama Gotycka brama, zbudowana w 1839 roku, jest idealnie wkomponowana między dwie pionowe ściany skalne. Przejście przez nią oznacza wkroczenie w najbardziej spektakularną część rezerwatu. Mysia dziura Nieco dalej znajduje się wyjątkowo wąska szczelina. Mierzy zaledwie 50 cm, co sprawia, że przejście przez nią, zwłaszcza z dużym plecakiem, wymaga sporej gimnastyki. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Grobla Olbrzyma zachwyca regularnością form. To miliony lat dziejów zapisane w skale
Grobla Olbrzyma, zlokalizowana na surowym wybrzeżu w Irlandii Północnej, jest jednym z najniezwyklejszych świadectw potęgi procesów geologicznych, które miliony lat temu kształtowały oblicze naszej planety. Miejsce to, wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1986 roku, jest nie tylko unikatową formacją bazaltową, ale także punktem, gdzie nauka przecina się z folklorem, a surowy krajobraz oceaniczny tworzy tło dla opowieści o gigantach i morskich tragediach.
Spis treści: Przestrzeń pod szczególną kuratelą Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu Finn McCool i mityczna budowla Skarb La Girony Co warto zobaczyć podczas wizyty? Ta niezwykła formacja jest przykładem miejsca, które w pełni zasługuje na miano „cudu świata”. Jej wartość – naukowa, kulturowa, ekologiczna i turystyczna – jest wręcz nieoceniona, a wizyta na Grobli każdorazowo jest doświadczeniem niezwykłym, pozwalającym odkryć tajemnice natury i poczuć szacunek wobec jej potęgi. Przestrzeń pod szczególną kuratelą Grobla Olbrzyma wznosi się na krawędzi płaskowyżu Antrim, gdzie bazaltowe klify gwałtownie opadają ku wodom północnego Atlantyku. Pod względem geograficznym, formacja znajduje się w odległości około 3 kilometrów na północ od historycznego Bushmills, miejscowości znanej z najstarszej licencjonowanej destylarni whiskey na świecie, i około 100 kilometrów na północny zachód od Belfastu. Obszar ten jest częścią szlaku Causeway Coastal Route, uznawanego za jedną z najbardziej malowniczych tras drogowych w Europie. Administracyjnie teren ten znajduje się w granicach hrabstwa Antrim i podlega ścisłemu reżimowi ochrony, co wynika z jego znaczenia przyrodniczego i naukowego. Większość obszaru, bo aż 95% lądu, znajduje się w posiadaniu i pod zarządem National Trust – organizacji non-profit, dedykowanej ochronie zabytków i przyrody w Wielkiej Brytanii, która przejęła opiekę nad tym miejscem w 1961 roku. Pozostałe 5% pozostaje w rękach prywatnych, natomiast obszar między linią przypływu i odpływu oraz dno morskie stanowią własność Crown Estate. Całość chronionego obszaru UNESCO obejmuje około 70 hektarów na lądzie i 160 hektarów w strefie morskiej. Historia odkrycia i ewolucja świadomości naukowej Lokalni mieszkańcy znali to miejsce od zawsze, jednak oficjalne ogłoszenie jego istnienia w kręgach naukowych jest datowane na końcówkę XVII wieku. W 1692 roku biskup Derry, William King, odwiedził to miejsce i jako pierwszy sporządził notatki na jego temat, ale to sir Richard Bulkeley z Trinity College w Dublinie sprawił, że Grobla stała się przedmiotem zainteresowania europejskich naukowców. W 1693 roku Bulkeley przedstawił Towarzystwu Królewskiemu w Londynie referat oparty na relacji uczonego z Cambridge, który odwiedził formację latem poprzedniego roku. W tym czasie pochodzenie kolumn było przedmiotem gorących sporów. Pojawiały się teorie, według których formacja została wykuta przez ludzi za pomocą dłut i kilofów. Inni twierdzili, że to dzieło gigantów, a jeszcze inni widzieli w niej rzadki rodzaj naturalnych kryształów rosnących na dnie oceanu. Przełom w rozumieniu natury Grobli nastąpił dzięki sztuce. W 1739 roku artystka Susanna Drury wykonała serię precyzyjnych akwareli przedstawiających kolumny, które w 1743 roku zostały rozpowszechnione w formie miedziorytów w całej Europie. Ryciny Drury znacząco zwiększyły zainteresowanie formacją na arenie międzynarodowej, przyciągając uwagę najwybitniejszych uczonych tamtej epoki. W 1765 roku informacja o Grobli pojawiła się we francuskiej „Encyclopédie”, a w 1771 roku francuski geolog Nicolas Desmarest jako pierwszy postawił tezę, że formacja jest wynikiem dawnej aktywności wulkanicznej. Procesy geologiczne i krystalizacja bazaltu 60 milionów lat temu region dzisiejszej Irlandii Północnej nawiedzały gwałtowne procesy tektoniczne, związane z rozpadem superkontynentu i „narodzinami” Oceanu Atlantyckiego. To właśnie wtedy doszło do serii potężnych erupcji szczelinowych, w wyniku których płynna lawa bazaltowa wdarła się w pokłady kredy, tworząc rozległe jeziora lawowe na płaskowyżu Antrim. Słynne kolumny powstały w procesie stygnięcia lawy. W miarę jak temperatura masy bazaltowej spadała, dochodziło do jej kurczenia się. Spadek temperatury następował od góry – w następstwie kontaktu z powietrzem, i od dołu – w wyniku kontaktu z chłodniejszym podłożem. To sprawiło, że wewnątrz masy powstawały potężne naprężenia. Pęknięcia zaczęły rozchodzić się w sposób geometryczny, tworząc pionowe kolumny. Współczesne badania, w tym analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu w Toronto i Uniwersytetu w Liverpoolu, precyzyjnie określają warunki, w jakich powstała Grobla Olbrzyma: temperatura pękania – bazalt zaczął dzielić się na kolumny w temperaturze między 840 a 890 stopni Celsjusza; tempo stygnięcia – ustalono, że im wolniej stygła lawa, tym większa była średnica powstałych kolumn. W Grobli Olbrzyma średnica ta wynosi zazwyczaj od 38 do 51 cm; geometria – choć dominują sześciokąty (ok. 50% kolumn), proces pękania wytworzył również struktury o trzech, czterech, pięciu, siedmiu, ośmiu, a nawet dziewięciu bokach. Charakterystyczną cechą kolumn są również poziome pęknięcia, które dzielą długie filary na mniejsze segmenty. Cała formacja składa się z około 40 tys. takich tworów, z których najwyższe osiągają około 12–15 metrów wysokości. Finn McCool i mityczna budowla Dla lokalnej ludności i wielu osób odwiedzających to miejsce, Grobla Olbrzyma jest nierozerwalnie związana z postacią Fionna mac Cumhailla, znanego jako Finn McCool – legendarnego irlandzkiego herosa i przywódcy wojowników Fianna. Zanim nauka wyjaśniła wulkaniczną naturę tego miejsca, to właśnie mity stanowiły jedyne wytłumaczenie dla tak nienaturalnie regularnych kształtów. Najpopularniejsza wersja legendy głosi, że Finn zbudował groblę jako most przez morze do Szkocji, aby móc zmierzyć się ze swoim rywalem, gigantem Benandonnerem. Kiedy jednak ujrzał przeciwnika z bliska, zrozumiał, że ten jest znacznie większy i silniejszy. Rzucił się do ucieczki, a jego żona, Oonagh, uratowała go dzięki sprytowi – przebrała męża za niemowlę i położyła w wielkiej kołysce. Kiedy Benandonner przybył do Irlandii i zobaczył „dziecko”, ogarnął go lęk. Pomyślał, że jeśli niemowlę jest tak ogromne, to ojciec musi być prawdziwym tytanem. Benandonner uciekł z powrotem do Szkocji, niszcząc za sobą groblę, by uniemożliwić pościg. Pozostałości tego mitycznego traktu mają być widoczne do dziś jako Grobla Olbrzyma w Irlandii i Jaskinia Fingala na szkockiej wyspie Staffa. Skarb La Girony W historii Grobli zapisał się rozdział związany z Wielką Armadą. W 1588 roku, po nieudanej próbie inwazji na Anglię, hiszpańska flota próbowała powrócić do domu, opływając Szkocję i Irlandię. 26 października, podczas niszczycielskiego sztormu, galeas La Girona uderzył w skały Lacada Point w pobliżu Grobli Olbrzyma. Przeciążony statek zatonął niemal natychmiast. Przeżyło zaledwie dziewięć osób. Przez stulecia skarb La Girony spoczywał nienaruszony na dnie morza, aż do 1967 roku, kiedy to belgijski archeolog podwodny, Robert Sténuit, zlokalizował wrak. Wydobyto wówczas niesamowitą kolekcję: złote i srebrne monety, biżuterię, 11 z 12 agatowych kamei z wizerunkami rzymskich władców, działa z brązu, przedmioty codziennego użytku. Co warto zobaczyć podczas wizyty? Grobla Olbrzyma to nie tylko słynny „bruk” schodzący do morza, ale cały kompleks formacji skalnych i ścieżek klifowych. Główne atrakcje można podzielić na trzy sekcje bazaltowe oraz liczne formy erozyjne, które dzięki wyobraźni turystów zyskały własne nazwy. Sekcje bazaltowe Największym obszarem kolumn jest Grand Causeway. Zaczyna się u stóp klifów i znika pod falami Atlantyku. To właśnie tam kolumny tworzą najbardziej regularną, płaską powierzchnię, po której można spacerować. Ciekawie prezentuje się też Grobla Środkowa, czyli Middle Causeway. Jest znana ze struktur nazywanych „plastrem miodu”. Charakteryzuje się kolumnami o idealnie geometrycznych kształtach, które najlepiej widać z góry. Jedną z ważniejszych sekcji jest też Little Causeway. To mniejsza grupa kolumn, która dla schodzących główną drogą odwiedzających to miejsce jest pierwszym punktem kontaktu. Najważniejsze formacje skalne Podczas eksploracji terenu warto zwrócić uwagę na konkretne formy, które stały się symbolami regionu: Organy – to grupa pionowych kolumn na zboczu klifu o wysokości ok. 12 metrów, które przypominają gigantyczne piszczałki organowe; But Olbrzyma – samotna skała w zatoce Port Noffer, która w wyniku wietrzenia przybrała kształt buta. Według legendy Finn zgubił go podczas ucieczki; Krzesło Życzeń – naturalnie uformowane siedzisko z bazaltu. Tradycja głosi, że każdy, kto na nim usiądzie i wypowie życzenie, może liczyć na spełnienie swego pragnienia; Kominy – kilka wysokich kolumn oddzielonych od głównego klifu przez erozję. Według legendy, okręty Armady wzięły je za wieże obronne i otworzyły do nich ogień; Wielbłąd Olbrzyma – formacja u podnóża klifu, która przypomina odpoczywającego wielbłąda. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Na Słowacji odkryto dwa nieznane minerały. Mogą „pomóc” w poszukiwaniach złota
Dwa nieznane minerały odkryte w słowackich górach mogą pomóc wyjaśnić, jak powstają wyjątkowo bogate złoża złota i srebra. Wyniki analiz rzucają nowe światło na procesy geologiczne typu „bonanza”. To odkrycie może mieć znaczenie nie tylko naukowe, ale i gospodarcze.
Słowacja ma wyjątkowo długą i barwną historię odkryć geologicznych. Od XVIII wieku na jej terenie zidentyfikowano aż 35 nowych minerałów. W ostatnich latach kraj ten przeżywa prawdziwy naukowy „boom” w tej dziedzinie. Niedawno w miejscowości Betliar odkryto ferriandrosyt-(Ce), za co młody badacz Pavol Myšľan otrzymał prestiżową nagrodę. Odkrywanie nowych minerałów nie jest tylko naukową ciekawostką. Takie znaleziska pozwalają poznać prehistorię naszej planety i warunków, w jakich ulegała ona przekształceniom. I umożliwiają sprawniejsze poszukiwania cennych kruszców. Tajemnica wzgórza Šibeničný Najnowsze badania skupiły się na stanowisku Šibeničný vrch w pobliżu miejscowości Nová Baňa. Międzynarodowy zespół, prowadzony przez ekspertów ze Słowackiej Akademii Nauk, prowadził tam szczegółowe analizy. Naukowcy badali unikatowy typ mineralizacji srebra i złota, zwany typem „bonanza”. Nazwa ta nie jest przypadkowa – nawiązuje do wyjątkowo bogatych złóż kruszców. Prace wymagały ogromnej precyzji, ponieważ badane obiekty są mniejsze niż ziarnka piasku. W zespole znaleźli się specjaliści ze Słowacji, Czech, Niemiec i Danii. Ich wspólny wysiłek pozwolił na dokładne zbadanie struktury atomowej nieznanych dotąd substancji. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma „American Mineralogist”. Mikroskopijne skarby pod lupą Badaczom udało się znaleźć dwa nieznane minerały: auropolybazyt i auropearceit. Są to minerały z grupy polbazytów, które występują w formie nieregularnych ziaren. Ich wielkość nie przekracza 0,2 milimetra, co można to porównać do grubości ludzkiego włosa lub drobinki pyłu. Nowo opisane minerały są ciemnoszare lub czarne i posiadają charakterystyczny metaliczny połysk. – To odkrycie znacząco poszerza naszą wiedzę na temat minerałów należących do grupy polibazytów i dostarcza nowych informacji na temat powstawania w przyrodzie nagromadzeń srebra i złota typu bonanza – wyjaśnia Martin Števko z Instytutu Nauk o Ziemi SAS. Dlaczego to odkrycie jest ważne? To odkrycie znacznie poszerza naszą wiedzę na temat tego, jak w naturze powstają bogate akumulacje metali szlachetnych. Naukowcy ustalili, że nowo rozpoznane minerały powstały z płynów o niskim zasoleniu, które potrafiły transportować metale szlachetne, ale nie przenosiły miedzi, ołowiu czy cynku. Zrozumienie tych procesów ma ogromne znaczenie dla gospodarki, bo pomaga to przewidywać, gdzie mogą znajdować się inne złoża ważnych surowców, takich jak lit czy metale ziem rzadkich. Nowo odkryte minerały nie będą raczej głównym celem wydobycia ze względu na ich rozmiar, ale mogą pełnić rolę „drogowskazów” dla naukowców i firm górniczych, gdzie skrywają się najcenniejsze metale. Źródła: American Mineralogist, The Slovak Spectator Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Symbol wiecznej miłości zniknął. Łuk Zakochanych runął do morza
Włoskie nadmorskie miejsce znane jako „Łuk Zakochanych” – od lat popularne wśród par wybierających się tam na romantyczne randki i zaręczyny – zawaliło się podczas gwałtownej burzy, która przeszła przez południe kraju w Walentynki. Jeden z lokalnych urzędników nazwał to wydarzenie „ciosem w serce” dla mieszkańców i wszystkich, którzy wiązali z tą lokalizacją osobiste wspomnienia.
Faraglioni di Sant’Andrea, formacja skalna położona na wybrzeżu Salento (w tzw. pięcie włoskiego buta) od dziesięcioleci przyciągała romantyków z całego świata. Naturalny łuk wykuty przez fale w wapiennych klifach stał się symbolem miłości i jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów regionu. To właśnie tutaj zakochani od lat oświadczali się sobie, wymieniali pierwsze pocałunki lub świętowali rocznice ślubu. Lokalna legenda głosiła, że para, która pocałuje się pod skalnym sklepieniem, będzie sobie przeznaczona na zawsze. W miniony weekend jednak potężna nawałnica doprowadziła do zawalenia się tej charakterystycznej formacji, zamieniając ją w rumowisko i wywołując poruszenie wśród mieszkańców oraz turystów. Zawalił się „Łuk Zakochanych” w Apulii. Region stracił swoją wizytówkę Do dramatycznego zdarzenia doszło w nocy z 14 na 15 lutego, kiedy charakterystyczna skalna arkada – będąca jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wybrzeża Apulii – runęła do Morza Adriatyckiego. Naturalna formacja przez lata stanowiła nie tylko popularną atrakcję turystyczną, lecz także pomnik przyrody, który na stałe wpisał się w krajobraz regionu Salento i był jednym z najczęściej fotografowanych fragmentów adriatyckiego wybrzeża. Jak podkreślił w rozmowie z mediami burmistrz pobliskiego Melendugno, Maurizio Cisternino, utrata łuku to „niszczycielski cios dla wizerunku Salento i turystyki”, a także wydarzenie o ogromnym znaczeniu emocjonalnym dla lokalnej społeczności. Miejsce to, ukształtowane przez stulecia działania wiatru i fal uderzających o wapienne klify nad turkusowymi wodami Adriatyku, początkowo pełniło funkcję punktu obserwacyjnego, z którego wypatrywano zagrożeń nadciągających od strony morza. Z czasem jednak jego znaczenie uległo zmianie – od końca XVIII wieku formacja zaczęła przyciągać podróżnych, fotografów i pary odwiedzające region, stając się jedną z najbardziej rozpoznawalnych naturalnych atrakcji Apulii. W ostatnich latach popularność tego miejsca znacząco wzrosła również za sprawą mediów społecznościowych, co przełożyło się na rozwój lokalnej infrastruktury noclegowej i turystycznej – w okolicy powstały liczne hotele oraz ośrodki wypoczynkowe, często nawiązujące nazwą do samej arkady. Jak przyznał Cisternino w rozmowie z „La Repubblica”, mieszkańcy od chwili zawalenia się łuku kontaktują się z władzami, pytając o możliwość jego odbudowy. – Straciliśmy coś niezwykłego – zaznaczył, dodając, że władze regionu zamierzają skonsultować się z ekspertami, by ocenić potencjalne scenariusze dalszych działań i sprawdzić, czy możliwe będzie choć częściowe zabezpieczenie miejsca po zawalonej formacji. Zmiany klimatu i erozja wybrzeża przyspieszyły katastrofę Eksperci od lat zwracali uwagę na postępującą degradację wapiennych klifów wzdłuż wybrzeża Salento, jednak ostatnie miesiące znacząco przyspieszyły mechanizmy, które ostatecznie doprowadziły do katastrofy. Na kondycję formacji skalnych wpływ miały bowiem nie tylko naturalne procesy erozyjne, ale również coraz częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe, których intensywność – jak wskazują naukowcy – pozostaje w bezpośrednim związku ze wzrostem temperatury wód Morza Śródziemnego. Już w styczniu lokalne służby odnotowały uszkodzenia struktury skalnej po przejściu cyklonu Harry, który przyniósł silne podmuchy wiatru i wysokie fale sztormowe. To wydarzenie znacząco osłabiło stabilność całej konstrukcji, narażonej dodatkowo na długotrwałe działanie wilgoci i zasolenia. Jak przypomniał burmistrz Maurizio Cisternino, zagrożenie zawaleniem było przedmiotem dyskusji administracyjnych od kilku lat – już w 2024 roku władze regionu wystąpiły o dofinansowanie w wysokości 4,5 mln dolarów na realizację programu ochrony wybrzeża i przeciwdziałania erozji, jednak projekt nie uzyskał wsparcia finansowego. – To tragedia, o której wiedzieliśmy, że jest nieunikniona – nie spodziewaliśmy się jedynie, że nastąpi tak szybko – przyznał w rozmowie z lokalnymi mediami. Samorządowcy podkreślają również, że zmiany środowiskowe w regionie postępują w tempie niespotykanym jeszcze kilka dekad temu. – Przyroda uległa przekształceniu – to, co było tu 30 lat temu, już nie istnieje – zaznaczył Cisternino, dodając w rozmowie z CNN, że „natura odzyskała łuk w takiej postaci, w jakiej go stworzyła”. W ocenie władz Apulii wydarzenie to wpisuje się w szerszy kontekst gwałtownych zjawisk pogodowych, które w ostatnich tygodniach dotknęły południowe Włochy (od powodzi po osuwiska) i które coraz częściej wpływają na stabilność nadmorskich formacji skalnych. Źródła: CNN, La Repubblica Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Czeski Raj zachwyca pięknem i ogromem. To niesamowite skalne miasto wygląda jak scenografia filmu fantasy
Czeski Raj nie bez powodu widnieje na liście geoparków UNESCO. Najlepiej przyjeżdżać tu późniejszą wiosną lub wczesną jesienią. I podziwiać przepiękne skalne formacje.
W tym artykule: Czeski Raj Historia Czeskiego Raju Turnov Zamek Hrubá Skála Zamek Kost Prachowskie Skały Czeski Raj – informacje praktyczne No więc to jest nasze czeskie morze – śmieje się Dominik Feštr. Stoimy na szczycie skalnej wieży. Wdrapaliśmy się na nią w tempie narzuconym przez Dominika, który chadza tu często i jest przyzwyczajony do przeciskania się pomiędzy kamieniami i przeskakiwania z jednego bloku skalnego na drugi. Próbuję uspokoić oddech i odzyskać choć resztki godności, które straciłem, goniąc mojego przewodnika Czeski Raj Dominik należy do rodu Schlików, do którego od setek lat należą te ziemie. W wolnych chwilach oprowadza turystów. Poniżej nas rozciąga się labirynt skalnych monolitów o obłych, trochę nieprzyzwoitych kształtach i kamiennych kominów, pomiędzy którymi kluczą wąskie ścieżki. Jesteśmy w Prachowskich Skałach (Prachovské Skály) w północnych Czechach, nieopodal polskiej granicy. To część Czeskiego Raju. Czyli rozległego regionu geologicznego, rozciągającego się pomiędzy miastami Mlada Boleslav, Jiczyn, Nova Paka, Semily i Turnov. Blisko 1400 km kw. od 1955 r. objętych statusem Chronionego Parku Krajobrazowego. Od niemal 20 lat Czeski Raj widnieje na liście geoparków UNESCO. Przewodnik po Morawach południowych. Dlaczego warto pojechać do Czech kamperem? Razem z Campiri udaliśmy się na wyprawę kamperem po południowych Morawach. Przekonałem się, że nie ma nic lepszego od karawaningu. Nie trzeba być specjalistą od geologii, by domyślić się, jak potężne siły uformowały ten krajobraz. Miliony lat temu Czeski Raj był dnem gigantycznego morza. Ruchy skorupy ziemskiej cierpliwie formowały jego dno, żłobiąc plątaninę wąwozów i ciasnych labiryntów. Pomiędzy skałami, na które teraz patrzymy, pływały ryby i jakieś pradawne stwory. Około 60 mln lat temu wody praoceanu opadły, a rolę dalszego formowania krajobrazu przejęła erozja napędzana przez wiatr, deszcz i śnieg. W efekcie powstało „skalne miasto” – rzędy kamiennych wież sięgających kilkudziesięciu metrów, kwartały „ulic”, tajemne „budynki” poukrywane w zaułkach. Historia Czeskiego Raju Gdy siły geologii się nieco uspokoiły, do Czeskiego Raju przybyli ludzie. Uprawiali rolę, rozwijali przemysł, wydobywali minerały ukryte w skalnej skorupie. Budowali pałace, zamki, kościoły, synagogi, browary. Echa tamtych czasów wciąż są tu obecne. Czeski Raj jest niczym świąteczny przekładaniec, wielowarstwowy i kryjący ślady kolejnych epok. Nawet kamienne schody, po których wszedłem z moim przewodnikiem na skalną wieżę, zostały ponad sto lat temu przez kogoś wykute. – Prachowskie Skały jako jedyne tego typu miejsce w Czechach należy do prywatnej rodziny – wyjaśnia Dominik, którego przodkowie zakupili niegdyś skalny labirynt. – Ród Schlików dorobił się na handlu srebrem. Rodzina kupiła te tereny w 1637 r. Po wielu perturbacjach politycznych i konfiskatach własności teren wrócił w końcu do rodu Schlików w 1993 r. Mimo że dziś to własność prywatna, każdy ma tu swobodny dostęp, a turyści mogą się poruszać bez ograniczeń. Według rodzinnej opowieści pierwszym z nich był zresztą Franciszek I. Cesarz miał odwiedzić, niesiony w lektyce, Prachowskie Skały w 1804 r., gdy negocjował sojusz z carem Aleksandrem I w niedalekim Jiczynie. Niestety, nie zachowały się żadne dokumenty pozwalające tę historię traktować jako fakt. Historycy doszukują się w niej raczej znamion legendy. Pewne jest, że Prachowskie Skały zyskały popularność w 1879 r., po wizycie biznesmena z Pragi, Vojty Náprstka. Przedsiębiorca podróżował w towarzystwie członkiń tzw. Klubu Amerykańskich Dam. Nie miały one nic wspólnego z Ameryką poza emancypacją i zamiłowaniem do amerykańskiego stylu życia (w tym pieszych wędrówek). Relacje z tej wycieczki pojawiły się w gazetach, sprawiając, że o skalnym labiryncie zrobiło się głośno. Śladem krzepkich dam wkrótce ruszyły zastępy naśladowczyń. Turnov Poznawanie Czeskiego Raju zacząłem trzy dni wcześniej, startując z Turnova. To miasto, którego początki sięgają XIII w. i które przez stulecia było ważnym centrum obróbki kamieni szlachetnych. Drogocennych minerałów w okolicach nie brakowało. Erupcje wulkanów przed milionami lat wyrzuciły agaty, ametysty, granaty czy chalcedony. Aż prosiło się, by zamienić je w biżuterię, a miejscowi jubilerzy osiągnęli w tym wyjątkową biegłość. Od 1884 r. w mieście działała zresztą jedyna w Europie specjalistyczna szkoła biżuteryjna. Dla turystów Turnov jest dziś bramą do Czeskiego Raju. Przeszedłem przez nią i przez kolejne trzy dni błąkałem się po skalnym świecie. Szutrowa droga prowadziła mnie ku niewielkim wsiom, gdzie zamienia się w wąską ścieżkę pozwalającą dotrzeć do pierwszej wieży – niezbyt imponującej, mającej ledwie 25 m wysokości. To jednak dopiero zapowiedź kolejnych cudów. Zamek Hrubá Skála Minąłem skalną formację, by wejść w wilgotny las i podążyć wzdłuż coraz większych kamiennych bloków i ścian. Na jednej z nich trafiłem na wykutą płaskorzeźbę jakichś postaci podążających na wierzchowcach w nieznanym kierunku. Czeski Raj usiany jest podobnymi dziełami tworzonymi na przestrzeni wieków. Większość z nich pozostaje jednak zagadkowa – nie sposób dociec, kto jest ich autorem i co dokładnie przedstawiają. Skuszony tymi pojawiającymi się znienacka kamiennymi postaciami odbiłem od głównego szlaku, zostawiając za sobą kierunkowskazy i chwilę później gubiąc się na dnie głębokiego kanionu. Wiedziałem, że prędzej czy później dotrę do jakiegoś rozpoznawalnego punktu. Dałem się więc prowadzić naturalnemu ukształtowaniu terenu, korzystając ze skalnych półek, wydeptanych przecinek, ukrytych przejść. Czułem się jak na ogromnym placu zabaw, co rusz trafiając na nowe niespodzianki: wiszące w powietrzu głazy, które utknęły pomiędzy skałami, małe wodospady, stopnie wygładzone przez deszcz i wiatr, płytkie jaskinie. W końcu wydobyłem się z tego labiryntu, wychodząc wprost na cel wędrówki – zamek Hrubá Skála. Gotycka twierdza została zamieniona w czterogwiazdkowy hotel, w którym zaplanowałem nocleg. Zamek Kost Rankiem odbiłem na południowy zachód i wszedłem w pogrążony w półmroku świerkowy las. Niewiele tu śladów bytności człowieka. Punkty wyznaczające przystanki na trasie to raczej dzieła natury lub ewentualnie zabytkowe budynki wzniesione w odległych czasach, wtopione już w krajobraz. Jednym z nich jest zamek Kost. Dotarłem do niego, idąc wzdłuż skalnych klifów, a później pomiędzy okazałymi wieżami. Gmachy ulepione z piaskowca sięgają tu nawet 50 m wysokości, przyciągając zastępy uzbrojonych w liny wspinaczy. Sylwetka twierdzy Kost pojawiła się nagle między drzewami, wysoko, na szczycie wąwozu. Czekał na mnie w niej Jan Macháček opiekujący się zabytkiem. – Zamek został kilkakrotnie przebudowany, ale modyfikacje nie naruszyły jego oryginalnej formy – wyjaśnił, oprowadzając mnie po włościach. – Kost jest najlepiej zachowaną twierdzą gotycką w naszym kraju. Jan pokazał mi renesansowy pałac, który doczepiono do gotyckiej budowli. Jakimś cudem nie przytłoczył on zamku i nie rzuca się specjalnie w oczy. Cały kompleks gładko wkomponowuje się w skalny krajobraz wokoło i sprawia wrażenie, jakby niewiele się zmienił przez ostatnie kilkaset lat. Prachowskie Skały Ostatniego dnia dotarłem do Prachowskich Skał, gdzie umówiłem się z Dominikiem. I teraz stoimy na jednej z wież, patrząc na okolice. – Prachowskie Skały są najbardziej spektakularnym miejscem w Czeskim Raju. Siłą rzeczy jest tu więc też najwięcej turystów – mówi Dominik. I rzeczywiście, po dniach, gdy wędrowałem niemal w samotności, teraz muszę przyzwyczaić się do obecności ludzi. Latem w wąskich przejściach tworzą się kolejki i zatory. Najlepiej więc przyjeżdżać tu późniejszą wiosną lub wczesną jesienią. Dominik prowadzi mnie do Mysiej Dziury, najwęższego korytarza skalnego na tym terenie, który okazuje się nieco większą szczeliną w ścianie. Przez pęknięcie idą wykute schodki, zdecydowanie nie jest to jednak miejsce dla osób z klaustrofobią. Kto jest nieco potężniej zbudowany, będzie musiał tu mocno wciągać brzuch. Przeciskamy się jakoś i docieramy do kolejnego punktu widokowego. Z szerokiej platformy patrzymy na bogactwo form, jakie stworzyły tu siły natury. Szlak wyprowadza nas spośród maczugowatych skał i prowadzi do barokowego miasteczka Jiczyn. To jedna z piękniejszych miejscowości w Czechach – z imponującymi arkadami wokół rynku, którego bruk tworzy ogromną szachownicę – teraz wydaje mi się jednak głośna, gwarna i zatłoczona. Przez chwilę czuję się zagubiony, ale nie powinienem się dziwić – przecież opuściłem właśnie raj. Czeski Raj – informacje praktyczne Dojazd Z Polski do miasta Turnov – najlepszej bazy wypadowej do Czeskiego Raju – najlepiej dojechać autem. Turnov leży tuż za naszą granicą. Jeżeli wolisz podróże samolotem, musisz lecieć do Pragi, a stamtąd autobusem, który zawiezie cię na miejsce w 1,5 godz. (ok. 25 zł). Przy zamku Hrubá Skála w Radvanovicach rozpoczyna się niebieski szlak. Pierwsze skalne ostańce zaczynają się po kwadransie marszu. Przy przystanku „zamek” można pozostawić auto. To koszt 25 koron (4,3 zł) za godz. Noclegi W zamku Hrubá Skála możesz liczyć na nocleg w przestronnych pokojach urządzonych w historycznym stylu. Jeżeli ci się poszczęści, po wejściu w pokoju znajdziesz butelkę wina musującego. Ceny: od ok. 350 zł za noc. Apartamenty U Zlaté Brány. Klimatyczna miejscówka z małym basenem i sielskim krajobrazem za oknem. Od 230 zł za dwójkę. Jedzenie W Detenicach działa Browar Zamkowy (wstęp ok. 20 zł) połączony z karczmą. W dawnych piwnicach o barokowych sklepieniach urządzono sale pokazowe, w których zobaczysz tradycyjne metody wyrobu czeskiego piwa i będziesz mógł wziąć udział w degustacji. W stylizowanej na średniowiecze karczmie spróbujesz natomiast najbardziej tradycyjnych lokalnych specjałów. Warto wiedzieć Wstęp na teren Skalnego Miasta jest bezpłatny. Zwiedzić je można w 2 godz. Większość zamków i innych zabytków jest w poniedziałki zamknięta. Nasz ekspert Michał Głombiowski dziennikarz, podróżnik, autor książek. Stały współpracownik magazynu „National Geographic Traveler".
Al Naslaa to najdziwniejsza skała na świecie. Jej kształt tłumaczą różne teorie – niektóre bardzo dziwne
Al Naslaa to skała, która wygląda, jakby została przecięta mieczem albo laserem. Tak przynajmniej twierdzą zwolennicy teorii spiskowych. Wyjątkowa formacja intryguje jednak nie tylko kształtem.
W tym artykule: Gdzie znajduje się Al Naslaa? Petroglify na skale Al Naslaa Jak powstała ta formacja skalna? Zwiedzanie skały Al Naslaa Wiele państw na świecie walczy o turystów, bijąc kolejne architektoniczne rekordy. Niemal co roku słyszymy o najwyższych, największych czy innych „naj” w budownictwie. Od zarania dziejów najsprawniejszymi budowniczymi są jednak siły natury. W odróżnieniu od dzieła ludzkich rąk nie zawsze jesteśmy w stanie wytłumaczyć, skąd wzięły się niektóre dzieła w przyrodzie. Jedna z największych zagadek geologicznych na Ziemi znajduje się w Arabii Saudyjskiej. Słyszeliście o skale Al Naslaa? Gdzie znajduje się Al Naslaa? Wyjątkowa formacja leży w północno-zachodniej Arabii Saudyjskiej. Jej dokładna lokalizacja to odległy region Tabuk otoczony rozległymi obszarami pustyni. W teorii takie miejsce nie zachęca do eksploracji. A jednak, dzięki Al Naslaa przybywa tam coraz więcej (choć o tłumy to nie są) osób zainteresowanych geologią, archeologią, a nawet... teoriami spiskowymi. To dlatego, że najbardziej intrygującym elementem skały jest wąska przestrzeń między dwiema jej częściami. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że pasek wygląda jak odmierzony od linijki. Kiedy i w jaki sposób powstał? Spekuluje się, że skała pękła na skutek naturalnych procesów, takich jak erozja i korozje naprężeniowe. Nie brakuje też głosów, jakoby formacja powstała z udziałem ludzi lub istot pozaziemskich. Cała formacja mierzy około 6 metrów wysokości i 9 metrów szerokości. Podział na dwie niemal równe części to niejedyne, co w niej intryguje. Obie połówki skały stoją pionowo na małych cokołach, ponoć przecząc prawom grawitacji. Co ciekawe, południowo-wschodnia ściana Al Naslaa jest pokryta licznymi petroglifami. Tajemnicze skały sprzed 3,48 mld lat najstarszym dowodem istnienia życia na Ziemi Naukowcy przeprowadzili nowe analizy potwierdzające, że formacje skalne z północno-zachodniej Australii są pochodzenia biologicznego. Czyli że stanowią pozostałość mikroorganizmów, któr... Petroglify na skale Al Naslaa Petroglify, czyli wyryte w skale rysunki, na Al Naslaa są dla badaczy źródłem wiedzy o ludziach, którzy tysiące lat temu zasiedlali ten obszar lub przynajmniej go mijali. Są też ważnym elementem dziedzictwa archeologicznego i kulturowego Arabii Saudyjskiej. Prawdopodobnie pochodzą jeszcze z czasów prehistorycznych. Wiele z nich przedstawia zwierzęta, sceny polowań i postacie ludzkie. Niektóre z petroglifów można interpretować jako symbole religijne lub duchowe czczone przez ówczesne lokalne kultury. Eksperci wskazują również na ich znaczenie astronomiczne. Petroglify o geometrycznych kształtach mogły służyć do nawigacji lub śledzenia wydarzeń na niebie. Niewykluczone, że wykorzystywano je także podczas rytuałów związanych z kosmosem. Nadal nie zostały jednak w pełni odszyfrowane. Kiedy tak się stanie, możemy otrzymać zupełnie nową wiedzę o praktykach starożytnych astronomów i matematyków. Jak na razie o tych konkretnych petroglifach więcej jednak nie wiemy, niż wiemy. Badacze podkreślają, że rysunki są dowodem na to, że niemal od zawsze ludziom towarzyszyło pragnienie rejestrowania i przekazywania swoich doświadczeń, przekonań i historii poprzez sztukę. Jak powstała ta formacja skalna? Pomimo różnych teorii, dokładna przyczyna pęknięcia skały Al Naslaa pozostaje przedmiotem trwających badań geologicznych. Jedna z najpopularniejszych teorii (żadna nie została jeszcze potwierdzona) mówi o efekcie naturalnego wietrzenia i erozji zachodzącej przez miliony lat. Al Naslaa jest piaskowcem, a to rodzaj skały znany z warstw i uskoków. Połączenie wiatru, deszczu, wahań temperatury i sił geologicznych miało zdaniem ekspertów doprowadzić do pęknięć naprężeniowych wzdłuż istniejących linii. Ostatecznie pęknięcie mogło zatem wynikać z istniejących słabości w strukturze skały. Niektórzy geolodzy sugerują z kolei, że do pękania skały mogły przyczynić ruchy skorupy ziemskiej. Jest to możliwe, ponieważ Al Naslaa znajduje się regionie doświadczającym aktywności tektonicznej naszej planety. Jak wiadomo, pustynie to jedne z miejsc, gdzie amplitudy temperatur są najbardziej odczuwalne. Jedna z teorii sugeruje, że to właśnie wahania pogody miały doprowadzić do tego, że formacja skalna wygląda dziś tak, jak wygląda. Chodzi konkretnie o zjawisko nazywane w języku angielskim „frost wedging”. W tym przypadku miałoby ono polegać na tym, że woda przedostawała się do pęknięć w skale. Następnie zamarzała, a więc automatycznie zajmowała więcej miejsca, potencjalnie prowadząc do pękania skał. Brak jednoznacznych dowodów geologicznych i niezwykła precyzja pęknięcia przyczyniły się do tego, że część osób wierzy, iż Al Naslaa to zasługa ludzi lub kosmitów. Jest to jednak mało prawdopodobne. Zwiedzanie skały Al Naslaa Dzięki swoim unikalnym cechom skała Al Naslaa stała się jedną z największych atrakcji w kraju. Napływ turystów przyniósł Arabii Saudyjskiej zarówno możliwości, jak i wyzwania. Ważne jest, aby zachować i chronić to zagadkowe miejsce. Turyści muszą więc najpierw uzyskać zezwolenie na wycieczkę lub podróżować z autoryzowanymi przewodnikami. Taka praktyka pomaga monitorować liczbę odwiedzających oraz minimalizuje potencjalne szkody. Dodatkowo lokalne władze i organizacje przyrodnicze organizują akcje mające na celu wzrostu świadomości na temat znaczenia ochrony skały Al Naslaa i jej otoczenia. Programy te są skierowane zarówno do mieszkańców, jak i turystów. Formacja jest też stale monitorowana przez geologów badających to, jak wpływa na nią antropopresja. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
W tym kraju kamienie „ożywają”. Jak wyjaśnić to tajemnicze zjawisko?
„Żywe kamienie” w Rumunii rosną, przemieszczają się, a nawet się „rozmnażają”. To niezwykłe zjawisko, które trudno dokładnie wyjaśnić. Czym są tzw. trowanty?
W tym artykule: Czym są „żywe kamienie” w Rumunii? Naukowcy twierdzą, że trowanty mają zdolność „rozmnażania” się Jak powstały te nietypowe konkrecje? Niektóre trowanty potrafią się przemieszczać Costești to niewielkie rumuńskie miasteczko, położone na południu kraju i na zachód od Bukaresztu. Żyje tam ok. 12 tysięcy mieszkańców, dla których wszechobecne niedźwiedzie, Drakula lub wilkołak, to najmniejsze powody do zdziwienia. Nieopodal miasta znajdują się kamienie, które żyją własnym życiem. Czym są „żywe kamienie” w Rumunii? Dotychczas poświęcano im niewiele rzetelnych badań naukowych, chociaż zwracały uwagę lokalnych i zagranicznych badaczy. W Rumunii nazwano je trowantami (rum. trovanti). A nawet stworzono specjalny park (Muzeul Trovanților), w którym można dowiedzieć się więcej o tych enigmatycznych strukturach. Geolodzy twierdzą, że „żywe skały” są rodzajem konkrecji, czyli agregatu mineralnego, który powstaje wskutek stopniowego narastania minerałów. Co ciekawe, konkrecje występują nie tylko na Ziemi, ale również na innych planetach, m.in. na Marsie. Naukowcy twierdzą, że trowanty mają zdolność „rozmnażania” się Każda z nich wygląda inaczej, a ich kształt zależy od wielu czynników. Minerały tworzącej się konkrecji narastają wokół dowolnego obiektu w skale. Przyrastanie odbywa się zawsze od środka na zewnątrz. Trowanty zazwyczaj mają kulisty lub owalny kształt, chociaż zdarzają się wyjątki. Tajemnicze skały sprzed 3,48 mld lat najstarszym dowodem istnienia życia na Ziemi Naukowcy przeprowadzili nowe analizy potwierdzające, że formacje skalne z północno-zachodniej Australii są pochodzenia biologicznego. Czyli że stanowią pozostałość mikroorganizmów, któr... Naukowcy uważają, że trowanty są konkrecjami piaskowca, które pokrywa twarda warstwa piasku. Badania wykazały, że te struktury rosną o kilka centymetrów co 1000 lat. W Costești znajdziemy konkrecje różnej wielkości. Najmniejsze potrafią zmieścić się w dłoni, co oznacza, że są najmłodsze. Bo nowe „żywe skały” powstają regularnie, wskutek swoistej formy rozmnażania. Jak powstały te nietypowe konkrecje? Uczeni odkryli, że po opadach deszczu trowanty pęcznieją, a na ich powierzchni powstają okrągłe narośle. Później odrywają się one od skały i tworzą niezależne formy. – Historia powstania trowantów jest raczej prosta. Około siedem milionów lat temu na tym obszarze znajdowała się delta rzeki. Na równinie tej występowały osady, przede wszystkim piaskowce i mułowce, które były zbierane z całego kontynentu przez prehistoryczną rzekę. Z czasem substancje mineralne zaczęły rozpuszczać się w roztworach, co umożliwiła cyrkulacja wody – wyjaśnia Florin Stoican, rumuński badacz i zarządca Parku Narodowego Buila-Vanturarita, w którym również można spotkać trowanty. Naukowcy potwierdzają: to najgorętsza skała, którą odkryto na Ziemi Po raz pierwszy została odkryta w 2011 roku. Drobna skała znajdowała się w kraterze uderzeniowym Mistastin w Kanadzie. Wieloletnie badania wykazały, że osiągnęła temperaturę 2370 stopni C... – Te minerały były jak cement i „sklejały” różne cząstki osadowe. Współcześnie możemy wyróżnić trowanty o zróżnicowanym składzie. Jedne powstają z piaskowca, a inne ze żwiru – dodaje Stoican. Niektóre trowanty potrafią się przemieszczać Pozostaje również pytanie, dlaczego rumuńskie „żywe skały” potrafią się poruszać? Naukowcy twierdzą, że to zjawisko nie jest niczym niezwykłym. Do takiej sytuacji dochodzi również po ulewnych opadach deszczu. W konkrecji zachodzi wówczas reakcja chemiczna, która powoduje wzrost ciśnienia. To zaś przekłada się na zwiększenie struktury i zmianę kształtu. Niekiedy dochodzi do przesunięcia środka ciężkości, co sprawia, że kamień się przemieszcza. Trowanty można znaleźć nie tylko w Costești, ale na całym terytorium Rumunii. Nietypowe konkrecje występują między innymi: w okolicach Chiojdu, niedaleko Feleacu, w Ulmet, na Wyżynie Transylwańskiej, w pobliżu Munții Berzunți, niedaleko żwirowni w Hăşdat, nieopodal wioski Viişoara, w pobliżu wsi Clit, w górach Mezeş, na lewym brzegu Tazlău, w pobliżu wsi Domneşti. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Co to jest magma? Stopiona skała z głębi Ziemi może osiągać bardzo wysokie temperatury
Gdy lawa wypływa z wulkanu, robi wielkie wrażenie. Jej potoki wyglądają pięknie, ale są śmiertelnie niebezpieczne. Wyjaśniamy, co to jest magma i jakie ma właściwości.
W tym artykule: Temperatura magmy Jak lawa wydostaje się z wulkanu Rodzaje magmy Erupcje lawy a masowe wymierania Skały magmowe Zanim wyjaśnimy, co to jest magma, warto przypomnieć sobie, jak zbudowana jest nasza planeta. Pod względnie stałym gruntem, na którym żyjemy (czyli skorupą ziemską, Ziemia jest o wiele gorętsza i bardziej niespokojna. Wysoka temperatura w jej wnętrzu sprawia, że substancje, które dla nas są skałami, występują w formie płynnej, zwanej magmą. Tworzy ona tzw. płaszcz Ziemi, który ma ok. 2,9 tys. km grubości. Temperatura magmy W górnej części płaszcza panują temperatury rzędu kilkuset stopni. To w połączeniu z wysokim ciśnieniem wystarczy, by skały stały się płynne. Magma zawiera krzemiany i glinokrzemiany, tlenki i siarczki oraz wodę i gazy. Temperatura magmy waha się od 650 do 1250 st. C. Gdy wydostanie się na powierzchnię Ziemi, staje się bardzo groźna. Z łatwością niszczy wytwory naszej cywilizacji. Superwulkany - jak powstają i jakie są znane superwulkany? Jak powstają superwulkany? Gdzie są zlokalizowane? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. Warto w tym momencie zastanowić się, jak powstaje wulkan. Czasami magma z płaszcza przesuwa się ku górze. Najczęściej dochodzi do jej zastygnięcia w szczelinach skalnych, w następstwie czego powstają formy skalne zwane intruzjami. Te tworzą coś w rodzaju zbiornika gromadzącego płynną magmę. W większości przypadków ulega ona zastygnięciu i nie wydostaje się na powierzchnię. Zdarza się jednak, że intruzja tworzy ognisko magmowe, w którym znajduje się magma w stanie ciekłym. Wówczas, będzie wydostawała się na powierzchnię do momentu, aż zakrzepnie. Magmę, która wydostała się na powierzchnię Ziemi nazywamy lawą. Jak lawa wydostaje się z wulkanu Magma w warunkach wysokiego ciśnienia wznosi się i gromadzi w wielkich podziemnych komorach, z których wydostanie się podczas erupcji. Najpierw powstają w niej kryształy niewielkich rozmiarów, a woda i pęcherzyki gazu powodują wzrost ciśnienia, aż ruszą do góry, torując sobie drogę przewodem wulkanicznym ku powierzchni. Erupcja następuje z centralnego krateru lub otworów pasożytniczych na stokach wulkanu. Erupcje szczelinowe są związane z zespołem otworów ułożonych w jednej linii, wzdłuż szczeliny w obrębie wulkanu. Wszystkie trzy typy otworów są zasilane przez wypełnione magmą kanały. Produktami erupcji są potoki lawowe i materiał piroklastyczny. Para wodna, gazy i fragmenty skał tworzą dymiący obłok, towarzyszący erupcji. Magma, która nie osiągnęła powierzchni ziemi, może się ochładzać i zastygać. Rodzaje magmy Magma może mieć różną gęstość. W zależności od tego powstają różne rodzaje wulkanów: magma gęsta – ma odczyn kwaśny, a w jej składzie występuje znaczna zawartość dwutlenku krzemu. W miejscach, gdzie dominuje, tworzą się wyższe wulkany stożkowe; magma rzadka – ma odczyn zasadowy i jest uboga w dwutlenek krzemu. Tworzy bardziej spłaszczone wulkany tarczowe. Podwodne wulkany – jak powstają i gdzie występują? Jak powstaje wulkan podwodny? Gdzie występują tego typu formacje geologiczne? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. Ze względu na pochodzenie wyróżniamy następujące rodzaje magmy: magma pierwotna, magma macierzysta, magma pochodna, magma resztkowa. Erupcje lawy a masowe wymierania W ciągu ostatnich 500 mln lat na Ziemi doszło do pięciu masowych wymierań istot żywych. Każde z nich zbiegało się w czasie z ogromnymi erupcjami lawy. Nie były to pojedyncze zdarzenia, lecz całe serie trwające przez setki tysięcy lat. Do atmosfery trafiało wówczas mnóstwo gazów i pyłów, prowadząc do głębokich zmian klimatu. Zastygła lawa pokrywała ogromne tereny. Jedno z takich zjawisk miało miejsce 66 mln lat temu, czyli wtedy, kiedy wyginęły dinozaury. Wówczas na terenie Indii powstały tzw. trapy. To ogromne pokrywy z lawy, mające łącznie 500 tys. km kw. powierzchni i grubość sięgającą 2 km. Podobne formacje znajdują się na Syberii i na płaskowyżu Kolumbia w północno-zachodnich Stanach Zjednoczonych. W Polsce niewielkie pokrywy lawowe występują w Sudetach. Skały magmowe Jeśli magma zakrzepnie w głębi Ziemi albo to samo zrobi lawa na jej powierzchni, powstają skały magmowe. Dzielimy je na trzy główne rodzaje: Super-wulkan pod Yellowstone jest wciąż aktywny i pełen magmy Około 10.000 obiektów geotermalnych w Yellowstone wskazuje na tajemniczy, bardzo gorący punkt pod skorupą ziemską. skały wulkaniczne – np. bazalt, andezyt, melafir, trachit, latyt, dacyt, ryolit, porfir, obsydian, spilit, skały żyłowe – lamprofiry, diabazy, pegmatyty, skały głębinowe – np. perydotyt, gabro, dioryt, noryt, granodioryt, sjenit, monzonit, granit, karbonatyty. Skały magmowe mają zwykle strukturę krystaliczną. Wielkość kryształów w skale zależy od szybkości krzepnięcia magmy.
Jak rozwija się życie głęboko pod ziemią? Odpowiedź dają wody gruntowe liczące 1,2 miliarda lat
Wody gruntowe odkryte w RPA okazały się cennym źródłem wiedzy o podziemnej energii. Jak korzystają z niej organizmy żywe?
W tym artykule: Co zdradzają wody gruntowe? Podziemna dyfuzja Energia dla wszystkich Naukowcy zaglądają coraz głębiej pod powierzchnię naszej planety. Co tam znajdziemy? Na przykład liczące 1,2 miliarda wody gruntowe. Odkrycie jest efektem prac międzynarodowego zespołu naukowców w kopalni złota i uranu w Moab Khotsong w RPA. To nie tylko ciekawostka, ale też, a może i przede wszystkim, cenne źródło wiedzy o tym, jak podtrzymywane jest życie pod ziemią. Przełomowe znalezisko zostało opisane na łamach czasopisma naukowego „Nature Communications”. – Po raz pierwszy widzimy, w jaki sposób energia magazynowana głęboko pod powierzchnią Ziemi może być uwalniana w jej skorupie. To jak puszka Pandory produkująca hel i wodór. Możemy nauczyć się wykorzystywać ją z korzyścią dla głębokiej biosfery na skalę globalną – mówi Oliver Warr, pracownik naukowy w Departamencie Nauk o Ziemi na Uniwersytecie w Toronto. Co zdradzają wody gruntowe? To nie pierwsze tego typu odkrycie. 10 lat temu naukowcy znaleźli wody gruntowe liczące miliard lat po kanadyjską tarczą. To region geograficzny i geologiczny w Ameryce Północnej. – Teraz, 2,9 km pod powierzchnią Ziemi, w Moab Khotsong, odkryliśmy, że skrajne punkty światowego obiegu wody są bardziej rozpowszechnione, niż wcześniej sądzono – dodaje Barbara Sherwood Lollar, profesor na Wydziale Nauk o Ziemi na Uniwersytecie w Toronto. W kopalni złota i uranu naukowcy odkryli duże ilości helu, neonu, argonu i ksenonu oraz nieznany do tej pory izotop kryptonu. W badanych podziemnych skałach naturalnie występują też pierwiastki promieniotwórcze. Ich rozpad doprowadza do emisji promieniowania alfa, beta i gamma. To z kolei wywołuje tak zwane reakcje radiogeniczne w otaczających skałach i płynach. Pod wpływem promieniowania powstają również duże ilości wodoru. Pierwiastek ten jest niezbędnym źródłem energii dla żyjących pod ziemią drobnoustrojów, które nie są w stanie przeprowadzać fotosyntezy. Polska jest jednym z najuboższych w wodę krajów europejskich. „Pustynnieje na naszych oczach” W wodzie powstało życie, woda jest najważniejszym komponentem ciała wszystkich organizmów. U dorosłego człowieka woda stanowi ok. 60-75% masy ciała. Bez wody nie ma życia na Ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-ostatnich-latach-poziom-wod-gruntowych-w-polsce-obnizyl-sie-o-dwa-metry-zasoby-wodne-nie-odnawiaja-sie-w-takim-tempie-jak-dawniej-fot-getty-images-f60d6f7.jpeg" width="938" height="527" alt="W ostatnich latach poziom wód gruntowych w Polsce obniżył się o dwa metry. Zasoby wodne nie odnawiają się w takim tempie, jak dawniej (fot. Getty Images)" title="W ostatnich latach poziom wód gruntowych w Polsce obniżył się o dwa metry. Zasoby wodne nie odnawiają się w takim tempie, jak dawniej (fot. Getty Images)" /> Podziemna dyfuzja Hel i neon to pierwiastki o małych masach, co pozwala ocenić ich potencjał transportowy. To cenna wiedza. Wody gruntowe są od siebie odizolowane krystalicznymi skałami o niskiej porowatości i bardzo rzadko się mieszają. Rozwiązaniem ma być dyfuzja. Naukowcy przypuszczają, że proces zachodzi tam mimo upływu ponad miliarda lat. – Nasze wyniki pokazują, że dyfuzja umożliwiła przetransportowanie od 75 do 82 procent helu i neonu pierwotnie wytwarzanych w reakcjach radiogenicznych – wyjaśnia Warr. To kolejne przełomowe odkrycie, biorąc pod uwagę to, że globalne rezerwy helu powoli się wyczerpują, a na popularności zyskują bardziej zrównoważone zasoby. W końcu nie tylko ludzie polegają na podziemnych źródłach energii. Tego jeszcze o Ziemi nie wiedzieliśmy. Po powierzchni jej jądra raz na 7 lat przebiega fala magnetyczna! Naukowcy natrafili na kolejną zagadkę związaną z wnętrzem naszej planety. Pomiary satelitarne i powierzchniowe wykazały, że na granicy jądra i płaszcza Ziemi oscyluje fala magnetyczna, kt.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tego-jeszcze-o-ziemi-nie-wiedzielismy-po-powierzchni-jej-jadra-raz-na-7-lat-przebiega-fala-magnetyczna-fot-felix-gerick-849af0f.jpeg" width="938" height="380" alt="Tego jeszcze o Ziemi nie wiedzieliśmy. Po powierzchni jej jądra raz na 7 lat przebiega fala magnetyczna! (fot. Felix Gerick)" title="Tego jeszcze o Ziemi nie wiedzieliśmy. Po powierzchni jej jądra raz na 7 lat przebiega fala magnetyczna! (fot. Felix Gerick)" /> Energia dla wszystkich – Produktami reakcji radiogenicznych są zarówno hel, jak i wodór. Możemy zatem obliczyć nie tylko transport helu, ale też obliczyć strumień energii wodoru z głębi Ziemi podtrzymujący przy życiu podpowierzchniowe mikroby – dodaje Warr. Autorzy badań podkreślają, że takie obliczenia są niezbędne, aby zrozumieć, w jaki sposób rozwija się życie pod powierzchnią Ziemi. A także jak taka energia może być dostępna na pozostałych planetach Układu Słonecznego i egzoplanetach. Źródło: Nature Communications
Curiosity znalazł na Marsie dwie dziwacznie skręcone skalne wieże. Czy to tzw. bajeczne kominy?
Łazik Curiosity pracuje na Czerwonej Planecie już dziesiąty rok. I ciągle dokonuje nowych odkryć, które uzupełniają naszą wiedzę o historii i geologii Marsa. A czasem – zwyczajnie zaskakują, pokazując, jak bardzo Mars różni się od Ziemi.
W tym artykule: Co to są bajeczne kominy? Gdzie znajduje się Curiosity? Jak długo Curiosity pracuje na Marsie? Tym razem łazik Curiosity sfotografował dwie skalne wieżyczki. Na tle rdzawego podłoża słupki wyglądają jak screen z gry komputerowej lub storyboard filmu science fiction. Dwie cienkie, wyginające się kolumny są poskręcane. Tak, jakby ktoś uformował je z modeliny albo innego plastycznego materiału, który został następnie utwardzony. Łazik marsjański sfotografował ten dziwny obiekt 17 maja. Zdjęcie zostało jednak pokazane dopiero w zeszłym tygodniu przez SETI. SETI publikuje zdjęcia robione przez różne instrumenty naukowe w Układzie Słonecznym na swoim koncie twitterowym. View oEmbed on the source website Zdaniem ekspertów dziwne formacje na Czerwonej Planecie powstały z materiału przypominającego cement. Musiał on wypełniać pęknięcia w podłożu skalnym. Kiedy skała została starta na skutek erozji, na powierzchni pozostały tylko fantazyjnie uformowane „plomby”. Co ciekawe, mimo że wieżyczki są bardzo cienkie, nie upadają pod swoim ciężarem. To efekt słabszego niż ziemskie przyciągania grawitacyjnego na Marsie. Co to są bajeczne kominy? W podobny sposób do opisanego wyżej powstają również niezwykłe formacje skalne na Ziemi. Nazywane bywają hoodoo lub bajecznymi kominami. Zazwyczaj składają się z podstawy w kształcie walca różnej wielkości, na którym leży mniejsza lub większa „pokrywka”. Przypominające grzyby skały zdobią krajobraz tureckiej Kapadocji czy francuskiej doliny Durance. Można je też podziwiać w Utah. Powstają ze skał osadowych o różnej odporności na erozję, najczęściej w suchym klimacie. W niektórych miejscach, np. w Bryce Canyon w Utah, mogą mieć wysokość dziesięciopiętrowego budynku. Gdzie znajduje się Curiosity? Poskręcane kolumny to kolejne odkrycie łazika Curiosity. Stanowiący serce misji Mars Science Laboratory pojazd pracuje w kraterze Gale, jednym z ogromnych kraterów marsjańskich. Gale ma ponad 150 km średnicy. Powstał ok. 3,5–3,8 mld lat temu na skutek uderzenia potężnej asteroidy. Krater został wybrany na miejsce lądowania łazika, ponieważ ma bardzo urozmaiconą rzeźbę. W jego środku wznosi się potężna góra – Aeolis Mons. Składa się ona z warstw skał osadowych, których badanie pozwala prześledzić geologiczną historię Czerwonej Planety. Curiosity bada właśnie Aeolis Mons i otaczające górę równiny. Czym są „zagadkowe drzwi" na Marsie? Jest naukowe wyjaśnienie Fani teorii spiskowych będą rozczarowani. To nie są sekretne drzwi do świata Marsjan… Podejrzewa się też, że Gale jest wyschniętym jeziorem. Na jego dnie mogła znajdować się kiedyś płynna woda, a w niej – pozaziemskie życie mikrobiologiczne. Curiosity jest wyposażony w wiertarkę udarową, którą rozwierca marsjańskie skały. Próbki następnie przenoszone są do laboratorium na pokładzie łazika, gdzie badany jest ich skład. Jak długo Curiosity pracuje na Marsie? W chwili pisania tego artykułu Curiosity spędził już na Marsie prawie 3,5 tys. soli, czyli dób marsjańskich. Przejechał prawie 30 kilometrów. Waży blisko 900 kilogramów, mając na swoim pokładzie dziesięć instrumentów naukowych oraz kilkanaście kamer. Perseverance: rok na Marsie. Co udało się odkryć marsjańskiemu łazikowi NASA? Od udanego lądowania na Czerwonej Planecie najnowszego łazika – laboratorium NASA, czyli Perseverance – mija rok. Przez ten czas robot wielkości SUV-a i jego przyjaciel, pierwszy marsjański... Mimo że jego misja miała skończyć się dawno temu, łazik nadal działa, dokonując ciekawych odkryć. Kilka miesięcy temu, w lutym tego roku, Curiosity przesłał na Ziemię fotografię innej dziwnej formacji skalnej. Było to coś, co przypominało nieduży skalny kwiat. Przypuszcza się, że powstał podobnie jak odkryte w maju „dwie wieże”. Źródło: NASA. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Sensacyjne odkrycie w soli sprzed 830 mln lat. Wewnątrz kryształka znajduje się potencjalnie żywy mikroorganizm
Uczeni odkryli ślady prokariontów i eukariontów, które zostały uwięzione w prehistorycznej soli kamiennej. Kryształ ma ponad 830 milionów lat. Oznacza to, że mikroorganizm, który znajduje się w środku, jest ponad 3 razy starszy niż pierwsze dinozaury.
W tym artykule: Naukowcy odkryli tajemniczą inkluzję, która znajdowała się w skale sprzed 830 mln lat Mikroorganizmy zostały uwięzione w tzw. inkluzji płynnej Autorzy twierdzą, że ich odkrycie może być przełomem w kontekście badań nad historią Ziemi Halityt, który potocznie nazywa się solą kamienną, jest monomineralną skałą, która zbudowana jest z halitu. Sole kamienne to skały osadowe pochodzenia chemicznego, które powstają w wyniku silnego parowania wody morskiej lub słonych jezior w suchym i gorącym klimacie. Naukowcy odkryli tajemniczą inkluzję, która znajdowała się w skale sprzed 830 mln lat Czasem zdarza się, że w trakcie powstawania poszczególnych minerałów, w ich wnętrzu uwięzione zostanie ciało obce, które nazywamy inkluzją. Wszelkie organizmy żywe prędzej czy później jednak umierają. Do tej pory najstarsze inkluzje liczyły ok. 240 mln lat. Teraz okazuje się, że naukowcy z Australii odnaleźli prawdopodobnie żywy mikroorganizm, który może mieć nawet aż 830 mln lat. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Geology”. Naukowcy potwierdzają: to najgorętsza skała, którą odkryto na Ziemi Po raz pierwszy została odkryta w 2011 roku. Drobna skała znajdowała się w kraterze uderzeniowym Mistastin w Kanadzie. Wieloletnie badania wykazały, że osiągnęła temperaturę 2370 stopni C... Naukowcy z Uniwersytetu West Virginia prowadzili badania nad inkluzjami w minerałach, które pochodzą z neoproterozoicznej formacji Browne w środkowej Australii. Dziś jest to pustynia, ale w czasach prehistorycznych znajdowało się tu morze o znacznym zasoleniu. Mikroorganizmy zostały uwięzione w tzw. inkluzji płynnej W trakcie petrograficznej analizy oraz spektroskopii UV-VIS odkryli, że w przynajmniej 40% badanych kryształów znajdują się ślady mikroorganizmów. Minerały wydobyto z głębokości ok. 1500 m. Uczeni twierdzą, że niektóre były bardzo dobrze zachowane. – Od 830 milionów lat, czyli od momentu wytworzenia się minerału, te mikroorganizmy nie uległy znaczącemu rozkładowi. Możemy z łatwością je zidentyfikować – piszą autorzy. Według uczonych płyny, które zamknęły się wewnątrz kryształków, stały się dla tych ciał obcych czymś w rodzaju „mikrośrodowiska”, które umożliwiało życie przez bardzo długi czas. Pod ziemią jest cały nowy świat. "Dookoła są niesamowite i niespodziewanie niecodzienne organizmy" Naukowcy odkryli ogromne ilości bakterii, które funkcjonują na granicy życia i śmierci. Mikroorganizmy żyją bardzo głęboko pod ziemią, a ich odkrycie zmienia sposób patrzenia nauki na ca... W kryształkach halitytu odnaleziono ślady prokariontów i eukariontów – Gdy kryształki soli kamiennej tworzą się w słonych wodach powierzchniowych, zatrzymują wodę pierwotną w tak zwanych inkluzjach płynnych – przekazała Sara Schreder-Gomes, geolog i główna autorka badań z Uniwersytetu West Virginia. – Oprócz uwięzienia płynu, w środku mogą znaleźć się wszelkie organizmy, które znajdowały się w pobliżu lub na powierzchni nowo tworzonego minerału – wyjaśnia Schreder-Gomes. Po raz pierwszy zaobserwowano bakterie żywiące się metalem. Odkryto je przez przypadek Czerpanie kalorii z metalu to dość niezwykły sposób odżywiania. Przez ponad 100 lat naukowcy podejrzewali, że tak funkcjonujące bakterie istnieją, ale nie mogli tego udowodnić. Aż do teraz. Autorzy twierdzą, że ich odkrycie może być przełomem w kontekście badań nad historią Ziemi Wiele wskazuje na to, że niektóre odnalezione mikroorganizmy wciąż żyją, zauważa uczona. Geolożka zaznacza, że to zjawisko nie jest do końca zrozumiałe, natomiast nie jest niemożliwe. Autorzy twierdzą, że dalsze badania mogą doprowadzić do lepszego zrozumienia historii naszej planety. Uczeni twierdzą, że ich badania ogromną wartość naukową. Mikroorganizmy zawarte w halicie mogą zawierać informacje o temperaturze i składzie chemicznym wody w momencie kształtowania soli kamiennej. Oznacza to, że minerał ten może się okazać cennym źródłem wiedzy do badań starożytnych śladów życia. Autorzy przekonują, że odkrycie może być cenne również w kontekście badań środowiska marsjańskiego oraz potencjalnego dawnego życia na Marsie. Na Czerwonej Planecie odnaleziono bowiem pokłady soli, a to znaczy, że prawdopodobnie warto przyjrzeć się tym minerałom lepiej. Źródło: Geology.
Woda na Marsie – co się z nią stało? NASA: może być „uwięziona” w minerałach
Gdzie zniknęły oceany pokrywające niegdyś powierzchnię Czerwonej Planety? Rozwiązanie zagadki proponuje nowa teoria dotycząca geologii Marsa.
W tym artykule: Woda na Marsie – kiedy zniknęła? Woda na Marsie – czy jest uwięziona w minerałach? Woda na Marsie – czy można ją odzyskać? Skorupa Marsa może kryć olbrzymie ilości wody. Podobnie jak skorupa ziemska, czego dowodzą odkrycia dotyczące możliwości utrzymywania się H2O w postaci wodorotlenków uwięzionych w minerałach na naszej planecie. W zależności od sposobu liczenia, w marsjańskich skałach może kryć się od 30 do niemal 99 proc. wody, która znajdowała się na planecie 3,7 mld lat temu. Było jej tam wówczas tyle, że oceany i jeziora miały od 100 do 1500 metrów głębokości. Woda na Marsie – kiedy zniknęła? Czy zdołamy przekształcić kiedyś Marsa w drugą Ziemię? Obecnie istnieje kilka planów umieszczenia astronautów i osadników na Marsie. Ale jeśli naprawdę chcemy tam kiedyś zamieszkać, będziemy musieli przeprowadzić gruntowną transformację plan... Nadal nie wiadomo, dlaczego woda na Marsie znikła. Od dawna przyjmowano, że stało się to po utracie pola magnetycznego Czerwonej Planety. Doprowadziło do tego szybsze niż w przypadku Ziemi wystygnięcie zewnętrznego jądra planety, a to jądro wytwarza magnetosferę. Mars stracił wówczas swoją atmosferę. A z nią także wodę, która po prostu została „wywiana” w przestrzeń kosmiczną. Jednak nowe badanie, przeprowadzone na zlecenie NASA, sugeruje coś innego. Woda na Marsie – czy jest uwięziona w minerałach? – Uważamy, że zewnętrzny płaszcz Marsa tworzą minerały, w których krystalicznej strukturze uwięziona została woda – tłumaczy dziennikarzom geolożka i badaczka planet Eva Scheller, główna autorka analizy opublikowanej w magazynie “Science”. Analiza sugerująca, że woda na Marsie nie „uleciała”, a została zatrzymana w minerałach, jest ciekawą propozycją rozwiązania wieloletniej zagadki. Co ważniejsze jednak, daje nadzieję dla przyszłych osadników na Marsie. Już dzisiaj dysponujemy technologią pozwalającą odzyskać wodę z minerałów. A woda to życie i źródło cennych gazów – tlenu i wodoru. Perseverance: rok na Marsie. Co udało się odkryć marsjańskiemu łazikowi NASA? Od udanego lądowania na Czerwonej Planecie najnowszego łazika – laboratorium NASA, czyli Perseverance – mija rok. Przez ten czas robot wielkości SUV-a i jego przyjaciel, pierwszy marsjański... Skupieni na poszukiwaniu wodoru naukowcy z Scheller na czele przyjęli w trakcie swoich badań, że woda na Marsie znikła między 4 a 3,7 mld lat temu. Weryfikując teorię o uciekaniu wody w przestrzeń kosmiczną, szukali na powierzchni planety deuteru, czyli ciężkiego wodoru. Od zwykłego wodoru ten izotop różni się masą jądra. Ma w nim zarówno proton, jak i neutron. Zwykły, lekki wodór ma w jądrze tylko proton. Gdyby woda faktycznie miała uciekać w przestrzeń wokół Marsa, na powierzchni powinno być więcej deuteru, niż go tam do tej pory odkryto. Woda na Marsie – czy można ją odzyskać? Założenie, że woda w postaci wodorotlenków została uwięziona w marsjańskich minerałach jest teorią wymagającą dalszego potwierdzenia. Jednak dobrze tłumaczy ona obecną proporcję deuteru do wodoru na powierzchni planety. Scheller i jej zespół uznali, że „część wody została w minerałach, a reszta uleciała”. W zależności od obliczeń, ta część w minerałach może stanowić od 1/3 do niemal całej wody jaka była kiedyś na Marsie. Najnowsze obliczenia dotyczące wody uwięzionej w skorupie ziemskiej i na jej powierzchni przedstawiają to w proporcjach 1,86 do 4,41. Prędkość dźwięku na Marsie jest inna niż na Ziemi. Co zaskakujące – różna dla różnych wysokości. „To unikalne doświadczenie słuchowe” Czerwona Planeta nadal kryje przed nami wiele niespodzianek. Jedna z nich została właśnie przypadkowo odkryta. Chodzi o prędkość dźwięku. Badając najniższą warstwę marsjańskiej atmosfe... W przypadku Ziemi wulkany mogą prowadzić recykling wody, topiąc minerały i uwalniając wodór i tlen z powrotem do atmosfery. Mars jest zimny i suchy, nie ma płyt tektonicznych. To, co utknęło w skałach skorupy, już tam pozostało. Źródło: Science.
Naukowcy potwierdzają: to najgorętsza skała, którą odkryto na Ziemi
Po raz pierwszy została odkryta w 2011 roku. Drobna skała znajdowała się w kraterze uderzeniowym Mistastin w Kanadzie. Wieloletnie badania wykazały, że osiągnęła temperaturę 2370 stopni Celsjusza.
W tym artykule: W wyniku uderzenia planetoidy wytworzyły się rekordowo wysokie temperatury Struktura cyrkonów to cenne źródło wiedzy o przeszłości Najnowsze badania potwierdzają dotychczasowe ustalenia Badania mogą być cenne w kontekście eksploracji kosmosu Skała po raz pierwszy została opisana przez naukowców w 2017 roku na łamach „Earth and Planetary Science Letters”. Już wtedy mogliśmy mówić o przełomie. Okazało się bowiem, że powstała w wyniku uderzenia planetoidy skała, jest dużo gorętsza niż większość ziemskiego płaszcza. W wyniku uderzenia planetoidy wytworzyły się rekordowo wysokie temperatury W Kanadzie, na półwyspie Labrador w prowincji Nowa Fundlandia znajduje się krater uderzeniowy o średnicy 28 kilometrów. Powstał w wyniku uderzenia planetoidy ok. 36 milionów lat temu. Obecność cyrkonu wokół krawędzi krateru sugeruje, że zderzenie ciała niebieskiego z naszą planetą wytworzyły temperatury nawet 2370°C. Zakrzywienie czasoprzestrzeni – skąd się bierze? Jak grawitacja wpływa na przestrzeń i czas Teoria względności opracowana przez Alberta Einsteina przewiduje, że grawitacja to zakrzywienie czasoprzestrzeni. Każda masa zmienia trajektorię pobliskich ciał. Sprawia też, że w jej pobli... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/zakrzywienie-czasoprzestrzeni-skad-sie-bierze-jak-grawitacja-wplywa-na-przestrzen-i-czas-fot-getty-images-8599e17.jpeg" width="938" height="613" alt="Zakrzywienie czasoprzestrzeni – skąd się bierze? Jak grawitacja wpływa na przestrzeń i czas (fot. Getty Images)" title="Zakrzywienie czasoprzestrzeni – skąd się bierze? Jak grawitacja wpływa na przestrzeń i czas (fot. Getty Images)" /> Michael Zanetti, profesor z Washington University St. Louis 5 lat temu odnalazł skałę wielkości pięści, która wytworzyła się na skutek uderzenia meteorytu. Co ciekawe, krater Mistastin przypomina kratery, które znajdują się na Księżycu. Właśnie dlatego, naukowcy bardzo często prowadzą tam testy łazików, które później zostają wysłane na naszego naturalnego satelitę. Struktura cyrkonów to cenne źródło wiedzy o przeszłości Naukowcy przeprowadzili analizę skały. Okazało się, że zawiera ślady cyrkonów. To niezwykle cenne minerały, które krystalizują się pod wpływem ekstremalnie wysokich temperatur. Uczeni podkreślają, że ich struktura jest bardzo istotnym źródłem informacji. Pomaga bowiem ustalić warunki, jakie występowały podczas ich powstawania. Autorem najnowszych badań jest Gavin Tolometti, doktor z Western University w Kanadzie. Postanowił przeanalizować 4 kolejne próbki cyrkonu, które pochodziły z różnych miejsc krateru Mistastin. Chodziło o to, aby zobaczyć, jak przebiegało uderzenie planetoidy z szerszej perspektywy. Atmosfera Ziemi się zmienia. Jaki był jej skład w przeszłości? Jaki będzie w przyszłości? Naszą planetę otacza atmosfera Ziemi. To mieszanina gazów, głównie tlenu i azotu. Tlen stanowi około jedną piątą składu atmosfery. Jednak nie zawsze tak było. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/atmosfera-ziemi-sie-zmienia-jaki-byl-jej-sklad-w-przeszlosci-jaki-bedzie-w-przyszlosci-fot-getty-images-3c3638d.jpeg" width="938" height="664" alt="Atmosfera Ziemi się zmienia. Jaki był jej skład w przeszłości? Jaki będzie w przyszłości? (fot. Getty Images)" title="Atmosfera Ziemi się zmienia. Jaki był jej skład w przeszłości? Jaki będzie w przyszłości? (fot. Getty Images)" /> Najnowsze badania potwierdzają dotychczasowe ustalenia 15 kwietnia opublikowany został nowy artykuł w „Earth and Planetary Science Letters”. Naukowcy potwierdzają, że skały odnalezione w kraterze powstały w temperaturze 2370 stopni Celsjusza. Badacze odnaleźli również ślady zupełnie nowych minerałów. – Zdaliśmy sobie sprawę, że jeżeli chcemy znaleźć dowody na tak wysokie temperatury, musimy analizować poszczególne regiony. Badanie losowych miejsc prowadzi donikąd – mówi Tolometti. Odkryty minerał to reidyt. Powstaje w sytuacji, gdy cyrkon poddany jest bardzo wysokiej temperaturze. Autorom udało się odnaleźć obecność trzech reidytów, które znajdowały się we wnętrzu cyrkonu. Uczeni podkreślają, że dzięki temu odkryciu udało im się obliczyć ciśnienie, które generowane jest podczas uderzenia meteorytu. Badania mogą być cenne w kontekście eksploracji kosmosu Badacze ustalili, że mówimy tutaj o wartościach nawet od 30 do 40 gigapaskali. Oznacza to, że w miejscu, w które bezpośrednio uderzyła planetoida, skały uległy stopieniu i wyparowaniu. W stronę Ziemi zmierza kosmiczny relikt sprzed 4 mld lat. To kometa o największym jądrze, jakie kiedykolwiek odkryto Potężna kometa leci w tej chwili w stronę Saturna. Naukowcy sfotografowali ją za pomocą Teleskopu Hubble’a i odkryli, że to największy obiekt tego typu, jaki kiedykolwiek znaleziono. Na sz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/w-strone-ziemi-zmierza-kosmiczny-relikt-sprzed-4-mld-lat-to-kometa-o-najwiekszym-jadrze-jakie-kiedykolwiek-odkryto-fot-nasa-esa-man-to-hui-macau-university-of-science-and-technology-david-jewitt-ucla-image-processing-alyssa-pagan-stsci-2b06903.jpeg" width="938" height="313" alt="W stronę Ziemi zmierza kosmiczny relikt sprzed 4 mld lat. To kometa o największym jądrze, jakie kiedykolwiek odkryto (fot. NASA, ESA, Man-To Hui (Macau University of Science and Technology), David Jewitt (UCLA). Image processing: Alyssa Pagan (STScI))" title="W stronę Ziemi zmierza kosmiczny relikt sprzed 4 mld lat. To kometa o największym jądrze, jakie kiedykolwiek odkryto (fot. NASA, ESA, Man-To Hui (Macau University of Science and Technology), David Jewitt (UCLA). Image processing: Alyssa Pagan (STScI))" /> Autorzy najnowszych badań twierdzą, że metoda, którą wykorzystali w najnowszym odkryciu, może być cenna w kontekście przyszłych prac m.in. na powierzchni Księżyca, a nawet Marsa. – Dzięki temu możemy dowiedzieć się, jak powstawały niektóre skały w naszym Układzie Słonecznym – podsumowuje Gavin Tolometti. Źródło: Live Science, Earth and Planetary Science Letters Metryka skał fałszowana ołowiem Występujący w wielu skałach cyrkon jest dla naukowców jak geologiczny zegar. Zawarte w tym minerale izotopy ołowiu i uranu pozwalają obliczyć wiek najstarszych skał, w tym takich, któr... Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Budowa wnętrza Ziemi. Jak zbudowana jest nasza planeta?
Geologów od dawna interesuje budowa wnętrza Ziemi. Poznając ją, możemy lepiej zrozumieć procesy zachodzące na naszej planecie. Jak jest ona zbudowana?
W tym artykule: Budowa wnętrza Ziemi Skorupa ziemska Płaszcz Jądro Skąd się bierze pole magnetyczne Dlaczego bieguny się przemieszczają Ziemia jest zaliczana do planet skalistych Układu Słonecznego. Oznacza to, że jej powierzchnia jest zbudowana ze skał. Jednak budowa wnętrza Ziemi jest bardziej skomplikowana. Wraz z głębokością rośnie temperatura i ciśnienie, a zamiast skał mamy płynną magmę w płaszczu i metalowe jądro Ziemi. Poszczególne warstwy Ziemi nazywamy geosferami. Budowa wnętrza Ziemi Znajomość budowy wnętrza Ziemi jest bardzo ważna. Dzięki tej wiedzy lepiej rozumiemy zjawiska takie jak ruch płyt tektonicznych, trzęsienia ziemi, erupcje wulkanów czy zmiany ziemskiego pola magnetycznego. Skorupa ziemska Według geologów Ziemia powstała 4,56 mld lat temu. Kiedy magmowe skały młodziutkiej planety stygły, na powierzchni powstała solidna skalna skorupa. Nazywamy ją skorupą ziemską. Składa się ona przede wszystkim z minerałów. Grubość skorupy ziemskiej wynosi od ok. 5 do 80 km. Stanowi ona 1,4 proc. objętości Ziemi oraz 0,3 proc. jej masy. Jest to najbardziej różnorodna chemicznie geosfera. Dowiercą się do płaszcza Ziemi. Ciekawe co znajdą To brzmi tak, jakby wizja z powieści Juliusza Verne'a stawała się rzeczywistością. Grupa naukowców wyrusza w morze by dokonać odwiertu i dotrzeć tak głębiej niż ktokolwiek do tej pory. Skorupa ziemska wchodzi w skład litosfery wraz z górną częścią położonego niżej płaszcza Ziemi. Warstwa wyznaczająca granicę między skorupą ziemską, a leżącym pod nią płaszczem to tzw. nieciągłość Mohorovičicia (inaczej nieciągłość Moho). Została nazwana na cześć chorwackiego naukowca Andrija Mohorovičicia. Warstwa ta leży pod ziemią na całym globie, jednak na zmiennej głębokości. Najgłębiej jest zagrzebana pod ciężkimi płytami kontynentalnymi – od 35 km do aż 80 km pod potężnymi masywami Himalajów i Andów. Najpłycej leży ona pod dnem oceanów – 5 do 8 km. Płaszcz Pod względnie stałym gruntem, na którym żyjemy, Ziemia jest o wiele gorętsza i bardziej niespokojna. Wysoka temperatura i ciśnienie w jej wnętrzu sprawiają, że substancje, które na powierzchni są skałami i gruntem, występują w formie płynnej – stają się magmą. Tworzy ona tzw. płaszcz Ziemi, który ma ok. 2,9 tys. km grubości. Jądro Ziemi zastygło wcześniej sądzono. Nowe badanie Na jakimś etapie w historii Ziemi zbudowane z płynnego metalu jądro planety ostygło i stwardniało. Ustalenie momentu w którym nastąpiła zmiana nie należy do prostych. Dotąd szacowano, że... Płaszcz dzielimy na trzy części. Płaszcz górny ma ok. 400 km grubości, jego temperatura to kilkaset stopni Celsjusza. Poniżej znajduje się strefa przejściowa o grubości od 400 do 650 km. Pozostała część to płaszcz dolny, gdzie temperatura sięga 4000 st. C, a ciśnienie 140 GPa (gigapaskali). W skład płaszcza wchodzi ok. 70 proc. objętości skał ziemskich. Płaszcz zawiera dużo magnezu i żelaza. Jądro Pod płaszczem kryje się jądro Ziemi. To metalowa kula o promieniu 3470 km. Jądro jest źródłem ziemskiego pola magnetycznego. Jądro Ziemi jest złożone z dwóch stref. Podróż do jądra niedoszłej planety. NASA szykuje misję na Psyche – asteroidę zbudowaną z cennych metali Wystartowała misja NASA mająca zbadać planetoidę Psyche. Ten krążący między Marsem a Jowiszem relikt po formowaniu się Układu Słonecznego jest prawdziwym skarbcem wiedzy i zasobów natur... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/db29a1037fcbced83f9f8ab82b1fff7c960e5c8c-9b6e9ac.jpeg" width="938" height="528" alt="Podróż do jądra niedoszłej planety. Wystartowała misja na Psyche – planetoidę zbudowaną z cennych metali (fot. NASA Television)" title="Podróż do jądra niedoszłej planety. Wystartowała misja na Psyche – planetoidę zbudowaną z cennych metali (fot. NASA Television)" /> Jądro zewnętrzne to ocean płynnego żelaza i niklu, głęboki na ponad 2 tys. km i o temperaturze 5500–6500 st. C. Pod nim znajduje się jądro wewnętrzne, zbudowane z zastygłego metalu. To gęsta kula o promieniu 1250 km. Ciśnienie w niej sięga 380 GPa. Strefy jądra rozdziela strefa przejściowa zwana nieciągłością Lehmann, która ma ok. 140 km grubości. Skąd się bierze pole magnetyczne Za powstawanie pola magnetycznego Ziemi odpowiada przede wszystkim jądro zewnętrzne. Przypomina ono ocean, ponieważ płynny metal ciągle w nim krąży. Proces ten jest burzliwy i bardzo chaotyczny. Wpływa na niego zarówno olbrzymia temperatura wnętrza Ziemi, jak i jej ruch wokół własnej osi. Kontynenty na Ziemi powstały wcześniej, niż sądzono. Pomyliliśmy się o pół miliarda lat Naukowcy z Norwegii opracowali nowy sposób datowania starożytnych fragmentów skorupy ziemskiej i przeprowadzili pierwsze badania. Zgodnie z ich wynikami, prawdopodobnie wcześniej błędnie ocen... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/skalista-skorupa-kontynentalna-uksztaltowala-sie-na-powierzchni-ziemi-miliardy-lat-temu-ale-tylko-niewielki-procent-dzisiejszej-skorupy-ziemskiej-pochodzi-z-tamtego-okresu-fot-getty-images-61c12df.jpeg" width="938" height="528" alt="Skalista skorupa kontynentalna ukształtowała się na powierzchni Ziemi miliardy lat temu, ale tylko niewielki procent dzisiejszej skorupy ziemskiej pochodzi z tamtego okresu (fot. Getty Images)" title="Skalista skorupa kontynentalna ukształtowała się na powierzchni Ziemi miliardy lat temu, ale tylko niewielki procent dzisiejszej skorupy ziemskiej pochodzi z tamtego okresu (fot. Getty Images)" /> Te nieustanne ruchy ogromnych mas metalu powodują, że nasza planeta zachowuje się jak ogromny elektromagnes czy też znane niegdyś rowerzystom dynamo. Potężne pole magnetyczne wydostaje się z jądra i otacza całą Ziemię. W rezultacie mamy dwa bieguny magnetyczne – położone w pobliżu tych geograficznych – gdzie pole jest najsilniejsze. Procesy zachodzące w jądrze Ziemi są wciąż słabo poznane. Naukowcy wiedzą jednak, że bieguny magnetyczne nie są stałe. W przeszłości wielokrotnie zmieniały one swoje położenie, a także zanikały. Ten proces to przebiegunowanie. Dlaczego bieguny się przemieszczają Obecnie przesuwa się północny biegun magnetyczny. Jeszcze w 1831 r. na półwyspie Boothia u północnych wybrzeży Kanady. Teraz porusza się w kierunku północnych wybrzeży Syberii. Zdaniem naukowców może to oznaczać, że bieguny za jakiś czas zamienią się miejscami, a zanim to nastąpi pole magnetyczne Ziemi na pewien czas całkowicie zaniknie. W kosmosie brakuje planet podobnych dla Ziemi, ale to tylko kwestia czasu Ziemia jest wyjątkowa nie tylko ze względu na istniejące na niej życie. Na tle innych planet wyróżniają ją również rozmiary. W kosmosie nadal niewiele ciał niebieskich można porównać ... Możliwe, że za wędrówkę biegunów odpowiadają struktury, jakie udało się wykryć naukowcom. Występują one na granicy zewnętrznego jądra i płaszcza Ziemi. Składają się z wyjątkowo gęstych i gorących skał. Ich nagromadzenie znajduje się pod dnem Pacyfiku – m.in. w okolicy Hawajów oraz Markizów.
Supergóry długie jak z Polski do Wietnamu. Starożytne szczyty odegrały kluczową rolę w historii życia na Ziemi
Łańcuchy supergór były nie tylko wysokie, ale też, a może przede wszystkim, bardzo długie. Naukowcy odkryli nieocenione znaczenie ich erozji.
W tym artykule: Jak supergóry przyczyniły się do rozwoju życia na naszej planecie? „Nudny miliard” w historii Ziemi Najwyższe góry świata Były wysokie jak Himalaje, ale ich łańcuchy ciągnęły się tysiące kilometrów dalej. Mowa o supergórach. Tak naukowcy nazywają szczyty, które dwukrotnie w historii naszej planety podzieliły superkontynenty na mniejsze części. Miliony lat później na Ziemi nie ma już podobnych formacji. – Nie chodzi tylko o ich wysokość – mówi Ziyi Zhu, doktorant z Australian National University (ANU) w Canberze i główny autor badania – Himalaje mają około 2,5 tys. km. Żeby mieć pojęcie o skali, trzeba wyobrazić sobie łańcuch górski trzy lub cztery razy dłuższy. Chiny miały pomóc odbudować Nepal. Teraz niszczą parki narodowe Po trzęsieniu Ziemi w Nepalu Chiny zaoferowały swoją pomoc sąsiadom. Część inicjatyw wzbudza sprzeciw ekologów i lokalnych społeczności. Jak supergóry przyczyniły się do rozwoju życia na naszej planecie? Z ustaleń naukowców wynika, że formowanie się i gradacja prehistorycznych szczytów odegrała kluczową rolę w pojawieniu się pierwszych na świecie złożonych komórek oraz w procesie eksplozji kambryjskiej. Zespół prowadzony przez Zhu opisał swoje odkrycia na łamach czasopisma naukowego „Earth and Planetary Science Letters”. Jak czytamy, w trakcie erozji gigantycznych łańcuchów górskich do morza trafiały duże ilości składników odżywczych. To dzięki nim zaczęły ewoluować nowe formy życia. Góry powstają w wyniku ruchu i nakładania się na siebie kontynentów. Ich formowanie może trwać setki milionów lat, ale nawet najwyższe łańcuchy górskie nie są niezniszczalne. Najbardziej osłabia je erozja powodowana przez wiatr i wodę. Po niektórych szczytach w ziemi zostały tylko minerały. Dzięki nim naukowy mogą odtworzyć historię naszej planety. Autorzy najnowszych badań przyjrzeli się cyrkonom z domieszką lutetu, pierwiastka, który powstaje u podnóża wysokich gór. Analiza wykazała, że w tym przypadku były to supergóry. Pierwszy łańcuch uformował się od około 2 do 1,8 miliarda lat temu, drugi od 650 do 500 milionów lat temu. Rozmieszczenie cyrkonów wskazuje na to, że starożytne szczyty rozciągały się na długości ponad 8 tys. kilometrów. To tak, jakby Tatry zaczynały się w Zakopanem, a kończyły w Hanoi. Naukowcy podkreślają, że erozja tak wielu skał miała nieoceniony wpływ na rozwój życia na naszej planecie. Oprócz uwalniana składników odżywczych do wody – w tym żelaza i fosforu – erodujące góry produkowały też tlen, dzięki czemu Ziemia była coraz lepszym środowiskiem do rozwijania się nowych gatunków. Pierwsi ludzie gór i poszukiwacze skarbów. W Karkonoszach do dziś pamiętają o Walończykach Walończycy nadal mają swoją chatę w Szklarskiej Porębie. Czym się zajmowali? „Nudny miliard” w historii Ziemi Uformowanie się Nuna Supermountain nakłada się w historii na występowanie pierwszych komórek eukariotycznych, z kolei Transgondwana Supermountain „wyrosły” w tym samym czasie (575 milionów lat temu), kiedy na Ziemi pojawiły się pierwsze duże zwierzęta. Badacze potwierdzili również poprzednie odkrycia swoich kolegów. Od około 1,7 miliarda do 750 milionów lat temu formacja gór na Ziemi stanęła w miejscu. Naukowcy nieoficjalnie nazywają ten okres „nudnym miliardem”. To dlatego, że brak nowych składników odżywczych opóźniał ewolucję stworzeń morskich. To kolejne potwierdzenie, że biologiczne eksplozje na naszej planecie były zależne od kolosalnych łańcuchów górskich. Kolejne badania mają pomóc naukowcom jeszcze lepiej zrozumieć ten związek. Najwyższe góry świata Najwyższa góra na świecie to ośmiotysięcznik Mount Everest, nazywany Czomolungmą. Oficjalna wysokość szczytu to 8848 m n.p.m., choć pomiary Chińczyków wskazują na 8844 m n.p.m., a Amerykanów 8850 m n.p.m. Mount Everest został po raz pierwszy zdobyty 29 maja 1953 r. przez Edmunda Hillary'ego i Tenzinga Norgaya. Kolejne miejsca na wysokościowym podium zajmują kolejno K2 (8611 m n.p.m.) i Kanczendzonga (8586 m n.p.m.). Wszystkie z dziesięciu najwyższych gór świata, poza K2 i Nanga Parbat są położone w Nepalu. Źródło: Earth and Planetary Science Letters
Brakuje części Wielkiego Kanionu w Kolorado
W niektórych miejscach w Wielkim Kanionie z zapisu geologicznego zniknęły skały o wartości ponad miliarda lat. Naukowcy próbują dowiedzieć się dlaczego.
W tym artykule: Geolodzy chcą wiedzieć dlaczego „Piękne linie" Historia tego miejsca jest bardziej skomplikowana niż sądzono Nowe badania prowadzone przez Uniwersytet Kolorado w Boulder w USA ujawniają złożoną historię kryjącą się za jedną z najbardziej znanych cech geologicznych Wielkiego Kanionu: tajemniczą i brakującą lukę czasową w warstwach skalnych kanionu, która obejmuje setki milionów lat. Badania te przybliżają do rozwiązania zagadki, zwanej „wielką nieciągłością", która wprawia geologów w zdumienie od czasu, gdy została po raz pierwszy opisana prawie 150 lat temu. „Wyobraźcie sobie czerwone urwiska i klify Wielkiego Kanionu jako niesamowity podręcznik historii Ziemi”, wyjaśnia Barra Peak, główna autorka nowych badań i studentka nauk geologicznych na CU Boulder. „Jeśli przesuniemy w dół skalne ściany kanionu, możemy cofnąć się o prawie 2 miliardy lat w przeszłość naszej planety. Ale w tej swoistej kronice historii Ziemi brakuje kilku stron! W niektórych miejscach ponad miliard lat skał zniknęło z Wielkiego Kanionu bez śladu”. Geolodzy chcą wiedzieć dlaczego „Tak zwana wielka niezgodność jest jedną z pierwszych dobrze udokumentowanych cech geologicznych w Ameryce Północnej", mówi Peak. „Ale do niedawna nie mieliśmy wielu wątpliwości co do tego, kiedy i jak to się stało". Teraz, ona i jej koledzy uważają, że mogą zbliżyć się do odpowiedzi w pracy opublikowanej w tym miesiącu. Zespół donosi, że seria małych, ale gwałtownych uskoków mogła wstrząsnąć tym regionem podczas rozpadu starożytnego superkontynentu zwanego Rodinią. Powstałe w ten sposób spustoszenie prawdopodobnie rozerwało ziemię wokół kanionu, powodując wypłukiwanie skał i osadów do oceanu. Odkrycia zespołu mogą pomóc naukowcom uzupełnić brakujące fragmenty tego, co działo się w tym krytycznym okresie dla Wielkiego Kanionu - dziś jednego z największych cudów natury Ameryki Północnej. „Mamy w naszym laboratorium nowe metody analityczne, które pozwalają nam na rozszyfrowanie historii w brakującym oknie czasowym przez wielką niezgodność" powiedziała Rebecca Flowers, współautorka nowego badania i profesor nauk geologicznych. „Prowadzimy badania w Wielkim Kanionie i w innych lokalizacjach wielkiej niezgodności w całej Ameryce Północnej". „Piękne linie" Jest to tajemnica, która sięga daleko wstecz. John Wesley Powell, po raz pierwszy zobaczył wielką niezgodność podczas swojej słynnej ekspedycji w 1869 roku, płynąc łodzią w dół rwącej rzeki Kolorado. Peak, która ukończyła podobną badawczą wyprawę pontonową przez Wielki Kanion wiosną 2021 roku, powiedziała, że cecha jest na tyle wyraźna, że można ją zobaczyć z rzeki. „Są tam piękne linie", powiedziała Peak. „Na dnie widać bardzo wyraźnie, że są tam skały, które zostały ściśnięte razem. Ich warstwy są pionowe. Następnie jest tam jakby cięcie, a powyżej są piękne poziome warstwy, które tworzą wzniesienia i szczyty, które kojarzą się wszystkim z Wielkim Kanionem”. Różnica między tymi dwoma rodzajami skał jest znacząca. W zachodniej części kanionu w kierunku jeziora Mead, skały podłoża mają od 1,4 do 1,8 miliarda lat. Natomiast skały znajdujące się na wierzchu mają zaledwie 520 milionów lat. Od czasu podróży Powella, naukowcy widzieli dowody na podobne okresy „straconego czasu” w miejscach w całej Ameryce Północnej. „To więcej niż miliard lat, które minęły" - objaśnia Peak. „Jest to również miliard lat podczas interesującej części historii Ziemi, gdzie nasza planeta przeszła ze starszego ustawienia kontynentów do współczesnej Ziemi, którą znamy dzisiaj". Aby zbadać to przejście, Peak i jej koledzy zastosowali metodę zwaną „termochronologią", która śledzi historię ciepła w kamieniu. Peak wyjaśniła, że kiedy formacje geologiczne są zakopane głęboko pod ziemią, ciśnienie rosnące na ich szczycie może spowodować, że staną się one bardzo gorące. To ciepło, z kolei, pozostawia ślad w składzie chemicznym minerałów w tych formacjach. Historia tego miejsca jest bardziej skomplikowana niż sądzono Korzystając z tego podejścia, naukowcy przeprowadzili badania próbek skał zebranych w całym Wielkim Kanionie. Odkryli, że historia tego elementu może być bardziej zagmatwana niż przypuszczali. W szczególności, zachodnia połowa kanionu i jego wschodnia część (ta najbardziej znana turystom) mogły ulec różnym geologicznym przekształceniom na przestrzeni czasu. Mniej więcej 700 milionów lat temu, skała macierzysta na zachodzie wydaje się wybijać na powierzchnię. We wschodniej części jednak, ten sam kamień znajdował się pod kilometrami osadów. Różnica prawdopodobnie sprowadzała się do rozpadu Rodinii, która zaczęła się rozpadać mniej więcej w tym samym czasie, według Peak. Wyniki badań sugerują, że ten wielki wstrząs mógł rozerwać wschodnią i zachodnią połowę Wielkiego Kanionu na różne sposoby i w nieco innym czasie - tworząc przy okazji wielką niezgodność.
Najstarsze malowidła skalne niszczeją w zastraszającym tempie. Winne zmiany klimatu
Niektóre z najstarszych znanych na świecie dzieł naskalnych ulegają degradacji w zastraszającym tempie, a prawdopodobną przyczyną ich „znikania” są postępujące zmiany klimatu – wykazały nowe badania.
Wiele z najstarszych, a co za tym idzie najcenniejszych dzieł naskalnych znajduje się w jaskiniach Indonezji. Tam także dokonano odkryć, o których głośno było na początku tego roku, gdy badacze natrafili na pierwszą prehistoryczną grafikę (która przedstawiała świnię) i najstarsze odciski dłoni, pozostawione przez naszych przodków na jednej ze skalnych ścian. Teraz badania opublikowane w „Scientific Reports” pokazują, że są one zagrożone przez wietrzenie skał, spowodowane kryzysem klimatycznym. O niepokojących zmianach poinformowali naukowcy, którzy stale dokumentują stopień degradacji pomalowanych powierzchni jaskiń wapiennych. Datowanie pradawnych odcisków dłoni i obrazów zwierząt w jaskiniach wyspy Sulawesi (dawniej Celebes) wskazuje, że liczą co najmniej 35 000 lat. Późniejsze odkrycia, takie jak wspomniany rysunek świni czy grafika przedstawiająca polowanie mogą być jeszcze starsze i pochodzić nawet sprzed 45 000 lat. To odkrycia, które rzuciły nowe światło na naukę o ewolucji człowieka i pokazały, jak niewiele wciąż wiemy o naszych przodkach. Wystarczy przypomnieć, że do 2014 roku uważano, że sztuka naskalna powstała w jaskiniach epoki lodowcowej na terenach dzisiejszej Francji i Hiszpanii. A jednak w Indonezji znaleziono dowód na to, że ludzie po drugiej stronie świata rozwinęli własną sztukę, być może nawet wcześniej niż pradawni Europejczycy. Czy możliwe, że sztuka, która przetrwała tyle tysiącleci, zniknie za naszego życia? Analiza barw ujawniła niewidoczne szczegóły starożytnych malowideł Etrusków To, co na pierwszy rzut oka wydaje się czerwoną plamą, w rzeczywistości przedstawia postać idącego człowieka. Naukowcy z Włoch wykorzystali nowoczesną technikę obrazowania, aby odkryć sz... Naukowcy w jaskiniach kresowych Maros-Pangkep Indonezja znajduje się w tropikach, jednym z najbardziej dynamicznych pod względem atmosferycznym miejsc na świecie, gdzie globalne ocieplenie może być nawet trzykrotnie wyższe niż gdziekolwiek indziej. W związku z tym naukowcy sugerują, że stan naskalnych malowideł musiał pogarszać się w rosnącym tempie od dziesięcioleci. Zespół badaczy pod kierownictwem doktor Jillian Huntley, ekspertki w dziedzinie konserwacji sztuki naskalnej z Griffith Center for Social and Cultural Research w Australii, postanowił uważnie przyjrzeć się mechanizmowi, który powoduje postępującą degradację prehistorycznych dzieł sztuki. Przebadali 11 lokalizacji na terenie jaskiń krasowych Maros-Pangkep, w których można znaleźć przykłady tej sztuki. W trakcie swoich badań przeanalizowali płatki skały, które oderwały się od ścian jaskiń i znalezione w trzech lokacjach sole – w tym siarczan wapnia i chlorek sodu. Sole te tworzą na powierzchni skał kryształy, co powoduje ich odrywanie się od reszty struktury. We wszystkich 11 miejscach stwierdzono też wysokie poziomy siarki. Włoscy archeolodzy odkryli antyczną mozaikę. Szukali jej od 100 lat Włoskim archeologom pracującym w pobliżu miasteczka Negrar na północ od Werony udało się dokonać ogromnego przełomu. Pod kilkumetrową warstwą ziemi odkryli doskonale zachowany fragment m... „Znika na naszych oczach” Ale tym, co najbardziej zaskoczyło naukowców, była skala wietrzenia solnego w jaskiniach. Wietrzenie solne skał polega na rozdrabnianiu ich poprzez mechaniczne działanie soli, spowodowane zmianami wilgotności. Działanie tego rodzaju wietrzenia opiera się na rozszerzaniu się cieczy podczas jej zmiany stanu. Gdy kryształki soli „puchną” – warstwa wierzchnia skały może odpaść. Naukowcy zaobserwowali, że na skutek wietrzenia solnego doszło do utraty licznych płatów tworzących „płótno”, na którym powstały prehistoryczne malowidła. Wiele płatów wielkości dłoni, odpadło od ścian jaskiń w ciągu zaledwie pięciu miesięcy. – Zaskoczyło mnie, jak powszechne były niszczycielskie kryształy soli i ich ślady chemiczne na panelach ze sztuką naskalną, z których niektóre mają ponad 40 000 lat. Nasze analizy pokazują, że wzrost ilości kryształów soli za starożytną sztuką naskalną powoduje, że łuszczy się ona ze ścian i znika na naszych oczach – mówi dr Jillian Huntley, główna autorka badań. Zagadkowa Dolina Amfor mogła powstać 4000 lat temu. Czemu służyły kamienne dzbany? Znajdująca się na płaskowyżu Xieng Khouang w Laosie Równina Dzbanów mogła powstać przeszło 4000 lat temu – ustalili naukowcy. Do tej pory wiek monolitycznych konstrukcji był owiany wiel... Co powoduje niszczycielskie zmiany? Badania przeprowadzone przez australijskich naukowców we współpracy z indonezyjskimi ekspertami i departamentem dziedzictwa kulturowego Sulawesi, wykazały, że za postępującą degradację jaskiń i malowideł odpowiadają powtarzające się zmiany temperatury i wilgotności. Naprzemienne okresy silnych opadów i następujących potem susz stworzyły idealne warunki dla formowania się kryształków soli, niszczących strukturę skał i znajdujące się na niej malowidła. Chociaż sezonowe zmiany pogody nie są niczym niezwykłym, to naukowcy twierdzą, że obserwowane przez nich zmiany zostały przyspieszone przez postępujące globalne ocieplenie oraz wzrost częstotliwości i dotkliwości ekstremalnych zjawisk pogodowych – takich jak El Niño, huragany czy susze. To kolejny dowód na to, że zmiany klimatyczne dotykają nas nie tylko bezpośrednio, ale oddziałują na całą planetę. A tym razem – nawet na naszą bardzo odległą przeszłość.
Młoda Ziemia była pozbawionym lądów wodnym światem
Przez miliardy lat te masy wody zostały wchłonięte przez formujące się wraz ze schładzaniem wnętrza planety minerały. Naukowcy z uczelni Harvarda są przekonani, że zdolność przechowywania wody w postaci grup hydroksylowych (wodorotlenków, OH) płaszcza wczesnej Ziemi była znacznie mniejsza, niż obecnie.
Choć dziś większość wody na planecie znajduje się w oceanach, jej rezerwuar w postaci rozpuszczonych w minerałach (jak np. ringwoodyt) wodorotlenków jest również znaczący. Obecnie są to proporcje 4.41 do 1.86 – autorzy analizy tłumaczą w czasopiśmie „AGU Advances”. Wyliczenia geologów z Harvarda sugerują, że trzeba na nowo spojrzeć na swoiste przekonanie naukowców, że ilość wody na powierzchni była stała przez całą historię geologiczną Ziemi. W czasie istnienia naszej planety wymiana między tymi rezerwuarami (wewnątrz i na powierzchni) była czynnikiem regulującym rozmiar światowego oceanu. Wodorotlenki, jak sama nazwa wskazuje, złożone są z atomów wodoru i tlenu. Jak szacuje Junie Dong z Harvardu, woda w tej formie chemicznej rozpuszczona jest w wulkanicznych minerałach zwanych oliwinami. Jego szczególną formę, ringwoodyt, po raz pierwszy w ziemskiej formie (bo pierwszy raz znaleziono go w meteorycie) odkryto w 2008 roku na terenie Juíny w brazylijskim stanie Mato Grosso w drobnym diamencie, znalezionym w żwirze płytkiej rzeki. Co istotne, 1 proc. wagi elementu stanowiła woda. Zgodnie szacunkami z 2014 roku, gdyby minerał ten powszechnie występował w płaszczu Ziemi, to w strefie przejściowej (głębokość 500-600 km) zgromadzono byłoby więcej wody niż we wszystkich oceanach na powierzchni planety. Dziś wiemy, że ringwoodyt zawiera 2,5 proc. wagowych wody. Jego a najbardziej uwodnione wersje zawierają około 3 proc. Naukowcy z Harvardu na nowo policzyli zdolność utrzymania wody zarówno ringwoodytu jak i jego pośredniej formy, wadsleyitu w najszerszym jak dotąd spektrum temperatur. Odkryli, że w wyższych temperaturach ich zdolności przechowywania wody są znacznie mniejsze. Naukowcy uznali, że skoro płaszcz młodej Ziemi (4,54 mld lat temu) był cieplejszy, wchłaniał znacznie mniej wody niż dziś. Zatem wiele z tego, co dziś kryje się rozpuszczone w płaszczu musiało znajdować się na powierzchni. Nie mówiąc już o tym, że w stygnącej magmie krystalizowały się kolejne oliwiny i zdolność przechowywania wody stopniowo rosła. I stąd idea „wodnego świata”.
Zdjęcia geologicznego „ciasta" na Syberii zaskoczyły NASA
Agencja kosmiczna pokazała satelitarne zdjęcia niezwykłego fenomenu z Syberii.
Dziwny „pomarszczony” krajobraz na arktycznej części terytorium Rosji w pobliżu rzeki Marcha nie daje się niczym wyjaśnić. Obrazy z Landsat 8 wykonane na przestrzeni lat niedawno opublikowano na stronach agencji kosmicznej dotyczącej projektu Earth Observatory. Owe “fale” na gruncie znajdują się po obu stronach koryta rzeki. Tworzą je ułożone naprzemiennie paski ciemne i jasne, tworząc prawdziwą optyczną iluzję. Choć „zmarszczki” widać przez cały rok, efekt najmocniejszy jest zimą, gdy biel śniegu zwiększa kontrast tego wzoru. Tak przynajmniej uważa NASA, której eksperci nie mają pewności, co ów wzór na Syberii wykonało. Jedno z oferowanych wyjaśnień odnosi się do niskich temperatur panujących w tej części Rosji. Wiele z tych wzgórz większą część roku pozostaje w stanie zmrożenia (wieczna zmarzlina). Zdarzają się jednak krótkie okresy roztopów. Ten cykl zamrażania i topnienia może właśnie prowadzić do tworzenia się w skałach takich uporządkowanych w okrągłe wzory pęknięć. Sęk w tym, że podobne zjawiska widywane dotąd na Syberii były zdecydowanie mniej okazałe. Jeszcze jedno możliwe wytłumaczenie proponowane przez NASA to erozja powierzchni. Pracujący dla US Geological Survey Thomas Crafford w rozmowie z ekspertami agencji kosmicznej zwrócił uwagę, że zdjęcia z Landsat 8 mogą pokazywać formację skalną nazywaną geologicznym przekładańcem. Dzieje się tak gdy warstwy skał jednego typu przedzielone są warstwą innego materiału (jak np. piaskowiec przedzielony łupkami w polskim fliszu karpackim w okolicach Tyczyna). Topniejące lodowce żłobią miękkie skały, tworząc wzgórza o stromych zboczach i szerokich płaskich grzbietach. Efekt wieloletniej erozji wygląda jak ciasto-przekładaniec. Według Crafforda, ciemniejsze paski odpowiadają niżej położonym obszarom a jaśniejsze bardziej płaskim. Zbocza zamiast gładko opadających wydają się mieć schodkową budowę (ang. cliff and bench topography). Zdaniem Louise Farquharson, arktycznej geolożki z University of Alaska-Fairbanks, na północy stanu Alaska występują dość podobne formacje, być może stworzone w konsekwencji analogicznych procesów geologicznych (zobacz to miejsce na Google Maps). Co dokładnie stworzyło te kontrastujące wzory pozostanie tajemnicą do czasu aż ktoś zbada ten teren z bliska.
Wanda Rutkiewicz. Trzecia kobieta na świecie i pierwsza Europejka, która zdobyła Mount Everest
16 października świętujemy rocznicę zdobycia przez Wandę Rutkiewicz najwyższego na świecie ośmiotysięcznika. Wyczyn wielkiej alpinistki postanowiła upamiętnić wyszukiwarka Google w postaci grafiki, na której widzimy Polkę zdobywającą szczyt - tzw. Google Doodle. Wystarczy kliknąć w rysunek, żeby dowiedzieć się więcej.
W obozie IV gaz i żywność się skończyły. W tej sytuacji Carlos Carsolio i Wanda Rutkiewicz 12 maja 1992 r. w nocy wyruszyli w kierunku szczytu Kanczendzangi trzeciej pod względem wysokości góry świata, o której mówi się, że nie lubi kobiet. Pogoda była dobra, ale głęboki śnieg utrudniał marsz osłabionej Wandzie, która nie nadążała za Carlosem Carsoliem. Po 12 godzinach wspinaczki, około 17.00, Carlos zdobył szczyt. Schodząc w dół, trzy godziny później natknął się na Wandę Rutkiewicz na wysokości ok. 8 300 m, gdzie przygotowywała się do biwaku. Było bardzo zimno, wiał silny wiatr. Alpinistka miała tylko goreteksową płachtę, zapasowe rękawiczki, gogle i czapkę. Mimo ogromnego zmęczenia nie chciała wracać do obozu IV. Postanowiła zdobyć Kanczendzongę i nic innego się dla niej nie liczyło. Została sama. Następnego dnia, 13 maja, pogoda zaczęła się psuć. Około 11.00 przyszło załamanie – burze śnieżne i mgły. Mijały minuty, godziny i dni, a Wanda nie wracała. W bazie żywiono nadzieję, że zdołała zejść na stronę Tybetu. Tak się jednak nie stało. 25 maja 1992 r. agencja Reutera podała informację o zaginięciu najlepszej polskiej alpinistki, pierwszej kobiety, która stanęła na K2. W 1990 r. Wanda miała 47 lat i w górach nie poruszała się już tak szybko jak dawniej. Co gorsza, coraz mniej ludzi chciało się z nią wspinać. Kilka lat wcześniej, w 1984 r., podczas wyprawy na Nanga Parbat Krystyna Palmowska dostrzegła, że koleżanka zapomina o swoich ograniczeniach – wieku, nieustannym bólu pechowo złamanej niegdyś nogi i problemach finansowych. – Nie była już tak dobra jak wcześniej (...) – wspomina Krystyna. Miała natomiast jeszcze większą determinację. Nie mogłyśmy się zrozumieć ani zgodzić. Próbowałyśmy jej wyjaśnić, że nie można tak dalej, ale nie chciała nas słuchać. Jak twierdzą niektórzy znajomi, największym problemem Wandy była jej silna osobowość. Potrafiła jedynie rywalizować. Nawiązywanie głębokich przyjaźni przychodziło jej z trudem. Rok 1990 przyniósł szalenie ambitny, ale też kontrowersyjny projekt pt. Karawana do marzeń. Alpinistka postawiła na szali swoje życie. Prasa rozpisywała się, że Wanda Rutkiewicz zostanie pierwszą kobietą, która zdobędzie wszystkie 14 ośmiotysięczników świata. Projekt przewidywał wejście na brakujące jej do Korony Himalajów osiem szczytów w ciągu półtora roku. Mówiono, że ten plan jest niemożliwy do zrealizowania. Nawet najlepiej przygotowani alpiniści potrzebują czterech-sześciu miesięcy na odzyskanie pełni sił po przekroczeniu granicy 8 000 m. Większość wejść w Himalajach wymaga minimum sześciu tygodni aklimatyzacji, nie mówiąc już o pogodzie, która może popsuć szyki każdej wyprawie. Ona jednak zdawała się tym nie przejmować. Pod koniec 1991 r. stanęła na Cho Oyu (8 201 m) i Annapurnie (8 091 m). Czas uciekał – do wyznaczonego terminu pozostało jej zaledwie kilka miesięcy. Co gorsza, zdobycie Annapurny niektórzy zaczęli podawać w wątpliwość. Od początku wyprawy na tę górę wszystko sprzysięgło się przeciw niej. W połowie drogi na szczyt spadające kamienie zraniły ją w nogę i Krzysztof Wielicki, kierownik wyprawy, nakazał jej zejście. Odmówiła. Pięła się dalej samotnie i bardzo wolno, walcząc z bólem i górą, aż w końcu ją zdobyła. W kraju zamiast gratulacji czekał na nią skandal. Polski Związek Alpinizmu wszczął śledztwo w sprawie tego wejścia. Wprawdzie po kilku dniach uznano jej rację, ale niesmak pozostał. – Wanda, uznaliśmy, że weszłaś, ale ja ci, k..., nie wierzę – oznajmił Krzysztof Wielicki. Reinhold Messner bronił jej jednak: Gdy pisałem książkę o Annapurnie, umieściłem w niej Wandę bez wahania, jako jedną ze zdobywczyń. Nie mam cienia wątpliwości, że tego dokonała – mówił. Pomówienie Wandy o to, że nie weszła na szczyt Annapurny było jedną z największych tragedii jej życia. Sytuacja ta tylko wzmogła jej determinację w dążeniu do zdobycia kolejnego osmiotysięcznika. Pasją Wandy Rutkiewicz były góry i cała jej egzystencja sprowadzała się do tego, aby jak najszybciej w nie wrócić. Niemniej po blisko dwóch dekadach takiego życia alpinistka sprawiała wrażenie wypalonej i bardzo samotnej. – Pod koniec nie miała nic poza górami – stwierdził brytyjski himalaista Henry Todd. Inny znajomy Wandy, Jim Curran, który spotkał ją w 1992 r. podczas Katowickiego Festiwalu Filmowego, powiedział: Wydawała się bardzo wyobcowana i samotna. I żal mi jej było potwornie. Pamiętam, że pożegnałem się z nią, myśląc: „Już więcej jej nie zobaczę”. Od wczesnego dzieciństwa Wandzie Rutkiewicz towarzyszyła śmierć bliskich. W 1948 r. straciła brata, który zginął na skutek wybuchu niewypału. Kilkanaście lat później w bestialski sposób zamordowany został jej ojciec. To on rozbudził w niej zamiłowanie do sportów i nauczył mądrej zasady, że najważniejsze jest dobre przygotowanie podjętego przedsięwzięcia. Wielu jej znajomych, w tym życiowego partnera, zabiła pasja do gór. Kobieta w zdominowanym przez mężczyzn świecie alpinizmu nie miała łatwego życia. Wanda dodatkowo była zgrabna, atrakcyjna, miała ujmujący uśmiech. Zdaniem niektórych mężczyzn wspaniale nadawałby się do ogrzewania śpiwora, ale nie do wspinaczki na jednej linie. Ona tymczasem chciała zdobywać kolejne szczyty. Twarda i ambitna, szybko stała się dla mężczyzn zagrożeniem. Miejsce zachwytu zajęły zawiść i niechęć do jej umiejętności i niezależnego charakteru. Andrzej Zawada, który poznał ją w 1965 r. (była wówczas dwudziestoparoletnią dziewczyną), tak o niej mówił: – Była zafascynowana górami. Chciała jak najprędzej poznać wszystkie arkana sztuki wspinania się w skale i lodzie. I my byliśmy jej potrzebni tylko do tego, co stało się przykrym odkryciem dla wielu zakochanych w niej mężczyzn. Podczas pierwszej znaczącej wyprawy, na Pik Lenina (7 134 m) w Pamirze w 1970 r., biorący w niej udział mężczyźni nie traktowali alpinistki jak partnera. Ona nie pozostawała im dłużna. – Pamiętam, jak nasi gospodarze, na swe nieszczęście, namówili Wandę, by spróbowała się z nimi w zawodach siłowych na rękę. Pokonała wszystkich, choć prosiliśmy ją, żeby, choćby ze względów taktycznych, poddała się jednemu. Uparta, twarda i niepokonana, taka była i taką pozostała do końca – wspominał Andrzej Zawada, lider przedsięwzięcia. Na mount Evereście Wanda Rutkiewicz stanęła 16 października 1978 r., w dniu pamiętnym dla Polaków także z powodu wyboru Karola Wojtyły na papieża. Została pierwszą Polką i pierwszą Europejką, która zdobyła najwyższą górę świata. W lipcu 1979 r., podczas pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, Wanda podarowała mu kamień z Everestu oprawiony w srebro. – Dobry Bóg tak chciał, że tego samego dnia weszliśmy tak wysoko – tymi słowami zwrócił się do niej Papież. Po zdobyciu Everestu Wanda Rutkiewicz stała się osobą medialną, rozpoznawalną wszędzie. Wyczynem tym ugruntowała też swoją pozycję w świecie wspinaczkowym jako najlepszej himalaistki. Nowa gwiazda szybko się jednak przekonała, że życie w blasku jupiterów może być męczące. Przesiadywanie na kanapie, popijanie herbaty i odpowiadanie dziennikarzom na te same pytania zaczynały wywoływać u niej irytację. Mawiała, że czasem łatwiej jest wejść na szczyt, niż opisać, jak się tego dokonało. Jednak to właśnie dzięki popularności zdobyła środki finansowe na kolejną wyprawę. Kilka miesięcy później, 23 czerwca, w dniu imienin Wandy, do drzwi jej mieszkania zadzwonił nastoletni chłopiec. Podarował jej bukiet kwiatów oraz zapakowany upominek – i uciekł. W pudełku znajdowało się 100 tys. złotych i liścik: Wykorzystaj te pieniądze na następne górskie przedsięwzięcia – oby w tak dobrym stylu jak Mount Everest. W latach 80. były to ogromne pieniądze, które pozwoliły alpinistce sfinansowaać prawie całą wyprawę na K2. O zdobyciu K2 Wanda marzyła od początku kariery alpinistycznej. Dzięki wejściu na Everest zdołała uzyskać pozwolenie na podjęcie próby zdobycia góry przez zespół kobiecy. W 1982 r., mimo problemów z nogą, którą złamała kilka miesięcy wcześniej podczas treningu, wraz z 11 innymi alpinistkami ruszyła pod K2. Aby przejść 150-kilometrowy szlak z Dasso do podnóża góry, trzeba być w szczytowej formy. Wyczerpująca podróż trwa dwa tygodnie. Wanda przeszła całą drogę o kulach. – Ona miała determinację, by to zrobić, niezależnie od wszelkich przeszkód i okoliczności – wspomina Krystyna Palmowska. Niestety, wyprawa zakończyła się tragicznie. Jedna z uczestniczek, Halina Kruger- -Syrokomska, zmarła. W 1984 r. Rutkiewicz znów usiłowała pokonać górę. Także bez powodzenia. Po dwóch próbach zdobycia K2 Wanda postanowiła odpocząć od gór. Wolny czas poświęciła innemu ekstremalnemu sportowi – rajdom samochodowym. Za kółkiem czuła się równie pewnie jak na ośmiotysięcznikach, uwielbiała szybką jazdę. W końcu jednak pasja do gór wróciła. W 1986 r. dołączyła do francuskiego zespołu, który jako pierwszy w tamtym roku prowadził działalność u podnóża szczytu. 23 czerwca Rutkiewicz stanęła na K2. Została pierwszą kobietą i pierwszą Polką, która zdołała tego dokonać. W marcu 1992 r. młodzi meksykańscy himalaiści Elsa i Carlos Carsolio zaproponowali doświadczonej koleżance wspólne zdobywanie Kanczendzongi, na której w owych czasach nie stanęła jeszcze kobieta. Miał to być trzeci ośmiotysięcznik w ramach Karawany do marzeń. Choć w czasie wyprawy Wanda mężnie znosiła dolegliwości, myślami była daleko. Dwa lata wcześniej zginął niemiecki himalaista Kurt Lyncke, w którym była zakochana. Carlos Carsolio był ostatnim, który widział Wandę. Próbowano go obarczać winą za jej śmierć. Mógł przecież zmusić ją do odwrotu. Tylko że w tym zespole to ona była gwiazdą. To ona była najlepsza. W końcu sama mówiła: Zespół wyruszający w góry ma przed sobą określony cel, który będzie realizował za wszelką cenę. (...) Nie wolno zakładać i żywić oczekiwań wobec innych, że w sytuacji zagrożenia życia narażą własne życie, by nam pomóc. Nie wolno swoim postępowaniem zmuszać ludzi do wyborów ostatecznych. (...) Ludzie siedzący na dole, w bezpiecznym cieple, nie powinni oceniać innych, którzy walczą o przetrwanie w warunkach ekstremalnych. Przez lata matka Wandy, Maria Błaszkiewicz, żyła w przekonaniu, że córka żyje. Jej zdaniem Wanda mogła zejść ze szczytu z tybetańskiej strony i zamieszkać w jednym z nepalskich klasztorów. Niektórzy twierdzili, że popełniła samobójstwo. Inni zaprzeczali, ale uważali, że na swój sposób szukała śmierci. W końcu stawiała sobie ryzykowne cele. – Nie chcę umierać, ale nie mam nic przeciwko śmierci w górach. Jestem z nią obeznana (...). Kilka lat temu grupa wspinaczy zdobywających Kanczendzongę natknęła się na kobiece zwłoki. Przypuszczano, że może to być Rutkiewicz. Po dokładniejszych badaniach okazało się jednak, że nie. W 1996 r. po sprawie założonej przez brata Michała warszawski sąd uznał Wandę Rutkiewicz za zmarłą w dniu 13 maja 1992 r. o godz. 24.00.
Uwaga: geologia zaraża! Po przeczytaniu tej książki, dzieciaki mogą zacząć znosić kamienie do domu!
Każde dziecko w pewnym wieku bawi się w piaskownicy, nie wiedząc nawet, że badają sypkie skały osadowe – piasek. Geolodzy podtrzymują tę pasję w dorosłym życiu. Badają wnętrze Ziemi i odkrywają, jak powstały góry, wulkany, doliny i jeziora. Cierpliwie poszukują skał oraz znajdujących się w nich skamieniałych roślin i zwierząt, by na podstawie tych wyjątkowych pamiątek z przeszłości odtworzyć historię Matki Ziemi. Wiedza geologiczna pozwala również przewidywać, gdzie warto szukać ukrytych skarbów: metali, soli, złota, drogocennych kamieni, a także węgla czy ropy naftowej, czyli surowców, bez których cywilizacja nie mogłaby istnieć. Dorota Bednarek w prosty i zrozumiały sposób przedstawia dzieciakom wiele ciekawych informacji. Ery paleozoiczną, mezozoiczną i kenozoiczną porównuje do przedszkola, szkoły podstawowej i gimnazjum. Opowiada o warstwach Ziemi, wyjaśnia, czy planeta złożona jest z klocków i dlaczego jej wewnętrzna budowa przypomina jajko. Czytelnicy dowiedzą się, jak wyglądają różne minerały, w jaki sposób powstały kontynenty i oceany, dlaczego wulkany wybuchają oraz jak Ziemia dba o swój wygląd zewnętrzny. Autorka przeprowadza młodych miłośników geologii przez wszystkie etapy istnienia planety – od czasów, gdy jej powierzchnia była roztopiona od gorąca, przez utworzenie twardej skorupy, eksplozję życia i podbicie lądów przez żywe stworzenia, erę dinozaurów, chłodną epokę ssaków i ptaków oraz pojawienie się człowieka. Po każdej części książki czytelnik może sprawdzić swoją wiedzę w specjalnym quizie.
Biblia dolinę Jordanu nazywa ogrodem Boga, badacze Koranu zaś twierdzą, że tu właśnie – pomiędzy szmerem beżowych wód rzeki, ciszą pustyni i pełnym zgiełku morskim portem – leży opisany w świętej księdze islamu „początek wszystkiego”.
Karawana idzie dalej Ludzie, którzy docierali nad Jordan 10 tysięcy lat temu, zrywali z nomadycznym trybem życia. Ciepły klimat, rwąca woda, ryby i ptactwo kryjące się w cieniu drzew gwarantowały spokój i bezpieczeństwo. Żyzne, wilgotne ziemie przynosiły bardzo obfite plony. Pierwsze, gliniane domy wkrótce stały już w środku osady, potem w centrum miasta, a dziś tętni w tym miejscu niespokojne, bliskowschodnie życie. Kupcy – być może byli to pierwsi kupcy na świecie – zajęli się eksportem. Również dziś młode bakłażany nadziewane orzechami albo grillowane pomidory i cukinie, które kobiety w Jordanii, Kuwejciei Arabii Saudyjskiej posypują pachnącą kolendrą, pochodzą z upraw w dolinie Jordanu. Dziś rzece grozi wyschnięcie. Poziom Morza Martwego, do którego wpadają coraz mniej obfite wody Jordanu, obniża się o kilka metrów rocznie. Morze pustynnieje, odkrywa swoje słone, kamieniste i błotniste dno. Za 50 lat zostaną po nim tylko stare mapy, biblijne zapisy o Słonym Morzu i Morzu Araba. Poziom Morza Martwego jest o 405 metrów niższy od poziomu oceanu, co jego okolice czyni najniższym miejscem naszej planety. Ogromne parowanie sprawia, że woda jest tu siedem razy bardziej słona niż w oceanach. W takim miejscu przetrwać może jedynie 11 gatunków bakterii. Ale wody Morza Martwego mają też właściwości lecznicze. Po kilkudniowej kuracji w 30-procentowym roztworze rozmaitych soli i nadbrzeżnych, bogatych w minerały błotach ciało naprawdę powraca do zadowalającego stanu. I to bez wysiłku – bo zamiast sportów wodnych poleca się tu raczej spokojne dryfowanie z ulubioną lekturą w rękach. Gęste od soli odmęty skrywają w sobie wielką tajemnicę – zagadkę zagłady i wiecznego potępienia dwóch rozpustnych miast: Sodomy i Gomory. Na południowym krańcu Morza Lota (tak również nazywa się czasem Morze Martwe) występuje bowiem rzadki bitumin, czyli smoła, na której fortuny zbijać mieli mieszkańcy obydwu siedlisk grzechu. Bogate miasta pławiły się w rozpuście, za nic miały prawa ludzkie i boskie i bez lęku „oddały się przeciwnemu naturze pożądaniu cudzego ciała”. W średniowieczu, kiedy święte lęki kazały ludziom za wszelką cenę ujarzmić swoją grzeszną cielesność, sodomią nazywano stosunki homoseksualne, ale co tak naprawdę skłoniło Boga do spuszczenia deszczu siarki i ognia z nieba – pozostało nieodkryte. Sodoma i Gomora płonęły i tak zostać miało na wieki. Być może paliły się tak spektakularnie właśnie przez smołę niefortunnie używaną wówczas w budownictwie. Gniew Boski, który strawił Sodomę i Gomorę, mógł być również katastrofą naturalną – trzęsieniem ziemi wywołanym podziemną kolizją. Tutaj przecież zaczyna się system Wielkich Rowów Afrykańskich przeszywający Afrykę, tutaj spotykają się dwie ogromne płyty tektoniczne. Być może świadkowie ich aktywności – tacy jak Lot ze swoimi córkami – którzy przeżyli katastrofę i widzieli, jak ziemia pożera całe miasta osnute czarnymi obłokami dymu, uznali, iż jest to gniew Boga. Gościnny dom Lota spłonął razem z innymi, a on sam ze swoimi córkami schronił się w jaskini, w której ich kazirodcze stosunki miały dać początek zamieszkującym te tereny Moabitom i Ammonitom. Jaskinia znajduje się na tyłach ruin bizantyjskiej bazyliki. Wycieczki pielgrzymów prowadzone przez księży w piaskowych kapeluszach spotykają tu muzułmanów, dla których Lot – podobnie jak Mojżesz, Abraham, Aron i Jezus – jest jednym z proroków. Wśród kamiennych, ciągnących się po horyzont gór spotyka się jeszcze inne ślady po biblijnych wydarzeniach. Są ęródła Mojżesza i jego dolina. Jest góra Nebo, gdzie dokonać miał żywota, i góra Aarona, gdzie miały spocząć prochy brata Mojżesza. Są ruiny zamku, w którym Jan Chrzciciel miał stracić głowę na życzenie pięknej tancerki – Salome. Rozstąpionymi przed Mojżeszem skałami albo też biblijnym uchem igielnym jest być może dolina prowadząca do słynnej, a wciąż skrywającej wiele zagadek Petry, stolicy Nabatei. Miasto, zwane przez Rzymian metropolią, u szczy-tu potęgi liczyło 30 tysięcy mieszkańców. Skąd jednak u tych pustynnych, nomadycznych rzezimieszków, którzy z powodzeniem przez wieki łupili karawany, chęć prowadzenia osiadłego, pogardzanego przez Beduinów życia? Być może spowodowała to wymiana kultur, spotkanie Innego. Innym, który pchnął bieg ich historii, okazali się Edomici – najprawdopodobniej wcześniejsi mieszkańcy Petry. Beduiński zmysł kupiecki, bystrość, znajomość pustyni i innych kultur oraz edomicka osiadła pracowitość i wynalazczość utworzyły razem nową jakość. Petra stała się tętniącym życiem i wieloma językami skrzyżowaniem dróg handlowych, które dalekie Chiny i Indie łączyły z Egiptem, Syrią, Grecją i Rzymem. Dalekowschodnie przyprawy wymieniano tu na złoto, perfumy sprzedawano za kość słoniową, pióra kolorowych ptaków i jedwab – za produkowane przez Nabatejczyków balsamy i szlifowane drogie kamienie. Chińskie leki kupowano za cukier, a miedzią i żelazem płacono za niezbędne do dalszej drogi zwierzęta. Woda spływała do Petry skomplikowanym, wydrążonym w skałach systemem kanalizacji i gromadzona była w podziemnych cysternach. Najważniejsze boginie, Duszara i Allat, sprzyjały Nabatejczykom, a wdzięczni wierni wznosili wspaniałe świątynie. Dlaczego stąd odeszli? Dokąd poszli? Tego nie wiemy. Jedno jest pewne – nie uciekali stąd w popłochu. Spakowali swój dobytek, zwinęli namioty, objuczyli ryczące wielbłądy, osły i wyszli tak, jak przyszli – przez ucho igielne. Zostawili po sobie wykute w kolorowych skałach, zadziwiające miasto. W opustoszałych świątyniach zagnieędziły się skorpiony. Gnany wiatrem pustynny piasek szlifował przez wieki fryzy kolumn, błotniste strugi deszczu zacierały kontury płaskorzeęb. Po karawanie, która przed wiekami zdobiła ścianę wąwozu, niosąc do Petry bogactwa Wschodu, zostały już tylko po mistrzowsku wyrzeębione kopyta wielbłądów. Przyjemnie jest patrzeć, jak słońce ślizga się po purpurowych, to znów żółtych, czasem brązowych lub czerwonych skałach. Petra wie, że kolor jest tylko wrażeniem zależnym od światła, zwyczajnym złudzeniem, fatamorganą, igraszką. Tutaj rzeczywistość zdaje się bajeczna, nieprawdziwa, na wpół legendarna. Najsłynniejsza budowla Petry – Skarbiec, nigdy skarbcem nie był. A jednak mieszkający tu Beduini celując kamieniami na wysokość ósmego piętra, przez lata próbowali rozbić rzeębioną w piaskowcu urnę, w której znajdują się ponoć złote monety. Miał je tu zostawić bliżej nieznany faraon podczas swojej domniemanej, ale fikcyjnej wizyty. Także córka faraona nigdy nie mieszkała w swoim pałacu, który w rzeczywistości był świątynią bogini Allat. Wiele z tych przedziwnych legend stworzyli mnisi i rycerze Aarona, wznosząc u wejścia do Petry ponure zamczysko. Krzyżowcy, których słynna Droga Jerozolimska spłynęła krwią, rzeziami, rabunkiem i gwałtem, zostawili na jordańskich wzgórzach kilka otoczonych warownymi murami twierdz. Jedna z nich należała do niejakiego Renaulda de Chatillon, sławnego przede wszystkim z powodu wymyślnych tortur, jakie zadawał wrogom. Patriarchę Antiochii wysmarował miodem i wystawił na pożarcie słońcu i owadom, a z murów zamku w Al-Karak zrzucał w dół, do doliny głębokiej na 450 metrów, ludzi z głowami okutymi drewnianą skrzynią. Skrzynie te miały chronić ich przed utratą przytomności, aby świadomi byli swego lotu i czuli uderzenie o ziemię. Inne zamki zostawili po sobie w Jordanii Omajjadzi, pierwsza dynastia kalifów muzułmańskich panująca z Damaszku. W sercu pustyni powstały niewielkie, przypominające raczej wille, letnie rezydencje. Omajjadzi, którym bliżej było do przywódców beduińskich plemion niż uczonych w słowach Księgi imamów, opuszczali swój Damaszek, by tu, na surowej, kamienistej pustyni oddawać się uciechom życia. Na freskach, którymi ozdobione są ściany jednego z pustynnych zameczków, tańczą nagie kobiety, saqi – arabski podczaszy – dolewa wina, muzykanci grają na lutniach, osiodłane konie czekają na galop po pustyni. Po kąpieli w łaęni parowej, przy szmerze fontanny, nieco odurzeni winem potężni władcy przeżywali tu zapewne również i podniosłe chwile prawdziwego wzruszenia. Poezja zawsze była dla Arabów najbardziej szanowaną ze sztuk, bliską ich sercom. Dziś Jordania jest monarchią konstytucyjną, a panujący ród Haszymitów wywodzi się w prostej linii od Mahometa. Ich władza, boska i świecka zarazem, jest niekwestionowalna. Nawet chory psychicznie król Talal rządził w latach 50. przez rok, zanim został odsunięty od tronu. Ojciec dzisiejszego króla, Hussein, panował prawie pół wieku. Nad jego trumną pochyliło się czterech prezydentów Stanów Zjednoczonych: Ford, Carter, Bush i Clinton. Aby pożegnać króla Husseina, syryjski przywódca Assad po raz pierwszy w życiu zdecydował się uczestniczyć w tej samej ceremonii, co premier Izraela. Ulice Ammanu pogrążyły się w zbiorowej histerii, na domach zawisły czarne flagi, a jordańscy chrześcijanie opłakiwali króla na mszach żałobnych. Po pogrzebie nowy władca ogłosił, że będzie kontynuował politykę ojca, dzięki której Jordania zawsze pełniła rolę mostu pomiędzy państwami arabskimi a Stanami Zjednoczonymi i do dziś jest najspokojniejszym krajem na całym Bliskim Wschodzie, mimo swego położenia pomiędzy Izraelem a Irakiem. No to w drogę - Jordania W pustynnym królestwie - Samolotem – do Jordanii można dolecieć z niemal wszystkich większych miast Europy. Z Polski z przesiadką. Lecąc przez Wiedeń Austrian Lines zapłacimy ok. 2 tys. zł (w obie strony). Obowiązkowe na przejazd i pobyt. - W Polsce nie działa żadne przedstawicielstwo dyplomatyczno-konsularne Jordanii. Najbliższa ambasada – w Berlinie. Wizy (na miesiąc, z możliwością przedłużenia do 3) można otrzymać na przejściach granicznych, z wyjątkiem tego na moście Króla Husseina (Allenby Bridge). - Opłata za wizę – 10 JOD (1 JOD = 1,4 USD = 4,6 zł). Opłata wyjazdowa – 5 JOD. Turyści przyjeżdżający do Jordanii przez Syrię i powracający przez ten kraj powinni wcześniej uzyskać co najmniej dwukrotną wizę syryjską – Ambasada Syrii w Ammanie wydaje wizy tylko tym obcokra-jowcom, którzy mają jordańskie roczne wizy pobytowe. Posiadanie w paszporcie pieczątek lub wiz izraelskich, jordańskich lub egipskich stempli kontroli z przejść granicznych z Izraelem, a także przedmiotów pochodzenia izraelskiego, np. biletów autobusowych, może uniemożliwić wjazd do Syrii. - Autobus to najwygodniejszy środek transportu do podróżowania po Jordanii. Jest kilka państwowych przewoęników, największy z nich to JETT (Jordan Express Travel&Tourism). Można się z nimi dostać z Akaby do najważniejszych miast. Oprócz tego kursują prywatne linie autobusowe. Bilety najlepiej rezerwować z wyprzedzeniem. - Taksówki wieloosobowe, po arabsku servees, są najpopularniejszym środkiem transportu. Kursują po ustalonej trasie, zabierając i wysadzając pasażerów w dowolnym miejscu. Są tańsze od zwykłych taksówek, ale droż-sze od autobusów. Należy jednak unikać przemieszczania się w strefach przygranicznych, zwłaszcza z Irakiem i Izraelem. W Jordanii nie istnieją schroniska młodzieżowe. - Tani hotel – łóżko we wspólnym pokoju bez prysznica – kosztuje ok. 3–5 JOD. W Ammanie, Akabie i Petrze nie brakuje hoteli średniej klasy, w których za pokój jedno-osobowy płaci się 15–30 JOD. Należy sprawdzić, czy żądana cena nie różni się od oficjalnie wywieszonej, gdyż zdarzają się próby naciągania obcokrajowców. Przydatne informacje - Dniem wolnym od pracy jest piątek, w instytucjach państwowych także sobota. - Sklepy czynne najczęściej w godz. 09.30-13.30 oraz 15.30-18.00. - Ambasada RP: No 3, Mahmoud Seif Al-Din Al-Irani Str. P.O. Box 942050, Amman 11194 tel. (009626) 551 25 93, 551 25 94, 551 25 96 fax: (009626) 551 25 95 e-mail: polemb@nol.com.jo www.jordania.net www.visitjordan.com www.tourism.jo