Świat zakupów ma nowego lidera. Kiedyś Paryż, dziś… zupełnie inny kontynent
Przez dziesięciolecia Paryż uchodził za najważniejszy punkt na mapie światowej mody, a podróżni przyjeżdżali tu po rzeczy, których nie dało się kupić nigdzie indziej. Dziś ten porządek wyraźnie się zmienia. Rosnąca siła marek z Azji i tempo, w jakim rozwijają się tamtejsze miasta, sprawiają, że to właśnie one stają się nowym centrum zakupowych trendów – bardziej dynamicznym, nowocześniejszym i bliższym temu, czego szukają współcześni trendsetterzy.
Najnowsze wyniki plebiscytu „Condé Nast Traveler” pokazują, że ranking najlepszych miast na zakupy wygląda dziś inaczej, niż jeszcze kilka lat temu. W tegorocznym zestawieniu aż połowę miejsc zajmują metropolie Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej, czyli regionu, który w ostatniej dekadzie wyznaczył kierunek zmian w modzie, handlu i trendach konsumenckich. To tam rozwijają się dzielnice skupiające młode marki, innowacyjne domy towarowe i targowiska, które przyciągają zarówno lokalnych twórców, jak i międzynarodowe brandy. W efekcie to właśnie Azja zaczyna dominować w zestawieniach miejsc, w których zakupy stają się doświadczeniem samym w sobie, a Paryż – choć wciąż ważny – stopniowo traci pozycję niekwestionowanego lidera. Najlepsze miasta na świecie dla miłośników zakupów W tegorocznym zestawieniu pierwsze miejsce zdobył Seul. To właśnie tu tradycja spotyka się z futurystyczną innowacją, co sprawia, że stolica Korei jest dziś jednym z najbardziej dynamicznych punktów na mapie światowej mody. Na słynnym targu Gwangjang, między straganami pełnymi jedwabiu i lokalnych wyrobów, można obserwować codzienny rytm miasta. Tymczasem kilka kilometrów dalej, w Seongsu-dong (dzielnicy określanej czasem „koreańskim Brooklynem”) powstają koncepty, w których zakupy łączą się z prezentacjami nowych kosmetyków i lokalnych marek. Z kolei w Myeongdong (najpopularniejszej dzielnicy handlowej Seulu) w sklepie Olive Young oferta zmienia się niemal z tygodnia na tydzień, a marka prezentuje odwiedzającym najnowsze trendy pielęgnacyjne. To właśnie taka różnorodność sprawia, że Seul stał się kierunkiem, do którego wielu turystów przylatuje z niemal pustą walizką. Drugie miejsce zajął Singapur, słynący z perfekcyjnie zorganizowanej infrastruktury handlowej. Orchard Road (najważniejsza ulica zakupowa miasta) przyciąga wielopoziomowymi domami towarowymi i luksusowymi butikami, które oferują chwilę wytchnienia od tropikalnego klimatu. W dzielnicy Chinatown działają pracownie rzemieślnicze odnawiające elementy architektury, a w Kampong Gelam funkcjonują atelier tworzące tradycyjne stroje Peranakanów. Co więcej, gdy zapada wieczór, Singapur zamienia się w miasto nocnych zakupów – można tu znaleźć liczne stoiska z jedzeniem, jak i całodobowe centra handlowe w Little India. Trzecie miejsce przypadło Tokio, które od lat zachwyca szerokością oferty – od luksusowych marek po unikatowe sklepy vintage. Ginza (najbardziej prestiżowa dzielnica handlowa miasta) słynie z flagowych butików największych światowych marek, Harajuku przyciąga miłośników mody ulicznej i młodych projektantów, a Koenji i Shimokitazawa stały się zagłębiem butików sprzedających starannie wyselekcjonowaną odzież z drugiej ręki. Tokio oferuje również niezwykle rozwinięty segment rzemiosła – od małych sklepów z ręcznie robioną ceramiką, po zakłady, w których od lat wytwarza się tradycyjne akcesoria. To właśnie to połączenie nowoczesności z tradycją sprawia, że miasto utrzymuje pozycję jednego z najciekawszych miejsc na zakupy na świecie. Światowe centra zakupów. Jak wypadły kolejne miasta w rankingu? Choć w pierwszej trójce dominują miasta azjatyckie, w dalszej części zestawienia pojawiają się kierunki o zupełnie innym charakterze. Hongkong (zajmujący czwarte miejsce) łączy futurystyczne galerie handlowe z targami ulicznymi, dzięki czemu zakupy stają się tu doświadczeniem angażującym wszystkie zmysły – od luksusowych butików, po nocne bazary pełne jedzenia i drobnych wyrobów rzemieślniczych. Paryż, który przez dekady nie miał sobie równych jako stolica mody, nadal przyciąga miłośników klasyki i rzemiosła, lecz w tej edycji rankingu ustąpił miejsca azjatyckim metropoliom. Wysokie pozycje Singapuru, Tokio i Seulu sprawiły, że francuska stolica znalazła się poza podium – głównie dlatego, że to tam rozwijają się dziś dzielnice młodych marek, innowacyjne domy towarowe i koncepty zakupowe, które coraz mocniej kształtują globalne trendy. W pierwszej dziesiątce utrzymał się również Madryt, doceniany za połączenie innowacji z tradycją oraz rozbudowaną ofertą sklepów vintage, które stały się jedną z wizytówek miasta. Bangkok z kolei imponuje skalą – od ogromnych centrów handlowych po weekendowe targi przypominające niewielkie miasteczka, co sprawia, że zakupy stają się tu doświadczeniem o intensywności trudnej do porównania z jakimkolwiek innym miejscem. W zestawieniu znalazł się również Londyn (na ósmym miejscu), gdzie historyczne ulice i dzielnice o własnej tożsamości nadal kształtują charakter miasta, a także Kapsztad i Dublin, które zyskują na znaczeniu dzięki lokalnemu rzemiosłu i niezależnym markom. Razem tworzą one obraz świata, w którym zakupy dawno przestały być prostą transakcją – stały się sposobem odkrywania kultury, historii i miejskiej tożsamości. Źródło: Condé Nast Traveler Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Korea Południowa przyciąga miliony turystów z całego świata. W czym tkwi fenomen tego kraju?
Korea Południowa to eksplozja zapachów i smaków. Prawdziwe imperium zmysłów.
W tym artykule: Z czego słynie Seul? Jak wygląda codzienność w Seulu? Co je się w Korei Południowej? Korea Południowa – dojazd, wiza, waluta, nocleg, jedzenie Powietrze pachnie chili i kręci w nosie obietnicą piekielnej zabawy. Wysuwam koniuszek języka, żeby spróbować pierwszy raz w życiu słynnej koreańskiej pasty gochujang z czerwonej, pikantnej papryki, fermentowanej soi i kleistego ryżu. Jest ostra, świdruje w głowie, zawstydza, oblewając pąsem moje policzki. Zresztą wszyscy wokół mają zaczerwienione twarze. Korea: 7 sposobów na tani urlop Jedzenie to doskonały powód, by udać się do Korei. Jest egzotyczne, pyszne i – co nie bez znaczenia – tanie. Siedzimy przy gogigui, koreańskim grillu, rozgrzewa nas nie tylko żar, ale też soju – lekka, bo zaledwie 18-procentowa wódka. Popijamy ją z małych szklaneczek i głośno rozmawiamy. Koreańczycy nie potrafią cicho – jeść również. Próbuję równie przekonująco jak oni mlasnąć ze smakiem, gdy wkładam do ust metalowe pałeczki z pakunkiem przyjemności. To zgrillowane mięso zawinięte w liście sezamu i sałaty wraz z ząbkiem czosnku, odrobiną sałatki z pora, dymki, oleju sezamowego i surowego żółtka. Ładunek umami, odkrytego przez Azjatów piątego smaku eksploduje na moim podniebieniu. Rozlewa się błogim uczuciem opisywanym jako „pełne, mięsne, tłuste” i namiętnie kopiowanym pod postacią sztucznego glutaminianu sodu. Próbuję się ocucić kęsem zielonej papryczki chili, łykiem delikatnej zupy z tofu, porcją mul naengmyeon, czyli gryczanego makaronu podawanego z lodem. Ale najlepiej robi mi spacer po Seulu. Z czego słynie Seul? Stechnicyzowane centrum stolicy Korei Południowej wieczorem migocze feerią neonów zastępujących nieboskłon gwiazd. Nieba nie sposób zresztą dojrzeć, wieżowce niemal stykają się ze sobą ponad głowami przechodniów. W modnych barach przesiadują żołnierze wciąż stacjonujących tu amerykańskich wojsk. Koreańczycy biegną po pracy na siłownię poćwiczyć formę przed imprezą. Jak reszta świata, zwariowali na punkcie bycia fit. I ja trafiam do klubu położonego w malowniczej dzielnicy Itaewon, gdzie poznaję jego właścicielkę, byłą zwyciężczynię konkursu WBFF Korea w kategorii Diva Fitness Model & Bikini, Inju Cho. Ta ocenia moje możliwości i proponuje ćwiczenia. Szczególnie wnikliwie przygląda się moim szerokim kobiecym biodrom i zamaszystej europejskiej pupie, kształtom zupełnie innym od koreańskich sylwetek. To właśnie nad pupą popracujemy najmocniej, bo Inju uważa, że mogłaby być moim największym atutem, gdyby nawet trochę urosła. Jak wygląda codzienność w Seulu? Po wysiłku funduję sobie odpoczynek. W Korei masaż jest tak samo popularną i codzienną usługą, jak w Chinach, przypomina zresztą nieco tamtejsze tortury. Ubrana w różową, przydziałową piżamkę z bawełny oddaję się w ręce starszego jegomościa, który ciągnie mnie za uszy, wkłada palce w oczodoły, wyciąga mi ręce i nogi, i nie odpuszcza nawet kiszkom, zagłębiając się pomiędzy ich kształty w brzuchu. Po 30 minutach napinania ciała w obawie przed bólem odpuszczam w końcu i relaksuję się do tego stopnia, że 2 godz. ugniatania wydają mi się niewystarczające. Jadę więc do słynnego Spa Lei w centrum Seulu. Nowoczesnego, choć w tradycyjnym stylu, i niedostępnego dla mężczyzn centrum kobiecych przyjemności. Uiszczam drobną opłatę, zostawiam buty w szafce, zabieram szlafrok i ręczniki, po czym schodzę do podziemi, w których kryją się sauny, gabinety kosmetyczne, a nawet salon jubilerski, na wypadek gdyby któraś z pań zechciała zakupić nieco klejnotów. Pocę się, potem nurkuję w basenie z gorącą wodą i wreszcie zbliżam się do wielkiej tajemnicy koreańskiej sauny, czyli peelingu. Na łóżkach obitych ceratą leżą już rozpostarte zaczerwienione tarciem golasy. Jestem w kolejce do szorowania. Kiedy przychodzi moja kolej, starsza zażywna kobiecina ubrana tylko w bieliznę w agresywny wzór panterki dopada mnie silnym uściskiem i zaczyna trzeć od stóp do głowy. Staczamy trzy rundy, a babcia zdaje się nie ustawać w walce o zdarcie ze mnie ostatnich martwych komórek. Później dowiaduję się, że kończy zabieg z poczuciem niespełnienia – według niej nadal jestem brudna. Zupełnie się z nią nie zgadzam, moja skóra lśni i jest jedwabiście gładka. Zjadam na pocieszenie jajka, które pieką się w tutejszych saunach razem z klientkami, popijam sikhye, napój z fermentowanego słodkiego ryżu, i chrupię grillowaną kukurydzę, podglądając Koreanki pucujące się przed wyjściem z sauny. Najpierw myją twarz olejami, potem ją tonizują, nawilżają hydrolatem, wklepują esencję, serum, olejek, krem pod oczy i krem nawilżający. Zachęcona kondycją ich skóry postanawiam zrobić jeszcze zakupy. Przedzieram się przez szpaler drapaczy chmur. Większość z nich to kliniki medycyny estetycznej. Azjaci mają kompleks na punkcie typowych dla swojej rasy cech. Wydłużają nosy, powiększają oczy, ale też ścinają zbyt wystające według nich kości policzkowe. Często to mężczyźni zachęcają kobiety do operacji. Mają wyglądać jak panie spoglądające na nich z reklam – perłowe, białe i owalne twarze z dużymi zdziwionymi oczami. Południowokoreańskie wyspy zanurzone w purpurze. Kolor stał się prawdziwą atrakcją turystyczną Pola lawendy, fioletowe domy, drogi, a nawet mosty. Purpura zdominowała wyspy Banwol i Bakji w południowo-zachodniej Korei Południowej. Nie bez powodu. Za pomocą koloru mieszkańcy chcą przeks... Ja decyduję się tylko na koreański manikiur i peeling na bazie pyłu wulkanicznego z wyspy Czedżu, krem ze śluzem ślimaka i porożem jelenia, maseczkę z ikrą łososia i olejek ryżowy do mycia twarzy. Słowem, jestem gotowa na imprezę. Koreanki nie piją drinków i nie bawią się w koktajle. Od razu zamawiają całe butelki wódki. Moje europejskie uwolnione zza biurka ciało i umysł nie nadążają za procentami. Szybko wymiękam i trzeba mnie prowadzić na regeneracyjną zupę. Barów z gorącymi, stawiającymi na nogi posiłkami jest mnóstwo, podobnie jak koreańskich potraw na kaca. Nim ten mnie dopadnie, krzepię się samgyetang, zupą z kurczakiem. A potem zaglądam do baru, w którym podaje się tylko zupę na ogonach wołowych – kkori gomtang. Obok mnie siedzi dwóch eleganckich biznesmenów – jeden krwawi na skroni, drugi nosi ślady bójki na śnieżnobiałym kołnierzyku koszuli. Cieszę się w duchu, że typowe atrakcje koreańskiej nocy tym razem mnie ominęły. Co je się w Korei Południowej? Największą atrakcję zostawiam sobie na koniec. W mieście Pusan, drugiej co do wielkości po Seulu, położonej nad samym Morzem Japońskim metropolii, mam zamiar zjeść morskiego penisa oraz żywą ośmiornicę. Pretekst jest oficjalny – zostaję zaproszona jako reprezentantka europejskiego dziennikarstwa kulinarnego na targi rybne Busan International Seafood & Fisheries EXPO. Przemawiam na oficjalnym otwarciu pomiędzy ministrem rybołówstwa oraz burmistrzem miasta. Na targach wystawiają się firmy z różnymi morskimi dziwolągami, wśród nich są bardzo ekskluzywne falliczne ogórki morskie oraz rozkoszne z nazwy, cholernie drogie słuchotki z francuska zwane abalony. Swoją przemowę, przed którą zostaję zapowiedziana jako wicenaczelna największego i najważniejszego magazynu kulinarnego w Europie, kończę okrzykiem „geonbae!” (na zdrowie), czym zdobywam serca wszystkich ważnych i o połowę niższych ode mnie Koreańczyków. Korea Południowa zwalcza epidemię. Jak to robi? Europa stała się ogniskiem infekcji SARS-CoV-2 po tym, jak Chiny i Korea Południowa zaczęły coraz skuteczniej opanowywać sytuację u siebie. Szczególnie przykład działań tego drugiego kra... Po części oficjalnej oddalam się wreszcie na upragnioną ucztę w restauracji specjalizującej się w hoe, czyli surowym mięsie z ryb i owoców morza. Ekstremalnym przeżyciem jest dla mnie zjedzenie żachwy, przedziwnego stwora z rodziny osłonic oraz gaebula, czyli morskiego penisa. Tego ostatniego żuję długo i bez skutku. Koreanki podobno lubią tego rodzaju konsystencję, bo zwiastuje ona sporą zawartość kolagenu w produkcie, a więc ma zbawienny wpływ na zmarszczki. Po kolacji lepkie mam nie tylko palce, ale i całą sukienkę. Przed powrotem postanawiam zakupić mały basenik z pływającymi w nim surowymi krabami oraz słój ikry dorsza wyglądającej jak olbrzymie ludzkie języki. Z takim zapasem zmysłowego jedzenia mogę wracać do Polski, gdzie nie raz jeszcze będę śnić o powrocie do Korei. Korea Południowa – dojazd, wiza, waluta, nocleg, jedzenie Dojazd Do Seulu można polecieć bezpośrednio z Warszawy. Podróż trwa 10 godz. Wiza i waluta: Do 90 dni pobytu wiza nie jest potrzebna; walutą jest won południowokoreański; 100 KRW = 0,35 zł. Nocleg: Jest dość kosztowny, a jego standard nie zawsze taki, do jakiego jesteśmy przyzwyczajeni. Pokoje to często małe klitki bez okien. Średni koszt: 400 zł za noc. Wytrwałym poleca się serwis booking.com, gdzie można znaleźć łóżka w cenie 150–200 zł. Ale trzeba dokładnie sprawdzić lokalizację, by nie wylądować na peryferiach miast. Jedzenie: Dzień najlepiej zacząć od juk, czyli ryżowego kleiku w nieskończonej liczbie wariacji, np. z dynią, ryżowymi kuleczkami mo blabo i orzechami, albo kleiku z pastą z czarnego sezamu. Alternatywą dla dań mięsnych jest japchae, czyli przezroczysty makaron ze słodkich ziemniaków z pociętymi w słupki marchewkami, ogórkami i grzybami, wymieszany z olejem sezamowym i prażonym sezamem. Bibimbap oraz gimbap to klasyka. Można ich skosztować w ulicznych barach i na targowiskach. Spróbować trzeba też kopytek toppoki, kluseczek z mąki ryżowej – w gęstym, pikantno-słodkim sosie. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra – Azja 22 pomysły na podróż życia” (nr 02/2018). Irak zastąpi Egipt? Kraj odwiedza coraz więcej turystów. Dlaczego? Liczba zagranicznych turystów odwiedzających Irak wzrosła kilkukrotnie. Co oferuje kraj, do niedawna kojarzony głównie z wojną?
Seul = minuta na sen. Pomysł na dwa dni w stolicy Korei Południowej
To miasto pędzi w przyszłość. Orzeźwia się pikantną kuchnią i najnowszą technologią. Pod ziemią światła nie gasną nigdy, a życie wciąż przyspiesza.
Połowa seulczyków śpi, a połowa jest już w drodze do pracy, gdy zaraz po wschodzie słońca wsuwam się do wagoniku metra i podróżuję w całkowitej ciszy, otoczona ludźmi i telefonami. Wpatrzeni w ekrany esemesują pospiesznie, przeglądają wiadomości. Nienagannie i fantazyjnie ubrani robią wrażenie schludnych i pełnych sił, choć należą do najkrócej śpiących i najmniej odpoczywających na świecie. Mieli dość energii, by w swych ciasnych mieszkaniach na przedmieściach dobrać jaskrawe krawaty i skarpetki kontrastujące z wypolerowanymi pantoflami i uprasować kołnierzyki koszul, zapięte teraz na ostatni guzik. W pociagu jest duszno, mieszają się zapachy perfum i zakończonych ledwie kilka godzin temu imprez, nasiadówek zakrapianych soju, słodkawą wódką z ryżu i ziemniaków. Dzień 1. Restauracyjne grille jeszcze nie wystygły, na schodach lokali opróżnione butelki stoją uporządkowane od najwyższej do najniższej, czekają na punktualny przyjazd śmieciarki. Sprzedawcy w całodobowych sklepikach spożywczych pośpiesznie uzupełniają towary na półkach, kawiarnie otwierają przymknięte przed świtem drzwi, nagrzewają się ekspresy, a z głośników płyną słodkie obietnice śpiewane przez gwiazdy k-popu. Seulczycy są maniakami kawy. Gorący napój to bilet do intensywnego dnia pracy, który potrwa kilkanaście godzin i upłynie w jednym ze szklanych biur. Podziemnymi kanałami olbrzymiego miasta płynie już kilka milionów ludzi. W całej metropolii jest ich 25 mln – połowa populacji Korei. Seul nie przestaje rosnąć, choć od dawna jest jednym z najgęściej zaludnionych megamiast na Ziemi. Chcę zobaczyć metropolię w całości, zanim pieszo rozbiorę ją na kawałki. Wysiadam na wyspie Yeouido, którą seulczycy nazywają swoim Manhattanem. W parku przy nabrzeżu pusto, lodowaty wiatr gna zbrązowiałe listki brzóz, świeci ostre słońce. Po drugiej stronie rzeki Han, przez którą podczas intensywnej zabudowy w drugiej połowie XX w. przerzucono blisko 30 mostów, bieleją rzędy wysokich bloków. Z tarasu widokowego Budynku 63, najwyższego w Korei, patrzę na morze betonu, z którego wyrastają stalowo-szklane wyspy. Zabudowania falują na pagórkach i równinach, ciagną się aż do otaczających metropolię gór. Seul przypomina nawarstwiający się kolaż nowego i nowszego. Śladów przeszłości jest tu niewiele, ale właściwie każdy z nich to skarb. W najstarszej, północnej części miasta, ocalała wioska Bukchon. To grupa hanoków – tradycyjnie budowanych parterowych domów z kamienia, z dziedzińcami i drewnianymi dachami, których krańce unoszą się jak podwiane wiatrem spódniczki. W kilku hanokach stworzono pensjonaty; kto tu zamieszka, będzie cieszył się tradycyjnymi posiłkami i panoramą Seulu. Tutejsze butiki sprzedają wysmakowaną mieszankę tradycyjnych wzorów i nowoczesnego projektowania, w całym mieście nie znajdę tak oryginalnych i niedrogich ubrań, porcelany i biżuterii. Przyjemność wzrasta pod wpływem gorących ciastek w kształcie rybek, wypełnionych miazgą z czarnej fasoli albo kremem waniliowym. Oddalona o kilka minut spaceru na wschód stoi majestatyczna brama pałacu Changgyeonggung – jednej z trzech najpiękniejszych rezydencji królów dynastii Joseon, która rządziła Koreą przez pięć stuleci i została ostatecznie pokonana przez Japończyków na początku XX w. Dramatyczne epizody: spalenie pałaców, zabójstwa władców, nie są dziś najważniejsze. Liczy się piękno, prostota i harmonia pałacowych kompleksów, niemal identycznych budynków, malowanych turkusem i ciemnym bordo, rzeźbionych drewnianych sufitów i połączonych dziedzińców. Ta architektura ma terapeutyczną moc. Jako jedyna w mieście daje wytchnienie od nieustającego za jej murami ruchu. Góra fioletowego ryżu Ratusze są dwa – dawny, w którym dziś mieści się biblioteka, to zwykły szary budynek. Ten nowy, który przykleił mu się do pleców jak wielka bańka mydlana, to cud inżynierii. Ma nieregularnie krawędzie, ani jednej prostej ściany i zawinięty dach. Niemal w całości przeszklony, zużywa znacznie mniej energii niż inne budynki. Wnętrze jest porośnięte zielenią i wypełnione zdumiewającą plątaniną kształtów. Przed ratuszami, na City Hall Plaza trwa festiwal kimchi – słynnej kapusty marynowanej w ostrej paprykowej zalewie. Można spróbować za darmo, w miarę wytrzymałości żołądków. Pomiędzy biurowcami ukryte są skupiska tanich jadłodajni, do których na obiad Koreańczycy przychodzą grupami. Kucharki uwijają się, podają parujące misy, a w nich udon – klarowną zupę przypominającą rosół z grubym makaronem. Na talerzach dodatki: smażone w tempurze krewetki, kałamarnice i słodkie ziemniaki. Z obrazkowego menu wybieram bibimbap – górę zabarwionego fioletowo ryżu z warzywami i kiełkami, polaną pikantnym sosem i przykrytą kapeluszem z sadzonego jajka. Wieczór to pora zakupów. Uliczki Myeong-Dong, położonego w śródmieściu najpopularniejszego nocnego targu w Seulu, pękają w szwach od ludzi, którzy przyszli kupować niedrogie kosmetyki i ubrania, a przede wszystkim kręcić się wśród neonów, przepychać i przystawać przy straganach z przekąskami. Próbuje się wszystkiego: naleśników z karmelem i orzechami, ciastek ryżowych pływających w słodkim pomarańczowym sosie i mięsnych szaszłyków. Tutaj cisi w metrze Koreańczycy hałasują, krzyczą i piszczą do woli, do świtu. Dzień 2. W soboty śpi się długo. Dopiero przed południem ruszam spacerem na Hongdae, gdzie na targu sztuki młodzi malarze i graficy oferują niedrogie, dobre portrety. Między nimi kręcą się ci, którzy kilkugodzinną przerwę między ostatnim piątkowym koncertem a otwarciem targu spędzili w wystylizowanych kawiarenkach przy ulicy Sangsu – tutejsze lokale żyją dwa sezony, na ich miejscu wyrastają nowe, nie sposób się więc znudzić. Obiad zjem w Itaewon – na wzgórzu obok amerykańskiej bazy wojskowej, dziś najbardziej międzynarodowej dzielnicy Seulu. Można tu spróbować dań ze wszystkich stron świata, poszperać w antykwariatach i księgarni Bricklane, której leciwy właściciel w okamgnieniu zgaduje gust klientów. Mnie poprowadził do działu powieści współczesnych. Wyszłam z reklamówką książek, płacąc niewiele. Na wzgórzu, pośród kameralnych rezydencji otoczonych wysokimi murami, znajduje się urokliwe muzeum – Leeum Samsung. Stworzone przez słynącą z technologicznej produkcji rodzinę imituje okolicę – wyrasta jak jeszcze jedno zbocze pokryte trawą i futurystycznymi rzeźbami. Wewnątrz doskonale wyeksponowana sztuka Korei, a zamiast przewodników – smartfony opowiadające historię eksponatów. Wracam do centrum, by w wieczornych godzinach konsumenckiego szczytu odwiedzić Lotte – największy dom towarowy tej kultowej sieci. Przy drzwiach otrzymuję osobistego przewodnika, który płynną angielszczyzną wdraża mnie w tajemnice gigantycznego sklepu. Każde z pięter specjalizuje się w innej części garderoby, ale najciekawiej jest pod ziemią, gdzie ludzie tłoczą się na targu spożywczym po świeże ciastka krewetkowe i płaty surowej wołowiny. To dopiero wstęp do maratonu przyjemności. Taksówki o tej porze pędzą do Gangnam, dzielnicy opanowanej przez marzenia nowej klasy średniej i o której w megaprzeboju śpiewał największy z koreańskich gwiazdorów, Psy. W luksusowym COEX Mall, największym podziemnym centrum hand-lowym Azji, gubię się i odnajduję. Trafiam na seans 4D w Megaboxie – kinie pracującym dzień i noc, 15 ekranów obleganych jest przede wszystkim po północy. Na tyłach COEX-u wznosi się łagodne wzgórze z liczącą 1200 lat buddyjską świątynią. Wśród płonących świec i nuconych przez mnichów mantr konsumpcyjny obłęd Seulu traci znaczenie. Gdy nad ranem znów zanurzam się pod ziemię, na stacji Gangnam trafiam do Samsung D’light, największego sklepu z urządzeniami mobilnymi. Trwa prezentacja nowych zegarków, które potrafią milion rzeczy poza zwykłym wskazaniem godziny. Już niebawem zastąpią portfele i kluczyki do samochodów. Żeby lepiej przyjrzeć się przyszłości mediów, trzeba zapisać się na wizytę w T.um – muzeum technologii, ale oczekiwanie może potrwać nawet miesiąc. Tymczasem szkoda nocy, gdy nikt w mieście nie śpi. Wracam taksówką na Hongdae, pod bramę Hongik University – uczelni artystycznej, wokół której bawią się tysiące studentów. W tutejszych uliczkach marzenia o przyszłości nie mają ceny: przed publicznością prezentują się aspirujący tancerze, przyszłe gwiazdy k-popu i komicy. W dobrym tonie jest wrzucić im do czapki tysiąc wonów, a przede wszystkim głośno dopingować. Dopiero nad ranem okolica cichnie. Patrzę na kelnerów, którzy drzemią oparci o kontuary. Za dwie, najwyżej trzy godziny podadzą pierwszą niedzielną kawę.
Jak zwiedzić Seul w 24 godziny? [MINIPRZEWODNIK]
Stolica Korei Południowej nigdy nie była tak bliska i tak tania. Dziś dzieli nas od niej zaledwie 10 godz. lotu i to wprost z Warszawy, bez przesiadki! O czym więc warto wiedzieć, wybierając się do tego megamiasta, które generuje 20 proc. dochodów kraju?
Bezsenność w Seulu To miasto nigdy nie zasypia. Seulczycy biją wszelkie rekordy w pracoholizmie, a śpią zaledwie 6 godz. dziennie. A że po wyczerpującej pracy trzeba się zrelaksować, stąd całonocne sklepy, restauracje, puby, spa i centra handlowe. Szukać ich należy przy ulicach Gangnam, Hongdae albo Dongdaemun. Zadbaj o siebie Mężczyźni wydają tu na kosmetyki najwięcej na świecie i podobnie jak panie lubią nosić make-up. Korea jest też liderem w liczbie operacji plastycznych. W szopingowej mekce deptaku Myeong-dong swoje drogerie mają topowe koreańskie marki: Etude House, SkinFood, Laneige, The Face Shop, Missha. Oferują m.in. takie rewelacje jak rozgrzewające maseczki do stóp. Wysokie loty Zapewni wieża widokowa N, wysoka na 236 m, ze spektakularną panoramą stolicy. Są tu sklepy i restauracje, a na ogrodzeniu tarasu u jej podnóża wiszą miliony kłódek symbolizujących wieczną miłość. Dojazd Z Warszawy bezpośrednio do Seulu dotrzemy LOT-em. Bilet w promocji można upolować już za 2 tys. zł. lot.com Nocleg Najlepiej w tradycyjnym domu hanok, ceny od 150 zł za pokój. Okazje na airbnb.com. Jedzenie Koniecznie trzeba spróbować Kimczi.To narodowa potrawa Koreańczyków, kiszonki robią tu wszyscy, zawsze i wszędzie. A 22 listopada przypada narodowy dzień kimczi. Wyśmienite koreańskie barbecue zjemy na targu mięsnym Majang. Atrakcje Dongdaemun to dzielnica z 26 centrami handlowymi, w których znajduje się 30 tys. sklepów i 50 tys. manufaktur. Czynne jest od 10.30 do 5 rano. Z kolei Hongdae to centrum życia nocnego Seulu. Warto wybrać się do - położonego niedaleko Seulu - Everland. To największy tematyczny park Korei. Zajmuje 100 ha powierzchni i odwiedza go rocznie prawie 9 mln osób. Możemy tu odbyć safari lub pospacerować po baśniowych ogrodach. Warto zobaczyć Gyeongbokgung, najpiękniejszy z pięciu cesarskich pałaców zlokalizowanych na terenie Seulu. Wielu turystów zwiedza je w tradycyjnych koreańskich strojach, które można wypożyczyć w specjalnych sklepach. Szkoda rezygnować z wizyty w Bukchon. To wioska w środku Seulu, z 600-letnią historią, gdzie ocalały setki tradycyjnych drewnianych domów zwanych hanok. Obecnie coraz więcej jest tu galerii, restauracji i hosteli. Agnieszka Franus
Koreanka wyrzuciła na ulicę pieniądze o wartości ponad 70 tys. zł. Reakcja przechodniów? Co najmniej zadziwiająca
Mieszkańcy Seulu przeżyli prawdziwy deszcz pieniędzy.
Deszcz pieniędzy Był poniedziałek około godziny 17, kiedy pewna 56-letnia Koreanka postanowiła wyrzucić na ulicę Seulu 22 milionów wonów (czyli równowartość 74 tysięcy zł!). O dziwo, nie wydarzyło się nic szczególnego. A może właśnie szczególne było to, że żaden z przechodniów nie schylił się po pieniądze. Na ulicę wypadły banknoty o wartości 1 000, 5 000 i 10 000 wonów. Niektórzy przeszli obok nich obojętnie, inny przyglądali się lub robili zdjęcia. Nikt nie rzucił się jednak na pieniądze, nie zaczął upychać w ich w kieszenie, nikt nie zdecydował się nawet schylić, by sprawdzić czy pieniądze są prawdziwe. Dura lex, sed lex Z godnie z koreańskim prawem samo podniesienie cudzych pieniędzy może podlegać karze. Jednak w tym przypadku, właścicielka pozbyła się pieniędzy z własnej woli, nieprzymuszona zrzekła się praw do nich. Nie byłoby więc prawnych podstaw, by mówić o ewentualnym przywłaszczeniu. Jak ustaliła koreańska policja, kobieta wypłaciła pieniądze z lokalnego banku już kilka dni wcześniej. Celowo wybrała jeden z głównych placów Seulu, na który pod eskortą ochroniarza podwiozła ją taksówka. Rozrzutna Pojawia się pytanie, dlaczego kobieta postanowiła pozbyć się pieniędzy? Otóż, jak wyjaśnia, bała się, że były mąż i syn odbiorą jej pieniądze. Wolała ofiarować je komukolwiek, nawet przypadkowym przechodniom, byle nie im. Pieniądze zabezpieczyła policja. Najprawdopodobniej wróciły do właścicieli. Już teraz przychodzi nam do głowy kilka fundacji, które z pewnością uczyniłyby pożytek z pieniędzy „rozrzutnej” Koreanki. Źródło: koreaherald.com
Jedzenie to doskonały powód, by udać się do Korei. Jest egzotyczne, pyszne i – co nie bez znaczenia – tanie.
1. Leć wiosną lub jesienią Najdroższy w podróży do Korei jest oczywiście sam przelot – ok. 3 tys. zł. Planując kilka miesięcy wcześniej, szukając połączeń np. przez Moskwę czy Helsinki, możesz zaoszczędzić prawie tysiąc złotych. Kiedy lecieć? Polecam wiosnę i jesień. Na przełomie kwietnia i maja (zgodnie z kalendarzem księżycowym każdego roku w innych dniach) Koreańczycy uroczyście świętują urodziny Buddy. Jesienią zaś w górach (stanowiących 70 proc. kraju) pojawiają się malownicze czerwone liście klonowe. Cały kraj śledzi prognozy pogody i newsy, gdzie w danym momencie „złota koreańska jesień” prezentuje się najokazalej. 2. Zwiedzaj z przewodnikiem Warto skorzystać ze strony ministerstwa turystyki. Można tam bowiem umówić się na zwiedzanie z koreańskimi wolontariuszami, tzw. goodwill guide, którzy za darmo, za to z pasją, oprowadzają cię po atrakcjach największych koreańskich miast. 3. Zacznij od Seulu... Wybierz się przynajmniej do dwóch z pięciu pałaców pozostałych po ostatniej dynastii królewskiej Joseon (1392–1910 r.), Kyŏngbokkung, Ch'angdŏkkung, Tŏksugung, Ch'anggyŏnggung, Kyŏng-hŭi-gung. Oprócz wyjątkowej drewnianej architektury i pięknych ogrodów będziesz mógł posłuchać tradycyjnej muzyki, obejrzeć zmianę warty czy przymierzyć tradycyjny koreański strój hanbok. Nie zapomnij aparatu! Na zakupy wybierz się do jednej z dzielnic handlowych Seulu: Myeong-dong, Kangnam (tak jak ten przebój!) czy Tongdaemun (oferujący też opcję zakupów nocą). 4. …a potem ruszaj dalej! Skorzystaj ze świetnie rozwiniętej sieci szybkich pociągów KTX: www.korail.co.kr. Za blisko 150 zł w niecałe trzy godziny dotrzesz z Seulu na południe półwyspu. Na wyspę Cheju – ze stolicy odlatuje kilka samolotów dziennie (KAL, Asiana Airlines, Eastar Jet, Jeju Air, Jin Air). 5. Nie śpij w hotelu Wybierz hanoki. Te drewniane domy z centralnym podwórzem i ogrzewaniem podłogowym oferują noclegi w tradycyjnym stylu (śpi się na macie), często ze śniadaniem i wi-fi. Na dodatek są tańsze niż hotele. Inną opcją jest noc w publicznej łaźni – jjimjilbang. Większość z nich otwarta jest 24 godziny na dobę i oprócz kąpieli, siłowni, masażu czy karaoke proponują także miejsca do spania. Wszystko w cenie biletu. 6. Zamknij się w świątyni Wybierz się do jednej z kilku świątyń buddyjskich. Wejdź w rytm życia mnichów, uczestnicząc w ich codziennych zajęciach, medytacji, ćwiczeniach taekwondo czy ceremonii herbacianej. Nie tylko zaoszczędzisz na praniu (na te kilka dni dostaniesz mnisi strój), ale także na jedzeniu i noclegach (za te zapłacisz symbolicznie). 7. Jedz, ile się da Bo w Europie kuchnia koreańska jest znacznie droższa! Zacznij od kimczi, czyli kiszonej na ostro pekińskiej kapusty dodawanej do każdego niemal posiłku. Jest tak zdrowa, że chroni ponoć przed ptasią grypą i SARS. Potem zaserwuj sobie bulgogi (marynowane grillowane mięso), bibimbap (ryż z warzywami podawany w gorącym kamiennym naczyniu), kimbap (odpowiednik japońskiego maki)…Uwaga – może być ostro!
Tanie podróżowanie: Gangnam style za pół ceny
Na początek dobra wiadomość – Korea jest znacznie tańsza niż Japonia. I równie ciekawa!
Malownicze plantacje herbaty i największy na świecie odsetek gospodarstw z szybkim internetem. Miasta, które nie zasypiają, i ukryte w górach buddyjskie świątynie. Nie, nie mówimy o Kraju Kwitnącej Wiśni, ale o kraju kimczi. Korea Południowa to kwintesencja Dalekiego Wschodu – z jego nowoczesnością i przywiązaniem do tradycji. Ale i unikat sam w sobie. Fascynuje już od lotniska Inch'ŏeon – potężnego, a jednak wyjątkowo przyjaznego nawet zagubionemu turyście z Europy. By chwilę później odurzyć buzującym Seulem. Od którego jest przecież tylko 60 km do granicy z Koreą Północną (warto zajrzeć do strefy zdemilitaryzowanej). Co dalej? Polecam trekkingi w górach, wizytę w tradycyjnej łaźni, pobyt w klasztorze. No i oczywiście na każdym kroku odkrywanie koreańskiej kuchni. Tym bardziej że sprzyja ona integracji. Wiele potraw wymaga pracy zespołowej, na przykład wspólnego grillowania mięs na rozgrzanych blatach czy wyławiania warzyw z gorącego wywaru. Podróżowanie po Korei jest banalnie proste. Doskonała infrastruktura turystyczna i liczne udogodnienia pozwalają odnaleźć się tu także bez znajomości języka. Informacja turystyczna oferuje serwis telefoniczny w kilku językach, gdzie można uzyskać odpowiedź na dosłownie każde pytanie. Na przykład: „Ile to kosztuje?”. Na początek dobra wiadomość – Korea jest znacznie tańsza niż Japonia. I równie ciekawa! (Mapa: Elżbieta Wąsik) Warto wiedzieć: Info Korea Pd. Powierzchnia: 99 tys. km². Stolica: Seul. Ludność: 51 mln. Język: koreański. Waluta: won; 100 KRW Warto zobaczyć: DMZ – Strefa Zdemilitaryzowana - Utworzona w 1953 r. w ramach trwającego do dzisiaj zawieszenia broni między Południem a Północą. Tylko z wycieczką! Seul - 10-milionowa i mimo to wciąż bardzo przyjazna metropolia. Dużo zieleni, królewskie pałace, tradycyjne drewniane hanoki plus doskonale rozwinięta sieć metra. Park Narodowy Soraksan - Wspaniała natura, górskie szlaki, wodospady, gorące źródła. Warto odwiedzić niezależnie od pory roku. Kyõngju ( Gyeongju ) - Była stolicą królestwa Silla (7–9 w. n.e.). W mieście obowiązuje nakaz budowania domów w tradycyjnym stylu. Mihwangsa - Najbardziej na południe wysunięta świątynia na Półwyspie Koreańskim. Można samemu doświadczyć, jak wygląda codzienne życie mnichów. Posong - Herbaciane pola. W pobliżu green tea spa oraz sklepy oferujące produkty z zielonej herbaty – od kosmetyków po zielone latte. Yõsu - W 2012 r. miasto gościło World Expo. Warto zajrzeć na wyspy w parku oceanicznym Hallyeo. Pusan (BUSAN) - Drugie co do wielkości miasto kraju. Słynie z pięknych plaż, gorących źródeł, świeżych owoców morza i festiwalu filmowego, który odbywa się jesienią. Wyspa CHEJU (Jeju) - Wyspa wulkaniczna, cel podróży poślubnych Koreańczyków. Symbolem wyspy jest tzw. kamienny dziadek, czyli bazaltowy posąg Dolharubang.
Oto 5 lotnisk, na których chciałbyś mieć przesiadkę (nawet długą!)
Tropikalny ogród, motylarium, pole golfowe, kino, lodowisko, a nawet sześciometrowy wodospad – dzięki takim atrakcjom oczekiwanie na dalszy ciąg podróży na niektórych lotniskach jest przyjemnością.
Przyszłość należy do gigantycznych miast. Czy to dobrze?
Dlaczego metropolie są najlepszym sposobem na eksplozję demograficzną.
W czasach Kuby Rozpruwacza, kiedy to Londyn przeżywał demograficzny kryzys, w mieście mieszkał pewien stenograf o łagodnym usposobieniu. Warto wspomnieć o tym panu przez wzgląd na jego wpływ na sposób postrzegania miast przez człowieka. Ebenezer Howard był łysym jegomościem z sumiastym wąsem, któremu praca stenografa nie dawała satysfakcji. W wolnych chwilach eksperymentował więc ze spirytyzmem, nauczył się esperanto i opracował nową maszynę stenograficzną. A poza tym – marzył o nieruchomościach. W liście do żony wysłanym w 1885 r. pisał, że tym, czego naprawdę potrzebuje ich rodzina, jest dom z bardzo ładnym ogrodem i może nawet trawiastym kortem tenisowym. Kilka lat później, po spłodzeniu czwórki dzieci w wynajmowanym ciasnym domku, Howard wyszedł z długiej depresji z rewolucyjnym pomysłem rozluźnienia gęsto zaludnionego Londynu. Musicie wiedzieć, że mimo iż w latach 80. XIX w. Londyn przeżywał rozkwit, miasto zaludniały całe rzesze osób jeszcze bardziej zdesperowanych niż Howard. W slumsach, w których Kuba Rozpruwacz czatował na swoje ofiary, warunki życia były wstrząsające. W każdej z izb tych przegniłych i cuchnących budynków gnieżdżą się nawet po dwie rodziny – pisał tamtejszy pastor Andrew Mearns. Inspektor sanitarny donosi, że w jednej z piwnic natknął się na ojca, matkę, troje dzieci i cztery świnie...! W innej z kolei mieszkała biedna wdowa, jej trójka dzieci i dziecko, które nie żyło już od trzynastu dni – czytamy w jego zapiskach. XX-wieczne zasady planowania przestrzennego zostały opracowane niejako w opozycji do rzeczywistości miast XIX w. Co ciekawe, początkiem nowego ładu był znany nam już Ebenezer Howard. W książeczce wydanej własnym sumptem w 1898 r. człowiek, którego zawód polegał na przelewaniu pomysłów innych ludzi na papier, sformułował własną wizję tego, jak powinien żyć i mieszkać współczesny człowiek. Pęd urbanizacji należy powstrzymać, twierdził Howard, przez odciągnięcie ludzi od rakotwórczych metropolii i skierowanie ich ku nowym miastom ogrodom. Ich mieszkańcy mieliby czuć „radosne połączenie” zalet bytowania w mieście i na wsi. Szczęśliwcy żyliby w domkach z ogrodem w centrum miasteczka, do pracy w fabrykach usytuowanych na obrzeżach docieraliby piechotą, a pożywienie zapewniałyby im gospodarstwa rolne zlokalizowane w pasie zieleni okalającym miasto. Drugim zadaniem owego zielonego koła byłoby powstrzymanie miasteczka przed ekspansją na przyległe tereny. Po pełnym zaludnieniu jednego ośrodka aż po granicę pasa zieleni, czyli około 32 tysiącami mieszkańców, co według Howarda było optymalną liczbą, przystępowano by do budowy kolejnego. W 1907 r. w prototypowym mieście ogrodzie Letchworth powitano pierwszych 500 mieszkańców esperantystów, a Howard ogłosił (w esperanto, ma się rozumieć), że przewiduje, iż zarówno nowy język, jak i nowe idee wkrótce podbiją cały świat. Nasz wąsaty esperantysta nie mylił się co do ludzkiej potrzeby większej przestrzeni, lecz błędnie przewidział przyszłość miast. To właśnie pęd urbanizacyjny wymiótł ludzi ze wsi. Dziś w krajach rozwiniętych i w Ameryce Łacińskiej ponad 70 proc. ludności mieszka na obszarach miejskich. W Azji i Afryce ludzie wciąż ciągną do miast. W XIX w. Londyn był jedyną metropolią z ponad 5 mln mieszkańców. Dzisiaj jest ich 54. Kolejną zmianą, jaka nastąpiła od czasów Howarda, jest postrzeganie urbanizacji. Mimo że slumsy równie odrażające jak te w wiktoriańskim Londynie są dziś zjawiskiem dość powszechnym, metafora „rakotwórczości” miast przestała być nośna. Wręcz przeciwnie, na Ziemi zamieszkiwanej wkrótce przez 9–10 mld ludzi miasta zdają się być sposobem na eksplozję demograficzną, dającym ludziom nadzieję na wydobycie się z biedy bez katastrofalnych szkód dla środowiska. – Nie ma bogatych państw rolniczych ani biednych państw zurbanizowanych – powiedział Edward Glaeser pewnego marcowego wieczoru w London School of Economics. Ten ekonomista z Harvardu przybył tam na spotkanie autorskie promujące książkę pt. Triumf miasta. Na ekranie za jego plecami wyświetliła się plansza z chmurą nazw krajów, ich PKB i wskaźników urbanizacji. – Mahatma Gandhi się mylił – stwierdził gość autorytatywnie. – Przyszłością Indii nie są wioski, lecz Bangalur – dodał. Na ekranie pojawiały się kolejne zdjęcia Dharawi, slumsów Bombaju, i faweli w Rio de Janeiro. Glaeser widział w nich przykłady witalności, nie upadku. Mówca twierdził, że biedacy ciągną do miast, bo tam są pieniądze, a miasta produkują więcej dóbr dzięki „brakowi przestrzeni między ludźmi”. Ogromna gęstość zaludnienia zmniejsza koszt transportu towarów, siły roboczej i pomysłów. W przeszłości miasta rozwijały się nad brzegami rzek lub przy naturalnych portach, co obniżało koszty przepływu towarów. Obecnie, przy niskich kosztach spedycji i rosnącej skali przedsiębiorstw, tym co liczy się najbardziej, jest właśnie przepływ myśli. – W dobrze prosperujących ośrodkach miejskich notujemy większe zwroty z inwestycji w wiedzę, bo pozwalamy ludziom uczyć się od siebie nawzajem – mówi Glaeser. – W miastach o wyższym średnim poziomie edukacji nawet niewykształcone masy zarabiają więcej. Przenikanie czy też rozlewanie się wiedzy najskuteczniej działa w kontaktach bezpośrednich. Żadna technologia nie zastąpi pozawerbalnych wskazówek pozwalających na lepsze przekazywanie i zrozumienie złożonych idei. Katalizatorów rozwoju i dobrobytu ekonomiści upatrują właśnie w miastach. Wraz ze zwiększaniem się dochodów rośnie tam konsumpcja. Oczywistą konsekwencją tego procesu jest zanieczyszczenie środowiska. Jeżeli za najwyższą wartość uznamy przyrodę, miasta będą dla nas wyłącznie ośrodkami kumulującymi szkody środowiskowe. Chyba że zdamy sobie sprawę, że alternatywą jest rozszerzanie szkodliwego pola działania współczesnego człowieka na tereny dotąd wolne od cywilizacji. Zdaniem Stewarta Branda, w 1968 r. założyciela Whole Earth Catalog, wpływowego pisma zachęcającego ludzi do życia w naturalnym środowisku, a dziś piewcy urbanizacji, z punktu widzenia ekologii powrót człowieka do korzeni miałby katastrofalne skutki. Dzięki istnieniu miast połowa ludzkości może zamieszkiwać na 4 proc. potencjalnych ziem uprawnych, pozostawiając całą resztę rolnictwu i dzikiej przyrodzie. W rozliczeniu na osobę ludzie z miast okazują się bardziej ekologiczni niż mieszkańcy wsi, twierdzi David Owen w książce Green Metropolis. Miejskie drogi, kanalizacja i sieci elektryczne są krótsze, a zatem wykorzystują mniej zasobów. Mieszkania zużywają mniej energii na ogrzanie, schłodzenie i oświetlenie niż domy jednorodzinne. A co najważniejsze, ludzie w zatłoczonych miastach rzadziej podróżują samochodami. W Nowym Jorku zużycie energii i emisja CO2 per capita są znacznie niższe niż średnia dla USA. Miasta w krajach rozwijających się są jeszcze gęściej zaludnione i wykorzystują jeszcze mniej zasobów. Wynika to przede wszystkich z faktu, że biedni ludzie nie konsumują wielu dóbr. A ponadto w biednych miastach często brakuje kanalizacji i czystej wody, a wywóz śmieci zwykle szwankuje. Taka sytuacja dotyczy niemal miliarda mieszkańców miast. Według prognoz ONZ to takie miasta wchłoną większość przyrostu populacji, jaki wystąpi od teraz do 2050 r., szacowanego na 2 mld osób. Jak zarządzać szybkim procesem urbanizacyjnym? Znamy przykłady, które mogą napawać optymizmem. Jednym z najlepszych jest Seul, stolica Korei Południowej. W latach 1960–2000 jego populacja poszybowała z niecałych 3 do 9 mln, a cały kraj z jednego z najbiedniejszych na świecie (z PKB per capita na poniżej 100 dol.) awansował do ligi krajów najbogatszych. Jadąc samochodem do centrum Seulu autostradą biegnącą wzdłuż rzeki Han, przejeżdżamy obok niepokojąco jednorodnego oceanu betonowych bloków. Wielkie numery oznaczeń stanowią jedyny odróżniający je element. Ale jeszcze całkiem niedawno wielu Koreańczyków mieszkało w ruderach i slumsach. Bloki mieszkalne może nie są intrygujące z zewnątrz, lecz zdaniem miejskiego planisty Yeong-Hee Janga w środku można żyć całkiem wygodnie. Miasto stanowi zwykle mieszankę elementów zaplanowanych przez lokalne władze oraz tkanki miejskiej, która przyrasta niejako organicznie, z czasem bazując na wyborach i preferencjach mieszkańców. Natomiast Seul zaprojektowano od samego początku. Mnisi, którzy wybrali to miejsce w 1394 r. dla króla Taejo, założyciela dynastii Choson, kierowali się przy organizacji miasta regułami starożytnej sztuki feng shui. Przez pięć wieków zajmowało ono obszar ograniczony 16-kilometrowym murem wybudowanym przez ludzi Taejo. Seul był odizolowanym od świata ośrodkiem akademickim zamieszkanym przez kilkaset tysięcy ludzi. Ale wraz z nadejściem XX w. miasto postanowiło zacząć od nowa. Druga wojna światowa i wojna koreańska zakończona w 1953 r. sprowadziły w jego mury ponad milion uciekinierów. To wtedy miał początek nagły wzrost populacji koreańskiej spowodowany, jak w wielu miejscach na świecie, usprawnieniami w służbie zdrowia i polityce żywnościowej. Kłopotliwym faktem jest z pewnością ten, że do tak skutecznego rozwoju kraju mogło dojść dzięki dyktaturze. Gdy Park Chung-Hee objął władzę w wyniku przeprowadzonego w 1961 r. puczu, jego rząd ściągnął zagraniczne kapitały i technologie do koreańskich firm produkujących na eksport – początkowo podróbki markowych ubrań, a później elektronikę i samochody. Kluczową rolę w tym procesie, którego efektem było utworzenie gigantów takich jak Samsung i Hyundai, odgrywali ludzie przybywający do Seulu do pracy w nowych fabrykach i na studia. – Nie można oddzielać procesu urbanizacji od rozwoju gospodarczego – mówi ekonomista Kyung-Hwan Kim z Uniwersytetu Sogang. Rosnące miasto umożliwiło boom gospodarczy, który z kolei sfinansował infrastrukturę, dzięki której metropolia mogła wchłonąć pączkującą ludność kraju. Wiele zabudowy starego Seulu zniszczyły buldożery robiące miejsce pod wysokościowce. Starsi mieszkańcy miasta położonego na północ od rzeki Han w latach 70. i 80. XX w. byli świadkami narodzin kompletnie nowego Seulu na terenach pól ryżowych na południowym brzegu rzeki, w dzielnicy zwanej Kangnam. Przedstawiciele rosnącej klasy średniej i wyższej zamieniali kręte alejki i tradycyjne domy, śliczne drewniane hanoki, z podwórzami i wdzięcznie falującymi dachówkami, na ascetyczne wysokie bloki w siatce przyjaznych samochodom ulic. – Seul stracił swój koloryt – mówi Choo Chin Woo, dziennikarz tygodnika SisaIn. Co gorsza, biednych mieszkańców często po prostu wyrzucano na bruk, gdy ich dzielnice poddawano rewitalizacji, a ich samych nie było stać na przeprowadzkę do bloków. Seul dzisiaj jest jednym z najgęściej zamieszkanych miast na świecie. Jeżdżą po nim miliony samochodów, ale funkcjonuje też sprawny system metra. Nawet w nowszych dzielnicach ulice są pełne życia, sklepów i ludzi. Ale co ciekawe – ślad węglowy na osobę jest niemal o połowę niższy niż dla przeciętnego nowojorczyka. Jakość życia Koreańczyków wzrosła znacznie wraz ze skokiem stopnia urbanizacji kraju z 28 proc. w 1961 r. do 83 proc. obecnie. Długość życia w Korei wydłużyła się z 51 lat do 79. A koreańscy chłopcy są dzisiaj średnio o 15 cm wyżsi niż kiedyś. Paradoksalnie Korea Południowa nigdy w pełni nie pozbyła się przekonania, że wielka stolica jest niczym narośl wysysająca życie z reszty kraju. W odpowiedzi na te obawy rząd buduje obecnie drugą stolicę 120 km na południe i z początkiem 2012 r. planuje przenieść tam połowę ministerstw, a inne urzędy państwowe rozsiać po całym kraju. W 1971 r., gdy ludność miasta osiągnęła liczbę ponad 5 mln, Park Chung-Hee wziął przykład z Ebenezera Howarda i otoczył Seul szerokim pasem zieleni, by zatrzymać dalszy rozwój metropolii, tak jak próbowano zastopować rozrost Londynu w 1947 r. Oba pasy zieleni zapewniły miastom wolną przestrzeń, lecz żaden nie powstrzymał ekspansji, bo ludzie dzisiaj mieszkają na obrzeżach metropolii i przemieszczają się do centrum do pracy. – Pasy zieleni okalające miasta wypychają ludzi coraz dalej i niekiedy przedmieścia rozlewają się absurdalnie – mówi Peter Hall, planista z University College London. Brasilia, zaplanowana w najmniejszych szczegółach stolica Brazylii, została pomyślana na 500 tys. mieszkańców. Dzisiaj żyją tam 2 mln Brazylijczyków, a dzielnice mieszkaniowe wybudowano za jeziorem i parkiem, które miały zatrzymać rozprzestrzenianie się miasta. Wygląda na to, że próby wstrzymania rozwoju aglomeracji jedynie wzmacniają pączkowanie przedmieść. Na podstawie zdjęć satelitarnych, starych map i danych statystycznych Shlomo Angel, profesor planowania przestrzennego z Uniwersytetu Princeton, zbadał zmiany w obszarze i gęstości zaludnienia 120 miast w latach 1999 i 2000. Nawet w krajach rozwijających się rozrost większości ośrodków następuje szybciej niż przypływ nowych mieszkańców, przeciętnie gęstość zaludnienia spada o 2 proc. rocznie. Do 2030 r. powierzchnia miejskich obszarów zabudowanych potroi się. Co napędza ekspansję? Rosnące dochody i tani transport. – Gdy rosną płace, ludzie zyskują środki na zakup większej powierzchni mieszkalnej – wyjaśnia Angel. – Przy tanich kosztach transportu stać ich na dłuższe podróże do pracy. Nie bez znaczenia pozostaje oczywiście to, w jakich domach mieszkają i czym dojeżdżają do pracy. W XX w. amerykańskie miasta zostały przeprojektowane tak, by łatwiej było poruszać się po nich samochodami, które dają wolność, ale jednocześnie zanieczyszczają atmosferę i wydłużają przedmieścia o dziesiątki kilometrów. Rozrost miast powiązany z samochodami pożera ziemie uprawne, energię i inne zasoby. Obecnie planiści w USA zamierzają ponownie zaludniać centra ośrodków i dogęszczać przedmieścia, projektując na miejscu parkingów upadłych centrów handlowych place miejskie przeznaczone wyłącznie dla pieszych. Tymczasem w Chinach i Indiach, gdzie ludzie wciąż napływają do miast, sprzedaż samochodów osiąga niebotyczne rozmiary. Dla naszej planety byłoby o wiele lepiej, gdyby ludzie w tych krajach zamieszkali w gęsto zaludnionych ośrodkach zabudowanych wysokimi blokami niż w miastach rozrastających się w poziomie, w których do przemieszczania się niezbędne jest auto – pisał Edward Glaeser. – Rozwijające się miasta będą się powiększać – zapowiada Angel. Gdzieś między anarchią planistyczną a utopijnymi wizjami leży skromny rodzaj planowania, który może zmienić przestrzeń miejską w przyjaźniejszą dla życia. Zdaniem Angela takie podejście wymaga jednak patrzenia w przyszłość – rezerwacji działek z przeznaczeniem na parki, usługi publiczne i siatkę korytarzy komunikacyjnych, nim pochłoną je osiedla bloków. Wyrasta ono z postrzegania pęczniejących miast nie jako choroby, lecz jako skupiska energii ludzkiej, którą można zorganizować i wykorzystać z pożytkiem dla społeczeństwa. Letchworth w Anglii, z cichymi uliczkami handlowymi i domami w stylu architektonicznym Arts and Crafts, przypomina nieco zapomniane przez świat miasto ogród. Marzenie Ebenezera Howarda o samowystarczalnym miasteczku nie spełniło się. Rolnicy uprawiający ziemię w pasie zieleni wokół Letchworth sprzedają buraki cukrowe i zboże dużej firmie spożywczej. Mieszkańcy pracują głównie w Londynie lub w Cambridge. Mimo wszystko miasteczko ma to, co planiści dziś cenią najbardziej: jest zrównoważone przestrzennie, bo nie zostało zaprojektowanie z myślą o samochodach. Howard w swoich planach wręcz zignorował ten wynalazek. Z każdego miejsca w Letchworth łatwo pieszo dojść do jego centrum lub do stacji, z której odjeżdża pociąg do Londynu. Szczerze mówiąc, Letchworth to przyjemne miejsce do życia, choć z pewnością nie dla wszystkich. Ale nie ma miasta, które zadowoli każdego. 55 km na południe leży Londyn, wciąż wielki i przeludniony. Dziś mieszka w nim 8 mln ludzi. Wszelkie próby wprowadzenia ładu w labiryncie ulic spełzły na niczym, co potwierdzi każdy, kto choć raz przejechał przez miasto taksówką. – Londynu nikt nigdy nie zaprojektował! – zakrzyknął pewnego dnia Peter Hall, gdy wyszliśmy na ulicę przed Brytyjską Akademię Nauk. – Lecz w wiekach XIX i XX Londyn przeprowadził dwa sensowne przedsięwzięcia – dodał. Miastu udało się zachować ogromne i na wpół dzikie parki takie jak Hampstead Heath, gdzie mieszkańcy mogą obcować z przyrodą. A co najważniejsze, rozwinął sieć kolei i metra. – Najpierw trzeba zrobić porządek z komunikacją miejską, a dopiero potem można pozwolić, by życie toczyło się dalej – po tych słowach zniknął w podziemiach metra, by wsiąść do pociągu, który zawiezie go do domu, zostawiając mnie samego na chodniku z wielkim darem kilku godzin czasu wolnego w Londynie. Nawet Ebenezer Howard zrozumiałby to uczucie, przynajmniej za młodu. Gdy powrócił do Londynu po kilkuletnim pobycie w USA, był zauroczony rodzinnym miastem. Radowała go zwykła przejażdżka omnibusem: Zatłoczone ulice – oznaki bogactwa i dobrobytu, ruch i gwar – ten cały zamęt i brak ładu przypadły mi do gustu i moje ciało wypełniło uczucie rozkoszy. Robert Kunzig