Polscy archeolodzy zbadają początki człowieka. Ruszyła wyprawa do kolebki ludzkości i serca Afryki
W sercu Tanzanii, niedaleko słynnego Wąwozu Olduvai, polska ekspedycja archeologiczna rozpoczyna badania. Cel? Odkrycie, jak sawanna ukształtowała człowieka na przestrzeni setek tysięcy lat. To pierwsza tak szeroko zakrojona misja w historii polskiej archeologii, realizowana w samym sercu „kolebki ludzkości”.
Tanzański Park Narodowy Serengeti to największy chroniony obszar na świecie, sąsiadujący z Wąwozem Olduvai, gdzie odkryto kluczowe szczątki hominidów sprzed kilku milionów lat. Mimo ogromnego znaczenia, samo Serengeti pozostawało archeologiczną białą plamą, gdyż od lat 70. XX wieku nie prowadzono tam systematycznych badań. Polacy pojawili się tam na zaproszenia ze strony tanzańskich władz. Wcześniej działali w Sudanie, ale niestabilna sytuacja polityczna w tamtym rejonie zmusiła ich do zmiany kierunku badań. – To zarówno splot przypadkowych wydarzeń, jak i spełnienie zawodowych i osobistych marzeń – mówi szefowa ekspedycji prof. Marta Osypińska z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Pierwsza taka ekspedycja Latem 2026 roku rusza pierwszy pełnowymiarowy sezon polskiej misji w Serengeti, będący efektem współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego, PAN oraz partnerów z Tanzanii. Ekspedycja, licząca 17 osób, musi zmierzyć się z gigantycznym wyzwaniem logistycznym. Pierwszym zadaniem jest transport do bazy w głębi parku całego wyposażenie, od sprzętu badawczego po zaplecze socjalne. – To pierwsze polskie badania na tak dużą skalę. Celem ekspedycji jest odkrywanie śladów osadnictwa oraz odtworzenie historii wzajemnych relacji ludzi, zwierząt i środowiska w jednym z najcenniejszych krajobrazów Afryki – opowiada prof. Marta Osypińska. W Tanzanii dekadę temu działał też Maciej Grzelczyk, który badał w rejonie Kondoa jej sztukę naskalną. Śladami współczesnego człowieka i jego ewolucji Głównym celem badawczym jest okres środkowej i późnej epoki kamienia, kiedy kształtował się anatomicznie współczesny człowiek. Naukowców szczególnie interesuje ewolucja kognitywna: opanowanie ognia, organizacja obozowisk oraz początki sztuki i zdobnictwa. To właśnie tutaj nasi przodkowie wykształcili cechy, które pozwoliły im zdominować świat. – To na terenie wschodnioafrykańskich sawann, w relacjach z tą przyrodą i zwierzętami, nabywaliśmy cech, które zadecydowały o ostatecznym sukcesie naszego gatunku w ekspansji na cały glob – wyjaśnia ekspertka. Nowoczesna technologia w służbie archeologii Archeolodzy wykorzystają drony, zdjęcia satelitarne oraz systemy GIS i GPS do mapowania terenu. Multidyscyplinarny zespół dąży do stworzenia pierwszej precyzyjnej mapy archeologicznej parku, testując przy tym przydatność nowoczesnych metod w specyficznych warunkach geologicznych Afryki. – Wykorzystanie jak najpełniejszego spektrum dostępnych obecnie nauce nowoczesnych technik i technologii w badaniach archeologicznych jest jednym z naszych głównych celów – deklaruje prof. Osypińska. Co już udało się odkryć? Wstępne rozpoznanie terenu w 2024 roku przyniosło sensacyjne rezultaty: zidentyfikowano ponad 30 stanowisk, nieznane malowidła naskalne oraz liczne narzędzia kamienne i ceramikę. Szczególnie cenne są znaleziska zmineralizowanych kości zwierzęcych i paciorków ze strusich jaj, które świadczą o bogatej kulturze dawnych mieszkańców sawanny. Badacze liczą na odkrycie pełnej sekwencji prahistorii kontynentu. – Nie jest wykluczone , że trafimy na stanowiska sprzed milionów lat, z dolnego paleolitu. Nie jest wykluczone, że ze szczątkami hominidów – uważa ekspertka. Źródła: Uniwersytet Wrocławski, materiały prasowe UWr Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Pierwsze polskie badania archeologiczne w Tanzanii. Jest sukces
Zajrzeliśmy dziesiątki tysięcy lat w historię Serengeti – mówi National Geographic Polska prof. Marta Osypińska. Polscy archeolodzy odkryli w Tanzanii malowidła naskalne, narzędzia kamienne i fragmenty naczyń ceramicznych sprzed tysiącleci.
Spis treści: Biała plama archeologii Afryki pełna skarbów Co udało się odkryć polskim archeologom w Tanzanii? Największe sukcesy Polaków w Serengeti? To nie byle jakie miejsce do prowadzenia badań archeologicznych. Tanzański Park Narodowy Serengeti jest największym na świecie obszarem chronionym. Leży na wyżynie między jeziorem Wiktorii a zachodnią krawędzią Wielkich Rowów Afrykańskich, gdzie odnaleziono jedne z najstarszych szczątków praludzi. W sierpniu polscy archeolodzy zakończyli badania w Serengeti, ale było to zaledwie rozpoznanie. Pierwszy na ten temat napisał Serwis PAP Nauka w Polsce. W kolejnych latach nasi naukowcy zamierzają skoncentrować swoje wysiłki na kilku wytypowanych miejscach. Biała plama archeologii Afryki pełna skarbów – Największym zaskoczeniem było to, jak bogate w fantastyczne stanowiska archeologiczne jest Serengeti – mówi National Geographic Polska prof. Marta Osypińska z Uniwersytetu Wrocławskiego. Badania prowadziła tam wspólnie z dr. Piotr Osypińskim z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. – Od 20 lat nie prowadzono tam właściwie żadnych badań. Zetknięcie się z ogromem i bogactwem Serengeti uświadomiło nam skalę wyzwań, a także to, że sam pomysł badań w tym miejscu był nieco arogancki. Jednak survey (badania powierzchniowe – przyp. red.) pokazał, że mamy szansę odkryć tu prawdziwe skarby dla nauki – wspaniałe stanowiska dokumentujące życie ludzi w „kolebce ludzkości” od najstarszych epok po niemal współczesne ścieżki napływania i migracji pasterzy, w tym Masajów – dodaje prof. Osypińska. W ostatnim czasie archeolodzy skupiają się na badaniu innych rejonów. Teraz w Tanzanii pracuje niewielu baczy najstarszej historii człowieka. Prace naukowców z zagranicy są prowadzone głównie w Wąwozie Olduvai. Co udało się odkryć polskim archeologom w Tanzanii? Naukowcy namierzyli około 30 stanowisk archeologicznych, jak mówią „o dużym potencjale badawczym”. – Są to stanowiska paleolityczne z doskonale zachowanymi skamieniałymi kośćmi, jaskinie z nieznanymi malowidłami i śladami ich zamieszkiwania, a także jaskinię z malowidłem i szczątkami człowieka. Jak na pierwszy, rekonesansowy sezon, Serengeti okazało się dla nas niezwykle szczodre. Ma ogromny potencjał naukowy i planujemy tam wieloletnie interdyscyplinarne badania – informuje prof. Osypińska. Naukowcy rozpoczęli tworzenie profesjonalnej mapy stanowisk archeologicznych w Serengeti. Do tej pory taka mapa nie powstała. Na razie przeszukali południową część parku. – Jeździliśmy po ostańcach skalnych, które każdy chyba kojarzy z Króla Lwa. Uwielbiają się na nich wygrzewać lwy właśnie – opisała w rozmowie z Nauka w Polsce PAP badaczka. Wśród najciekawszych odkryć prof. Osypińska wskazuje nieznane dotąd malowidła na ścianach schronisk skalnych. Niektóre z nich przedstawiają tarcze masajskie, postaci, ale też zwierzęta, zarówno dzikie np. antylopy, jak i zapewne bydło. Wszystko malowane czerwonym barwnikiem zwanych ochrą, sproszkowanymi kośćmi i węglem. Największe sukcesy Polaków w Serengeti? A co prof. Osypińska uważa za kluczowe rezultaty sezonu badań? – W naszej opinii i ku naszemu zaskoczeniu udało nam się odnieść kilka sukcesów. Chyba najważniejszym jest możliwość podjęcia badań na największym obszarze chronionym świata i nawiązanie współpracy z zoologami chroniącymi zwierzęta – wskazuje w rozmowie z National Geographic Polska. – Niesamowitym uczuciem była możliwość rozpoczęcia badań wykopaliskowych. Założyliśmy głęboki sondażowy wykop w celu pobrania prób glebowych i do datowań – zajrzeliśmy dziesiątki tysięcy lat w historię Serengeti – zaznacza. Ten kilkuletni projekt możliwy jest dzięki finansowaniu Narodowego Centrum Nauki. Te wstępne wykopaliska przeprowadzono na znanym, ale niebadanym od dawna stanowisku Loiyangalani. Polscy archeolodzy zagłębili się blisko dwa metry w głąb ziemi. Głównym celem było pobranie próbek do datowań optycznie stymulowaną luminescencją (OSL) i takich, które obrazują geologiczną historię Serengeti. Będę one szczegółowo analizowane w polskich laboratoriach. Źródła: Nauka w Polsce PAP, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Serengeti co roku przyciąga miliony turystów. Wszyscy chcą zobaczyć wielką migrację zwierząt
Spektakl trwa od ponad miliona lat. Stada antylop i zebr przemierzają równiny Serengeti w poszukiwaniu żywności. Za nimi podążają drapieżniki.
W tym artykule: Krokodyle w Serengeti Wielka migracja antylop gnu Ngorongoro – rajska dziura Trudna młodość gnu Lwy w Serengeti Cykl życiowy antylop Serengeti – informacje praktyczne Pojawiły się nagle. Ciche i płaskie. Tylko wystające nad powierzchnię oczy sygnalizowały ich obecność. W ogólnym harmidrze panującym w rzece niezauważalne. Ich szlak znaczyła krew. Płynące zwierzęta rozpierzchały się na wszystkie strony, walczyły z prądem i strachem. Krokodyle w Serengeti Gigantyczna fontanna wody i wokół… pustka. Krokodyl wynurzył się po chwili. W paszczy trzymał swoją ofiarę. Tak dużą, że zdawało się, że jej nie udźwignie. A jednak jak piórko doholował ją do brzegu. Równie szybko rzeka znów wypełniła się płynącymi antylopami. I znów atak. Antylopy z niewiarygodnym wysiłkiem wspinały się na stromy brzeg po naszej stronie rzeki. Minuty, godziny mijały niepostrzeżenie. Przekraczały rzekę, każde z tysięcy gnu na swój sposób. Matki wracały po dzieci, by je przyholować do brzegu. Te, które nie zdążyły, na twardym już gruncie stały w bolesnym oczekiwaniu. Żadna z nich nie adoptuje cudzego cielaka, jeśli własny nie dopłynie do celu. Gnu mają swoje odwieczne żelazne prawa, dzięki którym trwają. Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać? Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno si... Płynące z nurtem rzeki ciała, krwawiące dzieci, wrzaski i jęki, nic nie jest w stanie powstrzymać antylop w odwiecznej w wędrówce. Ona oznacza życie, wytycza jego ścieżki i granice. Wielka migracja antylop gnu Mieszkańcy Afryki twierdzą, że Bóg był bardzo zmęczony, kiedy je tworzył. Połączył nogi konia z ogonem krowy, ciałem osła i brodą kozy. Anglicy nazwali je „dzikimi bestiami”, bo zarażały stada bydła nieznaną w Europie chorobą. Mówią o nich też „głupole”, bo skaczą nie wiadomo czemu. Gnu – za ich sprawą do Afryki ściągają miliony turystów i setki najznakomitszych fotografów. Przejście milionów antylop gnu przez rzekę Mara, dzielącą Tanzanię od Kenii, podczas którego krokodyle urządzają sobie ich kosztem wielką ucztę, jest najbardziej spektakularną częścią tzw. wielkiej migracji. Czyli ogromnie trudnej logistycznie wyprawy w poszukiwaniu świeżej, soczystej trawy. Wędrówka trwa cały rok, jej trasa liczy w sumie niemal 3 tys. km. Wszystko zaczyna się na przełomie stycznia i lutego na równinie między Ngorongoro a Serengeti w Tanzanii. Wtedy rodzą się młode gnu. W kwietniu stada rozpoczynają wędrówkę na północ. Zazwyczaj w czerwcu przekraczają rzekę Grumeti. Na przełomie sierpnia i września docierają do rzeki Mara stanowiącej granicę między Kenią i Tanzanią. Tam odbywa się najbardziej spektakularna część migracji. W październiku–listopadzie, wraz z początkiem pory deszczowej, zaczyna się powrót. Historia powtarza się co roku. Zdaniem naukowców od co najmniej miliona lat. Warto zadać sobie pytanie: Czy tylko przypadkiem ten szlak wiedzie przez najstarsze ludzkie siedliska? Ngorongoro – rajska dziura Jadę tam, gdzie to wszystko się zaczyna, z górą tysiąc kilometrów od brzegów Mary. Do miejsca zwanego przez Masajów po prostu „dziurą”. Ogromną i niezwykłą, o średnicy aż 22 km. To krater wygasłego wulkanu – Ngorongoro. Jego nazwa, wypowiadana rytmicznie, przypomina brzęk broni – ponoć na pamiątkę bitwy, która niegdyś się tutaj rozegrała. Jednak zanim do niej doszło, Ngorongoro był jednym z dziesiątków czynnych wulkanów otaczających Wielki Rów Wschodni. To za ich sprawą powstały bezkresne równiny Serengeti. Po gigantycznej eksplozji ziemię zalała lawa. Do dziś warstwa gleby jest tak niewielka, że z łatwością rosną na niej tylko trawy. A drzewa i tak nie mają szansy, bo cały ten obszar aż po Park Narodowy Masai Mara w Kenii regularnie „koszą” żerujące miliony antylop. Kiedy stanęłam nad brzegiem kaldery, zaparło mi dech w piersiach. Na jej krawędziach unosiły się chmury, po czym kierowały się w stronę wnętrza. Gdzieś w dali niebo z ziemią łączył szary słup deszczu. Spalone słońcem skały tu łagodnie przechodziły w zieloną rajską kotlinę z jeziorkiem w środku. Dnem kaldery wędrowały stada antylop, zebr, w oddali pasły się żyrafy. Eden! Mieszka tu ponad 30 tys. zwierząt różnych gatunków. Trudna młodość gnu Moją uwagę przykuły niewielkie wgłębienia w otaczających kotlinę skałach. Wyjadły je antylopy. Minerały tworzące Ngorongoro są bowiem jak kwas foliowy, zalecany kobietom w ciąży. Gnu okres godowy mają mniej więcej w czerwcu. Ich ciąża trwa około ośmiu miesięcy. Dlatego jesienią tak bardzo spieszą się z powrotem z Masai Mara do domu, by przed porodem przejść kurację wzmacniającą tutejszymi minerałami. Dzięki nim trawa rosnąca na równinie wokół kaldery jest bogata w fosfor. Niezbędny do tego, by młode gnu zdrowo dojrzewały. 25 kilometrów tropem lwa. Świat ludzi i wielkich kotów Tam, gdzie kolidują ze sobą interesy lwów i ludzi, cierpią obie strony. Tym razem nie musiałam długo czekać. Stały w zwartej gromadzie, ale i tak dostrzegłam, że ta w środku przykucnęła… i już na ziemi wierzgał mały mokry cielak. Ledwie zdążyła go wylizać, a już… stał na nogach. Od chwili narodzin małego gnu do jego pierwszego kroku mijają mniej więcej 4 min! Niedługo później mały zaczyna chwiejnie biegać. Nie bez powodu tak się dzieje. Gnu skazane są na szybkie działanie, bez tego nie miałyby żadnych szans w starciu z lwami i innymi drapieżnikami. Dorosłe potrafią pędzić 70 km/godz., i to przez dobrych kilka godzin non stop. Osobniki, które nie są w stanie wytrzymać tego tempa, skazane są na przedwczesną śmierć. Co ciekawe, lwy często odpuszczają młodym – a więc nie tak szybkim – gnu, decydując się na porządniejszy „obiad”, czyli dorosłe sztuki. Dla maluchów znacznie większym zagrożeniem są hieny. Ale z nimi ich matki całkiem nieźle sobie radzą. W ciągu zaledwie trzech tygodniu w styczniu i lutym rodzi się pół miliona gnu. Ale też lwiątka i inne drapieżniki. Cykl narodzin jest ściśle związany z tym, by każdy miał w przyszłości co jeść. Mądrość natury przejawia się zresztą na wiele sposobów. Naukowcy zaobserwowali, że samce gnu agresywne w czasie rui obdzierają z kory młode drzewka, które szybko usychają. Okazuje się, że znakomicie zapobiega to zalesianiu sawanny, a w konsekwencji pastwiska antylop się nie kurczą. Lwy w Serengeti Natomiast lwy, które w ciągu całego roku przesypiają po 20 godzin dziennie, w czasie rui śpią tylko około 4 godzin. Poligamiczne samce dbają o to, by młodych drapieżników przybywało proporcjonalnie do liczebności populacji antylop i zebr. Wielokrotnie w Serengeti i Masai Mara widziałam lwy w obrożach. To uczestnicy badań naukowych. Dzięki nim okazało się, że drapieżniki przemieszczają się wraz ze stadami roślinożerców. W dodatku zachowują przy tym powierzchnię swoich łowieckich terytoriów, przenosząc ich granice zgodnie z mapą migracji. Towarzyszą stadom nieustannie. Czasem antylopy przechodzą dosłownie kilka metrów od odpoczywających lwów. I… nic. Najedzone nie stanowią zagrożenia. Obok spokojnie pasą się guźce, a żyrafy wyciągają szyje. Polujące, głodne lwy zbliżają się niepostrzeżenie. Osaczają ofiarę. Działają w grupach. Wybierają konkretnego osobnika ze stada i konsekwentnie realizują swój plan. Właśnie dlatego zebry tak chętnie się do siebie przytulają. Ich paski mieszają się i nie sposób odróżnić jedną od drugiej. Są więc bezpieczne. Żyrafy natomiast lwu uciekną niemal zawsze. Wyjątkiem jest chwila, kiedy piją, bo wtedy muszą rozstawić nogi. Nie są w stanie z tej pozycji podnieść się tak szybko, by uciec. Dlatego do wodopoju chodzą tylko raz w tygodniu. Cykl życiowy antylop Trasa wędrówki gnu wiedzie przez Olduvai Gorge – kanion, który stał się wielką księgą dziejów ludzkości. Homo habilis – praprzodek człowieka – mieszkał tu niemal 2 mln lat temu, wędrował tędy Homo erectus i Homo sapiens. Stada skrzętnie omijają muzeum, tak małe, że aż trudno uwierzyć w wagę tutejszych odkryć. Ignorują też, jako niejadalne, afrykańskie aloesy, przez Masajów zwane olduvai, od których wąwóz wziął swoją nazwę. Chętnie chowają się w nich góralki, gryzonie przypominające wyglądem świnki morskie. Patrząc na nie, nie mogłam uwierzyć, że to najbliżsi kuzyni słoni. Gnu rodzą się w lutym, by po dwóch miesiącach na fosforowej diecie być gotowymi do wędrówki. Gdy przekraczają rzekę Mara, mają około siedmiu miesięcy. To czas, kiedy powoli uniezależniają się od matek. Są na tyle duże, by zmierzyć się z nurtem rzeki, i na tyle doświadczone, że mogą... przejść po krokodylu. Sama miałam okazję obserwować taką scenę. Gad był tak najedzony, że nie miał siły nawet machnąć ogonem. Choć około ćwierć miliona antylop nie przeżywa migracji, zwierzęta nie mają innego wyjścia. Afrykańskie słońce bezlitośnie wypala trawy, które nie odrastają na tyle szybko, by zapewnić im pożywienie. Nim młode gnu skończą rok, dzięki wędrówce poznają pięć różnych ekosystemów, uczą się radzić sobie z niebezpieczeństwami. Trzykrotnie muszą przejść tę trasę, by osiągnąć dojrzałość i dać początek nowemu życiu. Większość nie dożywa 18–20 lat, czyli starości. Sępy budzą odrazę, ale są niezbędne w ekosystemie. Teraz grozi im wyginięcie Sępy kojarzą się źle i pozytywnych emocji nie budzą. A powinny, bo ich znaczenie dla ekosystemów ciepłych krain jest znacznie większe niż każdego z wielkich zwierząt, które ludzi elektr... Safari dla białych to głównie polowanie. Choć w suahili „msafiri” znaczy podróżować. Dopiero pod afrykańskim niebem, tam gdzie błękit styka się z płową sawanną, w rozgrzanym powietrzu i w cieniu akacji można zrozumieć prawdziwy sens tego słowa. Sens podróżowania. Serengeti – informacje praktyczne Kiedy jechać? Właściwie cały rok. Najlepiej jednak na przełomie sierpnia i września, kiedy zwierzęta docierają nad rzekę Mara. Co przywieźć? W lodżach zazwyczaj są sklepiki z wyrobami afrykańskiego rękodzieła. Maski, rzeźby, ceramika, batiki, naszyjniki i bransoletki z koralików. Ekskluzywną pamiątką jest biżuteria z tanzanitami – to kamienie szlachetne o fioletowej barwie, występujące tylko w tym rejonie świata. Organizacja Aby połączyć safari w Serengeti i Masai Mara, warto zaplanować sobie jeden dodatkowy dzień na podróż. By przedostać się z parku do parku, trzeba z Masai Mara wrócić do Nairobi, a stamtąd albo samolotem dostać się do Aruszy albo pokonać tę drogę autobusem i przekroczyć granicę w Namandze. Zaletą tej drogi jest możliwość zobaczenia Kilimandżaro, wadą to, że podróż trwa ok. 8–9 godzin. Bezpieczeństwo Na safari obowiązują rygorystyczne przepisy dotyczące bezpieczeństwa. Z samochodów wysiadać można tylko w ściśle wyznaczonych miejscach. Piesze safari odbywają się w asyście uzbrojonych strażników parków narodowych. Źródło: archiwum NG.
Wielka Piątka Afryki – jakie zwierzęta należą do Big Five i gdzie można je spotkać?
Wielka Piątka Afryki, w skład której wchodzą: lew, lampart, słoń, bawół i nosorożec, to niekwestionowany symbol Czarnego Lądu. Aby afrykańskie safari uznać za w pełni udane, powinno się zobaczyć Big Five.
W tym artykule: Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Spotkanie z Wielką Piątką Afrykańska piątka, czyli zwierzęta tworzące Big Five Wielka Piątka Afryki znana jest ze swojej waleczności, szczególnie, kiedy w grę wchodzi ochrona potomstwa lub gdy zwierzęta same znajdują się w centrum zagrożenia. Dlatego decydującym czynnikiem w ukształtowaniu Big Five nie były osiągane przez zwierzęta kształty czy rozmiary, a trudność w ich upolowaniu. W skład afrykańskiej piątki wchodzi pięć gatunków ssaków, uznanych przez tamtejszych myśliwych za najbardziej niebezpieczne na kontynencie. Są to: Zwierzęta na safari – które gatunki można na nim zaobserwować? Zwierzęta safari należą do najbardziej fascynujących gatunków. Udział w wyprawie to w zasadzie obowiązkowy punkt programu w trakcie urlopu spędzanego w Afryce i jednocześnie - jedna z najw... słoń afrykański – największe współcześnie żyjące zwierzę lądowe; nosorożec czarny – niestety, za sprawą kłusownictwa jego populacja ciągle maleje; bawół afrykański – gatunek, który nigdy nie został nigdy udomowiony; lampart – czwarty pod względem wielkości kot świata; lew – jedyny kot żyjący w stadzie. Pytanie, dlaczego do tego grona nie należy na przykład żyrafa? Odpowiedź brzmi: bo jest za łagodna! Wielka Piątka Afryki została stworzona jeszcze w czasach kolonialnych, kiedy Afrykę masowo odwiedzali biali myśliwi. To oni zrobili ranking zwierząt najbardziej cenionych jako trofea. Jak już wspomnieliśmy, nie chodziło nawet o wielkość. Premiowano zwierzaki najbardziej niebezpieczne dla myśliwego (zwłaszcza ranne), a zarazem trudne do wytropienia i ustrzelenia (chociaż to, jak się zdobycz prezentowała na ścianie rezydencji, też pewnie miało znaczenie). Oczywiście można by się spierać, dlaczego uwzględniono lamparta, a nie geparda, który jest najszybszym ssakiem świata, i dlaczego poszedł w odstawkę hipopotam, który ma na koncie więcej istnień ludzkich niż chociażby lew. W każdym razie tak, jak kiedyś ustalono, tak zostało do dziś. W poszukiwaniu Wielkiej Piątki Jedynie nosorożce robią trochę zamieszania, bowiem w Afryce występują dwa gatunki: białe i czarne (wbrew nazwom nie różnią się kolorem, ale m.in. zachowaniem). Większości turystom jest wszystko jedno, którego zobaczą, ale zdarzają się też „ortodoksi”, którzy do Wielkiej Piątki zaliczają wyłącznie rzadkiego nosorożca czarnego. Wybór krajów, w których można zobaczyć całą Big Five na wolności, nie jest wcale taki duży: Tanzania, Kenia, RPA, Malawi, Namibia, Zambia, Zimbabwe, Demokratyczna Republika Konga, Botswana i Uganda – ale w trzech ostatnich dyskusyjna staje się obecność nosorożca. Poza tym nawet w najbogatszym w życie zwierzęce parku czy rezerwacie niekoniecznie Wielka Piątka musi występować w komplecie. Na przykład w słynnym Etosha National Park w Namibii brakuje bawołu, zaś z bardzo ciekawego parku Chobe w Botswanie niedawno zniknęły nosorożce (ze względu na kłusowników wywieziono je w bezpieczniejsze dla nich miejsce). Kenia to nie tylko safari. Co warto zobaczyć i czym się zachwycić? Kenia to piękny, afrykański kraj, który turystom kojarzy się głównie z safari i podziwianiem dzikiej przyrody. Podróże do Kenii są coraz częstsze. Jak zaplanować podróż do Kenii, by by... Nawet jeśli cała Big Five zamieszkuje na danym terenie, i tak jej wytropienie nie jest łatwe. – To nie zoo! – denerwują się lokalni przewodnicy, kiedy turyści wręcz żądają pokazania im wszystkich tych zwierzaków, bo przecież „biuro im obiecało w programie wycieczki”. Jeżdżąc z grupami na safari jako pilot, miałam sytuacje, kiedy trafialiśmy na całą piątkę w ciągu kilku godzin, kręcąc się w promieniu zaledwie kilku kilometrów. Bywało też i tak, że po dwóch tygodniach jeżdżenia po różnych parkach czegoś wciąż nam brakowało, zwykle lamparta albo nosorożca. Spotkanie z Wielką Piątką Najsłynniejsze parki i rezerwaty, w których występują zwierzęta Big Five: Park Narodowy Krugera w RPA, Serengeti i Ngorongoro w Tanzanii, Masai Mara, Amboseli i Lake Nakuru w Kenii, Zambezi National Park w Zimbabwe. Koszt safari organizowanego przez lokalne agencje to wydatek od ok. 40 dol./os. za 3-godzinne do ok. 100 dol. i więcej za całodniowe. Warto się upewnić, czy w cenę jest wliczona opłata parkowa. Zwierzęta Afryki. Jaki gatunki można spotkać na tym kontynencie? Afryka to miejsce niezwykłe pod wieloma względami. Na Czarnym Lądzie nie brakuje dzikich, pierwotnych obszarów, które pozostają we władaniu natury, nie człowieka. Tamtejsza przyroda, jakże... Nasza ekspertka Monika Witkowska Pierwszy autostop zaliczyłam w wieku 12 lat (bez wiedzy rodziców) i od tej pory wpadłam w nałóg podróżowania, do tej pory odwiedzając około 180 krajów. Moja ulubiona forma poznawania świata to z plecakiem i namiotem, na własną rękę, choć zajmuję się też pilotowaniem grup turystycznych i prowadzeniem trekingów, m.in. w Himalajach i na Kilimandżaro. Góry należą do najważniejszych moich największych pasji – mam na koncie m.in. Koronę Ziemi i cztery ośmiotysięczniki (w tym K2, na które weszłam jako 2. Polka w historii). Od dawna zajmuje się też żeglarstwem morskim – byłam na rejsie przez legendarny North-West Passage (szlak morski między Grenlandią i Alaską), opłynęłam Czukotkę, trzykrotnie zaliczyłam Przylądek Horn, jachtem dotarłam na Antarktydę i Południową Georgię, choć na Bałtyku też można mnie spotkać. O swoich przygodach piszę w artykułach, książkach, a także na swoich profilach na FB (Monika Witkowska - Podróże małe i duże) i Instagramie (monikawitkowska.travel). O swoich nagrodach za wyprawy, książki czy działalność społeczną nie lubię mówić, ale jest jej miło, że zaproszono mnie do Kapituły prestiżowego konkursu Kolosy. Jestem też ambasadorką firm Garmin i Bergson.
Miesiąc w Tanzanii kosztował mnie tyle co wakacje nad Bałtykiem.
Tanzania to jeden z najbardziej fascynujących krajów Czarnej Afryki. Wiem, brzmi jak tanie hasło reklamowe, ale tak faktycznie jest! Poza legendarnym szczytem Kilimandżaro, oferuje znakomite parki narodowe, na czele z ogromnym Serengeti, w których podziwiać można Wielką Piątkę, czyli: lwa, słonia, czarnego nosorożca, lamparta i bawołu. Przez kraj przebiegają Wielkie Rowy Afrykańskie, a w jego granicach można znaleźć ślady pierwszych człowiekowatych. Tuż obok zaś kusi wyspa Zanzibar, znana z przypraw, bajkowych plaż i lazurowego morza, w którym całe tygodnie czy miesiące spędzają nurkowie. Do tego kraj nie jest drogi, ale przy odrobinie zaangażowania i po poznaniu lokalnych trików można jeszcze zaoszczędzić. Sposoby na tanią Tanzanię i Zanzibar Poleć do Kenii Aby znaleźć najtańszy bilet, przed wylotem warto sprawdzić oferty do sąsiedniej i popularniejszej wśród turystów Kenii. Np. do Mombasy lata sporo niedrogich czarterów i zdarzają się propozycje samych przelotów (za blisko 2 tys. zł). Poza tym lot do stolicy Kenii, Nairobi, w niektórych przypadkach ma większy sens niż do Dar es Salaam – największego miasta w Tanzanii; np. wtedy, gdy naszym głównym celem jest Kilimandżaro. Nie daj się zmowom Zdarza się, że okoliczni przedsiębiorcy stosują coś w rodzaju zmów cenowych. Np. w Aruszy hotelowa pralnia zażyczyła sobie 150 zł za wypranie kilku ubrań (nocleg był dużo tańszy!). Okazało się, że wszyscy w okolicy życzą sobie podobnych pieniędzy. Przejechałem więc do innej dzielnicy. I, tak jak sądziłem, wyprałem wszystko za 40 zł. Podobnie jest w wielu innych punktach usługowych. Warto więc odwiedzić kilka, zanim podejmiemy decyzję. Uważaj na wodzów Fajny targ z rękodziełem znajduje się w Dar es Salaam, w dzielnicy Mwenge. Przez to, że jest w miejscu nieturystycznym, można tam kupić oryginalne pamiątki w dobrych cenach. Np. dużą drewnianą figurę Masajki za 70 zł. Odradzałbym kupowanie w wioskach masajskich. W jednej z nich asystent wodza proponował mi kupno za 60 zł noża, którego używał on, a wcześniej „jego ojciec i dziad”. Dość szybko jednak dostrzegłem prawie niewidoczne literki: „Made in China”. Postaw na dala-dala Dala-dala to tanie busiki pełniące funkcję miejskich autobusów. Przejazd w obrębie miasta kosztuje nie więcej niż złotówkę. Wprawdzie musimy pogodzić się z tym, że przez całą drogę będziemy przytuleni do innych, często mocno spoconych pasażerów, ale zapłacimy prawie nic, a do tego w takich warunkach rodzą się często nowe znajomości. Dużo wyższe są ceny taksówek, np. za przejazd z lotniska do centrum Dar es Salaam zapłacimy 60-70 zł. Sam zdobądź szczyt Aby wejść na Kilimandżaro, należy nawiązać kontakt z miejscową agencją turystyczną w okolicznych miastach: w Moshi lub Aruszy. Agenci załatwiają wszelkie pozwolenia i uiszczają opłaty w Parku Narodowym Kilimandżaro, organizują ekipę, w której są przewodnicy, kucharz i tragarze. Indywidualnych turystów, tzn. takich bez przewodnika, kucharzy i tragarza, władze parku zwyczajnie nie wpuszczają. Dlatego nie ma co próbować zdobyć Kilimandżaro na własną rękę. Koszt sześciodniowej wyprawy to zwykle 3-4 tys. zł. Na szczęście jest sposób, by tę wyprawę potanić i zapłacić jedyne 2,5 tys. zł. za pięć dni wspinaczki. Aby tak zejść z ceny, trzeba się dogadać z wieśniakami z Marangu, wsi położonej tuż przy wejściu do parku. Nie są to profesjonalni przewodnicy, ale lokalsi, którzy mają wstęp do parku. Mogą wypożyczyć też (sfatygowany) sprzęt wspinaczkowy, puchową kurtkę czy buty trekkingowe. Dzięki temu nie trzeba tych rzeczy brać z Polski. Nocuj z widokiem W Tanzanii można znaleźć nocleg za 40-60 zł, przy czym warto pamiętać, że cena za dwójkę jest zwykle tylko nieco wyższa od tej za jedynkę. Drożej jest na Zanzibarze, ale widoki za oknem nierzadko to w pełni rekompensują. Za miejsce w domku na plaży w Nungwi płaciłem ok. 90 zł. W środku były dziurawa umywalka i dość chybotliwe łóżko, ale gdy wychodziłem na ganek, miałem przed sobą obrazek, o jakim goście Hyattów mogą pomarzyć. Kup płytę... ...z lokalną muzyką. Ja w muzułmańskim Stone Town na Zanzibarze odkryłem dla siebie arabską w klimacie muzykę bashraf. Poza tym z Tanzanii nie sposób wrócić bez płyty z nieśmiertelnym – choć, fakt, kiczowatym – hitem wschodniej Afryki Jumbo, bwana! Tę piosenkę zna tu każde dziecko, śpiewana jest przez kierowców w trakcie safari i kelnerów. Krążki z Jumbo widziałem na ulicy za równowartość 3-6 zł, chociaż o oryginalność tych płyt raczej bym się obawiał. Maciej Wesołowski
Najdelikatniejsze z wielkich kotów są równocześnie – paradoksalnie – najsprytniejsze i najtwardsze ze wszystkich
Przez tłum przebiega fala oczekiwania. Dłonie zaciskają się na lornetkach. Kamery w pełnej gotowości. Tuzin turystycznych busów pełnych ludzi, najeżonych teleobiektywami, tłoczy się pod samotną akacją na równinie tanzańskiego Parku Narodowego Serengeti. Przez ostatnie pół godziny samica geparda o imieniu Etta siedziała w cieniu z czworgiem potomstwa, zerkając na grupę gazel Thomsona, które pokazały się na niedalekim zboczu. Teraz wstała i podkrada się w stronę stadka z wystudiowaną nonszalancją, na którą nikt się nie nabierze, a już na pewno nie spoglądające na nią nerwowo gazele. Nagle Etta zerwała się do sprintu, a gazele – do ucieczki. Kot jest tak szybki, że wzrok za nim nie nadąża, śmiga wśród traw rozmazaną smugą niczym pocisk. Sekundy – i już po wszystkim. Wzbija się chmurka kurzu i pechowa młoda gazela kończy w morderczym uścisku. Etta taszczy zdobycz do młodych, które wyskakują z krzaków, nie mogąc doczekać się uczty. Busy podążają w ślad za kocicą, kierowcy starają się tak ustawić wozy, by turyści z kamerami mieli jak najlepsze ujęcia. Gepardy zajmują ciekawe miejsce w zbiorowej wyobraźni. Są piękne, egzotyczne, szybkie jak wyścigowy wóz. Mają opinię łagodnych. Są w równej mierze mieszkańcami dzikiej przyrody i gwiazdami mediów, ulubieńcami filmowców i autorów reklam. Gdy wstukać w wyszukiwarkę „gepard” i „zdjęcia” (po angielsku), wyskoczy ponad 20 mln trafień, od fotografii mody po reklamy luksusowych aut i fotki gepardzich kociąt na tylnym siedzeniu kabrioletu Mercedes. Żywa obecność tych kotów w kulturze popularnej może wywoływać wrażenie, że równie dobrze jak w masowej wyobraźni mają się w przyrodzie. Tymczasem wcale tak nie jest. W rzeczywistości gepardy są najbardziej ze wszystkich wielkich kotów wrażliwe na niekorzystne czynniki. Są nieoczekiwanie rzadkie, a robią się coraz mniej liczne. Kilkaset lat temu występowały w Azji od Półwyspu Indyjskiego po wybrzeże Morza Czerwonego oraz w niemal całej Afryce. Choć szybkie, przed człowiekiem nie zdołały uciec. Gepardy podgatunku azjatyckiego, wytworne stworzenia, które niegdyś uświetniały monarsze dwory Indii, Persji i Arabii, są dziś na wymarciu. W Afryce w XX w. liczebność gepardów spadła o 90 proc. Jest to skutek wypierania tych zwierząt z ich naturalnych siedlisk przez rolników i hodowców, odstrzału i odławiania młodych na handel. Dziś na świecie żyje na swobodzie niespełna 10 tys. gepardów. Nawet w afrykańskich wielkich parkach narodowych muszą one znosić nieustanną presję. Są płochliwe, delikatne, nie potrafią ryczeć – wypierają je więc na margines lwy, znacznie większe, silniejsze i liczniejsze. I tak na przykład w tanzańskim Parku Narodowym Serengeti i przyległym do niego rezerwacie Masai Mara w Kenii żyje ponad 3 tys. lwów i około tysiąca lampartów, tymczasem gepardów marne 300 sztuk. Lwom ustępują także w oczach turystów. Mimo statusu celebrytów darzone są mniejszym niż „król zwierząt” zainteresowaniem. – Gepard to zwierzę, o zaliczeniu którego turysta marzy dopiero na swoim drugim safari – tłumaczy Eliyahu Eliyahu pracujący jako przewodnik. – Za pierwszym razem wszyscy domagają się lwów. A problem polega na tym, że tam, gdzie dużo lwów, gepardów mało. Gepardy wydają się odmienne od innych kotów i rzeczywiście takie są. To nie tylko odrębny gatunek, ale także inny rodzaj – Acinonyx [pozostałe gatunki wielkich kotów – lew, tygrys, lampart, jaguar i irbis – zalicza się do rodzaju Panthera]. Nazwa rodzaju Acinonyx (do którego należy tylko jeden gatunek – gepard właśnie) wzięła się z greckiego słowa oznaczającego „cierń” lub „szpon”. Wiąże się ona z dziwną budową łap geparda, których pazury się nie chowają – inaczej niż u wszystkich pozostałych kotów. W przeciwieństwie do lwów i lampartów, potrafiących całkowicie schować pazury, służące im do rozrywania zdobyczy i wspinania się po drzewach, pazury gepardów przypominają raczej kolce w podeszwie sprinterskiego buta. Pełnią zresztą taką samą funkcję: mają zapewnić przyczepność do podłoża i umożliwić szybkie zerwanie się do biegu. Wszystkie cechy budowy geparda służą jednemu celowi: prędkości. Jeśli ustawimy tego kota i samochód lamborghini na linii startu, nie da się powiedzieć, co pierwsze przekroczy setkę. Rozpędzenie się do 100 km/godz. zajmie i jednemu, i drugiemu mniej niż trzy sekundy. Ale 70 km/godz. to gepard osiągnie pierwszy, już w zaledwie dwóch susach. Co to są za susy! Dzięki giętkiemu kręgosłupowi i długim nogom zwierzę połyka dystans 7,5-metrowymi skokami. Sportowiec wyczynowy, który skoczy na tę odległość choć raz, i to z porządnego rozbiegu, ma szansę zakwalifikować się do igrzysk olimpijskich. A gepard w pełnym biegu wykonuje cztery takie skoki na sekundę. Dzięki takim umiejętnościom od starożytności gepardy otaczano podziwem. Egipcjanie już 4 tys. lat temu oswajali je i trzymali w domach, a także uwieczniali na świątynnych i grobowych płaskorzeźbach czy malowidłach. W Indiach Iranie i Arabii polowania z gepardami (które nazywano „lampartami myśliwskimi”) były wśród możnych popularną rozrywką. Na dworach władców imperium Wielkich Mogołów gepardy stały się ulubionym motywem sztuki, portretowano je na malowidłach i arrasach, w opowieściach wierszem i prozą. Ulubieńcy nosili obroże wysadzane klejnotami i zajmowali zaszczytne miejsce w orszaku władcy. Do dziś gepardy są modne w Arabii Saudyjskiej i państwach Zatoki Perskiej. Gepardzi kociak osiąga tu cenę 10 tys. dolarów. – Młodzi ludzie kupują je sobie jako ozdobę do sportowego wozu – mówi Mordecai Ogada, kenijski zoolog, który zajmuje się badaniem nielegalnego handlu tymi zwierzętami. – Dla nowobogackich jest to zakup obowiązkowy. W takich krajach jak Zjednoczone Emiraty Arabskie gepardy przechodzą coś w rodzaju prawnego czyśćca. – Import jest złamaniem prawa – tłumaczy Ogada – ale gdy zwierzę się już tu znajdzie, może legalnie podróżować dalej. Przemycane gepardy łatwo „wyprać”, nadać pozory pochodzenia z legalnego źródła, jak np. hodowla w niewoli. Trudno określić, skąd są kocięta, jeśli nie przeprowadzi się testów DNA, które mogłyby wykazać, czy nie należą do podgatunku endemicznego na jakimś terytorium. Jak wielki wpływ na zmniejszanie się liczebności dzikich populacji geparda ma odławianie młodych i ich przemyt, trudno powiedzieć, ale wiele wskazuje na to, że handel kociętami jest biznesem na wielką skalę. Nawet pobieżna kwerenda internetowa ujawnia masę młodych oferowanych na sprzedaż przez „hodowców” z Dubajju lub podobnych miejsc. Kilkunastu przemytników aresztowano w ubiegłym roku w Tanzanii i Kenii; podobno kocięta można kupić nawet w Kamerunie. – Podejrzewam, że problem jest większy, niż sobie wyobrażamy – niepokoi się Yeneneh Teka, szef etiopskiego urzędu ochrony przyrody. – Gra idzie o wielkie pieniądze, przemytnicy zwierząt, podobnie jak przemytnicy narkotyków i broni, mają swoje przetarte szlaki i sprawnie działające siatki pośredników. W zeszłym roku władze Etiopii wypowiedziały wojnę przemytowi dzikich zwierząt i zorganizowały szkolenia dla strażników granicznych i celników. Zaostrzenie kontroli opłaciło się; zdołano przechwycić transport gepardzich kociąt do Somalii. – Gdy strażnicy graniczni sprawdzali dokumenty, usłyszeli skrobanie dobiegające z kanistra, w którym rzekomo miało być paliwo. Otworzyli go i znaleźli pięć maleńkich gepardów w bardzo złym stanie. Jedno z kociąt padło. Pozostała czwórka, po leczeniu, trafiła do zarządzanego przez fundację Born Free rezerwatu przyrody niedaleko Addis Abeby. Spędzą tam resztę życia. – Wprawdzie dla czwórki ocalonych jest to happy end, ale dla gatunku strata. – Nigdy nie uda się ich przywrócić dzikiemu życiu – martwi się Ogada. – Nawet gdyby wdrożyć je do polowania, człowiek nie nauczy kociąt rozpoznawania i unikania wrogów, takich jak lwy czy hieny. – Wprawdzie kilka gepardów zaczęło funkcjonować na swobodzie w dużych, ogrodzonych rezerwatach w RPA, lecz otwarta sawanna jest znacznie groźniejszym miejscem dla młodego geparda. – Osierocone młode nie miałyby szans na przeżycie w takim miejscu jak Serengeti – twierdzi Ogada. Nawet samice mają trudności z odchowaniem potomstwa na swobodzie: śmiertelność wśród młodych sięga 95 proc. Większość kociąt ginie, gdy tylko osiągnie wiek, w którym oddalają się z legowiska samicy. Zabijają je lwy lub hieny, albo padają z wychłodzenia. Bywa, że zostają porzucone przez matkę, która nie jest w stanie nastarczyć pożywienia, bo nie wiedzie się jej na polowaniu. Wiele samic geparda dokonuje żywota, nie zdoławszy doprowadzić do dojrzałości ani jednego potomka. Niektóre samice jednak, choć nieliczne, radzą sobie znacznie lepiej i wychowują młode z powodzeniem. Zdarzają się nawet takie, które opiekują się potomstwem innych samic. Tym supermatkom – świetnym łowczyniom, znającym tajniki buszu lepiej niż inne – udaje się upolować codziennie jakąś zwierzynę. Równocześnie na tyle dobrze pilnują młodych, że nie dosięga ich żadne z niebezpieczeństw otwartej sawanny, choć wokół pełno wygłodniałych lwów i hien. Od jednej z tych supermatek, siedmioletniej Eleanor, pochodzi nie mniej niż 10 proc. wszystkich dorosłych gepardów zamieszkujących południową część Serengeti. – Jeszcze nie słyszałam, żeby przetrwanie populacji u jakiegokolwiek ssaka drapieżnego zależało od sukcesu rozrodczego tak niewielu samic – przyznaje Sarah Durant z Zoological Society of London. Durant kieruje programem badawczym gepardów w Serengeti. Jest to najdłuższy na świecie program badań nad ssakami mięsożernymi – trwa już 38 lat. W jego ramach od pokoleń rejestruje się matrylineaże (rodowody w linii żeńskiej) gepardów. Skrupulatne badania terenowe Durant ujawniły, jak niezwykle ważne są te supermatki. Matrylineaże populacji gepardów w Serengeti zostały już dobrze opisane, ale z liniami ojcowskimi sprawa przedstawia się inaczej. Zoolog Helen O’Neill czeka cierpliwie w land roverze zaparkowanym niedaleko drzewa, pod którym wylegują się w cieniu trzej bracia, gepardy o imionach Mocha, Latte i Espresso zwani „Kawowymi chłopakami”. O’Neill jest w trakcie misji zwanej eufemistycznie „patrolowaniem kup”, która polega na zbieraniu próbek kału poszczególnych zidentyfikowanych samców. Naukowcy z Zoological Society of London są w stanie z odchodów wyekstrahować DNA, a potem wypełnić luki w patrylineażach (rodowodach w linii męskiej) gepardzich drzew genealogicznych. Dotychczasowe analizy wskazują, że samice gepardów kojarzą się ze znacznie większą liczbą partnerów, niż ktokolwiek przypuszczał: nie mniej niż w połowie miotów potomstwo ma różnych ojców. – Podejrzewamy, że wielokrotne kopulacje dają korzyść genetyczną w trudnych warunkach środowiskowych – wyjaśnia Durant. – Jest to rodzaj asekuracji, samica w ten sposób zwiększa szansę na przeżycie chociaż części swojego potomstwa. Daleko, daleko od spalonych słońcem sawann Serengeti, późnym, zimnym i pogodnym wieczorem samotny samiec geparda wędruje przyprószoną śniegiem granią. Zatrzymuje się na chwilkę, aby strzyknąć moczem na pień tamaryszku, po czym znika z pola widzenia obiektywu automatycznej kamery. Ta ukryta kamera jest jedną z 80 fotopułapek zainstalowanych wokół Wielkiej Pustyni Słonej (Daszt-e Kawir, Dasht-e Kavīr), bezludnego obszaru na Wyżynie Irańskiej, w nadziei, że przyniosą nowe informacje o najrzadszych i najmniej uchwytnych wielkich kotach: gepardach azjatyckich. – Takie zdjęcia to spełnione marzenie – zachwyca się 27-sekundowym filmem irański zoolog Houman Jowkar prowadzący badania w ramach państwowego programu ochrony gepardów. – To niezwykle rzadkie zwierzęta górach mieszkają od lat, a nie widzieli na oczy żywego geparda. Fotopułapki pomagają irańskim naukowcom w oszacowaniu liczby pozostających przy życiu gepardów i określeniu terenów, na których występują. – Na szczęście koty są cętkowane. Dzięki temu, że deseń jest niepowtarzalny, możemy ustalić tożsamość każdego osobnika, ocenić jego rolę w populacji i zasięg terytorialny tejże. Mimo wszystko ocalenie geparda azjatyckiego graniczy z niemożliwością. Kłopoty zaczęły się już w czasach świetności dynastii Wielkich Mogołów, gdy elity opanował szał polowań z gepardami. Jeden z Wielkich Mogołów w ciągu swego 49-letniego panowania zgromadził ponoć 9 tys. gepardów. To było kiedyś. A dziś? Przez 10 lat, dysponując dziesiątkami kamer, badacze zdołali uzyskać 192 migawki z gepardami. Te zdjęcia przedstawiają 76 wychudzonych osobników. Ostatni Mohikanie plemienia, które niegdyś zamieszkiwało licznie prawie całą Azję. Niedobitki radzą sobie z trudem. Na kamienistych stokach próbują polować na gazele i barany argali, konkurując z wilkami, a nawet człowiekiem, dla którego gazele i owce też stanowią źródło pożywienia. – Wegetują na krawędzi, na skraju ekologicznych możliwości – mówi Luke Hunter, prezes Panthery, międzynarodowej organizacji ochrony kotów. – Intrygujące jest jedno: koty nie zostały zepchnięte w te niegościnne góry niedawno. Żyją tu od tysięcy lat. Nie zdajemy sobie sprawy, jak elastyczne i odporne są gepardy. Rzeczywiście, są. Mimo delikatnego wyglądu należą do najtwardszych i najsprytniejszych zwierząt. Znoszą surowe zimy stepów Azji Środkowej i piekący żar Sahary. – Szybkość to nie jedyna ich mocna strona – mówi z podziwem zoolog Farid Belbachir, który instaluje fotopułapki w górach Ahaggar w południowej Algierii w celu badania skrajnie zagrożonego wyginięciem podgatunku maghrebskiego. – One potrafią doskonale wykorzystać rzeźbę terenu. Nauczyły się na przykład atakować w wąskich miejscach saharyjskich wadisów, gdzie zwierzyna nie ma dokąd uciekać. Tymczasem na Serengeti minęło południe. W powietrzu wisi gorący kurz, nad horyzontem kłębią się burzowe chmury. Etta od godziny podkrada się do dużego samca gazeli. Zbliżyła się już na 40 m, a samiec wciąż jej nie zauważył. – Jeszcze trudno powiedzieć, czy Etta okaże się supermatką – mówi Durant. – To jej pierwszy miot. Ale to, że wyprowadziła z legowiska czwórkę dzieci i utrzymała je do tego wieku, świadczy, że może z czasem zasłużyć na to miano. Gazela jest dorodna, mięsista. Etta robi jeszcze kilka ukradkowych kroczków naprzód, po czym waruje i czeka. Wygląda jak sprinter w blokach startowych. Ciągną się pełne napięcia minuty. Nagle, bez żadnego widocznego powodu, Etta po prostu wstaje i oddala się spacerowym krokiem. Coś wzbudziło jej podejrzenia. Może wiatr przywiał woń hieny, a może lwa – kto wie. Cokolwiek to było, samotna matka czworga kociąt na Serengeti nie zaryzykuje bezpieczeństwa potomstwa nawet dla tak tłustej zdobyczy. Gepardzica przyzywa młode i razem, truchcikiem, zanurzają się w fioletowej mgiełce.