Od wspinaczki na wysokościach po relaks na plaży w Dubaju. Zobacz, jak dbać o skórę w każdych warunkach
Suche powietrze, gorący piasek, górski klimat – podróże pozwalają odkrywać świat na własnych zasadach. Aby czerpać z życia jak najwięcej, warto przygotować się na różne warunki atmosferyczne. Zmienna pogoda wpływa nie tylko na nasz organizm, ale także na naszą skórę. Jak prawidłowo ją pielęgnować?
W tym artykule: Skóra w podróży… Jak to się zaczęło? Balsam doskonały Naturalne składniki Spacery, zwiedzanie i opalanie się to nieodłączny element wakacji. Jedni wybierają nadmorskie miejscowości, w których można beztrosko plażować, inni wolą piesze tułaczki po górach. Każdy cel podróży jest inny i wymaga odpowiednich przygotowań. Niezależnie od wyboru miejsca, ważne jest to, aby cieszyć się dobrym samopoczuciem oraz wyglądem. Skóra w podróży… Zmiany klimatu odczuwa nie tylko nasz organizm, ale także skóra. Trzeba chronić ją zarówno przed szkodliwym działaniem promieni słonecznych, jak i wiatrem czy mrozem. Jeżeli wybieramy się np. do Tunezji, Egiptu czy Emiratów Arabskich, warto zadbać o odpowiednie nawilżenie i ochronę UV. Będąc w Andach, Himalajach lub Alpach Szwajcarskich, mamy do czynienia z niską wilgotnością, a nawet mrozem. Wtedy powinniśmy chronić najbardziej wrażliwe obszary skóry – w szczególności usta i ręce. Dodatkowym czynnikiem wysuszającym skórę jest słona woda. Podczas morskich kąpieli konieczne jest intensywne nawilżanie i natłuszczanie ciała. Wieczorem warto zrobić peeling, aby pozbyć się resztek piasku i soli. Jeżeli chcemy cieszyć się pięknym wyglądem na wakacjach, w naszej walizce nie może zabraknąć odpowiednich kosmetyków. Najlepszym rozwiązaniem wydaje się produkt, który działałby kojąco na skórę niezależnie od klimatu. Tak zrodził się pomysł na stworzenie Skóry – kompaktowego, funkcjonalnego (i nieźle wyglądającego) produktu, który możemy zabrać ze sobą w każde miejsce i który chroni naszą skórę niezależnie od warunków pogodowych. Założyciel marki przetestował Skórę w różnych warunkach – od wspinaczki na wysokości 5200m podczas ekspedycji na Mt. Kenya, po bieganie w ultramaratonach we Francji i Hiszpanii, narciarstwo biegowe w fińskiej Laponii, wspinaczkę skałkową w Musandamie w Omanie i relaks na plaży w Dubaju. Po tych doświadczeniach zdecydował, że świat musi usłyszeć o Skórze. Jak to się zaczęło? Inspiracją do powstania Skóry był… wojskowy eksperyment przeprowadzony w połowie lat 1900. Żołnierze potrzebowali środka, który pomógłby im wyleczyć odciski na stopach oraz różne zadrapania i skaleczenia. W odpowiedzi na to wojsko zleciło swojej aptece stworzenie produktu, który spełniałby potrzeby żołnierzy. Tak powstała uniwersalna maść przeznaczona do pielęgnacji skóry w ekstremalnych warunkach pogodowych. Środek ten był zapakowany w metalowy pojemnik i bardzo szybko zyskał popularność wśród żołnierzy. A ci, jak to żołnierze, znaleźli wiele innych zastosowań balsamu do skóry. Początkowo balsam miał być używany wyłącznie do łagodzenia podrażnień skóry. Zauważono jednak, że jest to produkt wielozadaniowy. Żołnierze zaczęli wykorzystywać go do smarowania broni, a nawet do smażenia na ognisku, konserwacji skórzanego obuwia czy odstraszania komarów. Dziś wiemy, że balsam może też służyć m.in. do łagodzenia suchej skóry, zapobiegania otarciom, na drobne skaleczenia po goleniu czy jako balsam do ust. Świetnie chroni skórę zarówno podczas mroźnych warunków, jak i słonecznej pogody. Balsam doskonały Balsam Skóra to kosmetyk, który jest wszechstronny i zawsze sprawdza się w podróży – koi, nawadnia, regeneruje skórę na całym ciele i chroni przed słońcem. Producenci spędzili tysiące godzin, dopracowując każdy, nawet najmniejszy szczegół. Formułę balsamu opracowywano przez 14 miesięcy w dwóch laboratoriach – w Warszawie i Gdańsku. Po przeprowadzeniu testów kliniczne efekty działania Skóry zostały potwierdzone dermatologiczne. Ważną rzeczą było również stworzenie opakowania, które powinno być mocne, funkcjonalne i eleganckie. Zanim powstała ostateczna wersja, producenci przeszli przez 15 iteracji z modelami prototypowymi wydrukowanymi w 3D. Naturalne składniki W składzie Skóry znajdziemy właściwe połączenie bogatych olejów, odżywczych wosków, ekstraktów z oliwek, witamin i minerałów, odmierzonych z dokładnością do 0,1% koncentracji. Formuła zawiera naturalne substancje, takie jak wosk pszczeli o działaniu ochronnym, rafinowane masło shea o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym czy emolienty (m.in. olej ze słodkich migdałów, olej z ziaren słonecznika, olej z ziaren owsa, cerafluid i wosk pozyskiwany z rośliny wilczomlecza). Dodano również witaminy A i E – te dwa antyoksydanty utrzymują skórę świeżą i nawodnioną. Aby stosowanie kosmetyku było przyjemne, formułę wzbogacono o olejki eteryczne z paczuli i neroli, które pobudzają zmysły i wpływają pozytywnie na nastrój. A czego nie znajdziemy w balsamie? Chemii oraz GMO. Produkt jest w 100 proc. wegetariański. Niezależnie od warunków ważne jest utrzymywanie skóry w dobrej kondycji przez cały rok. Balsam Skóra będzie idealny dla każdego, zwłaszcza osób aktywnych. W trakcie uprawiania różnego rodzaju sportów (pływanie, bieganie, wspinaczka, crossfit, pole dance itp.) jesteśmy narażeni na różnego rodzaju otarcia. Wtedy dobrze jest sięgnąć po Skórę, która przyniesie nam ukojenie. Kosmetyk sprawdza się również w innych sytuacjach, np. kiedy pracujemy w ogrodzie, stajni czy zajmujemy się stolarką – przy tego typu pracach możemy niechcący się skaleczyć. Balsam Skóra można stosować na każdą część ciała – od twarzy i ust, aż po dłonie i stopy. Kompaktowe opakowanie pozwala na to, by schować Skórę w każdej kieszeni, plecaku lub torebce. W ten sposób możemy zabrać balsam w podróż i mieć go przy sobie. Do tego balsam szybko się wchłania i nie postawia tłustej ani oleistej warstwy na skórze. Chcesz poznać więcej informacji na temat Skóry? Zajrzyj tutaj. Materiał powstał przy współpracy ze Skóra
Nie tylko lwy i tygrysy. Oto najpiękniejsze małe dzikie koty
Małe dzikie koty tworzą aż 33 różne gatunki. Najpiękniejsze i najbardziej fascynujące z nich uchwycił swoim obiektywem Joel Sartore – jeden z fotografów National Geographic.
W tym artykule: Małe dzikie koty – ile jest gatunków? Gdzie żyją małe dzikie koty? Czym wyróżniają się małe dzikie koty? Kim jest Joel Sartore? Zobacz małe dzikie koty w obiektywie Joela Sartore Dzikie koty od dawna fascynują ludzką wyobraźnię zwinnością i elegancją. Około 10 tys. lat temu człowiekowi udało się udomowić te niezwykłe zwierzęta. O tym, jak udomowiono koty, przeczytasz w naszym serwisie. Wiele małych gatunków do dziś jednak żyje w stanie dzikim. Przyjrzał się im Joel Sartore – fotograf współpracujący z National Geographic. Małe dzikie koty – ile jest gatunków? Felinologia – tak się nazywa nauka badająca koty – rozpoznaje aż 33 gatunki małych dzikich kotów. W tej grupie panuje dość duże zróżnicowanie, które wynika z unikatowego przystosowania się zwierząt do konkretnego środowiska. Wśród nich znajdują się tak wyjątkowe gatunki jak kotek rudy czy ocelot nadrzewny. Kotek rudy (Prionailurus rubiginosus), którego długość ciała bez ogona nie przekracza 48 cm, jest uznawany za najmniejszego dzikiego kota na świecie. Z kolei ocelot nadrzewny (Leopardus wiedii) wyróżnia się niezwykłymi zdolnościami wspinania się po drzewach. Gdzie żyją małe dzikie koty? W przeciwieństwie do swoich większych krewnych, takich jak lwy czy tygrysy, małe dzikie koty można spotkać w znacznie większej liczbie ekosystemów na Ziemi. Te niewielkie zwierzęta dobrze się czują w deszczowych lasach Ameryki Południowej, gdzie żyją oceloty. Można je spotkać w południowych krajach Afryki, gdzie żyje m.in. kot czarnołapy (Felis nigripes). Niektóre gatunki jak kot pustynny (Felis margarita), świetnie odnajdują się na pustyni. To wszystko świadczy o ogromnych zdolnościach adaptacyjnych kotów. Ciekawostki o żółwiach pokazują, jakie to niezwykłe zwierzęta. Mogą pokonywać tysiące kilometrów Żółwie wyglądają jak prehistoryczne zwierzęta. Żyły na naszej planecie już wtedy, gdy chodziły po niej dinozaury. Są starsze od krokodyli czy węży – pochodzą sprzed aż 200 mln lat.... Czym wyróżniają się małe dzikie koty? Zachowania małych dzikich kotów są równie fascynujące, co ich unikatowy wygląd. Wiele z nich doskonale wspina się na drzewa. Takie zdolności można zaobserwować m.in. u pantery mglistej (Neofelis nebulosa) czy u ocelota andyjskiego (Leopardus jacobita). W ten sposób małe dzikie koty zwinnie poruszają się po swoich siedliskach. Kotek cętkowany (Prionailurus viverrinus) z kolei doskonale potrafi nurkować i łowić ryby. Pomimo niewielkich rozmiarów wszystkie gatunki małych dzikich kotów są znakomitymi łowcami. Mimo swojego znaczenia wiele gatunków małych dzikich kotów stoi przed znacznymi wyzwaniami w zakresie ochrony ich gatunków. Największymi zagrożeniami dla tych niewielkich zwierząt są: utrata siedlisk, kłusownictwo. Niestety wyzwaniem dla małych dzikich kotów jest również ich mniejsza rozpoznawalność. Dużo więcej uwagi poświęca się ochronie również zagrożonych wielkich kotów, które po prostu bardziej działają na wyobraźnie. Tymczasem podnoszenie świadomości na temat trudnej sytuacji małych kotów jest równie ważne, a w zasadzie kluczowe dla zapewnienia ich dalszego istnienia. Kim jest Joel Sartore? Autor zdjęć, Joel Sartore to wielokrotnie nagradzany fotograf, mówca, autor, działacz na rzecz ochrony przyrody. W 2018 roku Joel Sartore został wyróżniony tytułem Odkrywcy Roku National Geographic. Jest stałym współpracownikiem magazynu National Geographic. Joel specjalizuje się w dokumentowaniu zagrożonych gatunków i krajobrazów na całym świecie. Jest założycielem Photo Ark, liczącego już 25 lat projektu fotograficznego, którego celem jest ratowanie gatunków i siedlisk. Do dzisiaj Joel odwiedził z aparatem 40 krajów i sfotografował przedstawicieli ponad 6 tys. gatunków zwierząt. Docelowo, w tym niecodziennym fotograficznym archiwum, ma znaleźć się blisko 12 tys. zdjęć przedstawicieli ptaków, ryb, ssaków, gadów, płazów i bezkręgowców. Sartore fotografuje zwierzęta duże i małe z równym zaangażowaniem i szacunkiem. Efektem jego pracy są piękne, kameralne i przykuwające uwagę portrety. Zobacz małe dzikie koty w obiektywie Joela Sartore Zobacz galerię 20 niezwykłych zdjęć małych dzikich kotów. Zdjęcia znajdziesz poniżej tego artykułu. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Unikalność i design – okazjonalny prezentownik według marki CUPRA
Koniec roku to okres poszukiwań oryginalnych upominków dla najbliższych. Miłośnicy samochodów ucieszą się ze stylowych i funkcjonalnych gadżetów motoryzacyjnych. Marka CUPRA przedstawia pomysły na oryginalne prezenty na rozmaite okazje.
Barcelońską markę charakteryzują przede wszystkim wyjątkowe samochody. Jednak w swojej kolekcji posiada również produkty, które są przeznaczone dla osób lubiących miejski styl życia: unikalne torby, specjalnie przystosowane do prowadzenia pojazdu okulary, miejski rower oraz odzież. Gadżety powstały we współpracy z cenionymi projektantami i odzwierciedlają DNA marki: design, rzemiosło, wyrafinowanie, miejskość i sportowe osiągi. Łączy je unikalność i wyjątkowość. Unikalne torby TRAKATAN Dla osób ceniących wygodę, żyjących w miejskim pędzie, dobrze dobranym upominkiem będzie np. torba. Dedykowana linia akcesoriów powstała we współpracy z zespołem projektowym TRAKATAN. Produkowane we włoskim Turynie teczki oraz torby zostały wykonane ze skóry garbowanej. Materiał, który posłużył do ich produkcji, czyli miedziana skóra, został stworzony specjalnie dla marki CUPRA. Torby znajdą swoje zastosowanie w wielu sytuacjach. Przydadzą się do codziennej pracy, w wielkomiejskim zgiełku, na zakupy, ale i podczas weekendowego wypadu za miasto, a nawet dalszej podróży. Są uniwersalnym gadżetem, skrojonym pod potrzeby mieszkańca miasta. Okulary do jazdy samochodem we współpracy z L.G.R. Dla miłośników gadżetów i szybkiej jazdy CUPRA proponuje okulary przeciwsłoneczne przeznaczone do jazdy samochodem produkcji firmy L.G.R. Wykonywane są ręcznie we Włoszech i przyciągnęły już uwagę wielu gwiazd, w tym Toma Cruise’a, Gigi Hadid czy Marion Cotillard. Model Lawrence Lap został stworzony specjalnie dla hiszpańskiego producenta. Okulary powstały ze stali nierdzewnej, skóry i hartowanego szkła mineralnego, a inspirację dla projektu stanowiły barwy i wartości marki CUPRA. CUPRA dla sportowych entuzjastów Pozostając wiernym swojemu zaangażowaniu w świat padla, CUPRA weszła współpracę z firmą WILSON Sporting Goods Co. Obie marki zaprezentowały wyjątkową kolekcję Capsule. W jej skład wchodzi m.in. rakieta WILSON Bela CUPRA Padel, która łączy precyzję i moc w jednym doskonale zbalansowanym narzędziu. Została ona stworzona z myślą o graczach, którzy szukają nie tylko wydajności, ale również stylowego i indywidualnego podejścia do swojej pasji. Aby kompletnie wyposażyć graczy w niezbędne akcesoria, kolekcja obejmuje także praktyczną torbę na padel, idealną do przechowywania rakiety i innych niezbędnych elementów podczas podróży na kort. CUPRA to marka łącząca niekonwencjonalny styl i wyjątkowe osiągi. Powstała w 2018 roku w Barcelonie. Siedziba marki znajduje się w Martorell pod Barceloną, a sprzedaż odbywa się poprzez sieć wyspecjalizowanych punktów na całym świecie.
Dieta paleo zdobyła sporą popularność. Czy jednak naprawdę jest dla nas tak zdrowa i naturalna?
Powinniśmy jeść to, co nasi przodkowie – twierdzą zwolennicy sposobu odżywiania znanego jako dieta paleo. Jednak przejście na taką dietę może być trudne i ryzykowne.
W tym artykule: Rozwój rolnictwa zmienił naszą dietę Składniki diety paleo Nasi przodkowie byli mięsożercami Dieta paleo niesie ze sobą ryzyko Dieta paleo mogła być toksyczna Kiedy we wrześniu 1991 r. Erika i Helmut Simonowie, turyści z Norymbergi, zboczyli z oznaczonego szlaku w Alpach Ötztalskich, na dnie parowu na wysokości ponad 3000 m znaleźli zwłoki. Mężczyzna leżał twarzą do ziemi, a obok niego znajdowało się coś na kształt plecaka. Początkowo sądzono, że to zaginiony turysta, który parę lat wcześniej uległ tu wypadkowi. Kilka dni później nikt nie miał już wątpliwości, że przypadkowe znalezisko jest największą archeologiczną sensacją od lat. Zmumifikowany Ötzi – bo tak nazwano odnalezionego – był 160-centymetrowym 50-latkiem sprzed pięciu tysiącleci, z samego środka neolitu. Doskonale zachowane zwłoki dały nauce wgląd w życie europejskiego człowieka z czasów, gdy saharyjska sawanna zaczęła stawać się pustynią, a uciekająca z niej ludność założyła pierwsze egipskie miasta. Pozwoliły też zajrzeć do jego żołądka. Ostatnim posiłkiem Ötziego było mięso jelenia i kozicy. Zapewne upolowanych niedługo przed śmiercią, na co wskazywał łuk z pełnym strzał kołczanem. Znaleziono także korzonki, owoce i ziarna pszenicy spożyte pod postacią chleba. Tajemniczy człowiek lodu. Jak ciało Ötziego zachowało się w Alpach? Nowe badanie podważa dotychczasowe teorie Ponad 30 lat po odkryciu mumia z Alp nadal budzi żywe spory wśród naukowców. Grupa badaczy twierdzi, że ciało Ötziego zachowało się do naszych czasów w świetnej formie z zupełnie innych... W czasach, gdy Ötzi wybrał się w swą ostatnią wędrówkę, Europa była już dawno po neolitycznej rewolucji. Oswojono dziką roślinność, udomowiono zwierzęta, a koczowniczy tryb życia przerodził się w osiadły. Agrarne osiągnięcia czyniły go łatwiejszym – pożywienie było na wyciągnięcie ręki, dzień po dniu. 25 mln przedstawicieli Homo sapiens zaludniających w czasach Ötziego ziemię, złagodziwszy odwieczny problem głodu, mogło skuteczniej ujarzmiać lądy. Rozwój rolnictwa zmienił naszą dietę Rozwiązując nękające ich problemy, nieświadomie stworzyli jednak nowe, które dają się nam we znaki do dziś. Dokładne badania alpejskiej mumii pozwoliły stwierdzić, że choć Człowiek Lodu – bo tak nazwały go media – nie głodował, prowadził aktywny tryb życia, a jego dieta była zrównoważona, i tak cierpiał na miażdżycę, groziły mu też dalsze choroby serca i układu krążenia. Gdyby przeniesionego w nasze czasy Ötziego umówić na wizytę u dietetyka, mógłby usłyszeć to samo co większość z nas: „Źle się pan odżywia”. I coraz częściej: „Proszę przejść na dietę przodków”. Dietę paleolityczną, jaskiniową. Ale dlaczego? Jako pierwszy odpowiedź na to pytanie dał Amerykanin dr Loren Cordain badający dietę Homo sapiens z epoki kamienia. Na polski grunt przeniósł ją z kolei prof. Marek Konarzewski z Zakładu Ekologii Zwierząt w Instytucie Biologii Uniwersytetu w Białymstoku. W książce „Na początku był głód” skonstatował, że na większości obszarów Europy uprawę roli zapoczątkowano dopiero 5–6 tys. lat temu. Od pierwszych rolników dzieli nas więc raptem od 300 do 500 pokoleń. To zdecydowanie za mało, by następujące mutacje genetyczne mogły spowodować poważną przebudowę układu pokarmowego i dostosować go do dzisiejszych diet. – Dość powiedzieć, że kolejne pokolenia bakterii zamieszkujących nasze przewody pokarmowe mają w ciągu doby więcej szans na utrwalenie korzystnych mutacji niż ludzkość od czasu rozpoczęcia uprawy roli – zauważa prof. Konarzewski. Krótko mówiąc, nasze żołądki z przyległościami nie różnią się nie tylko od trzewi Ötziego, ale też naszych wspólnych przodków sprzed setek tysięcy lat. Człowiek paleolityczny żywił się głównie dzikim mięsem jeleniowatych czy przodków dzisiejszego bydła, padliną, jajkami, owadami. Odnajdywane szkielety z tamtych czasów wskazują, że cieszył się dobrym zdrowiem i wysokim wzrostem do 180 cm. – Tymczasem 10 tys. lat temu, na obszarze Bliskiego Wschodu zwanym przez archeologów Żyznym Półksiężycem, pojawiają się szkielety ze śladami próchnicy, anemii, krzywicy i licznych chorób odzwierzęcych. Średnia wzrostu spadła do 1,6 m. Tak właśnie zaznaczył się początek rolnictwa – mówił prof. Konarzewski w wywiadzie udzielonym „National Geographic” w 2007 r. Pierwsi Europejczycy nie byli „czystą populacją”. Wszyscy są dziś genetyczną mieszanką Idea głosząca, że pierwsi Europejczycy byli „czystą” populacją, krążącą tu od czasów włochatych mamutów, inspirowała różnych ideologów na długo przed pojawieniem się nazistów... Próchnica, krzywica i choroby cywilizacyjne, z cukrzycą i celiakią na czele, na stałe wpisały się w kartę choroby naszego gatunku. – Nasz układ pokarmowy nie jest przystosowany do trawienia pewnych białek, które znajdują się w zbożach – usłyszałby Ötzi od Jagody Podkowskiej, dietetyka z Centrum Rehabilitacji Sportowej, która dietę przodków zaleca wielu swoim pacjentom, przerabiając ją na współczesną miarę. – Lektyna i gluten podrażniają go i powodują, że dużo gorzej wykorzystujemy składniki pokarmowe z innych, wartościowych produktów. Zalegają w organizmie i zaburzają przyswajanie witamin, minerałów, białek, które są nam potrzebne. Składniki diety paleo Podstawą jest dziczyzna – zarówno chuda, jak i tłusta. Orzechy, pestki i nasiona to źródło wapnia. Cukry proste zapewnić mają z kolei owoce, źródłem energii są też warzywa. W diecie, którą dziś określa się mianem paleolitycznej bądź jaskiniowej, kluczowa jest eliminacja zbóż. Drugim niepożądanym elementem jest nabiał, również obcy człowiekowi paleolitycznemu. Zła sława laktozy to w Pierwszym Świecie powszechna wiedza. Nie trawimy jej, ale codziennie pijemy jogurty, kefiry czy mleko, jemy sery, nie mając przy tym żadnych niepożądanych objawów. – Dieta paleolityczna mówi o ukrytych skutkach takiego działania – odpowiada dietetyk. – Różnicę poczujemy dopiero, gdy te produkty odstawimy. Zapomnimy, co to gazy, niestrawności. Odkryjemy, że bakterie probiotyczne dostarczane sztucznie są zbędne, bo mamy ich własną pulę, która może żywić się produktami nienabiałowymi. Źródłem wapnia staną się orzechy, nasiona, warzywa. Źródłem cukrów zaś – owoce. Choć tak naprawdę nasi przodkowie wcale nie jedli ich tak dużo, jak mogłoby się to nam wydawać. Ich dieta opierała się na białkach i tłuszczach i to te ostatnie były paliwem. Organizm współczesnego człowieka czerpie energię z glukozy. Jeśli go jej pozbawimy, po jakimś czasie przestawi się na wykorzystywanie ciał ketonowych pozyskiwanych w metabolizmie tłuszczów. Zwolennicy diety paleo przekonują, że spełniają one funkcję energetyczną o wiele skuteczniej niż glukoza, która włączana powinna być tylko w wypadku wysokiej aktywności fizycznej, a więc o określonych porach dnia. Pod postacią – oczywiście – owoców. Nasi przodkowie byli mięsożercami Jednak, jak dowodzą badania dr. Cordaina, od jednej do dwóch trzecich kalorii konsumowanych przez współczesnych łowców-zbieraczy, a więc także ich przodków, pochodzi od zwierząt. Paleolityczny Homo sapiens nie był wegetarianinem. Łączył cechy roślinożercy, myśliwego i padlinożercy. Prof. Konarzewski twierdzi, że właśnie ta płynność ludzkich zwyczajów żywieniowych jest kluczem do naszego ogromnego sukcesu ewolucyjnego. Ostatecznym dowodem na udział mięsa w praludzkiej diecie jest budowa naszego układu pokarmowego. Daleko mu do przepastnych żołądków roślinożerców, zdolnych przetwarzać najbardziej zdrewniałe fragmenty roślin. Radzi sobie natomiast z delikatnymi warzywami i owocami, będąc jednym z najbardziej uniwersalnych organów spośród wszystkich gatunków. – Człowiek zawsze jadł mięso. Wątpliwości natury etycznej pojawiły się dopiero, gdy ludzkość osiągnęła etap, na którym możemy w inny sposób realizować potrzeby żywieniowe. Dieta paleolityczna jest zdecydowanie mięsna – mówi Jagoda Podkowska. Dziczyzna, króliki, perliczki, bażanty, wszystko to, co żyje dziko, na wolności. Niezależnie od tego, czy będzie to dzik, który przed zimą odłożył dużo tkanki tłuszczowej, czy chude króliki lub ptaki. Jednak codzienne zdobywanie zwierzyny z natury to w dzisiejszym świecie abstrakcja. Dieta nordycka poprawia poziom glukozy i cholesterolu nawet, jeśli nie schudniemy - wynika z badań Dieta śródziemnomorska jest uznawana przez naukowców za jedną z najzdrowszych na świecie. Ma jednak równie zdrową konkurencję! To dieta nordycka, która również nie wymaga szczególnych w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dieta-nordycka-co-to-jest-i-czy-moze-poprawic-wyniki-badan-bez-utraty-wagi-co-jesc-by-zyc-zdrowiej-fot-getty-images-ef7b927.jpeg" width="938" height="625" alt="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" title="Dieta nordycka. Co to jest i czy może poprawić wyniki badań bez utraty wagi? Co jeść, by żyć zdrowiej? (fot. Getty Images)" /> Dr Łukasz Łuczaj, biolog zamieszkujący wieś na Pogórzu Dynowskim, w książce „W dziką stronę” opisuje dzikie kurczaki z indochińskiej dżungli skaczące po drzewach, żywiące się dżdżownicami. Jeśli chcesz mieć takiego ptaka, zamieszkaj na skraju lasu, zrób w nim wielką wolierę i wpuść wiosną kurczęta. Jesienią będziesz mieć supermięso na kilka garnków rosołu – pisze. Dodaje przy tym, że i tak prawdopodobnie wcześniej zjedzą je lisy. Tak naprawdę pozostaje kupowanie mięsa z hodowli ekologicznych. Mięsa hodowanego na trawie, niekarmionego paszami z kukurydzą czy soją. I to nie tylko drobiu. Bardzo wiele przepisów kuchni paleolitycznej obejmuje wołowinę. Jako że tłuszcz jest wskazany, możemy ją smażyć, piec, grillować. Dieta paleo niesie ze sobą ryzyko Po wysłuchaniu wyliczanki zalet diety paleolitycznej na usta ciśnie się pytanie, czemu wszyscy nie żywimy się w ten sposób? Dla borykających się z głodem przodków Ötziego zboża były darem z niebios. Niestrawności związane z glutenem uznawano zapewne za niewarty uwagi efekt uboczny zwiększonego dostępu do jedzenia. Dziś wiedza stoi jednak na dużo wyższym poziomie. A więc? Niestety, ta dieta jest bardzo restrykcyjna i wymaga konsekwencji, a dookoła nas tyle pokus. Ale jeśli cały świat miałby dziś przejść na paleo, efekty na pewno byłyby o wiele korzystniejsze dla zdrowia niż przy obecnym trybie żywienia. Tak samo stałoby się jednak, gdyby przeszedł na zdrowy, zbilansowany wegetarianizm. To wszystko za sprawą eliminacji produktów przetworzonych i ograniczenia glutenu oraz dużej ilości warzyw. W teorii wystarczą dwa miesiące rygoru, by organizm pozbył się niepożądanych substancji i uzyskał optymalną dla danej osoby sylwetkę. I choć dieta w założeniu powinna być praktykowana przez całe życie, to nawet kilka miesięcy jej stosowania może odpowiednio dostroić człowieka i dać mu pokłady energii, o których dawno zapomniał. Krytycy zwracają uwagę na potencjalne zagrożenia płynące z przeładowania organizmu białkiem i tłuszczem, nawet jeśli pochodzą z dobrego źródła, i brak węglowodanów złożonych. Sugerują, że tak drastyczna zmiana proporcji składników odżywczych może mieć długofalowo fatalne skutki, szczególnie dla cukrzyków. Bez wahania zgodzą się jednak na kilka pozostałych założeń diety. Dla Ötziego i jego przodków wyjątkowo oczywistych. Chodzi o ruch, przebywanie na słońcu, długi sen, odpowiedni rytm dobowy. Przedstawiciel społeczności łowiecko-zbierackich ciągle się przemieszczał. Aktywność fizyczna była całym jego życiem, dlatego energia uzyskiwana z trawionych dłużej niż węglowodany tłuszczów miała odpowiednie ujście. – Kiedyś normą był przerost lewej komory serca, bo człowiek przyzwyczajony był do intensywnego ruchu. Dziś, gdy badania wykazują przerost tej komory, mówimy o anomalii. Przestaliśmy się ruszać, więc lewa komora nie musi tak pracować – przekonuje Podkowska. A Ötzi, choć nie był okazem zdrowia, musiał być w ciągłym ruchu. Zginął przecież podczas górskiej wycieczki. Nasza dieta różni się od paleolitycznej nie tylko składem, ale i ilością posiłków. Pięciodaniowy dzień był przed kilkoma tysiącleciami fikcją. Nasz gatunek jest predestynowany do odkładania dodatkowych kilogramów na później. Dieta paleolityczna zakłada, że odpowiednio wyregulowany żołądek sam nam powie, kiedy jeść. Czasem wystarczą tylko cztery posiłki, ktoś inny może jeść sześć, ale mniejszych. Dieta paleo mogła być toksyczna Nasi przodkowie niekoniecznie cieszyli się dobrym zdrowiem – w rzeczywistości mogli spożywać niezdrowe ilości toksycznych metali ciężkich. Według badań opublikowanych w czasopiśmie „Quaternary International” w okresie między 6300 a 3800 lat temu (a więc nieco po zakończeniu prawdziwego paleolitu) owoce morza, które dominowały w diecie na terenie dzisiejszej Norwegii, zawierały niebezpiecznie wysoki poziom ołowiu i kadmu. Naukowcy twierdzą, że może to wiązać się ze zmieniającym się klimatem po ostatniej epoce lodowcowej, która zakończyła się około 11 700 lat temu. Ponieważ klimat cały czas zmienia się w zastraszającym tempie, wyniki te wskazują, że my również możemy spodziewać się wyższych poziomów zanieczyszczeń metalami ciężkimi w niektórych produktach żywnościowych. Ta dieta ma ocalić planetę i przedłużyć nam życie. Naukowcy: Stawka jest bardzo wysoka The "planetary health diet" - jak nazywają ją naukowcy, może być stosowana przez osoby od drugiego roku życia. Według autorów nie tylko jest zdrowa i ekologiczna, ale pozwala także zmniejsz... Nie mając dostępu do ludzkich szczątek z tamtego okresu, naukowcy z Uniwersytetu Arktycznego w Norwegii sięgnęli po skamieniałe śmieci. Midden, czyli warstwa ziemi zawierająca różne odpady, typu zwierzęce kości, ludzkie odchody, roślinne resztki, muszle i inne pozostałości po dawnej działalności człowieka, pozwoliła badaczom na dokładniejszą analizę diety naszych przodków. Ze stosów pradawnych odpadów na ośmiu stanowiskach archeologicznych naukowcy zebrali muszle skorupiaków, kości dorsza atlantyckiego i foki harfowej. Pozostałości zostały dokładnie oczyszczone, a następnie zmienione w drobny proszek, z którego naukowcy pozyskali kolagen do przeprowadzenia analiz. Spośród 124 kości, z których pobrano próbki, tylko 40 wytworzyło wystarczająco dobrej jakości kolagen, a analizy ujawniły szokujący poziom kadmu i ołowiu. Zespół przeprowadził również pomiary poziomów rtęci w kościach i stwierdził, że chociaż mieszczą się one w nowoczesnych granicach bezpieczeństwa, są również zauważalnie wysokie. Kadm występuje naturalnie w glebie i z czasem gromadzi się w organizmie, zwłaszcza w wątrobie i nerkach. Może powodować raka, jak również choroby nerek, wątroby i płuc, a także osteoporozę. Ołów występuje naturalnie również w glebie, a z czasem gromadzi się w szkielecie człowieka. Może on negatywnie wpływać na mózg i układ nerwowy. Z kolei rtęć może powodować poważne problemy neurologiczne i immunologiczne. Źródło: Quaternary International.
Czy zwierzęta myślą? Odpowiedź nie jest jednoznaczna
Zastanawiasz się, czy zwierzęta myślą? Na to pytanie naukowcy szukają odpowiedzi od lat i choć pewności wciąż nie mamy, przeprowadzone dotychczas badania wskazują na to, że tak.
W tym artykule: Jak myślą zwierzęta? Jakie zwierzęta myślą? Wiele gatunków zwierząt już nieraz zaskoczyło swoim intelektem. Przykład? Dwie pszczoły z São Paulo, które wspólnymi siłami otworzyły butelkę. Choć nagranie spotkało się z różnym odbiorem, szybko stało się viralem. Na tym jednak nie koniec. Podobnych historii jest znacznie więcej. W 2021 roku Internet podbiło wideo amerykańskich naukowców, którzy nauczyli świnie obsługują joystick i grają w gry wideo. Kilka lat temu naukowcy dowiedli z kolei, że wrony mają poziom inteligencji zbliżoną do siedmioletniego dziecka. Natomiast najnowsze badania dowiodły, że sójki potrafią przejść przeznaczoną dla nich wersję słynnego testu pianki marshmallow, badający poziom samokontroli. Do najinteligentniejszych zwierząt świata zalicza się także choćby kruki, delfiny, krowy, papugi, ośmiornice czy nawet szczury. Mimo że lista jest zdecydowanie dłuższa, wiele osób wciąż zadaję sobie pytanie – czy zwierzęta myślą? Takie zachowania są mocnym argumentem na „tak”. Dlaczego właśnie ta ryba jest tak szybka? Zdziwisz się, gdy poznasz jej sekret Jak wynika z badań, organ produkujący olej pomaga miecznikom rozwijać większe prędkości podczas grasowania w morzu. Jak myślą zwierzęta? Przyjętą przez badaczy miarą zdolności zwierząt do myślenia i oceny ich inteligencji jest to, jak radzą sobie one w labiryntach, jak rozwiązują podsuwane im zagadki oraz czy mają świadomość „własnego ja”. Tę ostatnią cechą sprawdza się za pomocą tzw. testu czerwonej plamki. Uśpionemu zwierzęciu rysuje się na czole lub szyi czerwoną plamkę, a następnie stawia przed nim lustro. Jeśli po przebudzeniu i ujrzeniu własnego odbicia zwierzę wyciera plamkę z czoła, oznacza to, że ma świadomość samego siebie. Jeżeli próbuje wytrzeć plamkę z odbicia, to znaczy, że tej świadomości nie ma. Za pomocą takiego eksperymentu świadomość „własnego ja” stwierdzono u goryli, orangutanów, szympansów, bonobo, słoni, psów, delfinów butlonosych, orek, świń oraz srok. Inną oznaką inteligencji u zwierząt jest zdolność do oszukiwania. Z pewnością mają ją szympansy i rezusy, a także wilki. Kiedy złożona z kilkunastu osobników wataha wilków przemieszcza się, wszystkie idą za przewodnikiem stada, stawiając łapy dokładnie na jego śladach. Dla obserwatora wygląda to tak, jakby tropy zostawił po sobie tylko jeden drapieżnik. Jakie zwierzęta myślą? Słonie może nie oszukują, za to potrafią współczuć, myją jedzenie i używają różnych narzędzi, a robią to w bardzo kreatywny sposób. Mózg słonia waży co najmniej 5 kg, czyli znacznie więcej niż mózgi innych zwierząt o zbliżonych gabarytach: hipopotamów czy nosorożców. Mózg płetwala błękitnego jest zaledwie dwa razy większy od mózgu słonia, choć sam płetwal jest większy od słonia aż 20 razy. Co zrobić, by zwierzęta nas kochały? Sprawdź, jak zdobyć zaufanie psa, kota i innych pupilów O tym, czy zwierzętom jest z nami dobrze, świadczy wiele czynników. Poczynając od stanu futra czy upierzenia przez chęć do zabawy, apetyt po umiejętność uczenia się nowych rzeczy. Z kolei... O inteligencji szczurów mógłby długo opowiadać każdy, kto kiedykolwiek hodował te zwierzęta. Szczury bardzo szybko się uczą i mają doskonałą pamięć, dzięki czemu np. bez trudu odnajdują drogę wyjścia w najbardziej nawet skomplikowanych labiryntach. Myśleniem wykazują się też osły. Wbrew powszechnej opinii osły wcale nie są uparte, po prostu przed wykonaniem polecenia kalkulują, czy może przynieść im ono więcej szkody, czy więcej pożytku. I jeśli osioł np. odmawia przejścia przez kałużę, to dlatego, że ocenił, iż może ją ominąć i przejść „suchym kopytem”. Jak wychować szczęśliwego, zdrowego i grzecznego pupila? Tego dowiesz się z przewodnika dla miłośników kotów i psów, który jest już dostępny w sprzedaży. Specjalny numer magazynu „National Geographic Polska” możesz nabyć bez wychodzenia z domu za pośrednictwem strony kultowy.pl:
Głuptaki to ptaki pełne sprzeczności. Jedni się z nich śmieją, inni je podziwiają
Po mistrzowsku nurkują, ale niezdarnie lądują na ziemi. Czule opiekują się młodymi, ale wrogo odnoszą do sąsiadów – głuptaki białe pełne są sprzeczności. Te stworzenia od dawna związane z kulturami morskimi mnożą się dziś w zatłoczonych koloniach wokół północnego Atlantyku.
W tym artykule: Jak wygląda ptak głuptak? Jak głuptaki zdobywają pokarm? W jakim środowisku żyje głuptak? Czym żywią się głuptaki? Dlaczego głuptaki mają niebieskie nogi? Kilkanaście metrów ponad Morzem Północnym miotanym przez sztorm zbiera się chmura ptaków. Potem następuje jej błyskawiczne oberwanie. Kilkadziesiąt białych trójzębów wbija się w fale z hukiem i pluskiem. Chwilę później ptaki wypływają na powierzchnię, każdy z rybą w gardle. Potrząsają głowami, wzbijają się z wody na dwumetrowych skrzydłach i z wdziękiem łabędzi szybują ku swoim gniazdom na ścianie klifu. Tam niezgrabnie lądują, kłócąc się głośno. Dwa lądujące osobniki budzą gniew swych sąsiadów w rozgorączkowanej kolonii. Jednak za tym terytorialnym zgiełkiem kryje się hierarchiczny porządek. Gniazda są rozmieszczone w sprytny sposób – po dwa na metr kwadratowy. Akurat tyle, by sąsiedzi nie mogli dosięgnąć się dziobami. Jak wygląda ptak głuptak? To głuptaki białe, morscy wędrowcy odbywający dalekie podróże, sezonowo łączący się w gwarne kolonie. Patrząc na głuptaka (Morus bassanus), widzimy mewę skrzyżowaną z albatrosem. Jest równie elegancki w locie, jak nieporadny na ziemi, wydaje się na przemian arogancki i pełen wdzięku, potrafi okazywać instynkt terytorialny i czułość, bywa dramatyczny i komiczny. Szkocki przyrodnik Kenny Taylor nazwał go ptakiem pełnym kontrastów. Migruj albo giń. Ruszamy podniebnym szlakiem wędrownych ptaków [REPORTAŻ] Coraz więcej wiemy o niewiarygodnych podróżach podejmowanych przez wędrowne ptaki – i o tym, jak ludzie je utrudniają. Do roku 1913, po stuleciach polowań, liczba tych ptaków, dawniej nie wiadomo jak wielka, spadła do jakichś 100 tys. osobników, a ich kolonii było niespełna 20. Sto lat później dzięki programom ochrony głuptaki mogą być przykładem wielkiego sukcesu przyrodników. Dziś w około 40 miejscach wokół północnego Atlantyku gniazduje mniej więcej 400 tys. par, do czego dochodzą dziesiątki tysięcy osobników młodocianych i ptaków nieposiadających partnerów. Jak głuptaki zdobywają pokarm? Jedna wielka kolonia znajduje się w Hermaness, rezerwacie na czubku Szetlandów. To najdalej na północ wysunięty punkt Wielkiej Brytanii, koniec świata. Kilometry mokrych wrzosowisk wpadają tam 150-metrowymi klifami w otchłań morza i nieba, gdzie huczą fale i wyje wiatr. Dwuoczne widzenie pozwala głuptakom wykrywać pływające głęboko ławice ryb. Kiedy nurkujące ptaki wbijają się w powierzchnię wody z prędkością dochodzącą do 110 km/godz., worki powietrzne chronią ich głowy i piersi. Szczelnie zamykane nozdrza pozwalają im nurkować na głębokość 15 m. W jakim środowisku żyje głuptak? Głuptaki zaczęły tu gniazdować w roku 1917. Latem gubione przez nie pióra wypełniają powietrze niczym bajkowy pył. Sama kolonia to jeden wielki wrzask, łopot skrzydeł i szturchanie dziobami. Najbardziej pożądane miejsca na gniazda znajdują się pośrodku. Są cenne niczym objęte kontrolą czynszów apartamenty na Manhattanie. Gdy już zostaną zajęte, ptaki bronią ich z narażeniem życia. Single czają się na obrzeżach, szukając partnerów. Aby zdobyć jakieś miejsce, dwa samce w zwarciu walczą ze sobą nawet przez godzinę, dziobiąc się po głowach. Kiedy starcie dobiega końca, jeden osobnik odchodzi, a drugi ma dom. – Gdy ptak zajmie już jakieś miejsce, jest mu wierny – mówi szkocki ornitolog Stuart Murray. – Przywabia partnerkę, ta składa jajo, a wtedy on zapewne myśli: „Bingo! Udało mi się!”. Każdy sezon oznacza jedno jajo, gładkie i białe jak u gęsi. Rodzice wysiadują je na zmianę, a po sześciu tygodniach karmią to, co się wykluje – wysuszoną istotkę, nagą i czarną jak heban. W ciągu trzech miesięcy pisklę zacznie przypominać biały puszek do pudru, a potem zamieni się w ciemnopopielatego młodocianego ptaka. Dzięki dwóm posiłkom dziennie rośnie szybko, a rytmiczne machanie skrzydłami rozwija jego mięśnie. Kiedy jest już gotowy do opuszczenia gniazda, rzuca się z pluskiem do morza. – Najpierw kołysze się po prostu na falach. Jest oszołomiony – mówi Murray. – Ale głód popycha go do pływania i nurkowania. Potem, oglądając inne głuptaki, nauczy się, co trzeba robić. Dorastanie będzie niebezpieczne. Niespełna połowa ptaków doczeka trzecich urodzin. Czym żywią się głuptaki? Jeżeli głuptaki coś wyróżnia, to jest to widowiskowy sposób żerowania – lot nurkowy zwany pikowaniem. Aby wydobyć z lodowatych głębin energię potrzebną do życia, spadają bowiem głową w dół niczym piorun. Prawdę mówiąc, relacje człowieka z tym gatunkiem liczą wiele stuleci. Hrothgar, feudał ze staroangielskiego poematu Beowulf, nazywał ocean „kąpielą głuptaków”. John Daniels, który fotografował pierwszy lot braci Wright, stwierdził, że Orville i Wilbur obserwowali głuptaki i naśladowali ruchy ich skrzydeł swoimi ramionami i rękoma. A stopiony tłuszcz głuptaków wykorzystywano kiedyś do rozmaitych celów, od wytwarzania balsamu na podagrę po produkcję smaru do kół. Sztorm: jak powstaje i ile trwa? Kiedy najczęściej występuje na Bałtyku? Natura potrafi wyzwolić niszczycielską siłę. Czym jest sztorm? Jak powstaje to zjawisko meteorologiczne i jak długo trwa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. Dziś wydaje się, że wobec niewielu naturalnych wrogów i stosunkowo obfitych zasobów pożywienia głuptak biały musi się rozwijać. Mimo to wciąż, jak mówi Murray, „bycie głuptakiem to stresująca sprawa”. Dlaczego głuptaki mają niebieskie nogi? Głuptaki białe mają ciemne, niewyróżniające się nogi. Co innego ich krewni, głuptaki niebieskonogie (Sula nebouxii). Ich nogi, jak sama nazwa wskazuje, są jasnoniebieskie. Niebieskawe są też dzioby tych głuptaków i naga skóra na części głowy. Skąd ten kolor? To zasługa barwników z grupy karotenoidów, które głuptaki uzyskują ze swego pożywienia, czyli ryb. Karotenoidy usprawniają działanie układu odpornościowego ptaków. Dlatego barwa nóg świadczy o kondycji głuptaka. Na ten wskaźnik zwracają uwagę samice. Samiec w czasie godów tańczy przed samicą, prezentując swoje niebieskie nogi. Im intensywniejszy jest ich kolor, tym większe szanse na zdobycie partnerki.
Ekonawyki – 6 prostych zmian, które pomogą planecie i środowisku
W 2020 r. każdy z nas wygenerował średnio 342 kg odpadów komunalnych. To o 10 kg więcej niż w roku poprzednim i blisko 60 kg więcej niż pięć lat temu. Chociaż na tle innych krajów nie wypadamy najgorzej (średnia europejska wynosi ok. 500 kg odpadów na jednego mieszkańca), to statystyki niebezpiecznie pną się w górę. Zanieczyszczenie środowiska, związane z olbrzymimi ilościami nieprzetworzonych odpadów i pogarszającym się stanem wód i powietrza, jest jednym z największych wyzwań naszych czasów. Jak można ulżyć planecie i zmniejszyć destrukcję środowiska naturalnego? Zacznij od zmiany swoich nawyków na bardziej eko. Podpowiadamy, jak być ekologicznym na co dzień, bez dużych wyrzeczeń.
Nie marnuj jedzenia – less waste i zero waste w praktyce Zacznijmy od podstaw, czyli od jedzenia. Czy wiesz, że każdego roku mieszkańcy Unii Europejskiej wyrzucają aż 88 mln ton żywności, co daje średnio 173 kg jedzenia na osobę? My, Polacy, pod tym względem jesteśmy wyjątkowo niefrasobliwi – rocznie na każdego z nas przypada aż 247 kg zmarnowanej żywości (60% strat generują gospodarstwa domowe, za 7% strat odpowiada sektor handlowy). Wyrzucanie jedzenia nie tylko tworzy tony zbędnych odpadów, ale też przyczynia się do większej emisji gazów cieplarnianych. Na każdy kilogram wyprodukowanej żywności przypada 4,5 kg dwutlenku węgla przedostającego się do atmosfery. Co oczywiste, marnowanie jedzenia przekłada się również na nasze finanse. W 4-osobowej rodzinie straty z tego względu sięgają nawet 3 tys. złotych. Dużo, prawda? Ekologiczne działania, zmierzające do zmniejszenia marnotrawstwa żywności przynoszą więc korzyści i ekologiczne, i materialne. Jak zmienić swoje nawyki na tym polu? Planuj posiłki, rób listy zakupów i kupuj tylko tyle, ile faktycznie potrzebujesz. Nie kupuj na zapas – w każdej chwili możesz zaopatrzyć się w niezbędne produkty. Wykorzystuj resztki. Możesz zrobić z nich zapiekanki, zupy, frittaty, a nawet desery. Pomysły na smaczne dania w stylu zero waste bez trudu znajdziesz w Internecie. Jeśli kupujesz rzeczy na obiad czy śniadanie na najbliższe dni, nie sięgaj po żywność z długim terminem ważności. Wybierz produkty stojące najbliżej – dzięki temu nie trafią na śmietnik, jako żywność przeterminowana. Nie przechodź obojętnie obok pojedynczych bananów, lekko obitych, ale niezepsutych jabłek czy nieidealnych marchewek – smakują tak samo dobrze, jak te o perfekcyjnym wyglądzie, a dzięki tobie nie wylądują w kontenerze na odpadki. Jak być eko? Zwracaj uwagę na opakowanie Niektóre opakowania produktów są absolutnie konieczne, ale sporo z nich jest zupełnie zbędnych. Przykłady? Krem w słoiczku zapakowany w papierowy kartonik i dodatkowo owinięty folią. Pasta do zębów w plastikowej tubce i dodatkowym papierowym kartoniku. Mięso i ryby na styropianowych tackach owinięte folią spożywczą. Ogórki, papryka czy pomidory zapakowane w plastikowe torebki. Takie nadprogramowe opakowania nie tylko generują tony dodatkowych śmieci, ale też często zawyżają cenę produktów (zwłaszcza owoców i warzyw). W przypadku żywności pakowanej w plastik sprawa jest potrójnie wątpliwa, bowiem okazuje się, że duża grupa opakowań tak naprawdę nie powinna mieć kontaktu z jedzeniem. Kontrowersje budzą zwłaszcza styropianowe pudełka i tacki, które uwalniają szkodliwe chemikalia, np. styren, zaburzający pracę układu nerwowego. >>> Poznaj oznaczenia plastiku i dowiedz się, jak rozpoznać „dobry” plastik i unikać tego złego. Jeśli chcesz wdrożyć ekologiczne działania, będąc w sklepie sięgaj po produkty bez zbędnych opakowań. Mięso czy ryby kupuj na wagę, a warzywa i owoce zabieraj luzem albo pakuj do woreczków wielokrotnego użytku, wykonanych z materiału. Wspomożesz planetę i przysłużysz się swojemu zdrowiu. Jak żyć ekologicznie? Korzystaj z sodastreamu i ogranicz zużycie plastiku Jednym z największych wrogów środowiska naturalnego jest jednorazowy plastik. Foliowe siatki, plastikowe kubki i butelki PET służą nam dosłownie chwilę, a później zasilają masy odpadów zalegających na lądach i oceanach. W samej Polsce co roku na wysypisku ląduje ok. 100 tys. ton butelek PET, które będą rozkładać się setki lat. Jak ograniczyć zużycie jednorazowego plastiku? Najlepiej przestań go kupować. Zwykła woda butelkowana niczym (oprócz ceny) nie różni się od tej płynącej z kranu, więc przestawienie się na kranówkę nie powinno być trudne. Jeśli nie chcesz zrezygnować z ulubionych bąbelków, gazuj wodę samodzielnie, korzystając z intuicyjnego ekspresu SodaStream. Urządzenie wyposażone jest w cylinder z CO2, który pozwala stworzyć nawet 60 litrów wody gazowanej (tyle, ile mieści się w 40 butelkach 1,5-litrowych). Gdy gaz się skończy nabój wystarczy tylko wymienić na nowy w jednym w wielu punktów wymiany wymienionych na stronie marki. Co ważne, do saturatora dołączona jest butelka wielokrotnego użytku, dzięki której w ciągu 4 lat wyeliminujesz nawet 1769 jednorazowych butelek. Chcesz być jeszcze bardziej eko? Zrezygnuj z napojów gazowanych kupowanych w jednorazowych butelkach i kreuj własne napoje na bazie gazowanej wody. SodaStream oferuje cały zestaw syropów, np. o smaku Pepsi, Mirindy czy 7 UP, dzięki którym stworzysz smakową wodę bez wychodzenia z domu. Jak być bardziej eko? Noś swój bidon i pojemniki na jedzenie W ograniczaniu plastiku warto pójść o krok dalej i nosić własne wielorazowe pojemniki na picie i żywność. Na siłownię, na spacer czy do pracy zabierz My Only Bottle, która nie tylko jest elegancka i poręczna, ale też świetnie trzyma wyprodukowane w domu bąbelki. Wykonano ją z tritanu (podobnie jak główne butelki z zestawu SodaStream) – lekkiego i bardzo wytrzymałego plastiku, który wytrzyma niejeden trening i jest wolny od toksycznego BPA. Jeśli często kupujesz jedzenie na wynos, poproś, by pakowano je w wielorazowe pudełko, które masz przy sobie (najlepiej, gdy będzie wykonane ze szkła albo wytrzymałego, bezpiecznego plastiku – 2 HDPE, 5 PP albo tritanu). Takie, wydawać by się mogło drobne działania ekologiczne, realnie przyczyniają się do poprawy kondycji naszej planety, bo w perspektywie lat pozwalają zredukować tony śmieci. Eko wyzwanie – nie kupuj zbędnych rzeczy Jeszcze jednym sposobem na znaczące ograniczenie odpadów jest zminimalizowanie swojego stylu życia, a dokładniej – nie kupowanie tego, co nie jest ci potrzebne. Mając na uwadze, jak gigantyczne ilości odpadów generuje branża odzieżowa, możesz wziąć udział w wyzwaniach internetowych typu „nie kupuję nowych ubrań przez cały rok”. Pod warunkiem, że rok niekupowania ciuchów nie sprawi, że w kolejnym roku nadrobisz zaległości z nawiązką… Jeśli takie rozwiązanie wydaje ci się zbyt restrykcyjne, postaraj się po prostu podejmować bardziej świadome decyzje zakupowe. Nie kupuj nowych ubrań tylko dlatego, że są tanie. Najczęściej są też wykonane kiepskich materiałów i niszczą się już po kilku praniach. Lepiej wydać więcej na odzież wysokiej jakości, wyprodukowaną z poszanowaniem środowiska naturalnego – mniej się niszczy i posłuży ci znacznie dłużej. Kupisz mniej, ale będziesz wyglądać lepiej. W dodatku bez nadmiernego obciążania planety. Jak być eko? Segreguj śmieci Mimo szczerych chęci, nie da się całkowicie wyeliminować wszystkich odpadów. Jednak to, ile z nich zostanie poddane recyklingowi zależy w dużej mierze od nas samych. A konkretnie od tego, czy trafią do odpowiednich pojemników na śmieci. Sortowanie odpadów zaczyna się już w naszych domach. Jeśli chcesz, by zostały maksymalnie wykorzystane i mogły służyć do produkcji nowych tworzyw, a nie zaśmiecały naszej planety, zaopatrz się w zestaw wygodnych koszy (do papieru, szkła, plastiku i metalu, odpadów bio i zmieszanych) i każdy odpadek wrzucaj do odpowiedniego pojemnika. Pamiętaj też o właściwym gospodarowaniu problemowych odpadków – przeterminowane leki zanieś do apteki, a baterie, zepsuty telefon czy akumulatory oddaj do odpowiednich punktów zbiórki. W ten sposób ograniczysz zatrucie środowiska.
5 najlepszych aparatów fotograficznych dla podróżników - rekomendacje na Black Week
Jaki aparat fotograficzny wybrać? Kompakt, lustrzanka, a może bezlusterkowiec? Wybór nie jest prosty, szczególnie że na rynku oferta jest olbrzymia. Podpowiadamy zatem, który sprzęt idealnie sprawdzi się w podróży.
W tym artykule: Sony RX100VII Fujifilm X-T4 Sony A7 IV Canon EOS RP Fujifilm X-S10 Przede wszystkim powinniśmy odpowiedzieć sobie na pytania jakie mamy doświadczenie w fotografii i do czego tak naprawdę potrzebujemy aparatu. Pamiętajmy, że biorąc aparat w podróż musimy minimalizować miejsce w plecaku lub walizce i wtedy najlepiej sprawdzą się małe urządzenia. Oto lista 5 najlepszych aparatów fotograficznych według National Geographic. Sony RX100VII Siódma generacja kompaktowego aparatu RX100 od Sony. Jest równie rewelacyjna jak jego poprzednicy z tej serii. Dzięki swoim gabarytom zmieści się nawet w kieszeni kurtki lub bluzy. Ten model oferuje użytkownikom doskonały i szybki autofokus (0.02 s) ze śledzeniem w czasie rzeczywistym i wykrywaniem oczu. Posiada bardzo dynamiczny tryb serii. Sprawdzi się dobrze zarówno w fotografii dzikiej przyrody jak i ludzi, czy zabytków. RX100VII ma obiektyw zmiennoogniskowy 24-200 mm o jasności f/2.8–4.5. Matryca ma wielkość 1 cala oraz rozdzielczość 20.1 milionów pikseli. Aparat ma również łączność z wifi oraz bluetooth, dlatego szybko będziemy mogli zgrać zdjęcia z aparatu od razu na telefon. Aparat sprawdzi się również idealnie dla vlogerów. Nagrywa wideo w jakości 4k, posiada tryb slow-motion (z prędkością do 1000 kl/s) oraz wejście dla zewnętrznego mikrofonu. Fujifilm X-T4 Chociaż X-T4 jest aparatem z matrycą APS-C, to w niczym nie ustępuje pełnym klatkom. Na rynku trudno znaleźć równie wydajny i uniwersalny sprzęt. Fujifilm X-T4 ma matrycę o rozdzielczości 26 Mpix. Aakumulatora NP-W325 pozwala na wykonanie nawet do 600 zdjęć. Sprawdzi się również dla fanów filmowania. Aparat nagrywa w rozdzielczości 4K 60 kl./s oraz Full HD przy 240 kl./s. Autofokus w tym bezlusterkowcu nie jest może idealny, ale sprawdzi się podczas spokojnych i beztroskich podróży. Jedną z większych zalet tego aparatu jest jego design. Przywołuje stylistykę aparatów retro, ale nie wygląda, jakby był przestarzały. Łączy klasyczny styl z nowoczesnością. Korpus aparatu jest również bardzo szczelny i odporny na kurz i wilgoć. Te wszystkie cechy sprawiają, że Fujifilm X-T4 będzie idealnym kompanem w trakcie przeróżnych wypraw. Sony A7 IV Kolejna wersja najpopularniejszego aparatu fotograficznego Sony. To sprzęt dla prawdziwych profesjonalistów i nie chodzi tylko o jego cenę. Urządzenie daje niesamowite możliwości fotografowania. Ma idealną 33-megapikselową, stabilizowaną w 5-osiach matrycę BSI CMOS o zakresie rozdzielczości ISO 100-204800. Tryb seryjny oferuje cały czas 10 kl./s, a aparat może pochwalić się usprawnionym systemem AF. Dużym mankamentem, który odczują podróżnicy, jest rozmiar tego aparatu. Tegoroczny A7 IV jest nieco większy od poprzednika, a grip został jeszcze mocniej zarysowany. Deklarowana długość pracy na jednym ładowaniu wynosi 610 zdjęć. Aparat również dedykowany dla filmowców. Ten model Sony posiada możliwość nagrywania wideo w nowym standardzie XAVC-HS z najnowszym kodekiem H.265. No i oczywiście jakość przy 60 kl/s. Canon EOS RP Canon EOS RP jest niesamowicie wydajnym pełnoklatkowym bezlusterkowcem. Pod tym małym i lekkim korpusem, kryje się bestia, która pozwala tworzyć niezwykłe zdjęcia. Matryca CMOS o rozdzielczości 26,2 MP w tym urządzeniu bardzo dobrze radzi sobie w słabym świetle dzięki procesorowi DIGIC 8 i technologii DLO, która zapewnia świetne zdjęcia bez potrzeby późniejszej obróbki graficznej. Sprzęt od Canona bardzo dobrze radzi sobie z ustawianiem ostrości. Technologia Dual Pixel CMOS AF zapewnia szerszy obszar i wyjątkową szybkość działania autofocusa (0,05 s). Funkcja Eye AF dba o wyostrzenie obiektów, podczas fotografowania portretów, a funkcja sekwencji ostrości zapewnia maksymalną głębię ostrości w całym kadrze. Co równie ważne dla osób, które lubią dzielić się swoimi przeżyciami w mediach społecznościowych - EOS RP posiada sprawnie działającą sieć WiFi. Obrazy można udostępniać poprzez aplikacje Canon Camera Connect. Fujifilm X-S10 Ostatni w rankingu, ale równie warty uwagi aparat. Ma prawie wszystko to co X-T4, oprócz ceny. W tym przypadku wygrywa Fujifilm X-S10 - za body zapłacimy ok. 4000 zł. Szczególnie polecany dla osób, które dopiero zaczynają swoją przygodę z fotografią. To urządzenie od Fujifilm wyposażone jest w 26-megapikselową matrycę X-Trans CMOS 4, z dobrze działającym systemem stabilizacji. Posiada tryb seryjny do 20 kl./s oraz 425-punktowy autofokus z wykrywaniem twarzy. Rozdzielczość wideo 4K nie powinna nikogo już dziwić. W 2021 roku to właściwie standard. Aparat ma słabszą baterię niż X-T4 i tylko jeden slot na kartę pamięci. Ten bezlusterkowiec z matrycą APS-C, będzie dobrym kompromisem dla osób, które pragną robić zdjęcia wysokiej jakości, przy niewygórowanej cenie urządzenia.
Naukowcy przetwarzają zużyty plastik na waniliowy aromat
Czy w przyszłości aromaty waniliowe będą produkowane z plastikowych odpadów? Niewykluczone – korzystając z genetycznie zmodyfikowanych bakterii, naukowcy znaleźli sposób na przekształcenie plastiku w substancję o tym smaku.
Wanilina, czyli związek, który przenosi większość zapachu i smaku wanilii, może być pozyskiwana naturalnie z ziaren wanilii, bądź wytwarzana syntetycznie. Jak podaje magazyn „The Guardian”, obecnie około 85% waniliny na świecie wytwarza się z substancji chemicznych pozyskiwanych z paliw kopalnych. Wanilina znajduje się w szerokiej gamie produktów spożywczych, kosmetycznych, farmaceutycznych, czyszczących i ogrodniczych, a zapotrzebowanie na nią rośnie bardzo szybko. W 2018 roku globalny popyt na wanilinę wynosił około 40 800 ton (37 000 ton metrycznych), lecz oczekuje się, że do 2025 roku, zgodnie z badaniem wzrośnie do 65 000 ton (59 000 ton metrycznych) – sugeruje badanie opublikowane na początku czerwca w czasopiśmie Green Chemistry. Smak wanilii dzięki odpadom Jako że zapotrzebowanie na wanilinę znacznie przewyższa podaż ziaren wanilii, naukowcy uciekli się do jej syntetycznej produkcji. W nowym badaniu badacze wykorzystali nowatorską metodę wytwarzania waniliny z odpadów plastikowych, oferując rozwiązanie, które nie tylko wpłynie na zwiększenie jej produkcji, ale i na zmniejszenie zanieczyszczenia naszej planety plastikiem. Poprzednie badania pokazały, jak rozłożyć plastikowe butelki wykonane z politereftalanu etylenu na jego podstawową podjednostkę, znaną jako kwas tereftalowy. W nowym badaniu dwóch naukowców z Uniwersytetu w Edynburgu genetycznie zmodyfikowało bakterie E. coli do przekształcania kwasu tereftalowego w wanilinę. Kwas tereftalowy i wanilina mają bardzo podobny skład chemiczny, a zmodyfikowane bakterie muszą jedynie dokonać niewielkich zmian w liczbie wodoru i tlenu, które są związane z tym samym szkieletem węglowym. Naukowcy zmieszali swoje genetycznie zmodyfikowane bakterie z kwasem tereftalowym i przez jeden dzień trzymali je w temperaturze 37 stopni Celsjusza. W następstwie tego około 79% kwasu tereftalowego przekształciło się w wanilinę. Na świecie sprzedaje się 1 mln plastikowych butelek na minutę "Globalny kryzys związany z odpadami z tworzyw sztucznych jest obecnie uznawany za jeden z najbardziej palących problemów środowiskowych, przed którymi stoi nasza planeta" – napisali autorzy badania. Każdej minuty na całym świecie sprzedaje się około 1 miliona plastikowych butelek, a tylko 14% z nich poddaje się recyklingowi. Te recyklingowalne można jednak przetworzyć jedynie na włókna do produkcji odzieży lub dywanów. „Nasza praca rzuca wyzwanie postrzeganiu plastiku jako problematycznego odpadu i zamiast tego pokazuje jego zastosowanie jako nowego zasobu węgla, z którego można wytwarzać wysokowartościowe produkty" – powiedział Stephen Wallace, starszy wykładowca biotechnologii na Uniwersytecie w Edynburgu, w wywiadzie z powiedział „The Guardian”. Autorzy badania przyznają, iż mają nadzieję na dalsze udoskonalanie bakterii – tak, by były w stanie przekształcić w wanilinę jeszcze więcej kwasu tereftalowego.
W ten sposób marnujesz najwięcej wody. 10 złych nawyków
Nie zakręcasz kranu podczas szczotkowania zębów? Zanim nalejesz wody do szklanki czekasz aż „zejdzie” ciepła? Niedobrze, a jest tego znacznie więcej. Oszczędzanie wody to nie tylko sposób na niższe rachunki, to przede wszystkim pomoc dla naszej planety, która naprawdę ma już dość z nami problemów.
1. Zimna kranówka do szklanki, reszta zmarnowana Według zestawienia Alliance for Water Efficiency przez nowy kuchenny zlew potrafi przelać się galon wody, to około 3,7 litra, w ciągu minuty. Starsze instalacje, te z lat 90tych potrafią zużywać nawet dwa razy tyle w tym samym czasie. Czyli zostawiając odkręcony kran co 30 sekund zużywasz galon wody. Znacznie lepszym sposobem jest napełnienie większego naczynia wodą pitną i pozostawienie go w lodówce, tym samym zawsze będzie na ciebie czekać chłodny napój. 2. Masz starą toaletę Według Energy Star (wspieranego przez rząd USA programu oszczędności energii) miejsce, w którym zużywa się najwięcej wody to toaleta. Starsze modele, instalowane w latach 90tych zużywają od 10 do prawie 20 litrów przy jednym spuszczeniu. Nowsze modele proporcjonalnie zużywają mniej więcej połowę, zatem jeśli chcesz być oszczędniejszy – zainwestuj w nowy kompakt. 3. Podlewasz rośliny czystą wodą Jeśli żyjesz w suchym klimacie hodowanie roślin wymaga znacznie więcej wody i może wiązać się z ogromnymi wydatkami. Zajmująca się ogrodnictwem strona GrowVeg poleca używanie tak zwanej szarej wody. To zużyta wcześniej na przykład do mycia naczyń czy prania woda, ale nie zawierająca fekaliów. W ograniczonym zakresie nadaje się do ponownego wykorzystania, a jej użycie znacznie ogranicza marnowanie czystej wody. 4. Nie zakręcasz kranu podczas mycia zębów Zwracasz na to w ogóle uwagę? Większość z nas niestety nie – po prostu odkręca wodę, płucze zęby i szczoteczkę i szczotkuje, a woda leci, i leci, i leci, i leci.... Według US Green Building Council można w ten sposób marnować nawet 11 litrów wody! 5. Czyścisz podjazd i patio wodą zamiast po prostu je zamieść Zanim ponownie to zrobisz, pomyśl jeszcze raz. Wąż ogrodowy może w ciągu minuty wyrzucić z siebie od około 22 do nawet 90 litrów wody. Przyznasz chyba, że miotła i chwila roboty jest oszczędniejsza. 6. Podlewasz rośliny po południu Według Royal Horticultural Society najlepszą porą do podlewania roślin ogrodowych jest wczesny poranek lub wieczór. Dlaczego? Podlewanie po południu prowadzi do zwiększenia straty wody przez parowanie, to w końcu najcieplejszy czas dnia. Nie pomagasz w ten sposób ani roślinom, ani swoim finansom. 7. Nie masz napowietrzacza prysznica Słuchawka do prysznica to przedmiot, który wymieniamy rzadko i często nie zwracamy na niego uwagi. Według obliczeń ekspertów można dzięki dobraniu odpowiedniego zaoszczędzić ponad 13 200 litrów wody przez rok. Robi różnicę, prawda? 8. Odkładasz naprawienie cieknącego kranu Kap, kap, kap... denerwujące? Do tego nieekologiczne i nieekonomiczne. Każdego roku cieknący kran może spowodować zmarnowanie nawet 11 tysięcy litrów wody. Kosmiczna ilość! EPA, amerykańska agencja ochrony środowiska ocenia, ze 10% domów w USA ma przeciekające instalacje, które marnują około 340 litrów wody dziennie. Mniej więcej tyle wody ile zużylibyście pięć razy biorąc prysznic. 9. Włączasz zmywarkę do naczyń, choć nie jest jeszcze pełna Ci z nas, którzy mają w domach zmywarki znają to dobrze. Czekać, aż się zapełni? Nie, puśćmy od razu, trudno resztę najwyżej zrobi się później. Błąd. Według Energy star to ogromne marnowanie wody. Chcesz zaoszczędzić? Po pierwsze używaj zmywarki, gdy naprawdę możesz wypełnić ją naczynami, po drugie... częściej myj ręcznie (ale nie przy cały czas odkręconym w pełni kranie). 10. Robisz pranie tylko z kilkoma rzeczami Ten sam błąd, co w przypadku zmywarki do naczyń. Nie możesz jeszcze wypełnić pralki brudnymi ubraniami? Po prostu poczekaj, aż się zbierze odpowiednia ilość, a jeśli już natychmiast chcesz coś wyczyścić na szybko postaw na pranie ręczne. Nowoczesne pralki zużywają 40-44 litrów wody w ramach jednego cyklu. Źródło: Science Alert
Koty rozumieją, gdy wołasz je po imieniu. Dlaczego więc często nie reagują?
Tak, robią to absolutnie świadomie. Żeby to sprawdzić zbadano reakcje 78 futrzaków.
Ty się zachwycasz, wołasz, głaszczesz, karmisz i tulisz w ramionach, a one chodzą własnymi drogami. Taki ich urok. Wielu kociarzy zazdrości właścicielom psów tego, że mogą wołać swoje zwierzaki po imieniu i mogą być pewni, że psy przyjdą. To nie kwestia inteligencji, tylko wyboru. Grupa naukowców z japońskiego Uniwersytetu w Tokio postanowiła dowiedzieć się, jak daleko sięgają możliwości międzygatunkowej głosowej komunikacji. Nauka zna wiele badań tego typu wykonywanych na psach. Koty to jednak stosunkowa nowość. Badane koty pochodziły z domów oraz kociej kawiarni. Badacze wzięli na warsztat hipotezę, wedle której zwierzęta wyłapują swoje imię spośród innych ludzkich słów, ponieważ kojarzą je z pozytywnym bodźcem, np. z posiłkiem lub zabawą. – By sprawdzić tę hipotezę, wprowadziliśmy cztery różny wyrazy jako stymulanty, a następnie używaliśmy imion kotów by te stymulanty przetestować – piszą w opracowaniu wyników badacze, którym szefował Atsuko Saito, psycholog ewolucyjny. – Jeśli koty były przyzwyczajane do czterech nowych wyrazów i odzwyczajane od imion ich reakcja na ponowną prezentację tych drugich powinna wskazać na umiejętność ich rozpoznawania. Podczas eksperymentów naukowcy odtwarzali kotom nagrania z ich imionami wypowiadanymi przez ludzki głosem. Ważne było jednak to, że zanim koty słyszały „własne” imiona, puszczano im nagranie wypowiadanego przez głos rzeczownika oraz imienia innego kota. Następnie monitorowano zachowanie zwierzaka: ruchy uszu, głowy, ogona, wokalizy, poruszanie się. Sprawdzano także, czy znaczenie ma to, że głos należy do osoby znanej zwierzakowi, czy też nie. Ostatecznie na podstawie reakcji ustalono, że rzeczywiście zwierzęta rozróżniają brzmienia różnych wyrazów i potrafią je kojarzyć z czynnościami, czy osobami. Potrafiły nawet odróżnić te podobnie brzmiące, niezależnie od tego, czy wypowiadał je ich właściciel, czy ktoś obcy. Wyróżniającym się wyjątkiem były jedynie koty, które na co dzień przebywały w kociej kawiarni. Tu rozpoznawanie imion szło znacznie gorzej. Możliwe, że jest to wynik środowiska, gdzie zwierzęta słyszą bardzo wiele ludzkich głosów i przez to przebywają w informacyjnym szumie. Inną ciekawą obserwacją jest fakt istnienia czegoś, co określono w opisie badania jako „dyskryminacja ludzkich wypowiedzi na podstawie różnic fonemów”. Po polsku? Potrafią odróżniać wyrazy na podstawie zestawienia wypowiadanych przez nas głosek. W przyszłości może to nam pozwolić lepiej zrozumieć koty i ich reakcje na otoczenie, a tym samym poprawiać ich jakość życia z ludźmi. Jest też druga strona tego odkrycia, ta mniej optymistyczna. Wiemy, że koty dobrze nas rozumieją gdy je wołamy, albo chcemy zachęcić do zabawy czy przyjścia do nas. Rozumieją, ale świadomie i pełną trzeźwością kocich umysłów nas ignorują. - Koty nie wyewoluowały w taki sposób by odpowiadać na ludzkie polecenia – mówi Saito w rozmowie z New Scientist – Będą komunikować się z człowiek, gdy będą chciał. Takie już są.
Ale kino! 20 zapierających dech w piersiach widoków z namiotu
Nie musisz być milionerem, aby cieszyć się domem z pięknym widokiem. Wystarczy namiot i kawałek ziemi w ciekawym miejscu.
ZOBACZ ŚWIAT W RAMCE Z TROPIKU >>> „Najlepsze miejsce na namiot jest zawsze trochę dalej” mawiała Zofia Czerwińska. I chociaż na myśli miała raczej ludzkie nienasycenie, w dosłownym znaczeniu też kryje się sporo prawdy. Tym razem postanowiliśmy przyjrzeć się tym namiotom, które stanęły w idealnych miejscach. Ani za blisko, ani za daleko, dokładnie tu gdzie trzeba - z widokiem na najpiękniejsze kino! Każdy podróżnik, harcerz czy miłośnik letnich festiwali, który zmagał się ze znalezieniem odpowiedniego kawałka ziemi na rozłożenie namiotu, może potwierdzić, że niewygoda to jednak niewielka cena za to, jak dużo wolności daje namiot. Ten kawałek materiału, który bez trudu (może z lekkim trudem...) możemy nosić na plecach, sprawia, że dom możemy mieć w prawie każdym miejscu na ziemi. Dom z najpiękniejszym widokiem na świecie! Jeśli nie wierzysz, zajrzyj do naszej galerii >>> Przy okazji zachęcamy naszych czytelników do publikowania własnych zdjęć z miejsc, które dzięki namiotom, na chwilę stały się waszym domem.
Zamiast kupić auto, ruszyli w podróż dookoła świata. Wybrali 10 najciekawszych miejsc [RANKING]
Dobytek spakowali do kartonów, roślinki rozdali znajomym... Aneta i Maciek Stodólni wybrali 10 najciekawszych miejsc spośród wszystkich, które odwiedzili w czasie swojej podróży dookoła świata. Polecają je każdemu!
View oEmbed on the source website
10 największych zalet systemu edukacji w Finlandii
System edukacji w Finlandii często przytaczany jest jako jeden z najlepszych na świecie. Pokazywany jest często przez ekspertów jako punkt odniesienia. Czym różni się od polskiego?
Amerykański reżyser Michael Moore w swoim filmie dokumentalnym „Where to Invade Next” z 2015 roku postanowił pokazać ciekawe rozwiązania z innych krajów. Tytuł jest oczywiście przewrotnym nawiązaniem do „eksportowania” przez jego kraj demokracji. W filmie pojawia się Finlandia jako przykład doskonałego systemu edukacji. Jednym z głównych argumentów filmu jest brak prac domowych. To jednak nie jest do końca prawda, bo w fińskich szkołach pojawiają się prace domowe. Mają jednak zupełnie inny rodzaj i cel niż te najczęściej spotykane w polskich szkołach. - Pracą domową może być coś, czego w szkole nie da się zrobić, na przykład przeprowadzenie wywiadu z dziadkami, zebranie informacji w terenie – mówiła w rozmowie z Gazetą Wyborczą dyrektor szkoły podstawowej w Helsinkach, Leena Liusvaara. To, co amerykański reżyser usłyszał od nauczycieli w Finlandii daje do myślenia. Wszyscy powtarzali, że USA powinno zrezygnować nauczania do ustandaryzowanych testów. W Polsce nauczanie także przebiega tak, by uczeń finalnie zdał ustandaryzowany egzamin. Nie rozwija to kreatywności, uczy natomiast, że na istnieje tylko jeden słuszny sposób myślenia i odpowiadania na pytania. Niewiele ma to wspólnego z krytycyzmem i poszerzaniem horyzontów. - Uczycie ich tylko tego by dobrze zdać test, tak naprawdę niczego ich nie uczycie – wypowiada się jeden z nauczycieli w filmie Moore'a. Pytanie „ale czy to będzie na maturze/egzaminie?” chyba zna każdy, kto przeszedł lub przechodzi także przez polski system edukacji. W międzynarodowych testach PISA organizowanych przez OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) Finlandia zdobywa za każdym razem miejsce w ścisłej czołówce. Jakie zatem różnice można wyliczyć w stosunku do polskiej edukacji? 1. Małe klasy, dostępność Fińskie klasy są nieduże, liczą maksymalnie 20 osób. Podręczniki, pomoce naukowe i posiłki w szkolnych stołówkach są bezpłatne. Większość szkół jest państwowa, a nieliczne prywatne placówki opłacane są z budżetu. 2. Mniej czasu w ławce Dzieci w Finlandii spędzają mniej czasu w szkołach w ciagu roku niż inne. Przeciętnie w szkole są 706 godzin rocznie. Średnia OEC to 850 godzin, w Polsce około 746. Wakacje są natomiast dłuższe, łącznie trwają od 10 do 11 tygodni w roku. Fińscy nauczyciele przekonują, że dzięki temu dzieci nie są przemęczone i wypalone, co przekłada się na lepszą koncentrację i przyswajanie wiedzy. 3. Całkowita równość uczniów Nie istnieją podziały na lepszych i gorszych, brakuje klasyfikacji pod względem wiedzy i umiejętności. System stara się wyeliminować współzawodnictwo. Jedną z zalet tego jest fakt, że gdy nie ma nacisku na konkretną ocenę, nie ma potrzeby osiągania jej za wszelką cenę (ściąganie) lub rezygnację, bo „i tak mi się nie uda”. Do 16. roku życia dzieci nie muszą podchodzić do egzaminów. 4. Zainteresowania ważniejsze od kanonu System kształcenia na poziomie podstawowym w Finlandii nastawiony jest na poszukiwanie zainteresowań uczniów i danie im narzędzi do ich zgłębiania. 5. Nie ma rankingów Nie ma podziałów na szkoły lepsze i gorsze, zatem uczniowie z tych „gorszych” nie muszą czuć się jak wyrzutki społeczne, czy nieudacznicy tylko z powodu tego, że zabrakło im na egzaminie punktu i dostały przydział gdzie indziej niż chciały. Same szkoły także dzięki temu zyskują, mogąc skupić się na swoich uczniach, a nie wyścigowi z innymi placówkami. 6. Dla wszystkich tak samo Nie ma programów wyszukiwania specjalnie uzdolnionych w klasach i indywidualnego ich windowania. Każdy ma takie same szanse. 7. Nauka tylko w szkole Płatne korepetycje nie istnieją, są prawnie zakazane. Zarządzający edukacją tłumaczą to tym, że jedynym źródłem nauki powinna być szkoła. Jeśli ktoś potrzebuje dodatkowej pomocy w nauczaniu, nauczyciele mają obowiązek jej udzielić. 8. Inne relacje Nauczyciele współpracują z uczniami na zasadach partnerskich, hierarchia jest tutaj ograniczona. Nie uznaje się jej w fińskich szkołach za efektywną. 9. Zawód nauczyciela Nauczyciele są postrzegani jako wykonawcy prestiżowego zawodu, ich szkolenia są w całości finansowane przez państwo. Studia pedagogiczne uchodzą za prestiżowe, dostać się na nie jest bardzo trudno. Nauczyciel standardowo pracuje 4 godziny dziennie, 2 godziny w tygodniu musi poświęcić na rozwój zawodowy. Polscy nauczyciele przygnieceni są ciągłym rozliczaniem z realizacji programu („Szybciej, szybciej, bo się nie wyrobimy przed końcem roku” - pamiętacie?), zarabiają niewiele, a przez społeczeństwo i samych uczniów traktowani są często z góry, jako nieudacznicy, którzy wykonują ten zawód, bo na inny byli za słabi. Zmieniające się wraz z każdą ostatnią zmianą władzy przepisy i program nauczania tylko potęgują frustrację. 10. Mniej dozoru Nauczyciele w Finlandii znacznie mniej czują na sobie spojrzenie Wielkiego Brata. Nie istnieje jeden sztywny i szczegółowy program dla całego kraju (nie panuje jednak też edukacyjna anarchia). Nie ma także inspektoratu szkolnego. Nauczyciel nie musi „spowiadać się” z każdej godziny lekcyjnej, uzupełniać ton dokumentacji, co oszczędza mu stresu, który znają dobrze polscy pedagodzy. Źródła: DzieciSąWażne / Gazeta Wyborcza / GoToUniversity
"Olej kokosowy to czysta trucizna". 6 ekowpadek. Miały chronić środowisko, ale chronią głównie interesy
Wystarczy przykleić naklejkę "eko" i już można podwyższyć cenę produktu. Wiadomo, sprzedajemy klientowi poczucie dumy z ratowania planety. Ale czy rzeczywiście przyczynia się on do tego? Niestety nie zawsze.
Prezentujemy listę zielonych niewypałów. Choć sami jesteśmy całym sercem za ekologią i poszukiwaniami jak najlepszych rozwiązań dla środowiska trzeba niestety być czujnym na zjawisko “greenwashing”. Na czym polega? Firmy, celebryci, koncerny chętnie wykorzystują łatki eko, bio i organic by promować swoje produkty, wcale niekoniecznie ekologiczne. Przykład? Energooszczędne świetlówki, które owszem zużywają znacznie mniej prądy, ale produkowane są ze znacznie bardziej niebezpiecznych materiałów. Następny przykład z Polski: Komisja Etyki Reklamy swego czasu pogoniła firmę Enea, która chwaliła się hasłem „Potęga wiatru. Siła wody. Czysta energia. Czysty biznes”. Hasło ładne, ale tylko 5% zasobów energetycznych firmy pochodziło ze źródeł odnawialnych, a tylko 1% z wiatru. 92% energii w zasobach firmy pochodzi z węgla kamiennego i brunatnego. Rzeczywiście czyściutko. 1. Olej kokosowy Jeszcze niedawno można było przeczytać wszędzie o jego zbawczych właściwościach. Wspiera odbudowę i wzmacnianie włosów, doskonale sprawdza się w gotowaniu, dodawany jest do kosmetyków, poprawia działanie tarczycy, a nawet zapobiega chorobie Alzheimera. Można by powiedzieć – białe oleiste złoto. Z tym, że jednak nie do końca. Zdaniem amerykańskiej organizacji kardiologów American Heart Association (AHA) jest on równie nie zdrowy co tłuszcze pochodzenia zwierzęcego i może prowadzić do miażdżycy, chorób serca i udaru mózgu. Niezależnie od tych ekspertyz profesor Karin Michels z Institute for Prevention and Tumor Epidemiology na Uniwersytecie we Fryburgu przekonuje, że jest to “czysta trucizna i najgorsza rzecz jaką możecie jeść”. Przypomina, że nie ma udokumentowanych badań potwierdzających zdrowotne działanie tego oleju, za to powszechnie wiadomo jaki ma skład, a w nim około 82% tłuszczów nasyconych – więcej niż w maśle czy smalcu wieprzowym. Badania dietetyków nie sugerują jednak zupełnego odstawienia tłuszczów. Jak mówi angielskie przysłowie: “to dawka tworzy truciznę”, zatem rozsądne używanie tłuszczów w kuchni nie jest niebezpieczne. Jednak z pewnością nie przyniesie cudów obiecywanych na wielu stronach internetowych głoszących wyższość oleju kokosowego nad innymi. 2. Olej palmowy Zajdziecie go praktycznie we wszystkich produktach spożywczych, naprawdę trudno jest wypatrzyć coś bez niego w składzie. W przeciwieństwie do innych tłuszczów badania wskazują na jego dobry wpływ na zdrowie, w formie nieutwardzonej. Problem w tym, że rozwijające się gigantyczne plantacje palm, z których się go pozyskuje, nie są już dobre dla zdrowia – ani naszego, ani naszej planety. Jeśli nie widzieliście jeszcze przerażających zdjęć niszczonych lasów deszczowych, umierających zwierząt i wysiedlanych tubylców, warto to nadrobić. Te obrazy pokazują cenę 62 milionów ton oleju palmowego, która trafia do przemysłu spożywczego każdego roku. 3. Eko gwiazdy grają w zielone Gwiazdy estrady, wybiegów i ścianek z wielką chęcią opowiadają o swojej smykałce do ekologii. Na przykład Madonna, która w 2008 roku była gwiazdą okładki ekologicznego numeru Vanity Fair. Bardzo chętnie chwaliła się przechodzeniem na dietę wegańską, podkreślała zaangażowanie w ekologię. W tym samym czasie jednak przyznała, że rocznie wydaje 120 tysięcy dolarów na specjalną kabalistyczną wodę, oczywiście butelkowaną. Troszkę dużo plastiku, jak na tak ekologiczną postać. Drugi przykład to Justin Timberlake, który w 2018 roku podczas koncertu w przerwie finału Super Bowl miał na sobie wegański garnitur. Świat obiegły zdjęcia stroju (niezbyt pięknego) oraz oczywiście doskonałe wieści o promowaniu przez gwiazdę stylu życia bez krzywdy zwierząt. Problem w tym, że ani on, ani projektująca to ubranie Stella McCartney nie są weganami. Mają jednak dobre wyczucie tego, co może się sprzedać. 4. Sojowe izolacje do kabli w samochodach i ich futrzani amatorzy W 2017 roku naprawa samochodu pewnej Australijki kosztowała aż 600 dolarów. Ford Mustang został potraktowany przez lokalną populację gryzoni jak przekąska. Dlaczego? Od pewnego czasu w niektórych samochodach wykorzystywano kable z izolacjami z elementów biodegradowalnych. W ich składzie natomiast znajduje się soja. Zwierzaki jadły na tyle zapamiętale, że w tym i innym przypadku, Toyoty Tundry, wgryzały się w części plastikowe i metalowe, doprowadzając do dewastacji pojazdu. “Uszkodzenia samochodowego okablowania spowodowane przez gryzonie nie są czymś specyficznym dla jednej marki czy modelu. Nie posiadamy żadnych naukowych dowodów na to, że szczury zachęca fakt wykonywania przewodów z komponentów na bazie soi” odpowiadała wtedy na zarzuty Toyota w oświadczeniu dla Free Press. 5. Chipsy, które mogą uszkodzić słuch W 2009 roku producent chipsów SunChips wprowadził na rynek nowe opakowania z materiałów biodegradowalnych. Trudno było przegapić w USA tą premierę, a właściwie jej nie usłyszeć. Była naprawdę głośna. Wszystko z powodu szeleszczenia opakowań. Niezadowolenie z tej pozornie niewielkiej niedogodności było na tyle silne, że reporter telewizji CBS 2 postanowił sprawdzić jak duży jest to hałas. Derricke Dennis zmierzył głośność szeleszczącej paczki chipsów i otrzymał wynik ponad 100 decybeli. Dla porównania hałas w metrze to około 94 db, a motocykl generuje mniej więcej 95 db. 6. Awatary będą ekologiczniejsze od nas? Niekoniecznie Zostawmy wszystko awatarom – tak apelowali kiedyś niektórzy miłośnicy wirtualnej rzeczywistości “Second Life”. Zamiast jeździć samochodami do pracy, wyślijmy tam nasze cyfrowe odpowiedniki, zaoszczędzimy energię i pomożemy środowisku. Bloger Nicholas Carr postanowił to policzyć, opierając się o dane firmy. Jej szefostwo w wywiadach wspominało o gigantycznych serwerowniach utrzymujących wirtualny świat i mieszkające w nim awatary. Choć nie mają one ciał, zostawiają realne ślady w postaci emisji. Prąd pobierany i wykorzystywany do napędzenia serwerowni pochodzi z tradycyjnych elektrowni napędzanych węglem. Z obliczeń blogera wyszło, że przeciętny awatar w “Second Life” zużywa rocznie więcej prądu niż statystyczny mieszkaniec kraju rozwijającego się. Roczne zużycie energii: Awatar - 1752 kilowatogodzin Statystyczny człowiek - 2436 kilowatogodzin Statystyczny mieszkaniec kraju rozwiniętego – 7702 kilowatogodzin Statystyczny mieszkaniec kraju rozwijającego się – 1015 kilowatogodzin 7. Ekologiczny laptop Frima komputerowa Asus ma w swojej stajni model reklamowany jako wyjątkowo ekologiczny, zresztą nie ona jedna. Komponenty komputera mają być w pełnio biodegradowalne, a bambusowa obudowa dopełniała modnego stylu. Szybko jednak okazało się, że komputer zbyt szybko się nagrzewał i bambus trzeba było pozostawić jako dodatek, obudowę zamieniono na plastik. Dalej jednak twórcy przekonują, że to produkt w pełni ekologiczny. Wątpliwości rozwiewa jednak InternetNews zwracając uwagę, że nawet wykonywane z kukurydzy włókna rozkładają się na największych wysypiskach świata (w Indiach i Chinach) przez dekady, a elektronika w środku (o ile nie zostanie wykorzystana do następnych urządzeń) jeszcze dłużej. Oczywiście najważniejsze jest poczucia bycia po “właściwej stronie mocy”, wspierania ekologii, zmiany na lepsze naszego świata. Niestety za naklejkami zawierającymi budujące hasła często jest ten sam przemysł nie oglądający się na nic poza zyskiem.
Senność? Oto 5 naturalnych dopalaczy, które dodadzą Ci energii na cały dzień
Naturalnie, nie tylko kawa pobudza. Przyjrzeliśmy się mniej popularnym sposobom na spadek energii.
Sierra Leone: To najgorsze miejsce dla dziewczynki. Wstrząsający reportaż
Miliony dziewczynek na całym świecie cierpią wskutek ubóstwa, przemocy i okrutnych tradycji. Jednak niektórym dzięki zdobytemu wykształceniu udaje się umknąć przed złym losem.
Zachodnioafrykańskie państwo liczące około 6 mln mieszkańców od lat rozdzierane jest wojną domową. Na dodatek ostatnio nawiedziła je epidemia eboli. Urodzić się tu dziewczynką to los nie do pozazdroszczenia – trzeba się borykać z niezliczonymi barierami i podlegać tradycjom, według których ciało kobiety jest warte więcej niż jej umysł. Większość tutejszych dziewcząt i kobiet (wg UNICEF-u aż 90 proc.) ma za sobą okaleczający zabieg klitoridektomii (polegający na wycięciu łechtaczki i niekiedy także warg sromowych mniejszych). Obrzęd ma stanowić inicjację do dorosłości i zapewniać atrakcyjność matrymonialną. Przede wszystkim jednak jest to zakorzeniona głęboko w tradycji metoda sprawowania kontroli nad kobiecą seksualnością. Blisko połowa dziewcząt wychodzi za mąż przed ukończeniem 18. roku życia, a wiele zachodzi w ciążę jeszcze wcześniej, często niemal od razu po pierwszej miesiączce. Wiele też pada ofiarą gwałtów. Sprawcy na ogół pozostają bezkarni. W 2013 r. w Sierra Leone ponad jedna czwarta dziewcząt w wieku 15–19 lat była w ciąży lub miała już dziecko. To najwyższy na świecie wskaźnik dla tego przedziału wiekowego. Częste są też przypadki śmierci dziewcząt w połogu. To m.in. skutek klitoridektomii, która zwiększa ryzyko powikłań okołoporodowych. – Na prowincji często widzi się 13-, 15-letnie mężatki z dziećmi – tłumaczy Annie Mafinda, położna z ośrodka Rainbo dla ofiar przemocy seksualnej w stolicy kraju, Freetown. Wiele z jej podopiecznych to dziewczynki mające 12–15 lat. Sarah, którą poznałam we Freetown, ma 14 lat i jest w szóstym miesiącu ciąży. Wygląda na młodszą. Opowiada mi, że zgwałcił ją chłopak z sąsiedztwa, który potem wyjechał z miasta. Gdy matka dowiedziała się, że Sarah zaszła w ciążę, wyrzuciła ją z domu. Dziś Sarah mieszka z matką domniemanego ojca dziecka. Jedynie ona chciała ją przyjąć pod dach. W Sierra Leone przyjęte jest, że kobieta przenosi się do rodziny męża. Na Sarę spadło gotowanie, sprzątanie i pranie. Matka chłopaka bije ją, jeśli brakuje jej sił na wypełnienie wszystkich obowiązków domowych. W biednym kraju, gdzie rząd niewiele robi dla poprawy losu dziewcząt, najmądrzejszą próbą wyrwania się z pułapki losu jest szkoła. To ona chroni przed największymi niebezpieczeństwami. Zdobycie wykształcenia nie jest łatwe, wymaga pieniędzy, ale pozwala mieć nadzieję na lepsze jutro. Świadectwo ukończenia szkoły średniej daje szansę na uzyskanie niezależności ekonomicznej, na obranie w życiu własnej drogi, może być przepustką do studiów wyższych albo umożliwić zdobycie pracy wymagającej kwalifikacji. Niemniej jednak w latach 2008–2012 zaledwie jedna trzecia dziewcząt uczyła się na szczeblu ponadpodstawowym. Do największych przeszkód w kontynuowaniu nauki należą ciąże. Ministerstwo oświaty Sierra Leone nie zezwala ciężarnym na uczęszczanie do szkół. Intencją tej polityki jest ustrzeżenie innych uczennic przed złym wpływem i uchronienie samych ciężarnych przed wyśmiewaniem. Aminatta Forna, pisarka, która założyła w Sierra Leone niewielką szkołę, mówi: – To jest przestarzały, bezrefleksyjny pogląd na moralność. Elizabeth Dainkeh pracowała we Freetown jako koordynatorka w ośrodku kształcenia dla ciężarnych dziewcząt i młodych matek w wieku szkolnym, wspieranym m.in. przez UNICEF i ministerstwo oświaty Sierra Leone. – Jeśli dziewczyna zachodzi w ciążę, odstawia się ją na boczny tor – mówi Dainkeh. – Myślałam, że będą się wstydziły [tego, że wróciły do szkoły], ale one są tu zadowolone – opowiada z wyraźną dumą. Sama Dainkeh zaszła w ciążę w wieku 17 lat; ojciec wyrzucił ją wtedy z domu. Urodziła córeczkę, która umarła z niedożywienia przed ukończeniem pierwszego roku życia. Dzisiaj Dainkeh na 35 lat, a swoim podopiecznym radzi, by nie dawały łatwo za wygraną. Trzeba zapomnieć o tym, co było, i śmiało iść do przodu. Mary Kposowa, która kierowała jednym z takich ośrodków dla ciężarnych dziewcząt, przyznaje, że część absolwentek po urodzeniu dziecka napotyka trudności z kontynuowaniem nauki w zwykłych szkołach. Na dodatek w sierpniu 2016 r. ośrodki dla ciężarnych dziewcząt zamknięto. Według UNICEF-u miały być tylko tymczasowym rozwiązaniem po epidemii eboli, kiedy zamknięto szkoły w całym kraju na dziewięć miesięcy. Ponieważ w tych szkołach było zarejestrowanych około 14 tys. dziewcząt w ciąży lub z malutkimi dziećmi, Dainkeh obawia się, że w skali kraju będzie teraz duży problem z umożliwieniem im kontynuowania nauki. Mieszkańcy Sierra Leone często powtarzają, że wszelkie tragedie ich kraju mają swe źródło w wojnie domowej między ugrupowaniami rebeliantów a siłami rządowymi. Począwszy od 1991 r., przez następne 10 lat wiele tysięcy dziewcząt i kobiet zostało zgwałconych. Zginęło wtedy dziesiątki tysięcy ludzi, ponad 2 mln wysiedlono. Później kraj spustoszył wirus ebola, który w niecałe dwa lata pociągnął za sobą 4 tys. ofiar śmiertelnych. Wskutek choroby wiele dziewcząt utraciło rodziców, co zmusiło je do podjęcia opieki nad młodszym rodzeństwem, choć jeszcze nie były do tego zdolne. Dzisiaj, nie bez trudności, w kraju przywracana jest demokracja. Niemniej jednak sytuacja kobiet i dziewcząt jest nadal nie do pozazdroszczenia. – Władze nie dbają o kobiety – przekonuje Fatou Wurie, która urodziła się za granicą, a jakiś czas temu wróciła do Sierra Leone, by we Freetown działać na rzecz praw kobiet. – Żaden program polityczny, który wprowadza się tu w życie, nie uwzględnia głosu obywatelek Sierra Leone. Sama jestem kobietą i spędziłam wiele czasu w różnych krajach zachodniej Afryki, ale gdy pierwszy raz znalazłam się w Sierra Leone, byłam zaskoczona. Mimo to zdołałam odkryć, że nawet w takim znękanym państwie są dziewczęta, którym udało się wydostać z matni. Regina Mosetay siedzi w bibliotece szkolnej we Freetown, starając się jak najlepiej przygotować do egzaminu końcowego. Regina urodziła dziecko w wieku 17 lat i nie może chodzić do szkoły jak kiedyś, bo musi się opiekować córeczką Aminatą. Stara się więc efektywnie wykorzystać czas między karmieniami i przewijaniem dziecka. Wyrzucili ją ze szkoły, gdy zaszła w ciążę, co „zabolało ją bardzo”, jak wspomina, bo lubiła się uczyć. Nie przyszło jej do głowy, że stanie się jedną spośród licznych w Sierra Leone ciężarnych nastolatek. W 2014 r. w mieście rozszalała się epidemia eboli, władze zamknęły szkoły. Zaszła w ciążę ze swoim chłopakiem Alhassanem. Był rok 2015. – W czasie eboli – opowiada Regina – wiele dziewcząt zaszło w ciążę. Nie było lekcji, mieliśmy za dużo wolnego czasu. Wstydziłam się, uważałam, że zawiodłam wszystkich: rodzinę, koleżanki. Niektóre dziewczyny w szkole mówiły, że dajemy zły przykład – ciągnie. Wiosną siedziała w domu i nie miała nic do roboty. Nie widywała się z nikim. Koleżanki tymczasem chodziły do szkoły. Po kilku miesiącach jedna z ciotek powiedziała jej o nowo uruchomionych ośrodkach umożliwiających naukę dziewczętom, które są w ciąży albo mają małe dzieci. Regina od razu się zapisała i opowiadała wszystkim napotkanym dziewczętom w podobnej sytuacji o możliwości kontynuowania nauki. Wiele z tego, czego tam uczono, już umiała, ale cieszyło ją to, że znów może być w klasie, siedzieć przy pulpicie nad zeszytem, czytać, słuchać i myśleć. Nosiła pod sercem dziecko, owszem, to było bardzo ważne, ale oprócz tego pragnęła wiedzy, nauki – i to stanowiło coś nie mniej ważnego. – Cieszyłam się, że mogę się uczyć, a nie siedzieć bezczynnie w domu – wyjaśnia. Do ośrodka chodziła przez trzy miesiące jako jedna ze 180 dziewcząt, które wzięły udział w programie w pierwszym roku działalności. Miesiąc po urodzeniu córeczki, w grudniu 2015 r., wróciła do zwykłej szkoły publicznej. Ostrzega teraz koleżanki, żeby uważały z chłopakami. – Nie chciałabym, aby moja córka musiała przechodzić przez to samo. Pragnęłabym dla niej lepszej przyszłości – zwierza się Regina. Mieszka ze swoim chłopakiem, który ukończył studia biznesowe, oraz jego matką i babcią. Pomagają jej opiekować się Aminatą. Regina ma nadzieję, że razem stworzą rodzinę. Wie, że zdobycie wykształcenia ma dla realizacji tych planów zasadnicze znaczenie. Chce pracować w organizacji, która pomaga dzieciom walczyć o lepsze życie. – Jeśli będę wykształcona, będę mogła zapewnić byt rodzinie i sobie – przekonuje. Salmatu Fofanah mieszka na wzgórzu w rojnej dzielnicy Freetown zwanej Mountain Cut. Salmatu ma 17 lat i jest śliczna – błyszczące oczy, smukła figura. Przyzwyczaiła się, że musi się o siebie troszczyć. Matka i ojczym zarazili się ebolą dwa lata temu. Ojczym rozchorował się po pogrzebie, w którym wziął udział w 2014 r.; biologiczny ojciec Salmatu zmarł na malarię w 2011 r. Matka Salmatu, która jest pielęgniarką, opiekowała się mężem w domu. Nie mieli pojęcia, że właśnie wybuchła epidemia eboli. Gdy stan ojca się pogorszył, matka próbowała zawieźć go do szpitala, ale nie zdążyła. Sama rozchorowała się kilka dni później i zmarła w domu po miesiącu. Wtedy Salmatu zaczęła się źle czuć. Miała bóle głowy, gorączkę. Te same objawy rozwinęły się u ciotki, wuja, starszej siostry, brata, dziadka i jeszcze kilkorga krewnych. – Baliśmy się wszyscy – wspomina Salmatu. Zgłosili się do przychodni. Przeżyła tylko ona i troje jej ciotecznego rodzeństwa. W grudniu 2014 r. wróciła do domu rodzinnego w Mountain Cut, gdzie mieszkali jeszcze pozostali krewni, wstrząsana mdłościami i żalem. Za każdym razem, gdy się gorzej poczuła, wpadała w panikę. W marcu wróciła do szkoły, bojąc się, że odrzucą ją koledzy obawiający się zarażenia ebolą. Ale spotkała ją miła niespodzianka. – Nikt się ode mnie nie odsunął – wspomina. Gdy tylko ogarniał ją smutek, koleżanki ją pocieszały. Salmatu udziela się na Whats Appie, od nowa uczy się śmiać. Śpi coraz lepiej i coraz lepiej się czuje. Uczęszcza na terapię grupową, na sesjach może opowiedzieć o tym, co ją dręczy. Gdy ją poznałam, największym jej kłopotem były egzaminy końcowe. – Muszę przestać rozpamiętywać przeszłość i skupić się na przyszłości. Trzeba się cieszyć tym, co się ma. Ulubionym przedmiotem Salmatu w szkole jest historia. Dziewczyna lubi słuchać opowieści o swoim narodzie i kraju. Chciałaby być dziennikarką. Ma chłopaka, który właśnie ukończył szkołę średnią. Nie zgadza się jednak na wszystko, do czego on chciałby ją skłonić. Chce nadal śpiewać i chodzić na plażę z koleżankami. Straciła matkę, która poświęcała się rodzinie. Teraz musi ukończyć szkołę, musi osiągnąć w życiu tyle, by matka była z niej dumna. Nie może inaczej. Kadiatu Kamara, zwana KK, urodziła się w wiosce Bureh nad Atlantykiem. Nad oceanem mieszka od dziecka; wraz z czwórką braci wychowała się w zżytej społeczności. Rodzice utrzymywali się ze sprzedaży wydobywanego w pobliżu węgla. Ale po śmierci ojca, który zmarł, gdy była mała, sytuacja rodziny mocno się pogorszyła. Matka z trudem zdobywała środki na życie, do dzisiaj się z tym boryka. Tylko dwójkę dzieci była w stanie posłać do szkoły: KK i jej starszego brata. KK ma dziś 19 lat. Ponieważ wciąż mieszka z matką i resztą rodziny, marzy o własnym kącie. Cztery lata temu, gdy na plaży zaczął działać klub surferów pełen miejscowych chłopaków, postanowiła spróbować surfingu. Ocean jest dla niej terapią. Gdy wchodzi do wody, czuje się wolna. – Gdy surfuję, zdaje mi się, że jestem w innym kraju – mówi. W Sierra Leone KK należy do nielicznych dziewcząt uprawiających surfing. Miała koleżanki, które zaszły w ciążę i zostały wyrzucone ze szkoły albo związały się ze starszymi mężczyznami. Nie chciałaby dla siebie takiego losu. – Czasem dziewczyny, których matek nie stać na opłacenie szkoły, zadają się z chłopakami dającymi im pieniądze – tłumaczy mi KK. Chłopcy oczekują w zamian seksu, a jeśli dziewczyna zajdzie w ciążę, porzucają ją. Wtedy kończy na ulicy. Matka KK nigdy nie miała za dużo pieniędzy, ale że KK jest zdolna i pracowita, potrafi zarobić dość, by nie musieć być zależną od chłopaka. Pracuje w kuchni w restauracji na plaży. Niekiedy też sprzedaje na plaży ciasteczka. Rankiem parę razy wskoczy na falę, a potem rusza do szkoły. Wieczorem wraca do domu, uczy się i przygotowuje kolację. Część z tego, co zarobi, oddaje matce. Liczy na to, że uda jej się uruchomić sklep z deskami i szkołę surfingu. Tymczasem surfuje prawie codziennie, pracując nad techniką. Wierzy, że jeśli będzie naprawdę dobra, uda się jej z surfingu zrobić zawód. Może i chciałaby być lekarką czy księgową, ale nie jest pewna, czy nadaje się na studia. Nauczyciele nie zawsze dobrze uczą, a czytanie sprawia jej trudności. – Jeśli będę wytrwale surfować, może któregoś dnia ktoś mnie tu w klubie zauważy i zechce sponsorować – rozmarza się. – Wtedy mogłabym pomagać rodzinie jeszcze długo...
Dubaj - totalny zawrót głowy! Co warto wiedzieć przed podróżą do bajkowego Dubaju?
Dubaj najbardziej zaskakuje przestrzenią. Nawet jeśli na co dzień nie borykasz się z agorafobią, wyjazd do Dubaju może porządnie zakręcić ci w głowie. Przekonaj się, czym jeszcze może cię zaskoczyć to największe miasto Zjednoczonych Emiratów Arabskich?
Dubaj. Autostrady o sześciu pasach w jedną stronę i sześciu w drugą, ogromne ślimaki skrzyżowań, ponad dwieście drapaczy chmur wznoszących się ponad 100 m w górę. A wokół – pustka: ubite piaszczyste place czekające na zabudowę, pustynia stojąca tuż u progu miasta, wdzierająca się do środka z wiatrem, ziarenko po ziarenku. Kiedy spaceruję po dzielnicy finansowej Dubaju, wśród wież biurowców wbijających się w bezchmurne niebo, uderza mnie, jak powierzchowna jest szklana nowoczesność tego miasta. Na tyłach wieżowców, drogich hoteli i ekskluzywnych restauracji nie ma nic. Piach. To nie paryskie Champs-Élysées, za którymi rozciągają się ulice pełne kunsztownych kamienic, czy nowojorska 5th Avenue z upakowanym zapleczem Upper East Side. W Dubaju za cienką warstwą ultranowoczesnych budynków jest tylko pełna wiatru przestrzeń. Dubaj - miasto dla kierowców Podróżując do Dubaju przekonujesz się, że to miasto jest niejako oazą technologii pośród pustyni. Dopiero jadąc metrem w Dubaju widzę, jak ogromne jest to miasto.Miasto dla kierowców. Zwiedzanie Dubaju na piechotę to zadanie karkołomne. Potrzeba godziny, by przemieścić się 52 km czerwoną linią z jednego końca metropolii na drugi, potrzeba godziny. W Dubaju za cenę niemal dwukrotnie wyższą niż ta, którą trzeba zapłacić za zwyczajny bilet, można przejechać się w luksusie: skórzane fotele, mało ludzi. Wybieram zatem „złoty” wagon dla VIP-ów. Konduktor sprawdza w wejściu, czy pasażerowie mają odpowiedni bilet – ale kontroli w Dubaju podlegają jedynie ci pasażerowie, którzy nie wyglądają na VIP- ów. Eleganckie kobiety w dizajnerskich kostiumach i sznurach pereł na szyi wsiadają przez nikogo niezatrzymywane. W Dubaju wielką zaletą wagonu dla VIP-ów jest to, że znajduje się na czele pociągu i przez ogromną przednią szybę (dubajskie metro jest sterowane komputerowo) można w czasie jazdy podziwiać widoki. Większość trasy znajduje się bowiem nie pod ziemią, a nad nią. Przejażdżka po Dubaju tym supernowoczesnym metrem to atrakcja sama w sobie – a przy okazji najlepszy sposób przemieszczania się po mieście. W Dubaju czasem nie wiadomo, czy lepiej, kiedy nie ma korków (a potrafią być potworne), czy kiedy są – bo wtedy przynajmniej nikt nie jeździ ulicami 200 km na godzinę. Zwiedzanie Dubaju Z poruszaniem się po Dubaju na piechotę też bywa ciężko. Latem problemem jest niebotyczny upał. Zimą temperatury są przyjemne (około 25 stopni) i spacerować można, ale poza starą częścią Dubaju, Deirą, za bardzo nie ma gdzie. To nie jest miasto dla pieszych. Przekonuję się o tym, kiedy próbuję przejść z centrum finansowego do najwyższego wieżowca świata, 160-piętrowego Burdż Chalifa. Otóż – przejść się nie da. Po drodze jest wielkie skrzyżowanie, bez chodników, bez kładek, a ruch ogromny. W końcu zmuszona jestem wziąć taksówkę. Przejeżdżam nią ledwie kilkaset metrów, ale kierowca nie jest szczególnie zdziwiony. W Dubaju mało co kogo dziwi. Burdż Chalifa w Dubaju zapiera dech. Jest strzelisty, ogromny, jakby wyjęty z innej skali. Kiedy próbuję sobie zrobić zdjęcie u jego podstawy, okazuje się, że dopiero aparat położony na ziemi obejmuje cały budynek w kadrze. Na szczyt wieży, po widoki na miniaturowy Dubaj w dole, pędzi się 10 m na sekundę najdłuższą windą świata. Ale uwaga: bilety na ten przejazd trzeba rezerwować sporo wcześniej – czasem warto i na dwa tygodnie w przód. Jak przystało na Dubaj, jest i opcja dla niecierpliwych posiadaczy grubych portfeli – można wykupić wjazd na taras widokowy bez kolejki. Kosztuje to, bagatela, 340 zł od osoby, czyli niemal trzy i pół razy tyle co normalny bilet. Wieczór w Dubaju Wieczorem, u podnóża Burdż Chalifa, czeka mnie wyjątkowy spektakl: tańczące w rytm muzyki fontanny. Miejsce do obserwacji mam super. Siedzę w restauracji Baker & Spice na brzegu rozległego sztucznego jeziora, na skraju promenady, po której spacerują mieszkańcy Dubaju: mężczyźni w białych tunikach diszdaszach, a kobiety w czarnych luźnych abajach. Przedstawienie zaczyna się od muzyki. Arabska melodia rozlewa się po jeziorze, załączają się światła i nagle powierzchnia wody unosi się strzelistymi słupami w górę, ponad 150 m ku niebu, faluje, tańczy, zniża się i wynosi zabarwiona ponad sześcioma tysiącami świateł. Choreografia w rytm muzyki jest tak wyśmienita, że mam wrażenie, iż to nie fontanna, a zrobieni z wody tancerze unoszący się na powierzchni jeziora. Dubaj, kultura i... historia? Następnego dnia wybieram się do starej dzielnicy Dubaju, Deiry. Choć „stara” to niezbyt odpowiednie słowo dla opisania okolicy, której historia nie sięga dalej niż kilkadziesiąt lat wstecz. Jak na Dubaj jednak to niemal prehistoria. To tu na początku XX w. kwitł handel perłami, a później – przemyt złota. To tu przybijały statki perskich i hinduskich kupców. Dziś na kanale Dubai Creek wciąż jest pełno barek obładowanych towarem, a wąskie ulice suków przesyca zgiełk handlarzy. Co można kupić w Dubaju? W ofercie jest wszystko: od kiczowatych chińskich zabawek, przez podróbki torebek Chanel i oryginalne kaszmirskie paszminy, po aromatyczne przyprawy i misternie haftowane, skórzane pantofle. A do pantofli, dla chętnych, są jeszcze bardziej misternie haftowane suknie – tak wysadzane cekinami, koralikami i wszelkiej maści świecidełkami, że nie pogardziłaby nimi żadna Disnejowska królewna. W Złotym Suku, jak przystało, jest na sprzedaż tyle złota, że od blasku mrużę oczy. Łańcuszki, pierścionki, wisiorki, kolczyki, bransolety – co kto chce i na co kogo stać. Dla najzamożniejszych są tak ogromne i ciężkie złote kolie, że trudno uwierzyć, by ktokolwiek mógł je nosić, nie narażając kręgów szyjnych na złamanie. Wielu z kupujących to Hindusi zwabieni na targ dobrymi cenami i gwarancją jakości – dla nich złoto to inwestycja. Restauracja Al-Mahara w hotelu Burdż al-Arab oferuje ryby i na żywo, i do jedzenia Zabytki Dubaju Ze złotego suku kieruję się dalej w przeszłość Dubaju, do najstarszej dzielnicy miasta, Bastakii. Aby tam dotrzeć, muszę się przedostać na drugą stronę kanału. Najszybszym i najbardziej klimatycznym środkiem transportu po Dubai Creek są małe drewniane łódki – abry. Chybotliwe, obładowane są autentycznym duchem przeszłości miasta z czasów, kiedy nie było tu metra, autostrad, maybachów. W porównaniu z sukami Bastakiya to oaza ciszy. Wszystko tu jest w jasnokarmelowym kolorze – wąskie ulice, murowane domy i zdobiące je wieże wiatrów, tradycyjne systemy wentylacji. Tu też znajduje się najstarszy zabytek Dubaju, mur obronny z 1800 r. Choć „mur obronny” to zbyt wielkie słowa na opisanie niziutkiej ścianki ze starych kamieni, o którą – gdyby nie była ogrodzona – można by się potknąć i iść dalej. Oryginalnie miała 2,5 m wysokości, a jej zadaniem była ochrona mieszkańców przed najeźdźcami. Dziś to wyjątkowo ciekawy zabytek właśnie dlatego, że jest tak niezabytkowy. Przypomina, jak daleko Dubaj zaszedł. Co warto wiedzieć o Dubaju? Jeszcze w latach 60. XX w. Dubaj był zapyziałą mieściną na pustyni, gdzie samochody dzieliły wąskie drogi z osłami i wielbłądami – pierwszy asfalt wylano w 1960 r. Dwa lata po odkryciu ropy, czyli w 1968 r., Dubaj miał ledwie 65 tys. mieszkańców (z czego jakieś 25 tys. to Persowie). Dziś mieszka tu ponad 2 mln osób. Asfaltu nie brakuje. Współczesny przepych Dubaju uderza mnie ze wzmożoną siłą kolejnego dnia, kiedy wybieram się do słynnych galerii handlowych. Dubaj w Księdze Rekordów Guinessa Zaczynam od Dubai Mall, największego centrum zakupowego świata pod względem powierzchni (548 tys. m²; znalazł się przez to w Księdze rekordów Guinnessa). Znajduje się tu 1200 sklepów oraz 160 restauracji i kafejek. No i oczywiście słynne dubajskie akwarium, w którym chętni mogą ponurkować z rekinami z gatunku tawroszy piaskowych, które osiągają do 3,5 m długości i w naturze zdarzało się, że atakowały ludzi. Oszczędni mogą za darmo podziwiać przez największy panel akrylowy świata (również w Księdze rekordów Guinnessa) 140 gatunków stworzeń – od gigantycznych płaszczek i rekinów po... nurków z butlami na plecach. Dla tych, co wolą wodę w jej stałej postaci (śnieg), w kolejnej ogromnej dubajskiej galerii handlowej, Mall of the Emirates, jest Ski Dubai, czyli największy zadaszony stok narciarski na świecie (oczywiście – w Księdze rekordów Guinnessa). 6 tys. ton śniegu i 400 m zjazdu, wyciągi zupełnie jak w Alpach i spory tłum ludzi w identycznych strojach narciarskich z logiem Ski Dubai. Pogoda – zachmurzenie z opadami. Zażywających sztucznego alpejskiego szaleństwa można podziwiać przez ogromne szyby rozciągające się przez wszystkie poziomy centrum. Najbardziej jednak zaskakuje mnie to, że wokół pełno jest sklepów sprzedających zimowe ubrania: puchowe kurtki, czapki uszatki, rękawiczki na futerku. Jakby na zewnątrz wcale nie było plus 30 stopni, a tak z minus 30. Dubai Marina Trzeci dzień zwiedzania Dubaju to wycieczka na drugi koniec miasta, do Dubai Marina. Przyznaję – jestem w sporym szoku, kiedy odkrywam, że po kilku kilometrach niskich budynków: willi, salonów samochodowych, małych centrów handlowych, wypiętrza się w Dubaju kolejne ogromne centrum pełne szklanych wieżowców. Dzielnica mieszkalna Dubai Marina wzorowana jest na kanadyjskim Vancouver, wybudowana wokół sztucznego (jak przystało na Dubaj) kanału. Większość apartamentowców wznosi się tu od 250 do 300 m w górę, niektóre nawet na 400. Tu buduje się drapacz chmur The Pentominium, który po ukończeniu ma być najwyższym budynkiem mieszkalnym świata (122 piętra). Lokatorzy penthouse’u nie będą mogli zapraszać do siebie znajomych cierpiących na lęk wysokości. Promenadę między brzegiem morza a budynkami mieszkalnymi wypełniają drogie restauracje i butiki (można nawet kupić sobie futro bez rękawów, w sam raz na lato). Po drogach zaś wolno suną – tak by wszyscy zdążyli się przyjrzeć – superluksusowe auta: ferrari, maybachy, porsche. Turyści w Dubaju Planując podróż do Dubaju na pewno zastanawiasz się, jakich innych turystów napotkasz na swej drodze. Dziewczyny z Dubaju - to zdanie przychodzi na myśl, kiedy myśli się o tym wyjątkowym miejscu. Turyści odwiedzający Dubaj bez wątpienia są równie wyjątkowi jak on sam. Widzę tu pełno Rosjan z twarzami zaczerwienionymi wylegiwaniem się na plażach tutejszych pięciogwiazdkowych hoteli. Zero pośpiechu, relaks. Dubaj. Zwiedzania ciąg dalszy Z Dubai Marina biorę taksówkę na słynną sztuczną wyspę w kształcie palmy, Palma Dżumajra. Aby ją stworzyć, musiano nawieźć 94 mln m³ piasku i 7 mln ton kamieni. Oddano eleganckie apartamentowce mieszkańcom, otworzono sklepy i hotele. A wyspa powoli zapada się w morze. Wprawdzie tylko 5 mm na rok, ale badania geologiczne wykazują, że ten proces może w każdej chwili dramatycznie przyspieszyć. Z perspektywy samochodu wyspa palma nie robi większego wrażenia. Owszem, jest ładnie. Zadbane budynki i trawa tak zielona, jakby ją ktoś pomalował ździebełko po ździebełku. Ale aby docenić oryginalny wygląd wyspy i jej konstrukcję, trzeba patrzeć z góry – z samolotu, albo dla śmiałków – podczas skoku spadochronowego (niektóre biura podróży oferują w Dubaju taką atrakcję). Na kolację wybieram się do jednej z wyśmienitych hinduskich restauracji w mieście – Aryaas. Kuchnia jest wyłącznie wegetariańska, a smakowicie przyprawione dania rozpływają się w ustach. Jedna czwarta mieszkańców Dubaju to robotnicy budowlani, głównie z Indii i Pakistanu, którzy za marne pensje budują bogactwa Emiratów. To stąd tyle w tym mieście niedrogich knajpek specjalizujących się w hinduskiej kuchni – i które zdecydowanie warto odwiedzić. Dubaj Mój ostatni dzień – lenistwo. Wybieram się na plażę. Można albo za darmo – rozłożyć kocyk na jednej z czyściutkich publicznych plaż Dubaju, np. Dżumajra Beach, albo popławić się w luksusie i wykupić sobie wejściówkę do jednego z tutejszych ekskluzywnych resortów, np. Jebel Ali Golf Resort & Spa (155 zł od osoby), Le Méridien Mina Seyahi (150 zł) czy do One & Only Royal Mirage (230 zł). W tym ostatnim spędzam wieczór. W atmosferze Baśni z tysiąca i jednej nocy, wśród udrapowanych baldachimów, w miękkim świetle świec zaciągam się sziszą o smaku truskawki. Błogość. Ciekawostki o Dubaju Fadi Kikano jest bankierem na stałe mieszkającym w Dubaju. Chętnie opowiada o mieście, które dla turystów stanowi zarówno atrakcję, jak i zagadkę. Prawdziwych mieszkańców Dubaju spotkasz w... Ciężko powiedzieć, kto jest „prawdziwym” mieszkańcem Dubaju, ponieważ żyje tu mieszanka różnych kultur. Wszyscy są tak naprawdę prawdziwymi dubajczykami. Mówią o nas, mieszkańcach Dubaju... Że jesteśmy zepsuci, leniwi i musimy mieć nierówno pod sufitem, skoro decydujemy się mieszkać na rozpalonej pustyni! Ale wielu dubajczyków haruje długie godziny. I zieleń też mamy, np. Safa Park. W Dubaju koniecznie spróbuj... Wycieczki na pustynię w samochodzie z napędem 4x4, zwłaszcza o zachodzie słońca. Przejedź się też wieczorem abrą (wodną taksówką) w Madinat Jumeirah. Najbardziej rozrywkowy wieczór spędzisz w... Barasti Bar na plaży Dżumajra, Rockbottom Club w Bur Dubai czy Nasimi Beach w Atlantis on the Palm – wiele tego jest. Ale najlepiej bawiłem się w Harry Ghatto’s, japońskim barze karaoke w Emirates Towers. Na pamiątkę kup... Jakąś złotą biżuterię na suku złota. To niewątpliwie najpopularniejszy suwenir z Dubaju, nie tylko z powodu ogromnego wyboru tego typu produktów, ale przede wszystkim dlatego, że złoto jest tu tańsze niż niemal gdziekolwiek na świecie. NO TO W DROGĘ. INFORMACJE O DUBAJU: Dubaj zajmuje powierzchnię 83,6 tys. km². Ludność Dubaju liczy: ok. 5,3 mln (cały kraj). Języki używane w Dubaju to: arabski (oficjalny), perski, angielski, hinduski. Religia: Islam. Waluta, którą możesz posługiwać się w Dubaju to dirham (AED); 1 dirham = 0,85 zł. Kiedy warto wybrać się do Dubaju Zimą, najlepiej między grudniem a lutym. Latem jest zdecydowanie za gorąco. Do Dubaju wiza jest wymagana. Trzeba się o nią ubiegać przed wyjazdem, najlepiej przez biuro podróży w Polsce, np. Odkryj Dubaj (www.odkryjdubaj.pl). Całą procedurę da się załatwić przez internet. Jeżeli leci się liniami Emirates, można ubiegać się o wizę (ze zniżką) przez stronę tych linii po zakupie biletu. Nie ma wiz wielokrotnego wjazdu. DOJAZD DO DUBAJU Do Dubaju można dostać się samolotem. Linie Emirates latają bezpośrednio z Warszawy. Cena biletu w obie strony ok. 2600 zł. www.emirates.com KOMUNIKACJA W DUBAJU Taksówki w Dubaju są bardzo tanie i powszechnie dostępne – ale jazda nimi często mrozi krew w żyłach. Wiele hoteli zapewnia darmowe przejazdy busami do popularnych centr handlowych i na plaże. Warto kupować bilety dzienne na metro. Kobiety samotnie podróżujące po Dubaju mogą zadzwonić po tzw. różową taksówkę - ladies taxi (są wyposażone w foteliki dla dzieci) – niestety w Dubaju nie ma tych taksówek zbyt wiele. dtc.dubai.ae BEZPIECZEŃSTWO Dubaj jest bardzo bezpieczny, jeśli chodzi o przestępczość. Gorzej na drogach – kierowcy jeżdżą bardzo szybko i nieostrożnie, stąd wiele wypadków. Najlepiej poruszać się metrem. ZDROWIE Opieka medyczna w Dubaju jest na bardzo wysokim poziomie. Nie ma zagrożenia malarią. Nie są wymagane żadne specjalne szczepienia. Można bezpiecznie pić wodę z kranu. Uwaga! Latem na ryzyko udaru słonecznego. NIEPEŁNOSPRAWNI Dubaj jest przyjazny dla osób na wózkach – wszystkie stacje metra mają windy, a niektóre wagony specjalne miejsca dla wózków. W muzeach znajdują się podjazdy dla wózków, a chodniki są generalnie w bardzo dobrym stanie. GARŚĆ POTRZEBNYCH INFORMACJI O DUBAJU Wszędzie z łatwością można porozumieć się w języku angielskim. Wielu mieszkających tu ekspatów nie zna arabskiego. Lepiej ubierać się konserwatywnie (zwłaszcza kobiety), choć na ulicach widuje się panie w krótkich spódniczkach. Skok ze spadochronu (w tandemie) nad wyspą palmą: www.xtremedesert.com/skydive. Spektakl fontann odbywa się co pół godziny od zmierzchu do 22 (w dni powszednie) lub 23 (w weekendy, czyli od czwartku do soboty). POCZUJ KLIMAT Film: City of Life (2009) – przedstawiający Dubaj jako miasto wielu krzyżujących się kultur. Książki: Jeffery Deaver Carte Blanche – nowa książka o Jamesie Bondzie, w której agent mierzy się ze złem właśnie w Dubaju; Becky Wicks Opowieści dubajskie – arabska kultura w oczach rozrywkowej singielki; Jim Krane City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism – reportaż o nierównościach ekonomicznych w Dubaju. ADRESY Ambasada RP w ZEA, Abu Dhabi, PO BOX 2334, tel. +971 2 446 52 00, tel. dyżurny: +971 508 113 249, abudhabi.amb.sekretariat@msz.gov.pl, www.abuzabi.msz.gov.pl www.dubaimetro.eu – metro w Dubaju www.Timeoutdubai.com – najlepsze restauracje, bary, wydarzenia, koncerty i inne atrakcje www.zomato/Dubai – świetny serwis o restauracjach w Dubaju Dubaj - czas: 5 dni, koszt: 5,3 tys. zł (w tym bilet lotniczy i wiza)
Jak wołać koty w różnych językach? Zdziwisz się i z pewnością nie raz uśmiechniesz
Nasze "kici-kici" dla kogoś mówiącego po angielsku czy niemiecku może brzmieć naprawdę egzotycznie. Szczególnie, gdy nasze zawołanie zapisać w formie czytelnej dla Anglika: "kitshi-kitshi". Przygotowaliśmy zestawienie zawołań do kotów z innych języków. Zapisane są tak byście mogli je swobodnie przeczytać. Które są najzabawniejsze?
Zobacz naszą galerię. Źródło: Bored Panda
Kobiety z Arabii Saudyjskiej żyją w środowisku skrajnie konserwatywnym. Ale ostrożnie próbują przesuwać granice tego, co dopuszczalne w życiu publicznym. Często z sukcesami.
Siedzimy w salonie u Noof Hassan i delektujemy się kawą. Noof ma 32 lata, gęste ciemne włosy, śniadą karnację i wesołe oczy o migdałowym zarysie. Mieszka z mężem Samim i dwoma synkami w mieszkaniu, które zajmuje całą kondygnację dwupiętrowej kamieniczki w zatłoczonej dzielnicy stolicy Arabii Saudyjskiej – Rijadu. Dwa lata temu, gdy ją poznałam, była kierowniczką w zakładzie przetwórstwa spożywczego nadzorującą eksperymentalny kilkunastoosobowy dział kobiecy. Dziś w montowni sprzętu oświetleniowego Noof kieruje załogą dziesięciokrotnie większą. Jej zarobki też wystrzeliły w górę. W oddziale Noof pracują same kobiety. Mężczyźni nie mają tam wstępu, ale biuro firmy jest już „mieszane”, jak mawiają Saudyjczycy: pracują tu ze sobą mężczyźni i kobiety, niespokrewnieni, niepołączeni więzami rodzinnymi. Oczywiście rozmawiają ze sobą nie tylko formalnie. Razem siadają w trakcie spotkań przy stole konferencyjnym, razem pochylają się nad jednym dokumentem. Arabia Saudyjska to w końcu kraj najgłębszej na świecie segregacji płciowej. Ale w życiu tamtejszych kobiet od pewnego czasu zachodzą zmiany – kruche, rodzące napięcia, ale niezwykłe. Saudyjki z różnych pokoleń pod wpływem nowych tendencji na rynku pracy oraz zachęt zmarłego króla Abd Allaha ibn Abd al-Aziza debatują nad tym, co oznacza prawdziwa nowoczesność bez utraty prawdziwej „saudyjskości”. Niemniej jednak sprawa „mieszania” budzi najwięcej kontrowersji. Wielu kobietom nie mieści się w głowie, że mogłyby podjąć pracę, w której przebywałyby z mężczyznami. Są takie, które z własnej woli pewnie by się na to zgodziły, lecz nie pozwolą im rodzice bądź mężowie. Inne nie decydują się na podobne rozwiązanie w obawie przed krytyką ze strony ich rodzin. Jeszcze inne wśród współpracowników mężczyzn czują się zupełnie swobodnie. W ostatnim dziesięcioleciu dzięki stypendiom rządowym dziesiątki tysięcy Saudyjek wyjechało na studia za granicę. Teraz wróciły i niecierpliwie prą do zmiany. Małżeństwo z miłości i 10 seansów Titanica Noof lokuje się gdzieś pośrodku tego spektrum postaw. Stara się znaleźć swoją drogę, nie tracąc poczucia godności. Ustaliła własne zasady w firmowym biurowcu: żadnego kontaktu fizycznego z mężczyznami, choćby przypadkowego. To sprawa przekonań religijnych. Nie wolno mi dotknąć mężczyzny, który nie jest moim ojcem, wujem czy bratem. Na tym to polega. Stąd moje przezwisko „Pani Noof niepodająca ręki” – mówi Noof i śmieje się tak, że omal nie spada z kanapy. Jest inteligentna i silna. Żartuje sobie z nadgorliwców czy ludzi nieuprzejmych. Jej telefon komórkowy ma dzwonek z muzyką z serialu Chirurdzy. Odrzucała kandydatów na męża wybieranych przez jej rodzinę, bo była zdecydowana wyjść za Samiego, którego kocha. Mówi, że jako nastolatka z 10 razy obejrzała Titanica. W Arabii Saudyjskiej kina wprawdzie nie funkcjonują, ale filmy dostępne są na DVD, choć konserwatywni szejkowie ciskają na nie gromy (kiedy przypomniałam jej, że w Titanicu jest scena seksu przedmałżeńskiego, Noof się nie przejęła. – Nie mam z tym problemu – powiedziała – skoro jej kultura to dopuszcza). Opowiadam to, bo zaraz Sami zawiezie nas do galerii handlowej, gdzie Noof pomoże mi wybrać nową abaję – długą do kostek szatę, obowiązkowy strój kobiet w Arabii Saudyjskiej, a ja chcę wam Noof przedstawić, zanim pójdzie do garderoby i ubierze się w jedną ze swoich szat, a wszystkie ma czarne. Kolorowe abaje częściej można zobaczyć w Dżuddzie, bardziej liberalnym mieście portowym na zachodzie kraju. W Rijadzie noszenie abai w kolorze innym niż czarny naraża na gniewne miny przechodniów, a nawet naganę ze strony ulicznego patrolu policji muzułmańskiej. Abaja, którą wyjmuje Noof, ma szarą lamówkę w deseń z przebłyskującą czerwoną nitką – Noof kupiła ją w Dżuddzie. Ma też wygodne kieszenie, w tym jedną na telefon komórkowy naszytą na lewym rękawie. Noof narzuca abaję na spódnicę i bluzkę, jakby zakładała pelerynę przeciwdeszczową. Jej sylwetka przypomina teraz wydłużony czarny trójkąt. Głowę owija długą czarną chustą zwaną tarha, która zakrywa włosy, twarz i szyję. - Gdzie moja torebka? – pyta, a Sami podaje jej nieodzowny kobiecy atrybut. Potem, już w drzwiach wyjściowych z budynku, zarzuca koniec tarha na twarz; jedynym odsłoniętym fragmentem jej skóry są teraz dłonie. Obowiązkowa segregacja Arabia Saudyjska jest „jedynym krajem na świecie” pod wieloma względami. Z tego powodu często trafia na czołówki światowych mediów, na ogół w negatywnym kontekście. Jedyny kraj na świecie, gdzie kobietom zabrania się prowadzić samochód. Jedyny, który wymaga, by każda dorosła obywatelka żyła pod nadzorem męskiego opiekuna prawnego – ojca, męża lub innego członka rodziny, który musi wyrazić zgodę, by uzyskała paszport, podpisała umowę lub jakikolwiek inny dokument prawny. Ostatni kraj na świecie (nie licząc Watykanu), który przyznał kobietom prawa wyborcze. Pierwsza w historii rejestracja wyborców kobiet odbyła się zaledwie pół roku temu, a panie, które ze względu na odległość od miejsca zamieszkania nie mogły do punktów rejestracyjnych dojść, musiały mieć kierowcę, który je dowiezie. We wszystkich restauracjach w Arabii Saudyjskiej, w których kobiety mają prawo jadać, są wydzielone sale dla „singli”, czyli mężczyzn, oraz dla „rodzin”, czyli kobiet, dzieci i opiekujących się nimi mężczyzn, krewnych lub powinowatych. Mężczyźni i kobiety, którzy nie są spokrewnieni lub spowinowaceni, mogą wprawdzie udawać, że w istocie są, ale istnieje ryzyko, że sprawdzi to policja muzułmańska i zostaną wyrzuceni za drzwi. Prawo i obyczaje zabraniają im bowiem siadania przy jednym stole. W punktach gastronomicznych w galerii handlowej – gdzie sieci bliskowschodnie konkurują z McDonaldem i KFC – do każdego z bufetów stoją dwie oddzielne kolejki, dla mężczyzn i kobiet. Wszystkie sprawy praktyczne w Arabii Saudyjskiej, nawet rozkłady budynków, są planowane i organizowane pod kątem tej obowiązkowej segregacji. Gdy w 2011 r. król Abd Allah ogłosił, że do swojej Rady Konsultacyjnej (Madżlis asz-Szura) zacznie mianować także kobiety, w kraju zawrzało. Z jednej strony słychać było głośne protesty oburzonych konserwatystów, z drugiej entuzjazm obrońców praw kobiet. A jednym z najbardziej dyskutowanych tematów był ten, jak w owej radzie należy kobiety usadowić. Czy dać im oddzielną salę połączoną z salą męską jedynie telewizją kablową? W Arabii Saudyjskiej praktycznie nie ma szkół koedukacyjnych – dotyczy to również wyższych uczelni. Właśnie telewizja kablowa pozwala studentom uczestniczyć w zajęciach wykładowców przeciwnej płci. Nawet kampania „feminizacji pracy” zachęcająca Saudyjki do podejmowania zatrudnienia, trwająca od pięciu lat, a zainicjowana przez króla Abd Allaha, związana była ze skomplikowanymi przepisami dotyczącymi segregacji. Po dziesięcioleciach nieformalnego zakazu podejmowania przez kobiety pracy zarobkowej, która może je narazić na kontakty z mężczyznami, niektóre typy sklepów detalicznych otrzymały polecenie przyjęcia sprzedawczyń, a rząd daje zachęty przedsiębiorstwom zatrudniającym Saudyjki. Ale na przykład w supermarketach kasjerki siedzą razem, oddzielone od kasjerów. W domach towarowych postawiono kilometry ścian oddzielających personel żeński od męskiego. Każdy zakład pracy, w którym zatrudnione są obie płcie, musi wydzielić przestrzeń, gdzie mężczyźni nie mają wstępu i kobiety mogą czuć się „swobodniej”. Niewzruszone zasady Słowo „swobodniej” słyszę od saudyjskich kobiet bardzo często. Do momentu, gdy pytam, dlaczego nie można być bez abai w obecności mężczyzn. Wtedy przyglądają mi się przez chwilę badawczo, a potem wzdychają i kiwają głowami, jakby mówiły: „No tak, znowu…”. Ponieważ jesteśmy Saudyjkami, a w Arabii Saudyjskiej się tego nie robi. To byłaby najłatwiejsza odpowiedź, ale wprost nikt tak nie powie. Ten obowiązek ukrywania kobiet przed mężczyznami spoza rodziny, tak niepojęty i niepokojący dla cudzoziemców, dla Saudyjczyków też jest trudny. Niemal każda kobieta, która starała mi się to wytłumaczyć, odwoływała się do tradycji, presji społecznej, przekonań religijnych, solidarności plemiennej. No i nacisku, jaki kultura saudyjska kładzie na to, by cześć i honor kobiety – czyli jej wierność i uczciwość, jeśli jest mężatką, a skromność i cnotliwość jeśli nią nie jest – pozostawały nieskazitelne. I nie myślcie, że to mężczyźni najbardziej gorliwie pilnują przestrzegania wspomnianych zasad. To raczej matki, ciotki, siostry czy nawet zupełnie obce kobiety uważają za swój obowiązek zbesztać każdą przedstawicielkę swojej płci, która ich zdaniem tym zasadom się sprzeniewierza. – „Dlaczego próbujesz uwodzić mężczyzn? Zakryj się!” – 25-letnia mieszkanka Rijadu z frustracją naśladuje oskarżycielski ton besztających kobiet. – Okrywają się od stóp do głów i wymagają od innych, żeby zachowywały się tak samo jak one. Co nosić wolno, a czego nie Szata, którą okrywają się Saudyjki, to abaja, nie czador (tradycyjnie używany w Iranie) czy burka (w Afganistanie). Wprawdzie najbardziej konserwatywne kobiety noszą czasami ubiór zakrywający także głowę, lecz w najczęstszej odmianie abaja jest szatą od szyi w dół, przypominającą trochę sędziowską togę. W miejscach publicznych kobiety mogą zdjąć abaję tylko w szpitalu, w ogrodzonych dzielnicach mieszkalnych dla cudzoziemców i w pomieszczeniach przeznaczonych wyłącznie dla kobiet (jedna z najmodniejszych galerii handlowych w Rijadzie ma na przykład jedno piętro, gdzie wstęp mają wyłącznie kobiety). Poza wymienionymi miejscami: wykluczone. Mężczyźni chodzą w dżinsach lub w garniturach albo w białych arabskich szatach zwanych thobe. Natomiast dorosłe kobiety (po okresie pokwitania), w tym także cudzoziemki pracujące w Arabii Saudyjskiej na kierowniczych stanowiskach w korporacjach czy przyjezdne dziennikarki, noszą abaje. Dlaczego w czarnym kolorze, który pochłania ciepło, skoro to najgorętszy obszar kuli ziemskiej? Wyjaśnień jest mnóstwo, a wszystkie opierają się na domysłach: bo czarny kolor jest nieatrakcyjny dla mężczyzn albo z powodu wzmianki w świętych tekstach muzułmańskich, że kobiety w czasach proroka Mahometa nosiły się na czarno i przypominały wrony. Żadne prawo nie określa koloru abai. Nie ma też żadnego formalnego przepisu, który nakazywałby jej noszenie. Pewna starsza Saudyjka opowiadała mi, że 40 lat temu obyczaje w sprawach ubioru nie były w królestwie zunifikowane i różniły się w zależności od regionu, klasy społecznej, rodu, plemienia. Monarchia była wtedy młodym państwem – powstała w 1932 r., cieszyła się nowym bogactwem związanym z ropą naftową, ale wciąż była mozaiką różnych arabskich społeczności, od plemion z głębi pustyni, ściśle kultywujących dawne tradycje, po kosmopolityczne miasta na wybrzeżu. Wprawdzie wszędzie wyznawano islam w jego postaci szczególnie konserwatywnej i ogarniającej wszystkie sfery życia, lecz wyrażało się to w różnych miejscach rozmaicie. Jak wspominają starsze kobiety, w pewnych rejonach Arabii Saudyjskiej nie było niczym szokującym mieć na sobie krótką, swobodną abaję albo ubrać się skromnie, jednak w ogóle bez wierzchniej, okrywającej szaty. – Większość z nas wychodziła bez zasłony na twarz – wspomina 70-letnia lekarka pediatra z Rijadu. – Usiąść w restauracji z mężczyzną, który nie był twoim mężem? Żaden problem, póki oboje zachowywaliście się przyzwoicie. A potem nastąpiła zdecydowana zmiana. Skręt konserwatywny Dokładnie w latach 80. XX w., gdy na całym Bliskim Wschodzie rodziły się i nabierały siły konserwatywne prądy w islamie. Rząd saudyjski, którego autorytetowi owe ruchy zagrażały, wykorzystał policję religijną do ogólnokrajowej rozprawy z wszelkimi objawami nieprawomyślności i narzucił Saudyjczykom szariat w najbardziej wstecznej i sztywnej postaci. Zmieniono programy szkolne. Uciszono muzykę jako zjawisko niemuzułmańskie. Pary chodzące ulicą czy jadące samochodem musiały na żądanie okazywać akt ślubu. A najważniejszym elementem tej konserwatywnej kampanii była krytyka kobiet: za uleganie zachodnim wpływom, za pokazywanie się poza domem bez męskiego opiekuna, za mówienie uwodzicielskim głosem, za uwłaczanie boskiej czci przez nieosłanianie całego ciała czernią. Muzułmanie używają arabskiego słowa awra na określenie tych części ciała, których nie należy pokazywać publicznie, jeśli jest się osobą dbającą o szacunek innych. Każde społeczeństwo na świecie ma własną wersję awra, ale w Arabii Saudyjskiej w ostatnich dekadach za awra uznano nie tylko kobiece włosy, jak to jest w większości muzułmańskich krajów, lecz także kobiece łydki, ręce oraz – to w zależności od sytuacji – także twarz. Czy nikab odbiera człowieczeństwo? Siedziałam kiedyś przy stole z trzema feministkami z Rijadu zażarcie dyskutującymi o nikabie, czyli czarnej zasłonie na twarz. Jedna z nich twierdziła, że każda współczesna kobieta, która „decyduje się” zakryć twarz, czyni tak jedynie wskutek presji wywieranej na nią przez oparte na ucisku społeczeństwo („To NIGDY nie jest prawdziwy wybór! Noszenie nikabu odczłowiecza!”. „Jak możesz coś takiego nawet MÓWIĆ?”, „TO NIGDY NIE JEST WYBÓR”). Najtrafniejsze wyjaśnienie w sprawie zasłaniania twarzy usłyszałam od Noof Hassan. Pewnego dnia byłam z nią w pracy, a ona zauważyła, że obserwuję ją, jak zręcznie manewruje chustą, wychodząc z obszaru fabryki przeznaczonego tylko dla kobiet, i wracając tam. Zasłona na twarz, zasłona z twarzy i z powrotem. Noof zerknęła na mnie i powiedziała: – Dla nas nie ma w tym nic dziwnego. Społeczeństwo saudyjskie pod wieloma względami nadal jest plemienne. Kobiety i mężczyźni wciąż mają wrażenie, że otoczenie ich obserwuje, snuje domysły o ich normach rodzinnych, ocenia. Słowem dajut określa się mężczyznę, który nie dba o cześć żony i innych kobiet należących do jego rodziny, poprzez okazywanie stosownej zazdrości o nie. To skrajnie deprecjonująca etykieta. Bardzo złagodzone odpowiedniki tego określenia to „mięczak” czy „oferma”. - Problem polega na tym, co sobie myślą. O to właśnie chodzi – mówi Noof, siedząca obok męża w toyocie. Sami dodaje: – Gdy idziemy na zakupy czy dokądkolwiek, czuję, że ludzie na nią patrzą. – Gapią się. Nie tylko patrzą, ale się gapią – uściśla Noof. Niepokojące dla Samiego są zwłaszcza spojrzenia mężczyzn. – Mówię wtedy: „Noof, proszę, zakryj twarz”. Niech jej nie widzi – tłumaczy. Zastanawiam się nad słowami proroka Mahometa, że mężczyźni sami powinni odwracać się od pokusy i unikać okazywania braku szacunku. - Tak – mówi Noof – czasami tłumaczę Samiemu: „Ten facet sam musi przestać patrzeć, przecież tak nakazuje nasza religia. Dlaczego mam się zasłaniać?”. Sami nic nie mówi, skupia się na prowadzeniu auta. Jest dyrektorem finansowym. Nosi okulary w czarnej oprawce, ma przystrzyżoną brodę i łagodną twarz. – Odpowiadam wtedy: „Może i ten człowiek jest muzułmaninem, ale nie praktykuje islamu właściwie” – wyjaśnia w końcu. Ten mężczyzna myśli sobie: „Skoro nie zasłania twarzy, to pewnie lubi, żeby ludzie patrzyli na jej twarz”. Tak właśnie ludzie myślą. Odpowiadam na to, że w niektórych społeczeństwach mąż, gdy nie podoba mu się sposób, w jaki inny mężczyzna patrzy na jego żonę, może zagrozić tamtemu, że wybije mu zęby. Sami kręci głową. – Gdybym miał tak robić, musiałbym wdawać się w bijatyki codziennie – mówi z uśmiechem. Noof chichocze. – Za dużo zachodu – odpowiada, schowana za czarną chustą. – Spróbuj, wszystko przez nią widać. Mam na sobie chustę tarha i teraz próbuję się nią owinąć tak, jak robi to Noof: Ciasno dwa razy wokół głowy, a pozostałą długością zasłaniam twarz. Materiał jest rzadko tkany, właśnie po to, by był prześwitujący; świat jest przez nią przyciemniony, ale widoczny. W oddali majaczy oświetlona galeria handlowa. Poczuć nowocześność Miejska galeria handlowa w Arabii Saudyjskiej to wielka scena, na której rozgrywają się równocześnie dziesiątki drobnych spektakli charakterystycznych dla współczesności tego kraju. Młode kobiety oglądają wystawy, rozmawiając przez komórki, zręcznie przez nikaby liżąc lody i sącząc przez słomki napoje. Pakistańscy i filipińscy kierowcy czekając na panie, które wożą, drzemią na parkingach lub rozmawiają przez Skype’a z rodzinami na drugim końcu świata (– W jaki sposób ci kierowcy rozpoznają, która spowita w czerń kobieta jest ich chlebodawczynią? – zapytałam raz znajomą Saudyjkę. – Po butach i torebce – odparła). W chłodnych, klimatyzowanych wnętrzach galerii są place zabaw, sklepy z meblami czy okularami, klub fitness i supermarkety. Zawsze pełno tu kobiet. Po chwili łapię się na tym, że przyglądam się butom i torebkom przechodzących pań, zastanawiając się, które należą do jakiejś mojej znajomej: emerytowanej lekarki, graficzki-projektantki, biznesmenki, profesor socjologii, prawniczki, która gra w koszykówkę trzy razy w tygodniu i ma 1,80 m wzrostu. Ta prawniczka, 30-letnia Aljawharah Fallatah, grywa w salach tylko dla kobiet w szkołach dla dziewcząt lub klubach fitnessu. A dlaczego nie na boiskach pod gołym niebem? Bo tam chodzą młodzi mężczyźni, a w koszykówkę w abai gra się niewygodnie. – Ważne jest co innego – uświadamia mi Fallatah któregoś dnia po treningu. – W tym kraju jeszcze we wczesnych latach 60. XX w. dziewczęta nie mogły iść do szkoły. Dopiero od dekady wolno im studiować prawo. Trzy lata temu pierwsza kobieta uzyskała prawo do praktyki adwokackiej, a nie tylko udzielania porad. Dzisiaj wśród studentów uczelni wyższych królestwa dziewczęta stanowią więcej niż połowę. Gdy w roku 2005 król Abd Allah uruchomił program zagranicznych stypendiów, wśród pierwszych stypendystów znalazły się też kobiety. W 2014 r. ponad 35 tys. Saudyjek studiowało za granicą, ponad połowa z nich w USA. W obronie kobiet Fallatah występuje przed sądami. Nie można jednak mówić o równouprawnieniu kobiet w życiu zawodowym. Dobrze wykształcone Saudyjki narzekają na trudności ze znalezieniem pracy i są sfrustrowane przeszkodami, na jakie napotykają w społeczeństwie, które wciąż nie jest przyzwyczajone do akceptowania kobiet na wysokich stanowiskach. Trzeba przyznać, że takie skargi znamy także z innych krajów, o dłuższych niż w Arabii Saudyjskiej tradycjach aktywności zawodowej kobiet. – Postęp w ostatnich 10 latach jest u nas szybszy niż w USA przez sto lat – mówi Nailah Attar, współzałożycielka organizacji Baladi, której nazwa oznacza „mój kraj”. – Zmieniamy się bardzo szybko. Wydaje mi się nawet, że powinniśmy trochę zwolnić, żeby ludzie mieli czas się do tego przyzwyczaić. Baladi powstała pięć lat temu. Attar wraz z innymi wykształconymi kobietami naukowcami założyły ją, aby przekonywać Saudyjki do korzystania z czynnego prawa wyborczego i kandydowania na urzędy obieralne. Jedną z przeszkód jest niechęć tradycjonalistów, ale równie ważna jest obojętność kobiet, nawet tych ambitnych. W 2005 r. po raz pierwszy od półwiecza głosowali w Arabii Saudyjskiej mężczyźni; wybierano wówczas przedstawicieli do rad miejskich, którzy nie mają żadnej władzy. Królestwo Arabii Saudyjskiej nie jest monarchią konstytucyjną. Nie ma premiera ani parlamentu. Absolutna władza pozostaje w rękach rodziny Saudów, od których nazwę wzięło państwo. - Znajdujemy się częściowo w XXI, a częściowo w XIX w. Wyobraź sobie europejskie średniowiecze i Kościół katolicki – mówi mi z rezygnacją mieszkanka Rijadu, która spędziła kilka lat za granicą. Chodzi jej o to, że w Arabii Saudyjskiej dogmatyczni przywódcy religijni ni dynastia królewska nadal rządzą wspólnie. To coś niemal nie do wyobrażenia dla ludzi z krajów neutralnych światopoglądowo. Obraza islamu albo działanie na szkodę bezpieczeństwa państwa jest przestępstwem karanym więzieniem, chłostą lub śmiercią. A przecież obie kategorie są elastyczne, da się do nich zaliczyć prowadzenie bloga, udzielanie w mediach społecznościowych czy też obrona osoby oskarżonej o takie czyny. Wyroki śmierci wykonuje się publicznie, przez ścięcie. Instytucja, której podlega policja muzułmańska (działająca równolegle z policją państwową i mogąca udzielać pouczeń, nagan i zatrzymywać podejrzanych) nosi nazwę Komitetu Krzewienia Cnót i Zapobiegania Występkowi. Jedno kino na cały kraj Istnieje głęboko zakorzenione przekonanie, że w społeczeństwie da się panować nad cnotami i występkami za pomocą oddzielenia od siebie mężczyzn i kobiet i że mężczyźni są z natury lubieżni, zaś kobiety uwodzicielskie. A zatem dobry muzułmanin musi nieustannie uważać, by unikać bliższego kontaktu z płcią przeciwną. Wynikają z niego niezliczone ograniczenia zdumiewające dla postronnego obserwatora. Kobiety nie mają wstępu na hotelowy basen, ewentualnie są wyznaczone godziny korzystania z niego tylko dla pań. Dlaczego? Bo mężczyźni mogliby zobaczyć pod wodą kształty kobiet. Dlaczego w większości sklepów odzieżowych nie ma przymierzalni? Bo kobieta nie może się rozebrać, gdy sprzedawca (mężczyzna) stoi za drzwiami. Dlaczego w Arabii Saudyjskiej jest tylko jedno kino, IMAX w muzeum nauki? Bo w ramach konserwatywnej rewolucji w latach 80. władze zamknęły wszystkie kina.Zachodnie filmy są przecież niemoralne, a ponadto po ciemku mężczyźni i kobiety mogliby się łatwiej spotykać. A ten słynny zakaz prowadzenia samochodów? Temat ten wśród saudyjskich kobiet ni dziewcząt wywołuje ciekawe, powtarzające się reakcje. Najpierw panie mówią, że bez wątpienia Saudyjki prędzej czy później będą prowadziły samochody, niezależnie od tego, że zakaz prowadzenia przez kobiety daje dochód dużemu działowi gospodarki: taksówkom, prywatnym szoferom, agencjom ściągającym zawodowych kierowców z zagranicy. Niektóre kobiety już prowadzą – na pustyni albo tam, gdzie nikt nie zwraca uwagi. Na szosie z Arabii Saudyjskiej do Bahrajnu na wschodzie półwyspu często widzi się na granicy, jak mężowie lub kierowcy zamieniają się na miejsca z pasażerkami, aby panie mogły poprowadzić. Druga reakcja to chłodna analiza argumentów przeciwników dawania praw jazdy kobietom. Twierdzenie, że nie nadają się one na kierowców, bo powodowałyby wypadki, to bzdura. Śmiertelność na saudyjskich autostradach jest ogromna. Że kobiety zdradzałyby mężów i porzucały rodziny, gdyby mogły wyjechać z domu? Większość kobiet, z którymi rozmawiałam, twierdzi, że tego typu argumentów używają już tylko najbardziej wsteczni szejkowie. Sam król Abd Allah nawoływał kobiety do aktywności zawodowej, przypominają moje rozmówczynie. Jak mamy pracować, jeśli inni muszą nas dowozić do pracy? Poważny niepokój wywołują jednak – zgodnie twierdzą kobiety i mężczyźni, z którymi rozmawiałam – sami kierowcy. Pierwsza kobieta, która uzyska prawo jazdy i będzie prowadziła sama, znajdzie się na łasce i niełasce nieżyczliwych mężczyzn kierowców. – Rozmawiałam o tym z moimi pracownicami w fabryce – mówi mi Noof. – Jedna opowiadała, że jej brat oświadczył: „Jeśli zobaczę kobietę za kierownicą, zatrzymam ją i każę jej wysiadać”. Kobieca rada Kobiety mianowane do szury, królewskiej Rady Konsultacyjnej, zaprzysiężone zostały w lutym 2013 r. Jedne miały twarze zasłonięte nikabem lub chustą, inne nie. Ich miejsca w wielkiej sali rady są obok miejsc mężczyzn. – My, kobiety, siedzimy wszystkie obok siebie, to prawda – przyznaje Thoraya Obaid, była szefowa Funduszu Ludnościowego Narodów Zjednoczonych i zastępca sekretarza generalnego ONZ – ale nie jesteśmy oddzielone żadną ścianą czy przepierzeniem. I weszłyśmy do rady. Obaid 35 lat przepracowała w ONZ, ale nie jest jedyną członkinią Szury o dużym dorobku zawodowym i zagranicznym wykształceniu. – Na 30 z nas 27 ma doktoraty. Dwie to księżniczki o dużych zasługach w działalności społecznej. To znaczy, że król chciał mieć w radzie kobiety o znaczącej pozycji. W prywatnych rozmowach często daje się słyszeć gniew na rodzinę królewską. Położyła ona bowiem rękę na naftowym bogactwie kraju i korzysta z aparatu przemocy państwa do uciszania wszelkich apeli o demokratyzację, będąc stałym obiektem krytyki ze strony międzynarodowych organizacji obrony praw człowieka. Mimo to każda wzmianka o królu Abd Allahu wywołuje ciepły uśmiech na twarzach kobiet. Al-Ahmadi została mianowana do Szury. Ona i jej koleżanki przyzwyczaiły się już do ciągłych ataków, że kobiety w Radzie Konsultacyjnej to piąta kolumna Zachodu, wysłanniczki diabła i tak dalej. Fala krytyki wznosi się za każdym razem, gdy odgrzewany jest spór o prawa jazdy dla kobiet. Al-Ahmadi jest za, ale podobnie jak Noof i wiele innych Saudyjek powtarza, że niezdrowe zainteresowanie Zachodu tą sprawą budzi w kraju niepotrzebny sprzeciw. – Khalas – mówi Al-Ahmadi – Dosyć. Sprawa została upolityczniona. Często spotykam się z kobietami, które tłumaczą: „Myślisz, że zależy nam na prawie jazdy? To nie jest nasz najważniejszy cel!”. Cel arabskich kobiet Zapytajcie kobiety z dowolnego kraju, jaki jest ich Najważniejszy Cel, a odpowiedzi będą bardzo różne. Podobnie jest w Arabii Saudyjskiej. Słyszę i czytam, że kobiety walczą z nadmierną liczbą rozwodów i prawem rozwodowym (według którego opieka nad dziećmi z wyjątkiem bardzo małych przyznawana jest automatycznie ojcom); z prawem dotyczącym obywatelstwa, które nierówno traktuje mężczyzn i kobiety (cudzoziemska żona Saudyjczyka otrzymuje obywatelstwo kraju bez trudu, w przypadku cudzoziemskiego męża Saudyjki jest to praktycznie niemożliwe); a także z prawem pracy (niższe wynagrodzenia i dłuższy czas pracy dla kobiet). Szczególnie wiele żółci wylewają kobiety na obowiązek życia pod formalną opieką mężczyzny. Teoretycznie zgoda opiekuna prawnego, żeby kobieta mogła się zatrudnić, zostać przyjęta do lekarza czy zapisać się na uniwersytet, nie jest konieczna. W Arabii Saudyjskiej formalne prawa często ustępują przed tradycją, rozmaitymi interpretacjami szariatu lub po prostu lękiem przed niechęcią rodziny. I, jak twierdzą kobiety, wielu mężczyzn wykorzystuje swoją pozycję opiekuna prawnego do tego, by kobiety karać, manipulować nimi, mieć nad nimi władzę. Przeszkody są poważne, ale dadzą się pokonać. Trzeba się tylko umiejętnie poruszać w labiryncie stworzonym przez silne splątanie religii, rodzinnego honoru i władzy państwa. Kiedy za kółko? Pięć lat. Tyle zdaniem Noof minie, nim Saudyjki będą się mogły ubiegać o prawo jazdy. Chociaż prowadzenie samochodu nie jest czymś, na czym by jej bardzo zależało. Nie jest szczególnie zainteresowana nauką jazdy. Zakaz jest idiotyczny z punktu widzenia pracujących kobiet, które starają się żyć nowocześnie, łącząc to z wiarą religijną i tożsamością narodową. Nawet saudyjskie autorytety religijne przyznają, że w świętych tekstach nie ma podstaw do tego zakazu. Noof i Sami zatrudniają do spółki z krewnymi jednego kierowcę; płacą mu tysiąc dolarów miesięcznie. Wielu rodzin nie stać na taki wydatek. Ale jak wiele innych kobiet, z którymi rozmawiałam, Noof twierdzi, że z ulgą przyjęła fakt, iż król Abd Allah nigdy nie użył swojej władzy, by nakazać wydawanie praw jazdy kobietom, a jego brat i następca, Salman ibn Abd al-Aziz, na razie też nie ma takiego zamiaru. – Krok po kroku – mówi Noof. Podobają jej się pewne rozwiązania pośrednie, o jakich się dyskutuje, np. wydawanie praw jazdy tylko starszym mężatkom. Gorącogłowi młodzi kierowcy wstydziliby się napastować matronę za kierownicą. – Kiedyś do tego dojdzie, jestem pewna – mówi. – Ale gdyby od jutra pozwolić prowadzić wszystkim kobietom, zrobiłby się bałagan. A tego w Arabii Saudyjskiej kobiety życzyłyby sobie najmniej.
Zaglądamy na talerze Gruzinom! Zobacz, co tu znajdziemy.
Poznaj gruzińskie smaki!
Tu czas przestał działać. Ludzie przepisują kalendarze, bo te po prostu wariują
Mieszkańcy Pamiru w Azji Środkowej, by dostosować się do zmian w ekosystemie, muszą zmienić swój kalendarz.
W Pamirze, pasmie górskim w Azji Środkowej, czas przestał działać prawidłowo. Zgodnie z tradycją, społeczności zamieszkujące region Pamiru czas odmierzają przy pomocy sygnałów wysyłanych przez matkę naturę - takich jak topniejący śnieg czy pojawienie się pierwszego ptaka wędrownego. Jednak te “kalendarze przyrodnicze” przestały prawidłowo działać, a winę za to ponoszą zmiany klimatu. Cały wachlarz zmian przyrodniczych obserwowanych w regionie, takich jak niespotykane zjawiska meteorologiczne, niespodziewane topnienie lodowców, wezbrania związane z odwodnieniem jezior glacjalnych i zmiany w wędrówkach zwierząt lądowych i ptaków, sprawiły, że kalendarze straciły swoją wartość, a mieszkańcy przestali je śledzić. Miejscowa ludność z trudem próbuje wyłapywać sygnały natury, by móc zaplanować prace związane z rolnictwem i wydarzenia kulturalne. - To co się teraz dzieje, wprowadza brak stabilizacji na wielu poziomach - obawa lokalnej społeczności, niepewność w oszacowaniu zdolności produkcyjnej, ryzyko z związku z zagrożeniami, które kończą się katastrofą - wyobraźcie sobie więc poziom niepokoju wśród mieszkańców - wyjaśnia Karim-Aly S. Kassam z Cornell University. W tym roku Kassam wraz z międzynarodowym zespołem badaczy i lokalnych mieszkańców zaczynają prace nad ogromnym, wieloczęściowym projektem ponownej regulacji czasu w regionie. Jeśli im się uda, projekt dotyczący kalendarzy przyrodniczych i adaptacji klimatu w Pamirze (ang. Ecological Calendars and Climate Adaptation in the Pamirs, w skrócie ECCAP)pozwoli mieszkańcom regionu na lepsze planowanie produkcji żywności i adaptację do przyszłych zmian. Zespół boryka się z problemem widocznym w wielu społecznościach - twierdzi niezależny antropolog stosowany Julie Maldonado z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Barbara. Na całym świecie sezonowe wskaźniki przestają być wiarygodne, a wieloletnia oparta na tradycji wiedza jest w zagrożeniu. Zgadza się z tym Anthony Aveni, antropolog i astronom z Colgate University, i od siebie dodaje, że wydarzenia w świecie przyrody pod wieloma względami odmierzają czas w sposób bardzo podstawowy i uniwersalny. - Czas jest żywą jednostką, czas jest środowiskiem naturalnym - twierdzi Aveni. - Myślę, że gubimy ten sens, kiedy wyrywamy czas z kontekstu i mówimy na przykład: rok 1492, 10 kwietnia czy godzina czternasta. To są abstrakcyjne miary czasu. Aveni twierdzi, że mimo to w społecznościach używających przyrodniczych odmierzaczy czasu, zakłócenia mogą negatywnie wpłynąć na ich byt. - Chcę wiedzieć, jak jutro będę musiał się dostosować do pogody. Jeśli będzie burza, to wezmę parasol. A teraz wyobraźmy sobie, że musimy dostosować nasze zachowanie, bo od tego zależy nasze życie. To musi być przerażające doświadczenie. Pora kostki Region Pamiru leży głównie na obszarze Tadżykistanu, ale zahacza też o Afganistan, Chiny i Kirgistan. W 2006 roku Kassam pracował tam z lokalnymi społecznościami, by zrozumieć, jak wpłynęły na nie traumatyczne wydarzenia na świecie, takie jak wojna, niedobór żywności i upadek Związku Radzieckiego na początku lat 90. Wieśniacy opisywali Kassamowi, jak mocno ich codzienny byt powiązany jest z rolnictwem, a on z kolei odkrył, że ich zdenerwowanie jest wynikiem nie tylko wydarzeń na świecie, ale również i ciągłego chaosu w przyrodzie. Dla Kassama było jasne, że mieszkańcy opisują negatywne skutki zmian klimatu. W regionie zaobserwowano coraz szybsze topnienie śniegu i lodowców, a także podnoszenie się poziomu rzeki. Kiedyś padał śnieg, teraz zamiast tego pada deszcz, i to nie równomiernie przez 30 dni - może nagle spać wszystko w jeden dzień. Na większych wysokościach zdarzają się duże lawiny błotne i powodzie glacjalne. Niżej, ziemie uprawne są zalewane, a zmieniające się temperatury wpływają na zbiory owoców. Słuchanie, jak mieszkańcy regionu rozmawiają o tych zmianach sprawiło, że Kassam zauważył ich przywiązanie do kalendarzy przyrodniczych. Wraz z zaprzyjaźnionymi naukowcami Umedem Bulbulshoevem i Morganem Ruelle zidentyfikował 17 różnych kalendarzy niegdyś powszechnie używanych na tym obszarze. W odróżnieniu od kalendarza gregoriańskiego, który korzysta z ruchu gwiazd, by liczyć dni w stały sposób, kalendarze pamirskie liczyły czas za pomocą wskazówek wysyłanych przez przyrodę i sztywno łączyły się z ciałem człowieka. Zgodnie z tradycją hisobdon, osoba obliczająca czas, notowała wskazówki, a rolnicy kierowali się nimi, by rozpoczynać takie aktywności jak sianie nasion, oranie, zbieranie plonów i organizowanie wydarzeń kulturalnych. Większość systemów odliczanie czasu zaczyna wczesną wiosną. Kalendarz zaczyna się na spodzie stopy albo paznokciu palca stopy i porusza się w górę. Wiele kalendarzy używa kostek, goleni, kolan, ud i członków, by zaznaczać przełomowe momenty, a dotarcie do serca często jest równoznaczne z równonocą wiosenną. Następnie odliczanie przechodzi przez klatkę piersiową i gardło aż do głowy. Tutaj zatrzymuje się przy chilla, czyli czasie, kiedy aktywność rolnicza słabnie. Kiedy wskazówki się powtórzą, odliczanie zaczyna się od początku w odwrotną stronę, z góry w dół ciała. System mierzenia czasu jest ściśle związany ze sposobem, w jaki te społeczności doświadczają i opisują otaczający je świat. Słońce jest we wnętrznościach, więc na widok lawin lub zmian we wzorcach opadów wieśniacy powiadają, że czują “jakby się coś skręcało w żołądku”. Kiedy słońce znajduje się w “roześmianej gębie”, kwitną drzewa morelowe. Zachowanie kalendarza Przez zamieszanie z kalendarzem ludność w regionie Pamir eksperymentuje na różne sposoby, by radzić sobie z sytuacją. Orka i siew zaczyna się teraz 15 a nawet 30 dni wcześniej niż 20 lat temu, a uprawianie pszenicy stało się możliwe na większych wysokościach bez ryzyka uszkodzenia upraw przez przymrozki. - Już teraz wykazują się efektywnością, bo wymyślili, jak uprawiać pszenicę na wyższych poziomach. Ludzie rozwijają swoje własne strategie - tłumaczy Kassam. Niemniej to przystosowanie się miejscowej ludności ma swoje ograniczenia. Ziemi uprawnej na wyżej położonych terenach jest mniej, więc koniec końców wieśniacy będą musieli połączyć różne techniki, by można było przewidywać najlepsze momenty na ważne wydarzenia. - Muszą być w stanie przewidzieć, jak duże powinny być ich stada, jaki rodzaj pastwisk będzie odpowiedni, kiedy powinni siać, kiedy orać, kiedy zbierać plony - wymienia Kassam. Z tym problemem Kassam zwrócił się o pomoc do Thriving Earth Exchange Amerykańskiej Unii Geofizycznej i Climate CoLab z Massachusetts Institute of Technology. Razem pracowali nad projektem dotyczącym kalendarzy przyrodniczych i adaptacji klimatu w Pamirze. W efekcie powstał multidyscyplinarny zespół skupiający naukowców z USA, Włoch, Niemiec i Chin. Jeden zespół zaktualizuje kalendarze obecnymi danymi ekologicznymi i wyreguluje je, by ludzie znowu mogli robić plany sezonowe. Inny zespół doda do kalendarzy wiedzę z klimatologii, by przygotować ludzi na zmiany związane z wodą i suszą. Trzeci zespół natomiast przeprowadzi szczegółowe badania bioróżnorodności w oparciu o kalendarze oraz aktualną i historyczną wiedzę. Na początku tego roku ECCAP otrzymało 1,2 miliona euro od Belmont Forum, a zespoły już zaczęły pracować w swoich instytucjach. W lipcu spotkają się w Kongur Shan w Chinach, by stworzyć zespoły lokalnych mieszkańców. Uprawiaj lokalnie, jedz globalnie Raj Pandya, dyrektor programu w Thriving Earth Exchange, mówi , że projekt wykorzystuje całkiem nowe podejście przygotowujące ludzi na zmiany klimatu - łączy tradycyjne zwyczaje, wiedzę lokalną i najnowszą naukę. - Pomoże mieszkańcom poprawić ich poziom życia, nawet w obliczu zmian klimatu - podkreśla. - Używając nauki będą w stanie dopasować tradycyjne zwyczaje w rolnictwie i pasterstwie do szybko zmieniającego się klimatu i dobrze żyć tam, gdzie od wieków mieszkają. Kassam twierdzi, że projekty partnerskie takie jak ECCAP nie zwalczą skutków zmian klimatu, ale za to pomogą społecznościom przystosować się do tych zmian. - W taki sposób zabezpieczymy nasze systemy żywności i źródła utrzymania - dodaje. - W trzecim wieku w kwestii dostępu do pokarmu ludzkość całego świata nadal jest mocno uzależniona od drobnych rolników i hodowców.
Jakie pamiątki przywieźć z podróży? Koniec z obrastającymi w kurz drobiazgami
Przeglądamy kolekcje podróżników w poszukiwaniu oryginalnych pomysłów na suweniry.
Transseksualiści w Azji. Mężczyźni o duszach kobiet
Mężczyźni, którzy mają kobiece dusze, w Azji tworzą niezwykłe społeczności.
Eksploratorzy podbijający Nowy Świat osiedlali się na terra incognita, obserwowali nową rzeczywistość i... nie wierzyli własnym oczom. Oglądali świat obrócony do góry nogami – kobiety o męskich rysach przy pługach i mężczyzn przebranych w damskie stroje, tulących niemowlęta. Uwagę zwracał brak wyraźnego podziału między płciami. Pojęli, że mają do czynienia z istotami, które nie mieszczą się w seksualnej dychotomii. Okazało się, że jest to zjawisko powszechne, dla miejscowych naturalne. Tyle że zastane relacje społeczne kłóciły się z patriarchalnym systemem chrześcijańskich wartości. I zaczęło się. Słyszeliście o przypadku konkwistadora Nuneza de Balboa? Był Hiszpanem, założycielem pierwszej stałej europejskiej kolonii na kontynencie amerykańskim w Acla, w pobliżu Darién, na terenie Panamy, pierwszym Europejczykiem, który dotarł na amerykański brzeg Pacyfiku. Źródła historyczne opisują go jako rozumnego wodza, później gubernatora, preferującego pokojowe układanie się z tubylcami. Jego tolerancja skończyła się, gdy na ławie sędziowskiej w podległym mu lokalnym trybunale ujrzał przedstawicieli trzeciej płci. Był tak wzburzony, że rozkazał rzucić ich na pożarcie psom – pisze w swojej książce The third sex. Kathoey Richard Totman. Podobne ekscesy miały miejsce na Filipinach, w Indiach, gdzie Brytyjczycy starali się wyplenić obyczaje hidźra, w Stanach Zjednoczonych czy na Syberii, gdzie władza nie tolerowała szamanów określających się jako trzecia płeć. Czy oznacza to, że Europejczycy nie spotkali się z tym zjawiskiem nigdy wcześniej? A paradujący w damskich ciuchach Henryk III czy wojująca w męskim odzieniu Joanna d’Arc? To jednak przypadki odosobnione, wynikające z pragmatyzmu lub ekstrawagancji. W wielu rejonach świata zjawisko trzeciej płci stanowi tymczasem ważny element społeczno-religijnego krajobrazu. Tworzą się zwarte i prężne wspólnoty – w samych Indiach żyje około miliona hidźrów! Opętanie ducha Społeczności trzeciej płci formują się najczęściej wśród ludów praktykujących animizm i niezasymilowanych przez cywilizację chrześcijańską. W osobach trzeciej płci widzi się tam łączników między światem żywych i duchów. Tu zdaje się tkwić pierwszy klucz do zrozumienia tej osobliwości. Dostrzegli go już XIX-wieczni uczeni badający prymitywne ludy Ameryki Północnej. Początkowo nazywali takich ludzi berdache. Termin ten uznaje się dziś za przestarzały i nacechowany pejoratywnie: oznaczał męską prostytutkę. Kojarzeni byli głównie z szamanami i znawcami medycyny tradycyjnej. W wielu społecznościach już sam fakt przynależności do trzeciej płci predestynował do tej roli i skłaniał „naznaczonych” do zgłębiania wiedzy. Na Syberii trzecią płeć wiązano z tajemniczą mocą seksualną umożliwiającą opętanie samych duchów i skłonienie ich do pożądanych czynów, np. uleczenia chorego lub zapewnienia obfitych zbiorów. W ramach symbiozy duchy były sprawcami płciowych transformacji. Wierzono też, że męsko-damscy szamani poślubiali same duchy, tworząc dualistyczny twór obdarzony boską energią. Równoległe badania na różnych kontynentach prowadziły do oczywistego wniosku: w wielu tradycyjnych kulturach rozróżnia się trzy płcie, a nawet... Cztery płcie buddyzmu W buddyjskiej świętej księdze Tipitaka w opisie stworzenia świata pojawiają się aż cztery płcie: kobieta, mężczyzna, ubhatobyanjanaka – istota o cechach kobiety i mężczyzny oraz pandaka – eunuch, kastrat (oba słowa w pali, liturgicznym języku buddystów). Gdy buddyzm zapuszczał korzenie w Azji Południowo-Wschodniej, dokąd dotarł z Indii, życie religijne tutejszych społeczeństw wypełniały pogańskie duchy decydujące o wszelkich zjawiskach naturalnych i nadnaturalnych, panowie życia i śmierci, które należało czcić, składając im ofiary. Rolę wodzirejów spirytualistycznych ceremonii, podobnie jak na Syberii, odgrywała zwykle trzecia płeć. Buddyjscy mnisi, w przeciwieństwie do chrześcijańskich misjonarzy, obrali drogę asymilacji i tolerancji. Uznali, że głęboko zakorzeniona wiara w pogańskie duchy nie wchodzi w drogę buddyzmowi. – Przecież Budda nicze- go nie zakazuje, a jedynie radzi i zaleca – tłumaczył mi mnich z Mrauk U w Mjanmie. W wielu zakątkach Azji niewiele zmieniło się od tysięcy lat. We wspomnianej już książce Totman przywołuje znamienny przykład: W 1990 r. w północno-wschodniej Tajlandii wybuchła panika, kiedy mieszkańcy jednej z wiosek twierdzili, że ich domy atakują duchy zmarłych wdów (phi mae mai). W obronie przed nimi paradowali po wsi przebrani za przeciwną płeć, malowali paznokcie, a przed domy wystawiali symbole fallusów. Po dziś dzień widok posągu Buddy obok symboli duchów i misek z żywnością w ofierze dla nich nie jest niczym nadzwyczajnym. – Buddyści, tak jak Hindusi, wierzą w reinkarnację – cykl śmierci i narodzin, który można przerwać dopiero, osiągając nirwanę, stan oświecenia. Istotom, które urodziły się w nieswoim ciele, trzeba współczuć, a nie je potępiać. Ich obecny status jest bowiem karą za występki w poprzednim życiu. A kto wie, jaką rolę dostaniemy w przyszłych wcieleniach? – wyjaśnia Pornchai Sereemongkonpol, autor książki Ladyboys, mój przewodnik po świecie trzeciej płci w Tajlandii. Nie zapominajmy też, że Azjatom, obdarzonym delikatną urodą, łatwiej o perfekcyjne metamorfozy. Bywa, że męską przeszłość ponętnej kobiety zdradza tylko skurczone jabłko Adama i, mimo przyjmowania hormonów, męski głos! Stanowczość królów syjamu Nigdzie jednak trzecia płeć nie rzuca się w oczy tak jak w Tajlandii. Kathoey, bo tak nazywa się tajskich transwestytów i transseksualistów (ale tylko kobiety z męską przeszłością) widać wszędzie: sprzedają w sklepach, tańczą w klubach, są stewardesami. W wielu szkołach buduje się trzy toalety: dla chłopców, dziewcząt i kathoey! Dlaczego zatem Tajlandia? Syjam (historyczna nazwa Tajlandii) jako jedyny kraj regionu oparł się kolonizacji. Królowie syjamscy, inaczej niż władcy w sąsiednich królestwach, przegonili ze swoich ziem misjonarzy, pozwalając na trwanie własnego społeczno-religijnego ładu. Kathoey nie musieli ukrywać swojej tożsamości. Po wybuchu wojny wietnamskiej w latach 60. XX w. Tajlandia stała się wielkim centrum rehabilitacji i regeneracji amerykańskich żołnierzy. Idylliczne wioski nad morzem (jak słynna Pattaya) zamieniły się w siedliska nierządu. Powstawały kabarety i domy publiczne. – Kathoey stawały się maskotkami, performerami i tancerkami. Do kurortów ściągały z biednej prowincji kolejne, zwabione perspektywą zarobku, a nawet sławy. Nietrudno się domyślić – wiele z braku źródeł dochodu kończyło na ulicach – mówi Sereemongkonpol. W latach 80. seksturystyka osiągnęła status ważnej gałęzi tajskiej gospodarki. Do kathoey występujących w dzielnicy Czerwonych Latarni w Bangkoku przylgnęła łatka prostytutek, a kraj stał się światową stolicą operacji zmiany płci. – W Tajlandii kathoey odbierane są przyjaźnie. Bywają gwiazdami telewizji. Spoglądają na ludzi z billboardów reklamowych. Występują w serialach – opowiada Sereemongkonpol. Tajowie chlubią się swoją wielką gwiazdą Noong Tom (Czarny Orzeł), mistrzem boksu tajskiego, Kathoey po operacji zmiany płci. – Zadebiutowałam na narodowej arenie muay tai Lumpini w wieku 16 lat. To, że zdecydowałam się walczyć także jako kobieta, zawdzięczam trenerowi, który bardzo mnie wspierał – opowiada mi Noong Tom. Łatwo było ją rozpoznać na ringu. Przed walką zawodnik muay tai prezentuje ceremonialny taniec. Noong Tom markowała manicure przed lustrem, podchodziła do przeciwnika i całowała go w policzek. To nie przeszkadzało jej nokautować największych zabijaków. – Dziś param się boksem jedynie dla show – mówi. – Dużo podróżuję po świecie, występuję w programach telewizyjnych. Adoptowałam córkę, którą opiekuję się razem z moją mamą. Na spotkanie z nami w ośrodku treningowym pod Bangkokiem przyjechała z menedżerką – piękną, elegancką kobietą, która też okazała się kathoey. Nie wierzyłem własnym oczom. W Ubon Ratchathani spędziłem kilka dni, pracując nad reportażem. Poznałem panią Tu, opiekującą się 28-letnią Mali. Obie są kathoey. Tu jest szanowaną w mieście bizneswoman. Prowadzi zakład rękodzieła i kabaret, w którym występuje trzecia płeć. Uwielbia paradować po mieście w damskich strojach. Gdzie jeszcze na świecie można zobaczyć taką scenę: transseksualista wychodzi z drogiego samochodu, wita się z policjantem, gawędzą o codziennych sprawach, a przechodnie w ogóle nie zwracają na nią uwagi? – W społeczności kathoey funkcjonuje rodzaj patronatu. Starsi opiekują się młodszymi, zagubionymi i dorastającymi do roli kobiet – tłumaczy Tu. Podobna relacja łączy Tu i Mali, która zwraca się do niej „mamo”. – Martwię się, że Mali znów zejdzie na złą drogę i wróci do Bangkoku, gdzie pracowała jako prostytutka – żali się Tu. – Nie chcę tego, ale nigdy nie wiadomo, co przyniesie życie – Mali nie rozwiewa jej obaw. Takie obrazy łatwo jednak przysłaniają mniej sielską rzeczywistość. Na bardziej konserwatywnej prowincji kathoey żyją na marginesie. – Małym ladyboys dokuczają rówieśnicy. Bywa, że z racji swojej odmienności cierpią skrajną biedę – podkreśla Sereemongkonpol. Mimo tego Tajlandię można uznać za wyspę szczęścia na światowym oceanie dyskryminacji. Siedem domów hidźra Analogicznie status trzeciej płci określa tradycja hinduizmu. Już najstarsze przekazy wspominają o osobach zmieniających płeć. Hinduska filozofia identyfikuje tritiya-prakriti, trzecią naturę obejmującą cały wachlarz tożsamości seksualnych, w szczególności trasseksualistów, homoseksualistów i biseksualistów. W słynnym poemacie Mahabharata znajduje się opis bitwy o Kurukshetra, podczas której bracia Pandavas musieli poświęcić w ofierze wojownika, by uzyskać taktyczną i duchową przewagę nad wrogimi kuzynami. Wojenna rada wskazała Aravana. Ten zgodził się pod jednym warunkiem: przed śmiercią poślubi kobietę. I pojawił się problem, bo kto chciałby wyjść za straceńca? Bóg Kriszna znalazł wyjście: stworzył piękną Mohini, która poślubiła Aravana. Minęły wieki, a hinduska trzecia płeć ciągle identyfikuje się z Mohini. Scena z eposu przywoływana jest podczas festiwali, w trakcie których hidźra symbolicznie poślubiają Aravana, by nazajutrz zerwać łączącą ich więź i już jako wdowy ruszyć na poszukiwanie nowych wybranków. Festiwale łączy się często z konkursem miss hidźra. Hidźrowie na stałe wrośli w hinduski krajobraz, zajmując najczęściej ciasne getta w wielkich miastach. Ich sytuacja różni się znacząco od pozycji kathoey w Tajlandii. Zwykle żyją w nędzy, żebrząc i uprawiając prostytucję. – Mimo że na co dzień są dyskryminowani, hidźra często goszczą na weselach. Wesele z tańczącymi hidźrami to gwarancja potomstwa – mówi Paweł Skawiński z Fundacji Mandragon spędzający kilka miesięcy roku w Indiach. Strukturę społeczną hidźrów dzieli się w Indiach na siedem domów. Na czele każdego stoi nayak. Niżej w hierarchii znajdują się gurus zarządzający codziennym życiem podopiecznych Hidźrowie wykształcili osobliwy system wywiadu lokalnego. Kiedy otrzymają informację o urodzeniu się w sąsiedztwie dziecka, zakładają na kostki u nóg wiązkę dzwonków i wyruszają przywitać nową istotę. Zatrzymują się pod domem, gdzie tańczą i śpiewają do momentu, gdy matka dziecka wpuści ich do środka. Tam błogosławią maleństwo i wzywają duchy, żeby miały je w opiece. Ich wizyta ma jednak jeszcze jeden cel: sprawdzają, czy dziecko nie urodziło się hidźrą – pisze Humaira Jami z Uniwersytetu Quiad-i-Azam w Islamabadzie w pracy Condition and Statusof Hijras in Pakistan. Często rodzice, wstydząc się odmienności potomstwa, skłonni są oddać dziecko w ich ręce. Tak do gett trafiają kolejni wykluczeni. Tam jednak, wśród sobie podobnych, czują się bezpieczniej i swobodniej. W Indiach hidźrowie mają prawo do oznaczenia swej płci w dowodzie osobistym literą E (eunuch) lub O (inna płeć). Społeczności hidźrów spotyka się też w sąsiednim Pakistanie, ale w silnie patriarchalnym społeczeństwie muzułmańskim, gdzie także homoseksualizm traktowany jest jako ciężki grzech, dla hidźrów brakuje przestrzeni. Zgodnie z prawem do ślubu uprawnieni są tylko kobieta i mężczyzna. Wprowadzenie strony przeciwnej w błąd podlega karze. Dlatego wolą określać się przed urzędem jako mężczyźni mimo innej świadomości i tożsamości. To ułatwia im na przykład udział w hadżu – pielgrzymce do Mekki. Kobieta może ją bowiem odbyć tylko w towarzystwie męskiego opiekuna. W Pakistanie czasem utożsamia się hidźrów z mukhanath z czasów Proroka, którzy pełnili ściśle określoną funkcję – kontrolowali, by mężczyźni w czasie pielgrzymki nie modlili się razem z kobietami. Jak wierzy się w wielu kręgach, Allach obdarował ich łaską czynienia błogosławieństw i rzucania klątw – pisze Jami. Dlatego wielu Pakistańczyków zwyczajnie się ich boi. Strach to chyba jedyna forma respektu, jakim są obdarzani. Zadanie dla antropologów Dlaczego społeczności trzeciej płci tworzą jedynie biologiczni mężczyźni? Dlaczego prężna grupa kathoey nie ma odpowiednika w świecie biologicznych kobiet? Hipoteza brzmi przekonywająco: w społeczeństwach patriarchalnych chęć bycia mężczyzną jest zrozumiała – łatwiej żyć. Ale zostać kobietą z własnej woli? Słabszą płcią? To decyzja niosąca wiele konsekwencji, a grupa zapewnia wsparcie, poczucie bezpieczeństwa i odrobinę czułości. Czy wybór trzeciej płci może być ucieczką? – Mężczyźni muszą sprostać wielu oczekiwaniom i wymaganiom. Gdy mają wybór trzeciej, mniej uciążliwej drogi, mogą z niego korzystać. Na Zachodzie, którego kultura ostatnio poluzowała wymagania stawiane mężczyznom, pojawili się metroseksualni panowie koncentrujący się na dbaniu o własne ciało, modne stroje – mówi socjolog kultury dr Małgorzata Bogunia-Borowska z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tak czy inaczej – jest to ciągle otwarty temat do antropologicznych dociekań. A na koniec prawie najważniejsze: trzecia płeć, jako element schematycznego trójpodziału, biologicznie nie istnieje. – Nazwa ta jest oględnym uproszczeniem – podkreśla Anna Grodzka, prezes Trans-fuzji – Fundacji na rzecz Osób Transpłciowych. W psychofizycznej rzeczywistości na jednym biegunie znajduje się kobieta, na drugim mężczyzna, a pomiędzy nimi kilka medycznie zidentyfikowanych tożsamości tych, którzy stąpając po cienkiej linii, niepewnie jej poszukują.
Czapka czapce nierówna. 10 najciekawszych nakryć głowy
Zobacz, co się nosi na głowie na różnych szerokościach geograficznych.
1. Alasho fot. Wikimedia Commons Z powodu noszenia niebieskich turbanów berberyjski lud Tuaregów nazywany jest „kel tagoulmoust”, czyli „zasłaniający buzie”. W odróżnieniu od większości muzułmanów to nie kobiety, lecz mężczyźni zobligowani są do zakrywania twarzy. Panie mogą same podjąć decyzję, czy chcą nosić zasłonę, czy nie. Pierwotnie alasho zakładano głównie do ważnych ceremonii, takich jak małżeństwo czy inauguracja plemiennego przywódcy. Obecnie stosowany na co dzień – także dlatego, że świetnie chroni przed piaskiem i wiatrem pustyni. Gdzie? Obszar Sahary, głównie Algieria, Libia, Mali, Niger oraz Burkina Faso. 2. Upięcie Himba Fot. Wikimedia Commons To oryginalne okrycie głowy kobiety z plemienia Himba robią za pomocą sznurków z koziej sierści oraz mieszaniny zjełczałego masła, ochry oraz popiołu i żywicy. Upięcie Himba to nie tylko ozdoba, ale i deklaracja stanu cywilnego. Młode dziewczęta noszą zwykle 4 warkocze. Kobiety gotowe do małżeństwa wiążą włosy z tyłu głowy, natomiast mężatki nakładają na głowę dodatkowo skórzany turban. Gdzie? Namibia 3. Chamełka Spopularyzowana w czasie Euro 2012 przez wokalistki kultowych Jarzębinek stanowi najbardziej zbliżony do prasłowiańskiego element stroju staropolskiego. Chamełka to krążek wykonywany z łubu lub tektury, obciągany siatkowym czepkiem. Używany w południowo-wschodniej Polsce do XIX w. Na chamełkę nakłada się tradycyjnie nadkrywkę - czyli opadający na ramiona płat płótna dł. 2 m zdobiony na brzegach haftem. Gdzie? Zamojszczyzna, Lubelszczyzna Fot. Wikimedia Commons 4. Hachimaki Od XII do XIX w. opaski hachimaki stanowiły tradycyjne nakrycie głowy mężczyzn w Królestwie Riukiu. Ich kolor odzwierciedlał pozycję społeczną: fi olet przysługiwał arystokratom, czerwień i żółć – klasom średnim, natomiast zwykły lud wybierał zieleń. Hachimaki to symbol męstwa, dlatego często nosili je japońscy piloci kamikaze podczas II wojny światowej. Obecnie używane przez japońskich studentów w trakcie ceremonii uniwersyteckich oraz podczas demonstracji politycznych. Gdzie? Japonia Fot. Wikimedia Commons 5. Montera Nie pochwalamy korridy, jednak nie ukrywamy, że strój toreadora budzi nasz zachwyt. Zwłaszcza zaś czapeczka zwana monterą. Nakrycie głowy pogromców byków wykonane jest na szydełku z czarnych jedwabnych kuleczek oraz szenilowych tkanin. Całość zazwyczaj pokrywa ekskluzywne futro, które pochodzi z jagniąt nie starszych niż 10-dniowe. Czasem wewnątrz umieszcza się wizerunki świętych, które mają przynieść błogosławieństwo. Zanim stała się atrybutem toreadorów, montera była elementem ludowego stroju na całym Półwyspie Iberyjskim. Gdzie? Hiszpania, Portugalia, Meksyk Fot. Wikimedia Commons 6. Angielski kapelusz Wymyślny kapelusz to element tradycyjnego dress code’u na każdym angielskim weselu. A już zwłaszcza od czasu głośnego ślubu księcia Williama i Kate Middleton, który prasa okrzyknęła „świętem kapeluszy”. Najsłynniejszy londyński modysta Philip Treacy, nie bez powodu nazywany „szalonym kapelusznikiem”, pierwsze zamówienia na swe dzieła zaczął otrzymywać na wiele miesięcy przed weselem stulecia. Gdzie? Wielka Brytania Fot. Wikimedia Commons 7. Bombin Noszone przez peruwiańskie kobiety meloniki, nazywane też bowler hat, zostały przywiezione przez brytyjskich pracowników kolei w latach 20. XX w. Ponieważ okazały się zbyt małe dla miejscowych mężczyzn, rozdano je płci pięknej. U członkiń plemion Keczua i Ajmara sposób ich noszenia może wskazywać stan cywilny lub aspiracje właścicielki. Gdzie? Boliwia, Peru Fot. Wikimedia Commons 8. Czapka rasta Co trzeba zrobić, żeby być jak rasta? Z pewnością słuchać Boba Marleya i mieć dredy, najlepiej schowane pod czapką rasta. No jeszcze przypalać pewne zioło – ale Traveler do złego nie namawia i nazwę tej rośliny przemilczy. Rasta cap, nazywany również toppa, rastafar, rasta beret lub tam, to jeden z głównych atrybutów ruchu rastafari, który narodził się na Jamajce w 1930 r. Czapka musi być w barwach Etiopii, z których każda coś znaczy: czerwony – triumf idei rasta, żółty – bogactwo ziemi, a zielony – piękno i naturę. Do tej trójki niekiedy dodaje się czerń – symbol Afryki. Gdzie? Jamajka, Barbados oraz wszędzie tam, gdzie mieszkają fani muzyki reggae Fot. Wikimedia Commons 9. Otijkayiva ...czyli rogi krowy na głowie kobiety. W południowej części Afryki mieszka należące do ludów Bantu plemię Herero. Jego członków potocznie nazywa się „hodowcami krów”. Podobnie jak w wielu innych krajach Afryki, w ich kulturze miarą zamożności jest liczba posiadanego bydła. Wyraża się to także w tradycyjnym nakryciu głowy kobiet – kapeluszu otijkayiva. Resztę stroju stanowi wiktoriańska suknia, która w miejscowej interpretacji ma przypominać tułów zwierzęcia. Tradycja noszenia takiego ubioru (z wyjątkiem kapelusza) wywodzi się z XIX w. i przywędrowała z Europy wraz z żonami misjonarzy protestanckich. Obecnie kobiety Herero zajmują się handlem, sprzedając własnoręczne wyroby, np. szmaciane lalki, które również mają rogi. Gdzie? Namibia Botswana i Angola. Fot. Wikimedia Commons 10. Sombrero Geneza narodowego nakrycia głowy Meksykanów i Chilijczyków wywodzi się z XVI-wiecznej Hiszpanii. Pierwotnie miało ono chronić przed słońcem – nie tylko twarz, ale też ramiona i szyję. Współczesne sombrera robi się nie tyle, jak każe tradycja, ze słomy, ile z bardziej praktycznego filcu. O ich popularności świadczy fakt, że ze względu na charakterystyczny kształt nazwę Sombrero nosi jedna z galaktyk w gwiazdozbiorze Panny. Gdzie? Meksyk, Chile, południowe Stany Zjednoczone Fot. Pixabay