Nie znajdziesz tego w przewodniku. Oto prawdziwe serce Andaluzji
Andaluzja odsłania swoje mniej znane, ale fascynujące oblicze – od wieczornego flamenco po rytm Kadyksu. Poznaj miejsca, które warto poczuć. Sprawdź, co zobaczyć w Andaluzji.
Spis treści: Co zobaczyć w Andaluzji? Flamenco Gotyk i cisza w Carmonie Zobaczyć Rondę z dna wąwozu Tarifa – gdzie wiatr ma głos Kadyks. Miejsce, w którym nic nie musisz Andaluzja – informacje praktyczne Wyjątkowa architektura, piaszczyste plaże i fascynująca kultura – po Andaluzji podróżuję tropem największych atrakcji, niekoniecznie tych z przewodnika. Lokal nazywa się La Milonga Tablao, co może kojarzyć się raczej z tangiem niż flamenco. Wtajemniczeni wiedzą jednak, że tablaos to miejsca, gdzie odbywają się pokazy andaluzyjskiego tańca. W La Milondze na zielonych stolikach stoją szklanki z sangrią i kieliszki z czerwonym winem. Stłoczeni widzowie ledwo mieszczą się na krzesełkach pomalowanych w czerwone kwiaty. Siedzę tuż przy scenie, równie kompaktowej jak cała kafejka. Po chwili pojawiają się śpiewak i gitarzysta, a potem ona: gwiazda wieczoru, tancerka flamenco. Dla Hiszpanów śpiew jest równie ważny co taniec, a w popkulturze karierę zrobili raczej muzycy niż tancerki. Przyjezdni mają jednak własną wizję flamenco – centralną rolę odgrywa w niej ognista bailaora, najlepiej w sukni w grochy i z wachlarzem. Ważne też, by była Hiszpanką, a jeszcze lepiej Cyganką – niczym Carmen w operze Bizeta. Nie trafiłam wszakże do turystycznego tablao. W La Milondze większość artystek stanowią cudzoziemki. Od wielu lat to one zapełniają sale i parkiety szkół – tak dzieje się w całej Sewilli. Otwierają też własne lokale. A część muzyków poza tablao próbuje też swoich sił w występach ulicznych. Najłatwiej spotkać ich na przepięknym Plaza de Espana, kolorowym placu z początku XX w. Co zobaczyć w Andaluzji? Flamenco W Milondze pokaz rozpoczyna Argentynka Laura. Jej energia natychmiast wypełnia całe pomieszczenie; widzowie zastygają z kieliszkami w rękach, a szal z frędzlami i falbaniasta spódnica niemalże omiatają mój stolik. Laura jest kobieca i groźna zarazem: obcasami rytmicznie stuka o deski, powoli kołysze biodrami, rękoma kreśli w powietrzu wzory skomplikowane niczym labirynt ulic w pobliskiej dzielnicy Santa Cruz. Gdy później błądzę tam pod rozgwieżdżonym niebem, czuję, jakbym przez moment dotknęła rytmicznie bijącego serca Sewilli. Bez zobaczenia – a także posłuchania i poczucia – choćby jednego pokazu flamenco, wizyta w stolicy Andaluzji nie będzie kompletna. W Sewilli na liście obowiązkowych atrakcji poza flamenco są jeszcze dwa punkty: alkazar i katedra. Znajdują się tuż obok siebie, ale nie znaczy to, że łatwo odwiedzić oba tego samego dnia. Średniowieczny pałac królewski – słynący ze zdobień w stylu mudejar łączącym wpływy kultury muzułmańskiej i chrześcijańskiej – jest ogromny, a po komnatach i ogrodach można chodzić godzinami. Podobnie jest w gotyckiej katedrze uważanej za największą na świecie. Choć jej obłędne wnętrza i Giralda – minaret przerobiony na dzwonnicę – kuszą, postanawiam zobaczyć arcydzieło andaluzyjskiego gotyku w spokojniejszej atmosferze. Autobusem ruszam na wschód, do Carmony. To nieduże, ale bardzo stare miasto – prawa miejskie otrzymało z rąk Juliusza Cezara! Na obrzeżach znajdują się interesujące wykopaliska rzymskiej nekropolii, ale ja mam w planie nieco młodsze budowle. Gotyk i cisza w Carmonie W XIV w. ulubioną rezydencję urządził w Carmonie Piotr I Okrutny – ten sam władca, który rozbudował sewilski alkazar. Odpowiedniczką katedry jest zaś nieco młodsza od niej świątynia – Iglesia de Santa María – przy której budowie pracowali mistrzowie zatrudnieni w sąsiednim mieście. Choć kościół wznoszono przez niemal cały XVI w., a potem przebudowywano, zachował on wyraźnie gotycki charakter. Gdy wchodzę do cichego wnętrza, zachwyca mnie sklepienie gwiaździste i równie niezwykła gra świateł: słońce wpadające przez witraże rzuca na ściany i kolumny wielobarwne smugi i plamy. W innym miejscu taka świątynia przyciągałaby tłumy – tu przyćmiewa ją blask Sewilli, dzięki czemu mogę cieszyć się nią w samotności. Po wizycie w Santa María wspinam się na wieżę Alcazár de Puerta de Sevilla. Jedna z bram w średniowiecznych murach, a właściwie potężna forteca, to swego rodzaju kamienne archiwum dziejów Carmony – jej najstarsze fragmenty datowane są na XIV stulecie p.n.e.! Miasteczko widziane z zabytkowej twierdzy – z białymi ścianami domów, wieżami kościołów i rdzawymi dachówkami – wygląda jak zastygłe w nieokreślonej, odległej przeszłości. Zobaczyć Rondę z dna wąwozu O ile najpiękniejszy widok na Carmonę roztacza się z góry, zupełnie inną perspektywę obieram kolejnego dnia w Rondzie. Ruszam stromą, krętą ścieżką w dół, by najsłynniejszą atrakcję obejrzeć z… dna wąwozu. Mało jest miast, które mogą się poszczycić równie dramatycznym położeniem. Nie dość, że zachodnia część Rondy znajduje się na potężnej skale, a domy wiszą tuż nad przepaścią, to na dwie części miasto rozdziera głęboki wąwóz El Tajo. Obie strony spaja Puente Nuevo – chyba najbardziej charakterystyczny most w całej Hiszpanii. Wysoka na blisko 100 m budowla to już druga próba połączenia połówek Rondy. Pierwsza przeprawa powstała tu w 1735 r., ale sześć lat później zarwała się – niestety, wraz z licznymi przechodniami. Rozpoczęta w 1759 r. budowa Nowego Mostu trwała aż 34 lata, ale konstrukcja stoi do dziś. Przyglądam się jej w ostatnich promieniach słońca, siedząc pośród traw. Na skałkach obok rozkłada się jeszcze kilkanaście osób. Niedużo, biorąc pod uwagę popularność Rondy wśród turystów. Ale trzeba dodać, że to popularność trochę nietypowa – większość osób przyjeżdża tu na krótką wycieczkę. W ciągu dnia, gdy wysypują się z autokarów, miasto zaludnia się obcokrajowcami, ale o zachodzie słońca po większości z nich nie ma już śladu. Ronda wraca wtedy do swojego nieśpiesznego rytmu, a w pustawych restauracjach bez problemu można znaleźć wolny stolik. Gdy most zanurza się w cieniu, robię się głodna i ruszam ścieżką w górę. Ta droga wymaga trochę kondycji, ale pozwala bardzo powoli wracać do współczesności. Mijam łaźnię arabską i dwa starsze mosty. Za bramą Filipa V otwiera się widok na bielutkie zabudowania po drugiej stronie rzeki. Ja jednak maszeruję dalej przez Ciudad, starą dzielnicę muzułmańską, aż do Nowego Mostu. Za nim, już w dzielnicy powstałej po zdobyciu Rondy przez chrześcijan, wyrasta zabytkowa arena do walk z bykami z XVIII w. Korrida to drugi – obok flamenco – znany na całym świecie element andaluzyjskiej kultury, ale w tym przypadku pokaz sobie odpuszczam. Na arenie w Rondzie można też jednak zobaczyć bezkrwawy spektakl. Od XVI w. działa tu Real Maestranza – królewska szkoła jazdy na koniach czystej krwi hiszpańskiej. Nie ma specjalnych pokazów dla turystów, ale przy odrobinie szczęścia traficie na najprawdziwszą lekcję! Tarifa – gdzie wiatr ma głos Jeźdźców można też niekiedy zobaczyć w okolicach Tarify, jak galopują po bezkresnych brzegach Atlantyku. Gdy jednak docieram do nadmorskiego miasteczka, jest niemal pusto, a po szerokiej plaży przelatują gnane podmuchami tumany piasku. Choć świeci słońce, otulam się szczelnie kurtką, bo wiatr przenika przez każdą szczelinę w ubraniu. Nie wszyscy jednak narzekają na wietrzną pogodę. Na falach ślizgają się kite- i windsurferzy ubrani od stóp do głów w ciemne pianki. Miasto leży w wiecznym przeciągu – nad Cieśniną Gibraltarską, która łączy Morze Śródziemne z Atlantykiem jak permanentnie niedomknięty lufcik. Wznoszące się na obu brzegach góry sprawiają, że podmuchy muszą przeciskać się właśnie tędy. W efekcie dominują tu wiatry wschodnie i zachodnie, dmące wzdłuż plaży – czyli takie, jakie surferzy lubią najbardziej. Za ich sprawą Tarfia nabrała w ostatnich latach kosmopolitycznego i nieco hipisowskiego charakteru. Pełno tu niezbyt tradycyjnych barów, pojawiło się nawet – rzecz rzadka w mięsożernej Hiszpanii – kilka wegańskich knajpek. Tarifa od wieków leży też w zupełnie innym przeciągu. Nie ma w Europie miejsca, skąd byłoby bliżej do Afryki – marokańskie góry Rif widać stąd jak na dłoni. W rezultacie przez miasto przetaczały się rozliczne dziejowe nawałnice i zawieruchy; wiatr przynosił tu wpływy z różnych stron. A te osadzały się niczym ziarnka piasku zaplątanego w labiryncie uliczek. Widzę to zwłaszcza w dzielnicy Morral: pustej i spokojnej, bez barów z hawajskimi drinkami i opalonych surferów. Po obu stronach ciągną się białe parterowe domy z płaskimi dachami, z których gdzieniegdzie zwieszają się bugenwille. Przez otwarte odrzwia zaglądam na patia pełne roślin w donicach i domowego gwaru. Chwilami sama już nie wiem, po której stronie cieśniny jestem – i czy naprawdę oddziela ona Maghreb od Europy? Dzień rozpoczynam od śniadania w jednym z barów – takich, do których turyści często wstydzą się wstąpić. Stali bywalcy znają menu na pamięć, więc kelnerka nawet się nie fatyguje, by je przynieść. Na szczęście klasyczne śniadanie łatwo zamówić – to kawa i media tostada con aceite y tomate, pół opieczonej bułki z oliwą i pulpą z pomidorów. Potem ruszam na Playa La Caleta. Wielkością nie dorównuje innym plażom Kadyksu, ale ma co najmniej trzy zalety: jest ładna, pośrodku pyszni się biały zabytkowy pawilon kąpielowy, a po północnej stronie działa plażowy bar. No i leży rzut kamieniem od starówki. Na leniwy odpoczynek to bardzo dużo plusów. Kadyks. Miejsce, w którym nic nie musisz Kadyks kojarzy mi się z miejscem, w którym raczej chłonie się atmosferę, niż odwiedza kolejne atrakcje. Nie znaczy to, że ich tu nie ma. Jest potężna Nowa Katedra łącząca elementy barokowe, rokokowe i klasycystyczne. Jest gotycko-mudejarowy kościół Świętego Krzyża zwany Starą Katedrą. Jest Torre Tavira, jedna z wielu typowych dla Kadyksu wież obserwacyjnych, na której zamontowano kamerę obskurę z widokiem na całe miasto. Wszystko to warte jest zobaczenia. Tym razem jednak wolę się zanurzyć w wąskie uliczki starówki, powłóczyć po targu z owocami morza, patrzeć, jak o zachodzie słońca różowieją budynki wzdłuż nabrzeża, i zastanawiać się, co zamówić na kolację. No i marzyć o dalszych podróżach. Kadyks długo był bramą Hiszpanii do Atlantyku i żył tyleż wieściami z Madrytu, co z Hawany, Meksyku czy Cartageny. Dziś zaś żyje po prostu we własnym rytmie. I na pewno daruje nam, jeśli – zamiast metodycznie zwiedzać – wczujemy się w leniwy puls sennego miasta na końcu świata. Andaluzja – informacje praktyczne Noclegi Sewilla. Oasis Backpackers’ Hostel Sevilla & Coworking – przyjemny hostel z fantastycznym tarasem na dachu. Ronda. Casa Duende del Tajo – pensjonat, którego zaletą jest widok na Nowy Most. Tarifa. Vagamundos – gospoda w centrum. Jedzenie W Sewilli warto zajrzeć do El Rinconcillo, Calle Gerona 40, baru działającego od 1670 r. W ofercie m.in. tapas, czyli małe porcje serwowane przy barze. Do klasyki należą szpinak z cieciorką, dorsz w pomidorach i policzki wieprzowe. W Carmonie smaczne zestawy obiadowe oferują restauracje Plaza i Goya przy Plaza de San Fernando. Za menú del día zapłacimy 11 euro, a wybór dań jest ogromny. Godne polecenia są smażone bakłażany z melasą. W Rondzie są trzy restauracje wymienione w przewodniku Michelina! Tragata, Calle Nueva 4, serwuje tradycyjne dania w nowoczesnym wydaniu i w miarę przystępnych cenach. Kadyks słynie ze smażonych owoców morza. Do kultowego lokalu Freiduria Marisquería Las Flores przy plaza Topete ustawiają się kolejki. Źródło: National Geographic Traveler
Feria de Abril to kwintesencja hiszpańskiej fiesty. Kwietniowy Jarmark przyciąga tysiące osób
Feria de Abril to jedno z najważniejszych świąt w Andaluzji. Każdego roku plac Real de la Feria na siedem dni zmienia się w scenę festynu, który w stolicy hiszpańskiego regionu urósł do rangi uświęconej tradycji. Wprost trudno uwierzyć, że to huczne wydarzenie pierwotnie było niczym innym, jak... targami zwierząt hodowlanych.
Spis treści: Niepozorne początki Feria de Abril Z poszanowaniem tradycji Hiszpanie wiedzą, jak się bawić Feria de Abril ogarnia całą Hiszpanię Targi to świetna okazja, by kupcy mogli zaprezentować swoją ofertę. Dlaczego jednak nie połączyć pożytecznego z przyjemnym? Ponad sto lat temu taki ruch wykonali kreatywni Hiszpanie i ta formuła doskonale sprawdza się do dziś. Gdy rozpoczyna się Feria de Abril, Sewilla zmienia się w miasto festiwalowe, które gości tysiące osób, nie tylko Andaluzyjczyków. Na siedem dni stolica Andaluzji staje się także celem turystów zafascynowanych lokalnym folklorem. Niepozorne początki Feria de Abril Był rok 1846, gdy dwaj rajcy Sewilli – Katalończyk Narciso Bonaplata i Bask José María Ybarra – wpadli na pomysł zorganizowania w mieście targów dla lokalnych hodowców bydła, trzody, drobiu i rzemieślników wytwarzających tradycyjne rękodzieło. Królowa Izabela II zaaprobowała ten pomysł i tak oto 18 kwietnia 1847 roku odbyła się pierwsza edycja wydarzenia nazwanego Feria de Abril, czyli Targi Kwietniowe. Wydarzenie okazało się niemałym sukcesem. Na obrzeża stolicy regionu (do Padre de San Sebastian) przybyło tysiące osób, chcących odwiedzić stoiska lokalnych kupców i hodowców. Ci po wyczerpującym dniu pracy chcieli się posilić i rozerwać. Nocą, stoły uginały się pod ciężarem lokalnych przysmaków, a trunki lały się strumieniami. Jarmark przeistoczył się w fetę. Należy jednak wspomnieć, że prawdziwie świąteczna atmosfera zapanowała tam dopiero w następnym roku. Właśnie wtedy na placu targowym pojawiły się namioty należące do włodarza Sewilli, lokalnego kasyna oraz księcia i księżnej Montpensier. Targom bliżej niż do wydarzenia gospodarczego było do barwnego festiwalu folkloru. Apogeum popularności doroczne wydarzenie osiągnęło w latach 20. XX wieku. Właśnie wtedy jarmark stał się wydarzeniem, jakim jest dzisiaj. Czyli właściwie jakim? Z poszanowaniem tradycji Dziś podczas Targów Kwietniowych nikt już nie sprzedaje bydła. Wydarzenie to ma charakter typowo rozrywkowy, a nadrzędnym celem uczestników jest dobra zabawa. Należy jednak podkreślić, że po tradycyjnym jarmarku zachowało się coś więcej niż tylko nazwa. Choć Feria de Abril nie ma już nic wspólnego z handlem zwierzętami gospodarskimi, organizatorzy nadal szanują tradycję zapoczątkowaną przez XIX-wiecznych urzędników i kupców, którzy przybywali na wczesne edycje jarmarku. Feria de Abril jest wydarzeniem przechodnim. Rozpoczyna się dwa tygodnie po Semana Santa, czyli Wielkim Tygodniu. Oficjalne otwarcie następuje w sobotę o północy, a zabawa trwa okrągły tydzień. Od 1973 roku jarmark odbywa się na terenie Real de la Feria, między Los Remedios i Tabladą. Tradycyjne stoiska Początkowo obszar targów był zabudowany tylko prowizorycznymi stajniami. Pierwszy namiot, przypominający dzisiejsze konstrukcje, pojawił się tam w 1849 roku i pełnił funkcję stanowiska ochrony. Rok później ulice Real de la Feria zaczęły zapełniać się podobnymi stoiskami. Początkowo styl owych stoisk (casetas) nie był ustandaryzowany. Namioty były tak różnorodne, jak sprzedawane w nich towary. Zaczęło zmieniać się to w 1919 roku, kiedy malarz Gustavo Bacarisas zaproponował ujednolicony projekt casetas, ale normy w tym zakresie nabrały mocy prawnej dopiero w 1983 roku. Od tamtego czasu, namioty mają formę prostokątną i zdobią je biało-zielone lub biało czerwone pasy. Tradycyjne stroje O wyjątkowym charakterze Feria de Abril decydują nie tylko barwne, pięknie zdobione casetas, ale także stroje uczestników jarmarku. Kobiety zakładają wówczas charakterystyczne suknie, nawiązujące stylem do tradycyjnych strojów żon andaluzyjskich rolników. Na ramiona zarzucają mantoncillos con flecos, czyli chustę z frędzlami. Włosy upinają w kok i zdobią je kwiatami. Męski dress code jest mniej restrykcyjny. Panowie zakładają eleganckie garnitury, ewentualnie tradycyjny strój do jazdy konno. Albo pieszo, albo konno Trzeba bowiem wiedzieć, że ci, którzy po terenie jarmarku nie mają ochoty poruszać się pieszo, nie mają zbyt wielu opcji do wyboru. Żadnych rowerów czy pojazdów mechanicznych. Zgodnie z tradycją, po wielkim placu można poruszać się tylko na grzbiecie wierzchowca lub powozem, przy czym konie i zaprzęgi muszą stamtąd zniknąć przed godziną 20.00. Hiszpanie wiedzą, jak się bawić Huczna inauguracja także ma charakter tradycyjny. Jarmark rozpoczyna się od rozświetlenia bramy prowadzącej na teren wydarzenia. Każdego roku ma ona zupełnie inny styl, ale zawsze nawiązuje do ważnego wydarzenia lub obiektu w Andaluzji. Następnie rozpoczyna się noche de pescaito, czyli noc małych rybek. To tradycyjna kolacja, na której podawane są przede wszystkim smażone rybki. Fiesta toczy się na ulicach placu i w casetas. Większość z nich dzierżawią andaluzyjskie rodziny i stowarzyszenia handlowe. Do tych wstęp mają tylko osoby zaproszone. Są też namioty partii politycznych i instytucji publicznych (w mniejszości, ale jednak). Te casetas są otwarte dla wszystkich. W środku biesiadnicy zajadają tradycyjne przysmaki, raczą się winem i orzeźwiającym redujito, śpiewają i tańczą sevillanas. I tak przez siedem dni. Jakie jeszcze atrakcje czekają na odwiedzających jarmark? Do terenu imprezy przylega park rozrywki Calle del Infierno. Nie brakuje tam rozrywek, zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych. Nieodłącznym elementem wiosennego święta jest też korrida, która odbywa się na Plaza de Toros. Feria de Abril ogarnia całą Hiszpanię Inne andaluzyjskie miasta poszły śladem Sewilli i zaczęły organizować własne imprezy inspirowane Kwietniowym Jarmarkiem. Należy jednak podkreślić, że poza stolicą regionu wydarzenie ma zupełnie inny charakter. Jest zdecydowanie mniej elitarne, więc do casetas mogą wejść wszyscy, nie tylko członkowie rodzin lub stowarzyszeń. Nie trzeba żadnych haseł i innych tajnych szyfrów. Kto ma ochotę, wchodzi do środka i bawi się z pozostałymi uczestnikami fiesty. Kwietniowy Jarmark nie jest świętowany wyłącznie w Andaluzji. Podobne wydarzenie odbywa się w Barcelonie i w wielu innych hiszpańskich miastach. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sewilla, czyli złudzenie optyczne. "Dezorientacja to stan, w który Hiszpania wprawia z łatwością"
W książce rozpiętej między historią a współczesnością i między esejem a reportażem Aleksandra Lipczak dekonstruuje popularne symbole Hiszpanii, takie jak flamenco, mozaiki czy palmy, odsłaniając ich muzułmańsko-arabskie korzenie. Pokazuje, jak dzisiejsza Andaluzja obchodzi się ze swym dziedzictwem. Przedstawiamy fragment książki „Lajla znaczy noc”
Fragment pochodzi z książki "„Lajla znaczy noc” Aleksandry Lipczak (wyd. Karakter). Książka swoją premierę miała podczas warszawskiego Big Book Festiwal. Dezorientacja – tak można określić mój stan w to styczniowe popołudnie. Okoliczności są raczej standardowe: półgodzinna kolejka do wejścia, gorąco w słońcu i mróz w cieniu, centrum Sewilli pełne bryczek i madonn płaczących diamentami. Tapasy, churrosy, pomarańcze. A tu takie coś. Napis jest zaskakująco współczesny, geometryczny. Białe i niebieskie kafle, proste linie. Chociaż po dwóch latach nauki arabskiego została mi znajomość alfabetu, nie umiałabym odcyfrować doprowadzonego do abstrakcyjnej esencji kufickiego pisma. Wiem jednak – bo wcześniej przeczytałam – że geometryczny napis mówi: Bóg (Allah) jest jedynym zwycięzcą. To hasło Nasrydów, ostatniej muzułmańskiej dynastii w Hiszpanii, wypisane setki razy na ścianach granadyjskiej Alhambry. Wiem też, że kiedy przejdę przez bramę i wejdę na patio, napisów po arabsku będzie więcej, w tym ten chwalący „naszego umiłowanego sułtana Badra”. Będzie też werset z Koranu na jednym z kapiteli, a to wszystko wśród łacińskich inskrypcji oraz symboli Kastylii i Leonu. Stoję w końcu przed pałacem zbudowanym przez kastylijskiego króla Piotra I Okrutnego, zwanego też Sprawiedliwym lub Egzekutorem Prawa,praprawnuka Alfonsa X Mądrego. – Najbardziej katolicka – powiedział o Sewilli antropolog José Antonio González Alcantud, kiedy zapytałam go o byłe al-andaluzyjskie stolice. Istnieje Sewilla niezależnego rocka, feministycznych mobilizacji, zbuntowanych dzielnic używających w czasie kryzysu ekonomicznego własnych monet. Ale jest też ta, nie zawsze zresztą rozłączna z pierwszą: sklep z dewocjonaliami, a na jego wystawie drewniany szkielecik Matki Boskiej do przebierania w różne sukienki. Zamyka się w nim cała religijna kultura, którą można obdarzyć lawiną przymiotników: ludyczna, barokowa, cielesna, wszechobecna, przerysowana. Katolicka. I bardzo sewilska. Może dlatego zaskakuje mnie informacja, że Alkazar (od arabskiego al-kasr, zamek) – „najdłużej funkcjonująca rezydencja królewska w Europie”, jak informuje tablica na dziedzińcu – wciąż jest mieszkaniem królewskiej pary, kiedy ta odwiedza Andaluzję. Inaczej: za każdym razem, kiedy Filip VI i Letizia nocują w Sewilli, przechodzą pod napisem sławiącym Allaha, umieszczonym tam przez ich praprapradziada – co prawda symbolicznego, bo nie był, jak oni, Burbonem. Z jakiejkolwiek dynastii by jednak pochodził, był – jak oni – katolikiem, wnukiem bohaterów rekonkwisty. Dlaczego, do czorta, zbudował sobie pałac z fragmentami Koranu na ścianie? – zastanawiam się, zbita z tropu, na dziedzińcu Alkazaru w styczniowe popołudnie. To nie pierwszy raz, kiedy tak się czuję w tym zakątku Europy. Dezorientacja to stan, w który Hiszpania wprawia z łatwością. Należałoby ją wręcz zwiedza szlakiem konfuzji, tworzyć specjalne mapy, podążać trasami i szlakami podsycającymi niepewność, potęgującymi kognitywne zagubienie, umysłowy zamęt i nie do końca przyjemne łaskotanie gdzieś z tyłu mózgownicy. Musiałoby się na nich znaleźć na przykład miasto Teruel w Aragonii. Kiedy któregoś lata obudziłam się tam w hostelu, pomyślałam, że jestem w ulu. Dopiero kiedy znalazłam się na jednym z placów starówki, zrozumiałam, że szum wytwarzają ludzie zasiadający w letni poranek przy kawiarnianych stolikach. Widok zapisał się w mojej pamięci surrealistycznie: nad głowami bzyczących jak rój pszczół ludzi wznosił się ogromny minaret zdobiony biało-zieloną mozaiką. Była to wieża miejscowego kościoła z XIV wieku. Na mapie konfuzji musiałaby się też znaleźć stacja kolejowa w Toledo, bardziej przypominająca mauryjski zamek niż miejsce, z którego pociągi rozwożą codziennie ludzi do pracy. Toledo powinno zresztą trafić na tę mapę z wielu powodów. Wrażenie, że mam przed oczami wizualny rebus – coś, co w ogóle nie wpisuje się w znane mi formy i czego nie potrafię – choćby pobieżnie – zaklasyfikować, dopadło mnie też w synagodze El Tránsito, pełnej arabskich napisów i zębatych łuków, narzucających raczej skojarzenia z meczetem. Do listy trzeba by też dopisać tamtejszy kościół Świętego Krzyża z Chrystusem Pantokratorem wpisanym w łuk zwyczajowej arabskiej inskrypcji z życzeniami szczęścia i powodzenia. Jako przystanki w przewodniku dla błądzących mogłyby się z kolei znaleźć wszystkie hiszpańskie kamienice, place korrid i urzędy pocztowe rodem z Księgi tysiąca i jednej nocy – fantazyjne, bufiaste, mozaikowe i tak liczne, że aż niewidzialne. Teraz wysuwają się na pierwszy plan i nie chcą zniknąć. Skąd się wzięły? Z racji jakiego mechanizmu? Podobne pytania musi sobie zadawać José Amador de los Ríos, który w Sewilli spędza sporą część życia. Urodził się co prawda pod Kordobą i pracuje w Madrycie, ale pomieszkuje też i tu, w otoczeniu arabsko-renesansowych pałaców, rzeźbionych w sześcioramienne gwiazdy sufitów i stiukowej geometrii. Kiedy w 1859 roku zostaje przyjęty do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Madrycie, swój inauguracyjny odczyt poświęca właśnie im. To kolejna historia o stwarzaniu świata słowem. Opisując „wyjątkowy, unikatowy styl, charakterystyczny dla hiszpańskiej cywilizacji”, Amador de los Ríos używa terminu, którego do tej pory nie zastosował w tym kontekście nikt. Proponuje, żeby arabsko-islamskie wpływy w sztuce i architekturze tworzonej w chrześcijańskiej Hiszpanii nazywać odtąd mudéjar. Nie jest to termin o zbyt miłej etymologii. Mudadżdżan – ci, którzy zostali. Albo po prostu: udomowieni. Tak nazywano w średniowieczu muzułmanów, którzy pozostali na ziemiach podbitych przez chrześcijan. Amador de los Ríos wychodzi z założenia, że to im – wykształconym w innej tradycji rzemieślnikom Hiszpania zawdzięcza wszystkie nieprawdopodobne sploty: arabskie inskrypcje w kościołach, podkowiaste łuki w synagogach, krzyżujące się romby na ścianach szlacheckich pałaców. Nie jest to argument niewinny. Amador de los Ríos pisze o sztuce, która „nie ma odpowiednika u innych południowych narodów, tak jak ekwiwalentu w żadnym z nich nie ma polityka tolerancji, która powołała do życia mudejarskich wasali Kastylii”. Mudéjar to styl, w którym jego zdaniem odbija się wielkość hiszpańskiego ducha: szczodrość chrześcijańskich patronów, którzy jako swoje przyjęli i przetworzyli dziedzictwo wcześniejszych mieszkańców tych ziem. Odkrywanie na nowo arabskiego i hebrajskiego dziedzictwa ma służyć hiszpańskiemu Narodowi, który w XIX wieku szuka sam siebie. Mudéjar to termin nieprecyzyjny i ufundowany na mylnych założeniach. Sprawa autorstwa wcale nie jest prosta. Wśród zleceniodawców i wykonawców praktycznie od początku są ludzie różnych wyznań i pochodzenia. Termin – z całym jego rozmyciem i żarłocznością, z jaką pochłania rozmaite zjawiska – przyjmuje się jednak bardzo szybko. Może nie jest doskonały, ale nazywa coś, czym przesycona jest cała Hiszpania. Tak samo żarłoczna jest jedenastowieczna Kastylia. Jest „ciągle przesuwającą się granicą”, „ruchomym i łatwo adaptującym się państwem”2. Kastylijczycy kultywują „kulturę bycia w drodze”, są nie tylko urodzonymi wojownikami, ale i wyjątkowo mobilnymi ludźmi. Wywodzą się z pierwszego północnego państwa, Asturii, skąd zapuszczają się coraz bardziej na południe. Pierwszą z al-andaluzyjskich stolic, którą odbijają z rąk muzułmanów, jest Tulajtula, Toledo. „Szaty zwykle zaczynają pruć się na brzegach, ale Al-Andalus rozdarła się od środka” – rozpacza w 1085 roku roku mędrzec i asceta Abu Muhammad al-Assal. Czego tu nie ma. Meczety. Pałace. Targi. Jedwab, kadzidło, perfumy, szkatułki z kości słoniowej i haftowane poduszki. Złote nici i drogie barwniki. „Przyprawiający o zawrót głowy teatr dóbr zdumiewających i egzotycznych”, cała wysublimowana miejska kultura, która na konkwistadorach z wciąż surowej północy musi robić niemałe wrażenie, Kastylia połyka rajskiego ptaka i sama obrasta w kolorowe pióra. Tkaniny, zasłony, siodła, puzderka, flakony – to podobne szczegóły zaczynają od teraz definiować język władzy. W „mauryjskich” jedwabiach każe się nawet pochować arcybiskup Toledo Rodrigo Jiménez de Rada – architekt antyislamskiej krucjaty i duchowy patron bitwy pod Las Navas de Tolosa w 1212 roku. „Są jak kociaki, które, jeżąc sierść, wyobrażają sobie, że ryczą jak lwy” – podsumowuje władców muzułmańskich państewek zwanych taifas współczesny krytyk. Kiedy rozpada się al-andaluzyjski kalifat i zanim na scenę wkroczą z Maghrebu Almorawidzi i Almohadzi, zostają właśnie one. Jest ich dwadzieścia jeden i są czymś w rodzaju rywalizujących z sobą miast-republik. Mają mało władzy i wielkie ambicje, zwłaszcza w czymś, co dziś określilibyśmy jako soft power: jakość życia, kulturalny mecenat. Przoduje w tym Iszbilija, miasto – jak Kurtuba – położone nad Gwadalkiwirem, które w XI wieku kradnie jej kulturalną, gospodarczą i symboliczną palmę pierwszeństwa. „Rozkosznie upływały nam dni, podczas gdy spało przeznaczenie” – wyznaje jej mieszkaniec, poeta Ibn Zajdun. Iszbilija rozkwita najpełniej pod rządami Al-Mutamida, również poety, autora – co zadziwiające w przypadku polityka – całkiem dobrych wierszy, jak ten napisany już na wygnaniu w Maghrebie: Mówię moim łańcuchom Nie rozumiecie? Poddałem się wam. Dlaczego więc nie macie litości, zmiłowania? Wypiłyście moją krew. Żywicie się moim ciałem. Nie kruszcie chociaż moich kości. Poezji nie tworzy Ferdynand III, ale i on umie docenić miasto, które niebawem przemianuje na Sewillę. Nawiasem mówiąc, jego podbój odbywa się według klasycznego al-andaluzyjskiego scenariusza: kastylijską armię wspiera pięciuset jeźdźców przysłanych przez Muhammada ibn Nasra, emira Granady. To, w jaki sposób Ferdynandowi i jego potomkom udziela się atmosfera tych ziem, można dziś sprawdzić w sewilskiej katedrze, gdzie znajduje się jego grób. Gotycka katedra Najświętszej Marii Panny – jedna z największych w Europie – została zbudowana na miejscu wielkiego meczetu, z którego pozostało dziś pomarańczowe patio i stumetrowa La Giralda, były minaret przerobiony na imponującą kościelną wieżę. Dezorientacja także i tutaj jest moją towarzyszką. Przez jakąś godzinę krążę po kościele w poszukiwaniu grobowca Ferdynanda III, odbijając się od grobu Kolumba i monumentalnego drewnianego ołtarza z tysiącem figur. Wreszcie kapituluję i proszę o pomoc miłą panią z informacji. Inne wejście – słyszę. Okrążam więc budynek i udaję, że jestem kim innym, bo kaplica królewska nie jest miejscem dla turystów. Na modlitwę? – pyta ochroniarz, groźnie marszcząc brwi. Kaplica jest stosunkowo niewielka, łatwo ogarnąć ją wzrokiem – nawet znad rzekomej modlitwy. Ale choć bardzo wytężam wzrok, także i tutaj nigdzie nie dostrzegam tego, czego szukam. Na wszelki wypadek jeszcze raz dyskretnie okrążam kaplicę. Nic. Dopiero potem doczytuję, że „to” pozostaje ukryte przed wzrokiem zwiedzających, to jest modlących się. Zabudowane, przykryte i przysłonięte, jakby nie było się czym chwalić, że szczątki obwołanego świętym Ferdynanda III spoczęły w sarkofagu, który na każdym z boków ma mniej więcej ten sam tekst: „Tutaj leży najzacniejszy z królów, Don Ferdynand, pan Kastylii, Toledo, Leonu, Galicji, Sewilli, Kordoby, Murcji i Jaenu (…). Najuczciwszy, najbardziej prawdomówny, najsilniejszy, najszczerszy, najśmielszy, najdumniejszy, najskromniejszy i najbardziej bogobojny”. Na każdym z boków tekst wyryto w innym języku: po łacinie, w romance, po arabsku i hebrajsku, czyli wszystkich językach, jakimi mówili nowi i starzy poddani Ferdynanda, do odpowiedzialności za których się poczuwał. – Można go zobaczyć cztery razy do roku – tłumaczy ochroniarz, wcale nie tak groźny, jak się wydawało. Fragment pochodzi z książki "„Lajla znaczy noc” Aleksandry Lipczak (wyd. Karakter). Książka swoją premierę miała podczas warszawskiego Big Book Festiwal.
Zobacz, gdzie toczy się akcja „Gry o tron”. Znasz te miejsca z wakacji
Premiera ostatniego sezonu„Gry o tron” już w tym roku 2019 roku. Dlatego przygotowaliśmy wyprawę, podczas której będziecie rozkoszować się serialowymi plenerami. Oto przegląd tych najpiękniejszych.
Niegdyś bogaciła się na morskim handlu, dziś czerpie zyski z zachwytu, jaki budzą Flamenco, korrida i zabytki
1. Dzień Żar – to słowo najlepiej opisuje Sewillę. W mieście, gdzie mężczyzn uwodziła Carmen, a kobiety – Don Juan, uczucia, podobnie jak pogoda, nigdy nie bywają letnie. Uwodzi też sama Sewilla: zapachem pomarańczy, rytmem flamenco i radością. Ale, jak każda kochanka, stawia warunki. Kto tu przyjeżdża, musi poddać się rytmowi jej życia – rozleniwionego skwarem, powolnego, ze świętą porą sjesty. To całkowicie zrozumiałe w miejscu, gdzie latem temperatura dochodzi do 50°C! Zobacz album justynaz1 - to osoba ze społeczności NG, która była w Sewilli. Zapraszamy do galerii zatytułowanej Andaluzja Śladami Kolumba, Don Juana i Carmen 1. Katedra Katedra będzie tak wielka, że okrzykną nas szaleńcami – zapowiedział architekt Alonso Martínez, przystępując do jej budowy w 1434 r. I rzeczywiście, katedra św. Marii w Sewilli jest największą gotycką świątynią na świecie. Paryska Notre Dame mogłaby przespacerować się w niej z podniesioną głową. My też jej nie opuszczajmy – choćby po to, by nie uronić nic z przepychu wnętrza. Na sam tylko główny ołtarz zużyto 2,5 t złota z Nowego Świata! Ponoć fundamenty kościoła pokrywają się z murami meczetu Almohadów. Sewillą bowiem przez ponad 500 lat władali muzułmanie. Dopiero w 1248 r. zdobył ją chrześcijański król Ferdynand III. Władcę pochowano w Kaplicy Królewskiej. Zobaczymy w niej też gotycką figurę Virgen de los Reyes, patronki miasta. Drewniana postać ma w swojej garderobie aż pięć drogocennych płaszczy, a wewnątrz korpusu – mechanizm, który porusza rękami i głową. Nieopodal trumnę Krzysztofa Kolumba niosą na ramionach posągi królów Kastylii, Leonu, Nawarry i Aragonii. W Patio de los Naranjos oszałamiająco pachną pomarańczowe drzewka, szemrze woda i nawet turyści ściszają głos tak, że słychać trzepot gołębich skrzydeł. Jeśli chciałbyś pojechać do Hiszpanii i zobaczyć jej piękne zabytki, to zapraszamy do systemu rezerwacji na NG. 2. La Giralda La Giralda jest symbolem Sewilli. Na szczyt 97,5-metrowej wieży katedralnej wychodzimy łagodnymi pochylniami. W XII w. muezin konno pokonywał tę trasę i z góry wzywał wiernych na modlitwę. Minaret nadbudowany na kwadratowej dzwonnicy wizygockiego kościoła był wówczas architektonicznym hitem. Podobne wyrosły m.in. w Marrakeszu i Rabacie, którymi również władali kalifowie z dynastii Almohadów. Na szczycie Giraldy od XVI w. stoi wiatrowskaz Giraldillo, czyli 7-metrowy posąg kobiety uosabiającej triumfującą wiarę. To jemu budowla zawdzięcza swoje miano, bo girar po hiszpańsku znaczy „obracać się”. 3. Archiwum Indii Archiwum Indii założone w 1785 r. gromadziło dokumenty dotyczące hiszpańskich kolonii. W jego zbiorach kryją się prawdziwe biblioteczne skarby: podanie o pracę Cervantesa, bulla papieża Aleksandra VI dzieląca wpływy w Nowym Świecie, dzienniki Kolumba, pisma Magellana, raporty z podbojów (i rzezi) Ferdynanda Cortesa i Francisca Pizarra… Ponad 83 mln cennych kartek i 8 tys. map jak lep na muchy przyciąga uczonych z całego świata. Podobno, gdyby wszystkie półki archiwum ustawić w jednym rzędzie, ciągnęłyby się na długość 9 km. 4. Reales Alcázares Reales Alcázares to najstarszy wciąż zamieszkiwany zespół pałacowy w Europie. Z jego apartamentów korzystają członkowie hiszpańskiej rodziny królewskiej. Przechadzka wśród arkad, misternie rzeźbionych kolumienek, kamiennych arabesek i patios zajmie nam około pół godziny. Przez Bramę Lwa i Salę Sprawiedliwości dochodzimy do Patio del Yeso. Wydaje się, że tworzą go nie kamienne mury, lecz delikatna koronka. Zieleń drzewek współgra z wodą sadzawki, w której odbijają się budowle pamiętające kalifów. Dalej jest Patio de la Montería – stąd wyruszały królewskie polowania. Dookoła wznoszą się najważniejsze budowle Alkazaru. W Kwaterach Admiralskich Krzysztof Kolumb zdawał pierwszą relację po powrocie z Ameryki, a w kaplicy gmachu modlił się przed Madonną Żeglarzy Ferdynand Magellan, zanim ruszył w rejs dookoła świata. Obok wznosi się pałac w stylu mudejar – najbardziej bajkowe miejsce w Alkazarze. Zwłaszcza jego Patio de las Doncellas (Dziedziniec Dziewic) wygląda jak z Baśni tysiąca i jednej nocy. Wbrew pozorom nie jest to pozostałość po muzułmańskich władcach Sewilli – dziedziniec powstał w XIV w. Salon Ambasadorów zachwyca cedrowym, bogato zdobionym sklepieniem, które symbolizuje wszechświat. Człowiek czuje się tu jak wewnątrz złotego jajka albo w jaskini pełnej drogocennych stalaktytów… 5. Ogrody Alkazaru To największe późnogotyckie ogrody w Europie! Pokryte płatkami kwiatów alejki wiją się w cieniu palm, oleandrów, mirtów i tui, wśród tarasów, pawilonów, altanek i rzeźb. Rześkie i wilgotne powietrze przesycone jest zapachem kwiatów. Pierwszemu z ogrodów patronuje Merkury, kolejne noszą imiona: Troi, Kwiatów, Tańca… Można też zabłądzić w renesansowym żywym labiryncie albo zajrzeć do chłodnych podziemnych cystern Łaźni Maríi Padilli, legendarnej kochanki króla Piotra Okrutnego. 6. Dzielnica św. Krzyża Dzielnica św. Krzyża (Barrio de Santa Cruz) wyrosła na miejscu dzielnicy żydowskiej. Tutaj zobaczymy prawdziwe andaluzyjskie miasto, gdzie z żelaznych balkonów zwisają kwiaty, biel tynków aż razi oczy, w bramach kryją się ocienione patia z sadzawkami, a plakaty wieszczą korridę. Mijamy maleńkie place, a w wąskich pasażach odkrywamy legendy, jak tę z calle (ulicy) Susona. Mówi ona o żydowskiej dziewczynie, która z miłości do chrześcijanina zdradziła spisek własnego ojca. W ramach pokuty kazała po śmierci przybić swoją czaszkę do muru domu. Plątanina uliczek doprowadza nas na plaza de los Venerables. Przed barokowym Szpitalem dla Sędziwych Księży ledwie mieszczą się kawiarniane stoliki, przy których kobiety trzepoczą wachlarzami. Jeśli gdzieś mamy spotkać ducha Don Juana, to właśnie tu. Ceramiczne azulejos na okolicznych budynkach powoli zdradzają jego historię: urodził się w domu przy sąsiedniej calle Justino de Neve 2, jadł i pił w pobliskiej Hostería del Laurel, za rogiem, na plaza Dona Elvira, mieszkała jego narzeczona Dona Inés. Natomiast na plaza de los Refinadores Don Juan osobiście zadziera nos na pomniku. 7. Real Fábrica Real Fábrica de Tabacos Azulejos na murze głoszą, że tutaj pracowała legendarna Carmen z opery Bizeta. W XVIII w. rzeczywiście były tu zakłady tytoniowe, gdzie wiele urodziwych Cyganek zwijało cygara na swych kształtnych udach. Teraz ich miejsce zajęły nie mniej urodziwe studentki, bo budynek należy do Uniwersytetu w Sewilli. Co stało się z Cygankami? Cóż, jeśli spędzimy tę noc w lokalach Dzielnicy Św. Krzyża, być może zatańczą dla nas flamenco, na przykład w słynnej Carboneríi, czyli Węglarni, przy calle Levies. 2. Dzień Korrida i taniec to największe namiętności sewilczyków. Wybitnych toreadorów wielbią niczym gwiazdy rocka. Nocami knajpy Triany tętnią niespokojnym rytmem gitar i kastanietów. Ale Sewilla ma też czarną legendę stolicy inkwizycji Szlakiem Korridy, flamenco i inkwizycji 8. Plaza de San Francisco Plaza de San Francisco ma krwawą historię. Przez 300 lat toczyły się tu procesy o czary i herezje. Tylko w ciągu pierwszych 10 lat istnienia hiszpańskiej inkwizycji skazano na śmierć 700 osób! Żar gorącego miasta podsycały stosy płonące na Prado de San Sebastian, w pobliżu parku Maríi Luisy. W zamku San Jorge na Trianie rezydował najsłynniejszy inkwizytor – Tomasz Torquemada, zwany Antychrystem. Dziś na szczęście nic nie zostało z tej posępnej atmosfery. Wychodzące z plaza de San Francisco ulice Sierpes i Tetuán kuszą witrynami ekskluzywnych sklepów. Do zakupów zachęcają również azulejos. Sztuka produkcji tej artystycznej glazury przywędrowała do Andaluzji wraz z Maura-mi. Słowo az-zulayj znaczy po arabsku „mały kamyk”. Płytki układają się w obrazy zarówno święte, jak i świeckie. Przy calle Tetuán zachowała się nawet ceramiczna reklama samochodu marki Studebaker z 1926 r. 9. El Arenal Do dzielnicy korridy dotrzemy, okrążając od zachodu Barrio de Santa Cruz. Może wstąpimy do jednego z tutejszych starych, zadymionych barów? Ich ściany oblepione są fotografiami toreadorów i świętymi obrazkami Dziewicy z la Macarena. Goście rzucają niedopałki papierosów wprost na podłogę, a kelnerami są tam tylko i wyłącznie mężczyźni o czarnych, zaczesanych do tyłu włosach, tak mocno wysmarowanych pomadą, że grzebień zostawia w nich ślad. – Que quiere? (Czego chce?) – pytają bezceremo-nialnie. Może zamówimy andaluzyjski rarytas, rabo del toro, czyli byczy ogon, pokrojony na kawałki i ugotowany z liściem laurowym w sosie pomidorowym? A może po prostu napijemy się mocnej, słodkiej jak ulepek kawy ze skondensowanym mlekiem, którą nazywają tu el café bombon? Posileni ruszamy dalej. Nie bójmy się zabłądzić. Splątane uliczki El Arenal same zaprowadzą nas do areny. 10. Korrida Korrida to nie pojedynek, lecz rytuał, a jedną z jego najważniejszych „świątyń” jest Plaza de Toros de la Real Maestranza. Najstarsza w Hiszpanii arena powstawała w latach 1749–1881. Jej widownia liczy 14 tys. miejsc – tanich w skwarze, drogich w cieniu. Walki zaczynają się około godziny 18.00 lub 19.00. Wcześniej możemy zwiedzić muzeum, gdzie przechowuje się m.in. kapę pomalowaną przez Picassa. Na ścianach wiszą łby najwaleczniejszych byków, a między nimi – głowa krowy. To Islera, matka buhaja, który zabił na arenie legendarnego toreadora Manuela Rodrígueza, zwanego Manolete. Hodowca ją uśmiercił, by nie rodziła więcej torerobójców. Wejdźmy też do kaplicy, w której toreadorzy modlą się przed walką. 11. Nad Gwadalkiwirem Nad Gwadalkiwirem unosi się zapach wilgoci i mułu. Wielka rzeka powoli toczy swoje burożółte wody do Oceanu Atlantyckiego. Jest żeglowna, co ściągnęło niegdyś na miasto najazd wikingów, a dziś czyni Sewillę jedynym rzecznym portem Hiszpanii. Mijamy wycieczkowe statki i pordzewiałe nowoczesne rzeźby, ustępujemy miejsca rowerzystom i biegaczom. Bulwary prowadzą nas na południe, ku niewysokiej, 12-ściennej Złotej Wieży. Swą nazwę budowla zawdzięcza złotym azulejos, które ponoć dawniej pokrywały jej mury. Powstała w XII w. za panowania muzułmańskich Almohadów. Obecnie mieści się w niej Muzeum Morskie 12. Park Maríi Luisy Park Maríi Luisy kusi w upalny dzień zielonymi połaciami, które kryją muzeum archeologiczne oraz Muzeum Sztuk i Zwyczajów. Błądzimy w cieniu akacji i wiązów, a za przewodnika mamy pawia z nieco wyskubanym ogonem. I tak za ptaszyskiem trafiamy na plaza de Espana. Gigantyczna przestrzeń zamknięta półkolistym gmachem jest Hiszpanią w miniaturze. Wszystko ma tu swój symboliczny wymiar: łuk oznacza czuły uścisk, w jakim Hiszpania trzyma swe zamorskie kolonie, 500-metrowy kanał to morska droga ku Ameryce, a cztery przechodzące ponad nim mostki symbolizują królestwa Kastylii, Leonu, Aragonii i Nawarry. Kompozycje z azulejos przedstawiają mapy, herby i ważne wydarzenia ze wszystkich prowincji kraju. Wygląda znajomo? Może dlatego, że kręcono tu sceny do Lawrence’a z Arabii i drugiego epizodu Gwiezdnych wojen, Ataku klonów. 13. Triana Triana leży na prawym brzegu Gwadalkiwiru. Niegdyś była dzielnicą Cyganów, ojczyzną marynarzy (m.in. Rodriga de Triana, który jako pierwszy dostrzegł ziemię Ameryki), garncarzy, toreadorów i muzyków. Za mostem, na plaza del Altozano, wita nas Juan Belmonte, urodzony w Trianie torero, o którym Hemingway pisał, że ma w walce zimną, namiętną i wilczą odwagę. Po przeciwnej stronie placu zaczyna się calle San Jorge, gdzie zobaczymy pozostałości ponurego zamczyska, w którym od 1481 r. mieściło się więzienie inkwizycji. Ślady zamku powoli zadeptuje tłum ściągający na znajdujące się tu wielkie targowisko Plaza de Abastos. Triana nie pozwala jednak na ponure rozmyślania. Późne słońce odbija się w wielobarwnych azulejos, jest kolorowo i pstrokato, gwarnie. Tuż przy Callejón de la Inquisición od XIX w. działa najstarszy w Sewilli warsztat ceramiki Santa Ana. Nagle z jednego z okien słyszymy rzewną balladę śpiewaną pewnie przez gospodynię domową charakterystycznym chrapliwym głosem. Tak brzmi prawdziwe flamenco. Kto wie, może kobietę ochrzczono w kościele Santa Ana na calle Pureza? Podobno kogo poleje się wodą z tamtejszej chrzcielnicy, tego głos nabierze smutnej i zadziornej barwy, którą posiadają najwięksi śpiewacy flamenco. 14. Sevillanas Sevillanas tańczy się w parach przy wesołych czterozwrotkowych piosenkach. Dobrą okazją, by zobaczyć, jak wygląda ten sewilijski taniec, jest kwietniowa Feria de Abril, kiedy Hiszpanie spontanicznie wykonują go na ulicach. 15. Flamenco Flamenco narodziło się w Andaluzji, a Sewilla z wdziękiem pełni funkcję jego stolicy. Jest tu kilkanaście szkół tego tańca, a przy calle Manuel Rojas Marcos 3 mieści się Museo del Baile Flamenco (Muzeum Flamenco). Jeśli chcemy zobaczyć dobry pokaz, nie szukajmy młodych tancerek. Starsze kobiety może trochę zaskakują swym mocnym makijażem i czarną farbą maskującą siwe włosy… ale zaczekajmy, aż zaczną tańczyć. Zrobią to tak, jakby chciały obcasami rozbić w pył drewnianą podłogę i zamieść cały świat falbanami spódnicy! Skoro jesteśmy w Trianie i właśnie zapada noc, poszukajmy dobrego tablao. Może La Taberna przy calle Duarte albo La Anselma, calle Pagés del Corro 49? Zamówmy wino i dajmy się unieść flamenco. Przed nami jeszcze cała noc…
Jest tu wszystko, co w Hiszpanii najlepsze – Flamenco, korrida, arabskie pałace i pobielone pueblos. To ojczyzna czarnookich Cyganów, matadorów, sangrii i zalanych słońcem plaż Costa del Sol.
Niekończąca się fiesta Ten egzotyczny świat leży w połowie drogi między Afryką i Wschodem. Maurowie nazwali go z arabska „Al- Andalus”, kraj na Zachodzie, kiedy objęli go we władanie na prawie 800 lat (711–1492 r.). Ale Pete Medina, nasz gadatliwy towarzysz i niezastąpiony przewodnik, upiera się, że nazwa może też pochodzić od Vandalus, starożytnego ludu germańskiego, który najechał i złupił Hiszpanię, a potem Afrykę Północną i Italię. Andaluzja to przedziwne pomieszanie płodności (urodzajne równiny dają trzy zbiory w roku) z jałowością wapiennych sierras, gdzie najstarsi mieszkańcy nie pamiętają, by spadła choć kropla deszczu. W dolinie rzeki Gwadalkiwir odnotowano najwyższą temperaturę w Europie Zachodniej (ponad 45°C), ale po kilku godzinach jazdy samochodem w Sierra Nevada podziwiamy ośnieżone szczyty. Z najwyższego, Mulhacen (3478 m n.p.m.), widać góry Rif w Maroku. Latem największy tłok panuje jednak na wybrzeżu Costa del Sol, ciągnącym się od Malagi aż po Gibraltar. Co ludzi tu przyciąga? Słońce przez 325 dni w roku, a może 160 km zatoczek i plaż? Drobne, szare kamyczki zamiast złocistego piasku nie wyglądają zachęcająco. Ana Moya z miejscowego Patronato de Turismo zapewnia jednak, że plaże i kąpieliska są bardzo czyste. Każdego roku na ochronę środowiska naturalnego przeznacza się miliony euro. A gdyby wyschło morze, będzie się można kąpać w oliwie najwyższej jakości – wskazuje rozpostarte przy drogach gaje oliwne. 30 lat temu Costa del Sol zauroczyło Anglików. Wkrótce w Torremolinos zaczęły wyrastać hotele przypominające drapacze chmur. Uciekamy z tego turystycznego molocha do spokojniejszej Fuengiroli, do Cabopino z piaszczystą plażą dla nudystów, i eleganckiej Marbelli. – Marbella jest równie droga jak Saint-Tropez – studzi nas Pete. – Jeździ po niej więcej rolls-royce’ów niż w jakimkolwiek innym mieście Europy. No, może z wyjątkiem Londynu! – śmieje się i radzi pilnować portfeli, bo złodziei w tym pięknym kurorcie też nie brakuje. Wypatrujemy, czy na horyzoncie nie pojawi się przypadkiem Mick Jagger, Sean Connery, Julio Iglesias lub Elizabeth Taylor, którzy mają tu letnie domy. Wszystkie rezydencje Marbelli przebija jednak pałac dawnego króla Arabii Saudyjskiej Fahda, będący wierną repliką Białego Domu. Jedziemy na wschód, do modnej Benalmadeny, o której mówią: „luksus, ale na przeciętną kieszeń”. Dla żeglarzy to raj, znajdą tu największy port jachtowy świata, z tysiącem stanowisk! A w samym środku – Park Podwodny, gdzie można podziwiać powabne meduzy, malutkie koniki morskie, groźne rekiny. Wpływamy do portu cichą motorówką, krążymy kanałami jak w Wenecji. Przy nabrzeżu hotele o fantazyjnych kształtach, styl andaluzyjski miesza się z orientalnym. Wraz z zapadnięciem zmroku wszystko wygląda jak w „Baśni tysiąca i jednej nocy”. Gdy znudzi się plaża, można zrobić wypad do Malagi. Na pierwszy rzut oka miasto nie robi dobrego wrażenia. Hałas, zatłoczone ulice, korki. Ale cierpliwie podążamy za Pete. Krążymy po starówce, zadzieramy głowy, aby zobaczyć wieżę XVI-wiecznej katedry. Przed wejściem mała rzeźba patronki miasta Santa Maria de la Victoria upamiętniająca zwycięstwo nad Arabami w 1487 r. W kościele baptystów tabliczka na marmurowej chrzcielnicy informuje, że w 1881 r. został tu ochrzczony najsłynniejszy mieszkaniec Malagi – Pablo Ruiz Picasso. Nieco dalej, przy Plaza de la Merced, można odwiedzić rodzinny dom artysty. W pobliżu znajduje się Muzeum Picassa. Wśród zbiorów rysunki i obrazy malarza z czasów młodości. Uwagę przykuwają portrety siostry Loli z lalką, pierwszej narzeczonej Fernande, i Paulo, 4-letniego syna malarza. Ale dość zachwytów, przed zmierzchem chcemy jeszcze obejrzeć Alcazabę, arabski zamek górujący nad miastem. W blasku zachodzącego słońca wygląda magicznie. Stąd ścieżką prowadzącą przez ogrody, wśród pnączy i arabskich studni, można wejść jeszcze wyżej, do Gibralfaro, drugiego zamku Maurów. Z obronnych murów widać Malagę, arenę do walki byków, port wypełniony statkami. Malaga pięknie wygląda nocą. Calle Marquez de Larios, najbardziej elegancka ulica Andaluzji, magicznie lśni w blasku latarni. Chłopaki żonglują pochodniami, ktoś tańczy, dziewczyny rozłożyły na ziemi stragan z metalową biżuterią. Z Costa del Sol ruszamy na podbój „pueblos blancos”, białych miasteczek. Dopiero tutaj zaczyna się prawdziwa Andaluzja. W pueblos życie płynie wolno. Białe domy, przyozdobione niebieskimi kafelkami (pozostałość arabska), toną w kwieciu bugenwilli i pelargonii. Kobiety, po całodziennej krzątaninie w obejściu, wieczorem przysiadają na progu domów. W tym czasie mężczyźni kierują się do barów, gdzie grają w domino lub karty. Monotonię przerywa niedziela. Tego dnia wiele andaluzyjskich rodzin je śniadanie w tawernach. Obowiązkowo zamawiają „churros con chocolate” – drożdżowe racuchy z budyniem czekoladowym, a do tego słodką anyżówkę, wspaniałą na kaca. Najciekawsze „pueblos” leżą w trójkącie: Malaga – Algeciras – Sewilla. W środku tego górzystego regionu znajduje się wspaniała Ronda, położona na poszarpanych skałach, przecięta głębokim jarem El Tajo, wyżłobionym przez rzekę. Oba brzegi spina XVI wieczny most Puente Nuvo, po którym co chwila pędzą bryczki z turystami. W Rondzie można zobaczyć kilka zabytkowych pałaców, jeden z nich – Casa de Mondragon, prawdopodobnie należał do arabskich władców. Koniecznie trzeba też odwiedzić miejscową arenę (wstęp 5 euro), która ruszyła w 1781 r. i uchodzi za jedną z najstarszych w Hiszpanii. Najlepiej przyjechać podczas wrześniowej „corrida goyesca”, gdy wszyscy matadoros i toreros zakładają XVIII-wieczne stroje. Pete mówi, że każdy matador marzy, by tutaj wystąpić. Miejscowy styl walki, surowszy niż w innych częściach Andaluzji, stworzył słynny Pedro Romero (zmarł śmiercią naturalną w 1839 r.). Zrobił silne wrażenie na Goyi, który poświęcił mu kilka swoich płócien. Przy arenie można się posilić. Restauracja nazywa się „Pedro Romero”, ściany zdobią fotografie wielkich torreadorów, specjalnością jest ogon byka. W południe atmosfera trochę senna, kelnerzy dają do zrozumienia, że korrida nie jest tak popularna jak dawniej, a Hiszpanie zrobili się leniwi. Zamiast wieczornego spaceru „paseo” lub wyjścia do kawiarni wolą siedzieć w domu przed telewizorami. Na naszym szlaku jeszcze Antequera, urocza Cabra. I miasta, bez których czar Andaluzji pryska: Grenada, Sewilla, Kordoba. Uliczki Santa Cruz, malowniczego starego miasta Sewilli, są wąskie, więc prażące słońce dochodzi tu rzadko. – Signora, może powróżę z ręki? – namolnie proponują swoje usługi Cyganki. Spoglądamy do góry, by zobaczyć czubek stumetrowej wieży Giralda (wiara), z której za Maurów muezzin wzywał wiernych do modłów. Obok stoi gigantyczna katedra, wzniesiona na miejscu dawnego meczetu: kilkadziesiąt kaplic, wspaniałe prezbiterium, nagrobek Kolumba – trumnę niesie czterech żałobników, uosabiających cztery królestwa: Kastylii, Leonu, Aragonii i Nawarry. Spod katedry pędzimy do alkazaru. Jego architekci najwyraźniej nie szczędzili wysiłku, by stworzyć czarującą rezydencję władców Sewilli. Co krok aromatyczne ogrody, chłodne dziedzińce wyłożone kafelkami, szemrzące fontanny. Z zachwytem stąpamy po komnatach pełnych misternych zdobień. Wąskim korytarzem dochodzimy do Patio de las Doncellas, Dziedzińca Panien, nazwane-go tak na cześć 100 dziewic oddawanych co roku królom mauretańskim jako haracz od chrześcijan. Gdzieś tu zapewne Kolumb z królową Izabelą omawiał wyprawy do obu Ameryk. Z tego miejsca wcześniej władał Sewillą al-Mu’tadid, który zasłynął z tego, że w haremie trzymał 800 kobiet i kazał zdobić tarasy pałacowe kwiatami sadzonymi w czaszkach swoich wrogów. Z pałacu bezlitosnego sułtana zachował się tylko fragment murów. Historia sama wyrównuje rachunki. Kordoba to inne klimaty. To przede wszystkim Mezquita, najpiękniejszy meczet, jaki kiedykolwiek udało się Arabom postawić na Półwyspie Iberyjskim. Las ponad 850 kolumn z granitu, jaspisu i marmuru dzielących salę modłów na 19 naw robi piorunujące wrażenie. W środku półmrok, dopiero po chwili oczy przyzwyczajają się do ciemności. Wobec tak imponującego dzieła trudno powstrzymać zachwyt. Gdyby nie było Mezquity, Kordoba i tak potrafiłaby zauroczyć, uważa Pete. Podziwiamy wspaniałe place i piękne patia. – Muzułmanie założyli tu swój emirat, a potem niezawisły od Bagdadu kalifat – mówi nasz przewodnik. – Był to wówczas najlepiej zorganizowany ośrodek nauki i sztuki, promieniujący na cały Zachód. Kiedy Paryż i Londyn wyglądały jak wioski, Kordoba była już milionową metropolią. Grenada to przede wszystkim najwspanialszy arabski pałac w Alhambrze, wciąż świadczący o potędze ostatniego królestwa Maurów w Hiszpanii. Choć droga ostro pnie się w górę, nie brak turystów pragnących dojść do Alhambry piechotą. Rześki poranek zagrzewa do marszu. Słychać śpiew ptaków i wszystkie języki świata. Tą samą drogą pędzili kiedyś sułtani na koniach: przezorny Ibn Ahmar z rodu Nasrydów, który uczynił z Grenady stolicę swego państwa. Przed nami XIV-wieczny, monumentalny zamek wzniesiony z rdzawej cegły – „al-Hamra”, po arabsku „czerwony”. Surowa budowla na wzgórzu, prawie pozbawiona dekoracji, niczym nie zdradza piękna skrywanego za wysokim murem. „Życie, które w innych częściach Europy traktowano jak przygotowanie do śmierci, tutaj uważano za coś pięknego i niezwykłego. Uszlachetniano je rozwojem nauki i czczono, rozkoszując się przyjemnościami, jakie ze sobą niosło” – pisał Jan Moris w książce „Hiszpania”. W zawiłym układzie komnat i sekretnych przejściach orientuje się tylko Francisco, lokalny przewodnik. Pewnie prowadzi do Seraju, gdzie przyjmowano poselstwa i wyjątkowych gości. – Ta część pałacu była dziełem Jusfusa I, romantycznego, mądrego władcy. Niestety, został on zasztyletowany przez szaleńca podczas modlitwy w meczecie – dodaje. W głębi okazała sala tronowa, zwana Salonem Ambasadorów. Na ścianach mozaiki „azulejos”. Cedrowe sklepienie w kształcie kopuły wyobraża siedem sfer niebieskich muzułmańskiego kosmosu. – Każdy muzułmanin po śmierci, jak każe tradycja, przechodzi przez niebo szmaragdowe, niebieskie, srebrne, złote i perłowe. Dopiero na końcu czeka go raj, czyli siódme niebo – wyjaśnia Francisco. W Koranie raj jest opisany jako bujny, ocieniony ogród, przez który przepływa orzeęwiająca rzeka. Delikatny wiatr porusza konarami drzew, pod którymi w cieniu baldachimów z liści odpoczywają „szczęśliwcy”. Taki obraz pasuje do Generalife, ogrodu i letniego pałacu sułtana sąsiadującego z Alhambrą, dokąd panujący uciekali od dworskich intryg. Stąd wyruszamy też do arabskiej dzielnicy Albaicin. Wzdłuż brukowanych uliczek za wysokim murem stoją mauretańskie wille. Najlepiej przyjść tu wieczorem i wspiąć się na plac San Nicolas. W promieniach zachodzącego słońca, wśród pachnących jaśminów, podziwiamy niezapomniany widok Alhambry. Błędem byłoby nie zobaczyć występów flamenco w restauracjach na Sacramonte. Tańczą tam najlepsze cygańskie zespoły. Sadowimy się na krzesłach jak najbliżej estrady. Kruczowłose tancerki wirują spódnicami, śpiewają o zdradzie, miłości i posyłają w stronę widowni płomienne spojrzenia. Pisał o nich kompozytor Emanuel Chabrier: „Ach te oczy, te kwiaty w ich cudnych włosach, te szale wokół talii, te stopy wystukujące zmieniające się ciągle rytmy, te drżące ramiona. Ole! Ole!”