Czy impulsy elektryczne mogą uspokoić twój układ nerwowy? Oto, co mówią lekarze
Stymulacja nerwu błędnego przyciąga uwagę jako sposób na relaks i odzyskanie balansu. Czy krótkie impulsy elektryczne rzeczywiście mogą wyciszyć układ nerwowy?
Spis treści: Czy pomysł jest naukowo uzasadniony? Jak rozwijała się technologia VNS? Co mówią badania? Na co warto uważać? Stymulacja nerwu błędnego stała się hitem mediów społecznościowych. Ma w kilka chwil łagodzić stres. Taki jest przynajmniej przekaz twórców nowych gadżetów wellness, które obiecują „włączenie” wbudowanego w ciało obwodu odprężenia. Czy naprawdę można uspokoić układ nerwowy lekkim impulsem elektrycznym? Na tym polega idea nowej fali urządzeń, które stymulują nerw błędny. To docierający do wielu narządów wewnętrznych nerw czaszkowy, który pomaga organizmowi regulować stres, trawienie i nastrój. W mediach społecznościowych użytkownicy piszą, że stymulacja tego nerwu „zmieniła ich życie”, że dzięki codziennemu jej stosowaniu „śpią całą noc” i „wychodzą z ataku paniki w 20 sekund”. Czy pomysł jest naukowo uzasadniony? Koncepcja brzmi futurystycznie, ale ma solidne podstawy w neurobiologii. Wczesne wersje stymulatorów nerwu błędnego były stosowane w szpitalach w leczeniu padaczki i depresji. Dziś mniejsze, konsumenckie wersje obiecują podobne efekty – bez wizyty u lekarza i bez nadzoru amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA). Naukowcy badają, jak te narzędzia wpływają na szlaki stresu w organizmie i czy rzeczywiście są w stanie dostarczyć spokoju, który obiecują. Nerw błędny zaczyna się w rdzeniu przedłużonym – najniższej części pnia mózgu – i biegnie dwoma pasmami w dół, po obu stronach ciała. – To autostrada, którą mózg przekazuje informacje praktycznie do każdego naszego narządu – mówi Navaz Habib, założyciel praktyki medycyny funkcjonalnej Health Upgraded i autor książki „Activate Your Vagus Nerve”. Nazwa wzięła się stąd, że nerw błędny „błądzi” po całym organizmie. Ten nerw znajduje się w centrum autonomicznego układu nerwowego, który odpowiada za automatyczne funkcje organizmu. Dwie jego gałęzie – współczulna i przywspółczulna – działają jak biologiczna huśtawka: jedna uruchamia reakcję walki lub ucieczki, druga przywraca spokój. – Nerw błędny to główny nerw kontrolujący przywspółczulny układ nerwowy – wyjaśnia Mill Etienne, profesor neurologii i chorób wewnętrznych w New York Medical College. Pobudzając uwalnianie neuroprzekaźnika acetylocholiny, nerw błędny obniża tętno i ciśnienie krwi, a jednocześnie wspiera trawienie i działanie układu odpornościowego. – Dlatego tak bardzo zależy nam na aktywacji nerwu błędnego, żeby przywrócić równowagę układu nerwowego – podkreśla Etienne. Gdy ta równowaga jest zakłócona, skutki często objawiają się jako problemy ze snem, niska energia, trudności psychiczne i kłopoty jelitowo-trawienne. Jak rozwijała się technologia VNS? Badania nad stymulacją nerwu błędnego (VNS, vagus nerve stimulation) rozpoczęły się w latach 80. XX wieku. Naukowcy testowali ją wtedy jako potencjalną metodę leczenia padaczki. Urządzenia wszczepiano pacjentom w okolicę szyi, blisko przebiegającego tam nerwu błędnego, i sterowano nimi z zewnątrz. – Głównym parametrem oceny była redukcja częstości napadów o ponad 50 procent, dlatego FDA zatwierdziła stosowanie VNS w leczeniu napadów padaczkowych w 1997 roku – mówi Timea Hodics, neurolog i badaczka udarów mózgu w szpitalu Houston Methodist. – W trakcie tych badań zaobserwowano też poprawę depresji u pacjentów, więc kolejne zatwierdzenie pojawiło się w 2005 roku. Pierwsze zatwierdzenie przez FDA dla przezskórnych, czyli nie wszczepianych, urządzeń VNS nastąpiło w 2018 roku – w leczeniu klasterowych bólów głowy i migren. Kolejne zastosowanie, rehabilitacja poudarowa, zostało zatwierdzone w 2021 roku. Wersje konsumenckie pojawiły się na rynku około pięć lat temu. Wykorzystują te same zasady bioelektryczne co implanty, ale są to urządzenia trzymane w dłoni lub przypominające słuchawki. Przeznaczone są do krótkiego, codziennego użycia – zwykle od kilku minut do mniej więcej godziny. Dostarczają łagodne impulsy elektryczne przez skórę ucha (auricular) lub szyi (cervical). Ponieważ w tym przypadku elektrody tylko „przybliżają się” do przebiegu nerwu, jak tłumaczy Etienne, natężenie prądu jest zmniejszone – musi on bowiem przejść przez tkankę skórną. – Kolejna duża różnica polega na tym, że kiedy urządzenie jest wszczepione w ciało pacjenta, możemy zagwarantować, że każdego dnia otrzyma on określoną dawkę stymulacji – dodaje. Co mówią badania? Podczas gdy wszczepiane systemy VNS są bardzo dobrze przebadane, ilość badań dotyczących nowszych, nieinwazyjnych wersji jest wciąż ograniczona. W badaniu z 2023 roku wykazano, że przezskórna stymulacja nerwu błędnego (tVNS) obniżała ostry stres u zdrowych młodych dorosłych w pięciu różnych parametrach fizjologicznych. Zastosowano tam częściowo zaślepiony schemat, aby ograniczyć efekt placebo. W badaniu z 2024 roku wykazano, że tVNS była „silnym i skutecznym” narzędziem redukującym lęk u emerytowanych nauczycieli. W obu pracach liczebność próby była jednak niewielka – odpowiednio 19 i 60 osób. – Pytanie brzmi, czy tVNS rzeczywiście zmniejszyła lęk jako taki, czy tylko złagodziła jego objawy – komentuje Hodics, odnosząc się do drugiego z badań. – Chciałabym zobaczyć dodatkowe, obiektywne miary, które pozwoliłyby to ocenić. Z kolei inne badanie z 2024 roku, w którym wzięło udział 68 osób z przewlekłą bezsennością, wykazało istotną poprawę jakości snu. Hodics zwraca jednak uwagę, że opiera się ono głównie na subiektywnych, samodzielnie raportowanych ocenach uczestników, a nie na danych możliwych do obiektywnej obserwacji. Mimo tych zastrzeżeń naukowcy odkrywają intrygujące punkty wspólne między bioelektryką a praktykami uważności. W randomizowanym badaniu kontrolowanym, opublikowanym w sierpniu, wykazano, że tVNS wzmacniała trening współczucia wobec siebie. Autorzy zasugerowali, że może być użytecznym narzędziem do „wzmacniania psychoterapii opartych na medytacji”. Na co warto uważać? Na obecnym etapie badań eksperci są zgodni, że stymulacja nerwu błędnego może być najbardziej przydatna jako uzupełnienie innych technik radzenia sobie ze stresem, a nie ich zamiennik. – Zawsze traktuję stymulację nerwu błędnego jako narzędzie wspierające. Nigdy nie jest ona głównym elementem terapii – podkreśla Habib, który sam używa urządzenia VNS przez kilka minut dziennie, zanim zacznie pracę. Kiedy uaktywnia się reakcja walki lub ucieczki, taka stymulacja może być – jak mówi – kotwicą, która pomaga wrócić do spokojnego, miarowego oddechu. Jednocześnie eksperci przypominają, że istnieje wiele innych sposobów wywołania podobnego efektu. – Spacer w naturze to świetny sposób na aktywację nerwu błędnego – sugeruje Etienne. Poleca również jogę, tai-chi i głębokie oddychanie. Habib dodaje do tej listy „mruczenie, intonowanie mantr”, płukanie gardła, śpiew, zimne kąpiele, saunę oraz pranajamę, czyli jogiczne techniki oddechowe. Urządzenia VNS są na ogół niskiego ryzyka, ale – jak zaznacza Habib – warto pamiętać o kilku kwestiach bezpieczeństwa. – Największy problem pojawia się wtedy, gdy ktoś ma w ciele metalowy implant – na przykład rozrusznik serca, implant ślimakowy, śruby lub druty pooperacyjne – mówi. Urządzenia nie były też badane pod kątem stosowania w ciąży. Etienne dodaje, że najlepiej jest korzystać z nich pod „jakąś formą nadzoru” pracownika ochrony zdrowia. Lepiej najpierw zająć się podstawowymi przyczynami stresu lub lęku, zamiast ryzykować, że ktoś stanie się „zależny od maszyny”. Choć idea „zhakowania” układu nerwowego brzmi kusząco, Habib przypomina, żeby nie zapominać o jednej z najskuteczniejszych, a zarazem najstarszych form aktywacji nerwu błędnego – śmiechu. – Jedną z najlepszych rzeczy, jakie możesz zrobić, jest wyjść z przyjaciółmi i się pośmiać – mówi. – Kiedy czujesz więź z innymi ludźmi, wchodzisz w stan poczucia bezpieczeństwa, a wtedy nerw błędny się uaktywnia. Źródło: National Geographic
Przez wieki ludzie spali w taki sposób. Dziś budzi to niepokój
Sen dwufazowy przez wieki był naturalnym rytmem odpoczynku. Dziś budzenie się w nocy traktujemy jak zaburzenie – ale czy słusznie?
Spis treści: Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Na czym polega sen polifazowy? Co na to współczesna nauka? Czy da się „zhakować” sen? Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Historyczne źródła pokazują, że przed rewolucją przemysłową ludzie często spali, budzili się, a potem znowu zasypiali. Czy był to naprawdę zwyczaj powszechny? I czy ma jakieś korzyści? Choć we współczesnych społeczeństwach śpimy zwykle jednym, ciągłym blokiem w nocy, eksperci wciąż dyskutują, czy taki rytm jest dla człowieka naturalny. Gdybyś budził się dziś każdej nocy przez tydzień, mógłbyś usłyszeć diagnozę: bezsenność, a potem dostać receptę. Jeszcze kilka pokoleń temu nie byłoby to wielkim powodem do niepokoju, a tym bardziej do interwencji medycznej. Jak wyglądał sen przed rewolucją przemysłową? Budzenie się w środku nocy było powszechne w zachodnich kulturach przedindustrialnych. Wskazuje na to Roger Ekirch, historyk z Virginia Tech, którego badania nad „dwufazowym snem” stały się podstawą książki „At Day’s Close: Night in Times Past”. Gdy rozkład dnia wyznaczało słońce, a nie zegary i elektryczne światło, ludzie kładli się spać wcześniej. Zamiast szybkich, nieprzerwanych ośmiu godzin mieli dłuższy okres odpoczynku, złożony z dwóch krótszych faz snu rozdzielonych czuwaniem. Nie wszyscy się z tym zgadzają. Część badań pokazuje, że społeczności łowiecko-zbierackie mogły spać „za jednym zamachem”, podobnie jak my dziś. Dane te mogą też sugerować, że dwufazowy sen nigdy nie był normą globalnie — nawet przed rewolucją przemysłową. Dziś, gdy elektryczność wydłuża nam czas czuwania, a budziki skracają wypoczynek, większość ludzi próbuje spać jednym, ciągłym blokiem. Część ekspertów zastanawia się jednak, czy przerywany sen nie jest bardziej naturalny — i czy różne wzorce spania mogą przynosić korzyści we współczesnym życiu. Na czym polega sen polifazowy? Sen segmentowy składa się z dwóch (dwufazowy) lub więcej (polifazowy) okresów snu przedzielonych czuwaniem. Zarówno sen, jak i czuwanie mogą trwać od minut do godzin, zależnie od gatunku. Szacunki wskazują, że ponad 86 procent ssaków — w tym psy, gryzonie, jeże, a nawet niektóre walenie — śpi w kilku turach. Do niedawna sądzono, że ludzie należą do mniejszości gatunków — obok większości naczelnych — które są śpiochami ściśle monofazowymi. — Ten pogląd był błędny — mówi Russell Foster, neurobiolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Źródła historyczne zawierają dowody na dwufazowy sen ludzi sprzed setek lat. Według Ekircha w zachodnich cywilizacjach przedindustrialnych spano „na dwie zmiany”. Ludzie spali kilka godzin, budzili się po północy na mniej więcej godzinę — na rozmyślanie, seks, rozmowy — po czym wracali do łóżka na „drugi sen”. Co na to współczesna nauka? Niektórzy eksperci uważają, że takie zachowanie wciąż mamy „wpisane” w naturę. W pionierskim badaniu z 1992 roku psychiatra Thomas Wehr, badacz z amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego, obserwował uczestników przebywających przez kilka tygodni w ciemności przez 14 godzin na dobę. Prawie wszyscy przeszli na segmentowy rytm snu. – Średnio, w skali całej grupy, wzorzec był dwumodalny – mówi Wehr. – Ludzie zasypiali wieczorem, a potem ponownie nad ranem. – Ten układ był bardzo podobny do snu u niektórych dziennych, aktywnych za dnia zwierząt, jak pantery. — Z perspektywy fizjologii podział snu na dwie części ma sens — mówi Daniel Buysse, profesor psychiatrii, medycyny oraz nauk translacyjnych z Uniwersytetu Pittsburskiego. Dwa procesy regulujące sen (homeostatyczny i okołodobowy) są w naszym skondensowanym harmonogramie „ściśnięte” — tłumaczy. Gdyby dać im więcej czasu, mogłyby się od siebie oddzielić, co prowadziłoby do naturalnego przebudzenia między cyklami. Takie okresy czuwania mogą mieć nawet funkcję sprzyjającą przetrwaniu. W swoim eksperymencie Wehr zauważył, że uczestnicy budzili się każdej nocy o nieco innych porach. Średnio nie było momentu, w którym wszyscy spali. Z ewolucyjnego punktu widzenia mogło to pełnić rolę „wartowniczą”: zawsze ktoś czuwał. Czy da się „zhakować” sen? Niektórzy promują sen polifazowy jako sposób na „zhakowanie” organizmu i wydłużenie czasu czuwania. Eksperci odradzają to jednak stanowczo. — „Oszukiwanie” organizmu, by działał na krótkich zrywach snu, to co innego niż naturalne budzenie się po dobrym wypoczynku — podkreśla Elizabeth Klerman, współautorka pracy z 2021 roku (razem z Fosterem) o skutkach sztucznego snu polifazowego. – Przerwałbyś cykl prania, zanim się skończy? – pyta retorycznie Klerman. Sceptycy teorii o naturalnym polifazowym śnie wskazują na sprzeczne dowody z obserwacji współczesnych populacji łowiecko-zbierackich. Jerome Siegel, profesor psychiatrii i nauk behawioralnych z UCLA, prowadził badania w Tanzanii, Boliwii i Namibii, które wykazały wzorce snu podobne do tych w społeczeństwach uprzemysłowionych. Pomiary snu prowadzone przez setki kolejnych dni pokazały, że w trzech odmiennych, geograficznie odizolowanych grupach ludzie spali co noc mniej więcej od 5,7 do 7,1 godziny ciągiem. Dla Siegla i współpracowników oznacza to, że nowoczesny, monofazowy sen jest powrotem do tradycyjnego wzorca spotykanego u łowców-zbieraczy. Czy segmentowy sen to historia czy przyszłość? Choć najwcześniejsze społeczności mogły spać jednofazowo, Ekirch znalazł wzmianki o segmentowym śnie już w „Odysei” Homera z przełomu VIII i VII w. p.n.e. Późniejsze kwerendy ujawniły niezliczone odniesienia do „pierwszego” i „drugiego snu” w rozmaitych źródłach — od dzienników po teksty medyczne. – Wzmianki brzmiały tak, jakby segmentowy sen był czymś zupełnie naturalnym i nie wymagał żadnego objaśnienia – mówi. W przeszłości — dodaje Foster — ludzie kładli się wcześniej, około zmierzchu, i odpoczywali, z przerwami, aż do świtu. Wszystko zmieniło się wraz z pojawieniem się taniego, sztucznego oświetlenia, które zakończyło naszą zależność od słońca. – Pracujemy znacznie później wieczorami. Przez to „przykrywamy” naturalną ciemność i skracamy sobie okazję do snu – wyjaśnia Foster. Nie wszyscy zgadzają się co do historii. Niall Boyce z Uniwersytetu Londyńskiego argumentuje, że sen polifazowy nie musiał być normą. Siegel również kwestionuje pewność interpretacji Ekircha, wskazując raczej na swoje dane z obserwacji współczesnych łowców-zbieraczy niż na anegdotyczne świadectwa historyczne. Autorzy jego pracy piszą, że dwufazowy wzorzec snu, który mógł istnieć w Europie Zachodniej, nie występuje dziś w tradycyjnych grupach równikowych, a zatem prawdopodobnie nie występował przed migracją ludzi do Europy Zachodniej. Mógł być skutkiem dłuższych, zimowych nocy na wyższych szerokościach geograficznych. To, czy sen polifazowy występuje u współczesnych ludzi, także pozostaje sporne. Jedni domagają się ścisłej definicji zjawiska. Inni włączają do niej drzemki, sjesty i krótkie, nocne „wypady” z łóżka jako przykłady nowoczesnych segmentowych wzorców. Ponieważ sen zależy od kontekstu środowiskowego i społecznego, wzorce mogą się znacznie różnić między osobami, a także geograficznie i sezonowo — mówi Buysse. – Nie sądzę, by istniał jeden „ludzki” wzorzec snu. – Myślę, że kluczową cechą jest właśnie zdolność adaptacji. Źródło: National Geographic
Jak wreszcie się wyspać? Naukowcy opracowali 3 najważniejsze zasady, dzięki którym w końcu Ci się uda
Koce obciążeniowe, liczenie baranów, dźwięki o określonej liczbie herców czy specjalne opaski na oczy – w Iinternecie stale atakują nas nowe sposoby na dobry sen. Łatwo się w tym pogubić, ale nic dziwnego, że ich poszukujemy: we współczesnym pędzie trudno się wyspać. Naukowcy zajmujący się rytmem dobowym wskazują jednak 3 najważniejsze zasady, których naprawdę warto się trzymać.
Naukowcy ostrzegają, że ślepe podążanie za internetowymi trendami dotyczącymi snu może przynieść odwrotny skutek. Andrew McHill z Oregon Health & Science Unversity w Portland wskazuje, że niesprawdzone informacje mogą zniechęcić ludzi do szukania pomocy związanej ze zdrowym snem. Badacze przygotowali 3 najważniejsze wskazówki, które są podstawą dobrego wypoczynku. Nawet jeśli je znamy, to warto sobie regularnie przypominać i zrozumieć kryjącą się za nimi naukę. Jak się wyspać? 1. Postaw na kontrasty – w dzień bardzo jasno, w nocy bardzo ciemno Światło ma największą moc „sterowania snem”. Przyczyny są bardzo proste: ludzie ewoluowali na zewnątrz, pod gołym niebem Afryki. Słońce w zenicie produkuje bardzo dużo światła niebieskiego, które reguluje produkcję melatoniny: hormonu, który sygnalizuje organizmowi, że czas spać. Czasem niełatwo jest zrezygnować z niebieskiego światła ekranów LED przed pójściem do łóżka, ale warto je ograniczać: np. wprowadzić na ekran specjalne ograniczające je filtry. Oczywiście najlepiej byłoby całkowicie zrezygnować ze smartfona przed spaniem, a żarówki wymienić na te o słabej mocy i o bursztynowej barwie. Warto pamiętać, że nawet krótki „strzał” światła w środku nocy błyskawicznie zaburza naszą gospodarkę hormonalną. Remedium na bolączki współczesności jest… kontrast. Duża ilość przyswojonego niebieskiego światła w ciągu dnia nieco „amortyzuje” szkody światła wieczornego, wiąże się lepszym snem i dłuższym życiem. Warto codziennie wystawiać się na słońce – badania wykazują, że 20% osób najrzadziej eksponujących się na światło umiera nawet o 5 lat wcześniej! 2. Dostarczaj paliwa rano, oszczędzaj żołądek wieczorem Hormony głodu i enzymy trawienne również mają swój rytm dobowy. Jesteśmy przystosowani przez nasz organizm do tego, by najwięcej kalorii przyswajać późnym rankiem i wczesnym popołudniem. Najadanie się wieczorem sprawia, że niektóre etapy trawienia nie mogą być ukończone i zakłócają nasz sen, a przez to budzimy się niewyspani. Ostatni posiłek dnia powinien przypadać przynajmniej trzy godziny przed snem, być lekkostrawny, niskokaloryczny i bez towarzystwa słodkich napojów czy alkoholu. Ten ostatni pomaga co prawda zasnąć, ale jakość samego snu jest bardzo słaba. Badania dowodzą także, że spożywanie orzechów i produktów roślinnych w ciągu dnia może poprawiać jakość snu. 3. Śpij o stałych porach Stałe pory snu mogą mieć większy wpływ na wyspanie się niż jego długość. Chodzenie spać o różnych porach aktywuje hormony stresowe – nasz organizm po prostu nie wie, co się dzieje, czemu nie śpimy. Chce walczyć. Chociaż często w tygodniu przyzwyczajamy się do określonej pory wstawania, to w weekendy kompletnie zaburzamy rytm. To powoduje rodzaj jet lagu, który znamy z podróży do innych stref czasowych. Robimy to na własne życzenie. Wypracowanie regularnych godzin snu nie jest łatwe, ale potrafi radykalnie zwiększyć jego jakość. Jeśli udaje ci się wstawać o określonej porze w tygodniu, to pójdź za ciosem i tak samo obudź się w weekend. Nikt nie jest idealny Naukowcy dodają, że nie trzeba ściśle przestrzegać zasad, by czerpać z nich korzyści. Być może uda się wprowadzić regularność posiłków w ciągu dnia – to szczególnie ważne dla osób pracujących w nocy, co bardzo obciąża organizm. Być może łatwiej będzie pilnować rutyny snu nawet w weekendy, a może ograniczyć ekspozycję na światło. Nie wszystko naraz – wbrew temu, co sugerują influencerzy w mediach społecznościowych, niekoniecznie trzeba wstawać o 4 rano i medytować przez godzinę, a potem przebiec maraton. Chociaż jest w tym ziarno prawdy. Warto bowiem korzystać również także z innych wskazówek behawioralnych, niż te uznane przez badaczy za najbardziej korzystne dla snu. Jest wiele naukowych dowodów na wpływ intensywnego porannego treningu na jakość snu w nocy. Nie musi być to jednak przekraczające nasze możliwości wyrzeczenie. Warto robić cokolwiek – nasz organizm z pewnością za to podziękuje. Jeśli nie teraz, to w przyszłości. Źródła: PNAS, Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Sen pod lupą naukowców. Jelita mają w tej historii zaskakującą rolę
Sen jest jednym z najbardziej zagadkowych procesów biologicznych ciała. Z najnowszych badań naukowców wynika, że za tę formę wypoczynku odpowiada nie tylko mózg, ale też mikroorganizmy rozmnażające się w naszych jelitach.
Zdrowy sen jest kluczową sprawą dla zachowania naszego zdrowia. Naukowcy zalecają 7–8 godzin nieprzerwanego snu. W dzisiejszych czasach dla wielu osób stało się to nieosiągalnym luksusem. Co powoduje, że śpimy? Otóż okazuje się, że odpowiedź może leżeć nie tylko w naszych mózgach, ale także w ich złożonej interakcji z mikroorganizmami pochodzącymi z naszych jelit. Usypiające jelita Badacze z Uniwersytetu Stanowego w Waszyngtonie (USA) skupili się na cząsteczkach zwanych peptydoglikanami (PG). Są to fragmenty ścian komórkowych bakterii, które dostają się do organizmu z jelit. Już w latach 80. odkryto, że te cząsteczki wpływają na chęć snu. Z najnowszych badań opublikowanych na łamach „Frontiers in Neuroscience” wynika, że poziomy „usypiających sygnałów” z PG w mózgu: Są zależne od pory dnia (wzrastają i opadają wraz z cyklem snu i czuwania). Różnią się w zależności od miejsca w mózgu. Gwałtownie zmieniają się w czasie snu. W dużym uproszczeniu oznacza to, że bakterie (mikrobiom) wysyłają wiadomości do mózgu, informując go, kiedy należy położyć się do łóżka. Co ciekawe, takie wnioski wyciągnięto na podstawie analiz próbek pobranych z mózgów… myszy. Mikrobom to kontroler organizmu Wnioski amerykańskich badaczy każą sądzić, że bakterie są aktywnymi współregulatorami jednej z najważniejszych funkcji życiowych, jaką z pewnością jest sen. – To dodało nowy wymiar do tego, co już wiemy – powiedziała Erika English, doktorantka na Uniwersytecie Stanowym w Waszyngtonie, która jest też współautorką artykułu. Taki wniosek poszerza naszą wiedzę na temat jelitowego mikrobiomu. Jest bowiem coraz więcej dowodów na to, że bakterie te odgrywają ważną rolę w procesach poznawczych, apetycie, popędzie seksualnym i innych aktywnościach. Ten pogląd wywraca do góry nogami tradycyjne modele poznawcze, w których mózg stał w centrum. Dwie teorie snu połączone w jedną Do tej pory wśród badaczy snu popularne są dwie koncepcje na jego temat. Jedna z nich zakłada, że ​​sen jest regulowany przez mózg i układy neurologiczne. Druga koncentruje się na „śnie lokalnym” – ma być to wynik akumulacji stanów przypominających sen w małych sieciach komórkowych w całym ciele. Nowa hipoteza łączy te teorie, sugerując, że sen jest wynikiem interakcji między ciałem a zamieszkującymi je mikroorganizmami – dwoma autonomicznymi systemami, które oddziałują i zachodzą na siebie. – Sen to tak naprawdę proces. Zachodzi z różną prędkością na różnych poziomach organizacji komórkowej i tkankowej. Powstaje dzięki rozległej koordynacji – opisuje Erika English. W jej ocenie nadeszła pora, aby zacząć poszerzać naszą wiedzę na temat tego, jak „komunikujemy się z naszymi drobnoustrojami i jak nasze drobnoustroje komunikują się z nami”. Źródło: Frontiers in Neuroscience Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy zmiana czasu naprawdę nam szkodzi? Pojawiło się nowe badanie
W mediach co i rusz pojawiają się dyskusje na temat sensowności stosowania zmiany czasu. Zastanawiamy się, czy nie powinniśmy wybrać jednego z nich – zimowego lub letniego – i trzymać się go cały rok. Zwolennicy tego rozwiązania jako jeden z argumentów przedstawiają fakt, jakoby zmiana czasu skutkowała problemami zdrowotnymi. Czy to prawda? Naukowcy mają inne zdanie, a potwierdzają to najnowsze badania.
Badacze z Duke Clinical Research Institute w Północnej Kalifornii sprawdzili, czy zmiana czasu z zimowego na letni – lub odwrotnie – zwiększa ryzyko występowania zawałów serca. Wzrost zachorowań to częsty argument osób negatywnie nastawionych do zmiany czasu. Kiedy jest zmiana czasu? Wszystkie kraje Unii Europejskiej stosują te same daty zmian czasu – mimo dyskusji na temat zniesienia tej praktyki. Przejście na czas zimowy następuje w ostatnią niedzielę października (wtedy przestawiamy zegarki z 3:00 na 2:00, a więc śpimy o godzinę dłużej), a na czas letni w ostatnią niedzielę marca (tu z kolei przestawiamy z 2:00 na 3:00, a więc śpimy o godzinę krócej). Zmiana czasu i jej wpływ na zdrowie Wcześniejsze analizy i spekulacje badaczy, szczególnie te przeprowadzone w Szwecji, sugerowały wzrost występowania ostrego zawału mięśnia sercowego o 24% w poniedziałek po zmianie czasu na letni. Miało być to związane z koniecznością wstania do pracy wcześniej, niż był przyzwyczajony organizm. Byłoby to alarmujące, ale czy jest się czego bać? Sprawa wymagała bardziej wnikliwej analizy. Naukowcy z Duke Clinical Research Institute opublikowali swoje badanie „Daylight Savings Time and Acute Myocardial Infraction” w czasopiśmie „JAMA Network Open”. Zmieniło ono dotychczasowe spojrzenie na wpływ zmiany czasu na zdrowie. Przeanalizowali oni dane 168 870 pacjentów z 1124 szpitali na przestrzeni niemal 10 lat. Mediana wieku osób badanych wynosiła 65 lat, a 33,8% z nich stanowiły kobiety. Informacje pochodziły od pacjentów, którzy trafili do szpitala tydzień przed, w trakcie lub tydzień po zmianie czasu na letni lub zimowy. Sprawdzano przede wszystkim ich śmiertelność, częstotliwość występowania udaru mózgu czy zawału serca i porównywano z innymi okresami. Czy przestawianie zegarków nam szkodzi? Według badaczy… nie. Nie wykazano istotnych różnic w występowaniu zawałów czy udarów w okresie przed i w trakcie zmiany czasu. Liczba zawałów w tygodniu zmiany czasu wyniosła 28 678, a w tygodniu ją poprzedzającym 28 596. Naukowcy doszli do wniosku, że zmiana czasu nie wpłynęła znacząco na liczbę zachorowań. Nie wiązała się ze zwiększoną częstością występowania zawału serca czy z gorszymi wynikami leczenia szpitalnego. Czy powinien być to więc koniec dyskusji na temat zmiany czasu? Z pewnością ochrona zdrowia nie jest jedynym argumentem, który przekonywałby do porzucenia tego zwyczaju. Póki co jednak możemy czuć się bezpieczni, bo przestawianie zegarków nie ma wyraźnego wpływu na nasze zdrowie. Może poza lekkim niewyspaniem w feralny poniedziałek. Polska bez zmiany czasu Jeśli porzucilibyśmy zwyczaj przestawiania zegarków, to z pewnością wybralibyśmy na stałe czas zimowy – jest on lepiej dostosowany do naszej długości geograficznej, niż wymyślony podczas I Wojny Światowej czas letni. Pozostanie przy czasie letnim oznaczałoby, że zimą słońce w niektórych regionach kraju wschodziłoby dopiero o… 9 rano. Moglibyśmy się cieszyć nim jednak o godzinę dłużej, kosztem zmierzania do pracy w całkowitych ciemnościach. Wybór nie byłby więc prosty – wybrać więcej słońca ranem, czy wieczorem? Źródło: JAMA Network Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten lek może wywołać hibernację u ludzi. Naukowcy są coraz bliżej sukcesu
Hibernacja ludzi mogłaby zmienić wszystko – od leczenia udarów po podróże na Marsa. Brzmi jak science fiction? Naukowcy są coraz bliżej przekształcenia jej w rzeczywistość.
Spis treści: Hibernacja w kosmosie: plan NASA i ESA Fizjologiczne supermoce torporu Jak niedźwiedzie wyłączają cukrzycę Kiedy metabolizm przyspiesza z dnia na dzień Co się dzieje w mięśniach podczas snu zimowego Poszukiwanie leku wywołującego hibernację Czy przełącznik torporu istnieje w ludzkim mózgu? Co przed nami? Potencjał większy niż loty na Marsa? Etapy badań: od myszy do człowieka Sen o przyszłości, który może się spełnić Wprowadzenie ludzi w „tryb uśpienia” to pomysł rodem z science fiction. Jest jednak znacznie bliżej rzeczywistości, niż mogłoby się wydawać. Badany zapadł w to, co lekarz Clifton Callaway nazywa „półmrocznym snem”. Po 18 godzinach od podania leku, który tłumił naturalne dreszcze, jego temperatura wewnętrzna spadła z 37°C do 35°C. Zwolniło tętno i obniżyło się ciśnienie krwi. Metabolizm – a wraz z nim zapotrzebowanie na substancje odżywcze, tlen i usuwanie dwutlenku węgla – zmalał o 20 procent. Mężczyzna wciąż jednak potrafił wstać z łóżka, doczłapać do łazienki, by opróżnić pęcherz, a gdy był głodny, zadzwonić dzwonkiem po jedzenie lub napój. Ominęła go więc konieczność zakładania cewnika i wenflonu, a jednocześnie zachował zdolność reakcji. Był jednym z pięciu wyjątkowo sprawnych ochotników w wieku od 21 do 54 lat. Drzemali po cichu w półmroku – jakby byli astronautami na dziewięciomiesięcznej wyprawie na Marsa. NASA zleciła Callawayowi, specjaliście od opieki kardiologicznej i hipotermii indukowanej, opracowanie prostego sposobu wprowadzenia człowieka w stan naśladujący kluczowe cechy hibernacji, bez respiratora i bez unieruchamiających leków. Umiarkowane dawkowanie deksmedetomidyny okazało się strzałem w dziesiątkę. – Był oszołomiony, senny, ale w razie potrzeby mógł zadziałać w sytuacji awaryjnej. Jak niedźwiedź – mówi dziś Callaway. Hibernacja w kosmosie: plan NASA i ESA Hibernujący ludzie to klasyka filmów o podróżach kosmicznych. W „2001: Odysei kosmicznej” HAL 9000 odłącza część pasażerów od podtrzymywania życia, a w „Pasażerach” Chris Pratt budzi Jennifer Lawrence za wcześnie z samotności. NASA ma jednak realne ambicje, by wysłać astronautów na Marsa już w latach 30. XXI wieku. Wprowadzenie ludzi w stan hibernacji naprawdę mogłoby być kluczem do tego celu, dlatego zarówno NASA, jak i Europejska Agencja Kosmiczna finansują badania podobne do tych Callawaya. „Niedźwiedzi” tryb mógłby w teorii pozwolić przespać monotonię długiej podróży i ograniczyć konflikty na pokładzie. Spowolniony metabolizm zmniejszyłby ładunek: potrzeba byłaby mniejsza ilość jedzenia i tlenu, a więc i paliwa. Naukowcy sprawdzają nawet, czy spowolnienie metabolizmu łagodzi zdrowotne skutki szkodliwego promieniowania. W przestrzeni kosmicznej jest ono nawet 200 razy silniejsze niż na Ziemi. – W misjach załogowych na Marsa promieniowanie to wielki hamulec – mówi Angelique Van Ombergen, szefowa badań eksploracyjnych w ESA. Naukowcy nie badają hibernacji wyłącznie po to, by wysyłać astronautów coraz dalej. Jej fizjologiczne „supermoce” mogą uratować niezliczone ludzkie życia na Ziemi. Warunkiem jest rozszyfrowanie tajemniczych, molekularnych zmian, które przełączają zwierzęta w stan hibernacji – torporu – i wyprowadzają je z niego. To cudownie odwracalny stan odrętwienia: skrajna ospałość, obniżona temperatura i przemiana materii oraz cały pakiet niezwykłych zmian. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-222908-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-66c72a9.png" width="1289" height="860" alt="Robert Foote, uczestnik badania wspieranego przez NASA w Pittsburghu, jest monitorowany przez naukowców po 20 godzinach snu. Osiągnięcie hibernacji na żądanie mogłoby otworzyć drogę do wielu korzyści medycznych, w tym wydłużenia czasu, jaki lekarze mają na leczenie udarów i zawałów serca." title="Robert Foote, uczestnik badania wspieranego przez NASA w Pittsburghu, jest monitorowany przez naukowców po 20 godzinach snu. Osiągnięcie hibernacji na żądanie mogłoby otworzyć drogę do wielu korzyści medycznych, w tym wydłużenia czasu, jaki lekarze mają na leczenie udarów i zawałów serca." /> Fizjologiczne supermoce torporu – To dobrze znana zasada – wyjaśnia Callaway. – W niskich temperaturach, jak u hibernujących zwierząt, organizm dłużej i lepiej znosi niedotlenienie i niedokrwienie. Ale dlaczego? Czemu mięśnie niedźwiedzi nie zanikają podczas snu zimowego? Dlaczego ich krew nie krzepnie? Co uruchamia cały proces? W poszukiwaniu odpowiedzi naukowcy są coraz bliżej najśmielszego odkrycia: centralnego „przełącznika” w mózgu hibernujących zwierząt, który naraz aktywuje rozmaite, korzystne zjawiska hibernacji. Naśladowanie niższej temperatury ciała niedźwiedzi mogłoby na przykład zmniejszać urazy reperfuzyjne. To często dewastujące uszkodzenia powstające po zatrzymaniu krążenia, gdy do niedotlenionych tkanek wraca krew, wywołując stan zapalny, stres oksydacyjny i śmierć komórek. Schłodzenie mogłoby też wydłużyć wąskie okno czasowe, w którym lekarze mają szansę skutecznie leczyć udary i zawały. Jak niedźwiedzie wyłączają cukrzycę Jaśniejsze zrozumienie, jak niedźwiedzie zachowują masę mięśniową i włączają/wyłączają insulinooporność, przyniosłoby inne korzyści. Mogłoby pomóc w terapii otyłości i cukrzycy. Pacjenci na OIOM-ie potrafią stracić ponad 10 procent masy mięśni już w ciągu tygodnia. Czy wywołana hibernacja zdołałaby ten spadek zatrzymać, a może nawet odwrócić? Odpowiedzi naukowcy szukają nie tylko u niedźwiedzi. Zespół z Colorado State University bada, jak suseł potrafi błyskawicznie się utuczyć, a tuż przed hibernacją „wyłączyć” apetyt. To trop w walce z otyłością. Badacze z UCLA, analizując geny świstaków wykazali niedawno, że ich „wiek epigenetyczny” podczas siedmiu–ośmiu miesięcy snu zimowego „praktycznie się zatrzymuje”. W Niemczech eksperci sprawdzają, jak nietoperze utrzymują krążenie w niskich temperaturach – z myślą o zastosowaniu u ludzi. A biolodzy z University of Alaska Fairbanks badają susła arktycznego, który potrafi obniżyć temperaturę ciała nawet do ok. minus 4°C, zwolnić tętno do pięciu uderzeń na minutę i przetrwać osiem miesięcy w mrozie. Ich celem jest opracowanie „mimetyku hibernacji” – leku, który pozwoli klinicystom natychmiast wprowadzić człowieka w bezpieczny stan hibernacyjny. Bez długiego przygotowania. W małym szpitalu bez zaawansowanego sprzętu, a nawet w karetce pędzącej ulicami. Taki lek od razu przyhamowałby metabolizm komórkowy, spowolnił śmierć komórek i uruchomił cały zestaw procesów znanych z hibernacji. Eksperyment Callawaya z „półmrocznym snem” pokazuje, co być może będzie możliwe. Praktyka laboratoryjna to jednak nie to samo, co dzika przyroda. Niedźwiedzie nie potrzebują leków, by ułożyć się do zimowego snu. Mają naturalny „wyłącznik torporu”, uruchamiany mechanizmem, którego jeszcze nie rozumiemy. A jednak niedźwiedzie są dla nas dobrym punktem odniesienia. Są znacznie bliższe nam rozmiarem niż gryzonie. Co ważne, spadek temperatury ich ciała w głębokim śnie mieści się w zakresie, jaki człowiek jest w stanie przeżyć. Pewnego jasnego, marcowego popołudnia biolog Heiko Jansen stał przy ogrodzonym wybiegu w Bear Research, Education and Conservation Center Washington State University w Pullman. Obserwował, jak kudłata, ważąca około 136 kg niedźwiedzica grizzly o imieniu Kio z trudem przeżuwa piankę marshmallow. Poza solidnym „efektem łóżkowej fryzury” i powolnym tempem żucia niewiele zdradzało, że ten potężny, rozczochrany drapieżnik z 10-centymetrowymi pazurami przechodzi głęboką przemianę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-223144-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-1c9b756.png" width="1288" height="856" alt="Gdy w marcu niedźwiedzie grizzly zaczynają się budzić, są przytomne, ale nadal ospałe — ich organizmy stopniowo odwracają proces spowolnienia metabolizmu. Ten niedźwiedź, Adak, otrzyma w nagrodę miód i inne smakołyki po podaniu łap do pobrania krwi." title="Gdy w marcu niedźwiedzie grizzly zaczynają się budzić, są przytomne, ale nadal ospałe — ich organizmy stopniowo odwracają proces spowolnienia metabolizmu. Ten niedźwiedź, Adak, otrzyma w nagrodę miód i inne smakołyki po podaniu łap do pobrania krwi." /> Kiedy metabolizm przyspiesza z dnia na dzień Z zewnątrz metabolizm Kio nie wygląda na coś, co da się przełożyć na człowieka. Dziesięć dni wcześniej wstała z posłania ze słomy i zaczęła powoli rozprawiać się z ucztą: karmą dla niedźwiedzi, jabłkami, łosiowymi kośćmi i mięsem. To był jej pierwszy posiłek od pięciu miesięcy. Ślinianki pracowały jeszcze ospale. Potem wydaliła „korek kałowy” – mieszaninę resztek roślin, zeschniętych odchodów, martwych komórek i sierści, która zalegała w dolnym odcinku jelita. Te trzy czynności – wstać, zjeść, wydalić korek – najwyraźniej przełączyły w jej komórkach serię mikroskopijnych „genetycznych przełączników”, powoli odwracając cały szereg osobliwych cykli biologicznych aktywowanych zimą. Metabolizm Kio, działający dotąd na jednej czwartej normalnej prędkości, przyspieszył. Do czasu zjedzenia pianki podwoił się z okładem. Jej temperatura wewnętrzna, utrzymująca się o ok. 6–7°C poniżej normy, zaczęła rosnąć. Dwie z czterech jam serca, które zimą niemal „przymykały się”, znów weszły do gry. Komórki tłuszczowe, przez miesiące oporne na insulinę – hormon sygnalizujący, kiedy wchłaniać cukier – zaczęły na nią reagować. Wrócił też apetyt, którego wcześniej nie było. Zimą Kio przestała jeść. Jej jelita przeszły w stan „zawieszenia”, ślinianki zamknęły produkcję, a organizm przeszedł na zasilanie własną tkanką tłuszczową. W ciągu kolejnych miesięcy spaliła około 20 procent masy ciała, czyli mniej więcej 32 kg. By to ułatwić, jej organizm stał się insulinooporny. U hibernujących zwierząt to zjawisko korzystne. U ludzi insulinooporność często prowadzi do cukrzycy – co jest oczywiście złe. Niedźwiedzie potrafią taką oporność włączać i wyłączać zależnie od pory roku, bez szkód zdrowotnych. Gdybyśmy zrozumieli jak, może nauczyliśmy się robić to samo? Impuls do tego kierunku badań przyszedł w 2018 roku, gdy kanadyjski zespół opublikował pierwszy kompletny genom grizzly. Rok później Jansen kierował pracami, w których zastosowano sekwencjonowanie RNA. Zespół identyfikował geny aktywne w próbkach mięśni, tkanki tłuszczowej i wątroby przed, w trakcie i po hibernacji. Zmiany sezonowe wykryto w ponad 10 000 z 30 723 genów grizzly. Teraz, by rozszyfrować włączanie/wyłączanie insulinooporności, Jansen pozyskuje komórki macierzyste z krwi niedźwiedzi w różnych porach roku. Metodycznie wycisza pojedyncze geny i hoduje w szalkach kolonie adipocytów, by sprawdzić, co się dzieje. – Nie twierdzimy, że znajdziemy coś, co odwróci cukrzycę – zastrzega Jansen. – Ale patrząc na układ modelowy, na komórki, które zmieniają wrażliwość, możemy zacząć składać wskazówki w całość. Co się dzieje w mięśniach podczas snu zimowego Funkcje serca Kio mogą też podsunąć pomysły na leczenie zaburzeń krzepnięcia u ludzi. W trakcie hibernacji jej tętno spadło z 80–100 uderzeń na minutę do około 10. U człowieka groziłoby to zakrzepami i udarem. – Gdyby stało się to nam, bylibyśmy martwi – mówi Jansen. Tymczasem u hibernujących niedźwiedzi równie drastycznie spada liczba płytek krwi odpowiedzialnych za krzepnięcie. Jednak to zdolność Kio do utrzymania mięśni zaintrygowała badaczy najmocniej. W przeciwieństwie do ludzi, którzy już po tygodniu bezruchu tracą wyraźnie masę mięśniową, Kio wstała z legowiska tak sprawna, jakby całą zimę goniła za wiewiórkami. Na Alasce badacze Vadim Fedorov i Anna Goropashnaya próbują rozgryźć ten fenomen i sprawdzić hipotezę, że człowiek też mógłby go wykorzystać. Para rosyjskich naukowców specjalizuje się w genetyce ewolucyjnej w Institute of Arctic Biology Uniwersytetu Alaski w Fairbanks. Gdy prawie 20 lat temu zaczęli analizować wzorce ekspresji genów w próbkach tkanek czarnych niedźwiedzi trzymanych w niewoli, wyniki ich zaskoczyły. Z założenia, skoro niedźwiedzie w hibernacji nie jedzą i spowalniają metabolizm, aktywność genów odpowiedzialnych za budowę mięśni powinna spaść, by oszczędzać energię. Stało się odwrotnie. Geny były co najmniej równie aktywne, a nawet zdawały się przyspieszać. – Sprawdzaliśmy to kilka razy – mówi Goropashnaya. – Nie mogliśmy uwierzyć. Fedorov i Goropashnaya nazwali ten proces „kondycjonowaniem mięśni”. Sugeruje on, że hibernujące niedźwiedzie utrzymują, a może nawet regenerują masę mięśniową. Być może poprzez zwiększoną aktywność szlaku mTOR – mechanizmu regulującego wzrost i odnowę tkanek. To właśnie ten szlak pozwala komórkom rozpoznać dostępność składników odżywczych i decyduje, czy rozpocząć „remont” komórki. Gdy jest wyłączony, komórki wchodzą w tryb oszczędzania energii. Gdy działa – regenerują się. W 2021 roku Fedorov opublikował badanie pokazujące, że u niedźwiedzi szlak mTOR jest aktywny nawet zimą. Może to wskazywać, że utrzymanie lub wzrost mięśni u hibernujących zwierząt nie zależy od wysiłku, ale od odrębnego, nieznanego jeszcze mechanizmu. U ludzi mTOR jest jedną z przyczyn insulinooporności. Ale jeśli mechanizm niedźwiedzi dałoby się kontrolować, być może byłby pomocny. – To droga do odtworzenia siły mięśni – mówi Fedorov. – Do pomocy pacjentom unieruchomionym i hospitalizowanym przez długi czas. Poszukiwanie leku wywołującego hibernację W USA i Europie toczą się zaawansowane prace nad znalezieniem leku, który pozwoliłby bezpiecznie i skutecznie wprowadzić człowieka w stan hibernacji. Ekspertka od biochemii Kelly Drew od lat bada, jaką rolę w hibernacji gryzoni odgrywa adenozyna – neuroprzekaźnik regulujący sen, temperaturę ciała i aktywność metaboliczną. Jej zespół z University of Alaska Fairbanks odkrył, że związek chemiczny o nazwie 6-cykloheksyloadenozyna (CHA), naśladujący adenozynę, może wprowadzić susła w głęboki torpor. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-223606-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-e281d18.png" width="1285" height="850" alt="Tymczasowo wyjęta z chłodzonej nory hibernacyjnej i ułożona na posłaniu z trocin, ten suseł arktyczny pozostaje w stanie odrętwienia przez ponad godzinę, zanim zaczął się poruszać. Susły arktyczne przetrzymują długą hibernację, rozgrzewając organizm na krótko co kilka tygodni." title="Tymczasowo wyjęta z chłodzonej nory hibernacyjnej i ułożona na posłaniu z trocin, ten suseł arktyczny pozostaje w stanie odrętwienia przez ponad godzinę, zanim zaczął się poruszać. Susły arktyczne przetrzymują długą hibernację, rozgrzewając organizm na krótko co kilka tygodni." /> Jednak skuteczność CHA była uzależniona od pory roku. Latem lek nie działał. Ale gdy gryzonie zbliżały się do zimy – i tylko wtedy – jego podanie miało efekt torporu. Sugeruje to, że same neuroprzekaźniki nie wystarczą. Istnieje sezonowy „przełącznik”, który aktywuje stan hibernacji – i to jego działanie należałoby naśladować. W 2022 roku Drew wraz z zespołem potwierdziła, że podanie CHA poza sezonem zimowym powoduje reakcję jedynie u osobników „w gotowości torporowej”. Podobnie zadziałała inna substancja – N6-cykloheksyladenozyno-5’-mono-fosforan (CFA). Równolegle inny badacz, Domenico Tupone, sprawdzał na szczurach, czy można aktywować „torpor”, manipulując określoną grupą neuronów w mózgu – nawet u zwierząt, które nie hibernują naturalnie. W badaniu z 2019 roku Tupone pokazał, że aktywacja odpowiednich neuronów w mózgu szczura (który nie hibernuje) może obniżyć temperaturę ciała, zmniejszyć metabolizm i wywołać coś bardzo podobnego do torporu. To był przełom: jeśli można uruchomić hibernację u zwierzęcia, które nie hibernuje – to być może da się to też zrobić u człowieka. W 2024 roku Tupone i jego zespół opublikowali wyniki kolejnego eksperymentu: udało im się zidentyfikować skupisko neuronów w obszarze podwzgórza – konkretnie w VMPeA – które pełniły funkcję „przełącznika torporu”. Gdy je aktywowano, szczury – mimo że to niehibernujące zwierzęta – wchodziły w stan przypominający torpor. Czy przełącznik torporu istnieje w ludzkim mózgu? – To trochę tak, jakby wszystkie kable już były w ścianie, ale nikt nie wiedział, gdzie znajduje się przełącznik światła – mówi Tupone. Jeśli podobne „okablowanie” istnieje w ludzkim mózgu – być może wystarczy znaleźć odpowiedni przełącznik. Co więcej, Drew i Tupone rozpoczęli wspólne badania nad związkiem między „przełącznikiem neuronowym” a działaniem adenozyny. Ich celem jest stworzenie leku, który będzie działać jak sezonowa aktywacja torporu – bez potrzeby neurochirurgii. Na razie to tylko koncepcja. Ale sama idea zaczyna zyskiwać na popularności. W marcu 2024 roku amerykańska agencja naukowa DARPA ogłosiła nowy program badawczy, mający na celu opracowanie metody tymczasowego „wyłączenia” metabolizmu człowieka – właśnie przez torpor. Co przed nami? Callaway jest ostrożnym optymistą. – To dopiero pierwszy krok – mówi. – Przed nami jeszcze 10–15 lat badań. Ale to bardzo ekscytujące. Jeszcze kilka lat temu brzmiało to jak science fiction. Dziś to już realna perspektywa. – Wciąż uczymy się od natury, od zwierząt, które robią to od milionów lat – dodaje Drew. – One wiedzą, jak to zrobić bezpiecznie. My próbujemy zrozumieć, jak wykorzystać to w medycynie, w kosmosie, a może nawet w codziennym życiu. Prace nad hibernacją ludzi prowadzone są dziś równolegle w wielu krajach: USA, Niemczech, Japonii, Włoszech. Łączą wysiłki lekarzy, biologów molekularnych, fizjologów, genetyków i inżynierów. Wspiera je nie tylko NASA czy ESA, ale też instytuty wojskowe i cywilne fundacje medyczne. Choć pierwsze zastosowania prawdopodobnie pojawią się w intensywnej terapii – np. jako sposób na ochronę mózgu i tkanek w czasie udaru, zawału czy niedotlenienia – to naukowcy nie wykluczają, że z czasem hibernacja może znaleźć zastosowanie także w chirurgii, psychiatrii, leczeniu chorób przewlekłych, a nawet poprawie jakości życia w podeszłym wieku. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-224112-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-9ba1640.png" width="1288" height="859" alt="Szczury nie hibernują. A co, gdyby mogły? Neurolog Domenico Tupone wraz z zespołem badawczym z Uniwersytetu Oregonu twierdzi, że zidentyfikował w mózgu szczurów ‘przełącznik odrętwienia’, który można aktywować, by wprowadzić gryzonie w głęboki stan hibernacji. Odkrycie tego obwodu u gatunków niehibernujących mogłoby być przełomem w badaniach nad hibernacją ludzi" title="Szczury nie hibernują. A co, gdyby mogły? Neurolog Domenico Tupone wraz z zespołem badawczym z Uniwersytetu Oregonu twierdzi, że zidentyfikował w mózgu szczurów ‘przełącznik odrętwienia’, który można aktywować, by wprowadzić gryzonie w głęboki stan hibernacji. Odkrycie tego obwodu u gatunków niehibernujących mogłoby być przełomem w badaniach nad hibernacją ludzi" /> Potencjał większy niż loty na Marsa? Niektórzy eksperci twierdzą, że hibernacja – jeśli zostanie opanowana – może wpłynąć na nasze zdrowie bardziej niż jakakolwiek inna terapia ostatnich dekad. Spowolnienie starzenia? Zatrzymanie postępu choroby Alzheimera? Leczenie nowotworów w fazie głębokiego spoczynku metabolicznego? To nie są już tylko pomysły z książek science fiction. W miarę jak badania posuwają się naprzód, pytanie przestaje brzmieć „czy to możliwe?”, a zaczyna brzmieć: „jak szybko uda się to osiągnąć?” Etapy badań: od myszy do człowieka Obecnie testy skuteczności i bezpieczeństwa leków hibernacyjnych trwają przede wszystkim na zwierzętach – gryzoniach, nietoperzach, niedźwiedziach, czasem naczelnych. Zanim jednak trafią do ludzi, potrzebne będą wieloletnie testy kliniczne, precyzyjne mapowanie mózgu, kontrola wpływu na organy wewnętrzne, immunologię, pamięć, psychikę. Wprowadzenie człowieka w stan hibernacji – nawet na kilka godzin – wymaga kontrolowanej hipotermii, monitorowania wielu parametrów życiowych, zabezpieczenia przed infekcjami i zakrzepami, odpowiedniej diety i nawodnienia. To ogromne wyzwanie technologiczne i medyczne. Ale, jak pokazują eksperymenty Callawaya i postępy zespołów Tupone, Drew i Jansena, kierunek jest obiecujący. W świecie, gdzie czas może decydować o życiu lub śmierci, możliwość jego „spowolnienia” choćby na chwilę może być rewolucją. Sen o przyszłości, który może się spełnić Hibernacja, która do niedawna była zaledwie metaforą z literatury science fiction, dziś coraz częściej pojawia się na poważnych konferencjach medycznych, w grantach badawczych i projektach kosmicznych. To nie jest już tylko opowieść o astronautach zasypiających w kapsule. To realny, naukowy wysiłek zmierzający do tego, by pomóc ludziom przetrwać najtrudniejsze momenty – nie tylko w przestrzeni kosmicznej, ale przede wszystkim tutaj, na Ziemi. Jak mówi Callaway: – Nie musimy wstrzymywać oddechu na 200 lat, jak bohaterowie powieści. Wystarczy, że uda się zyskać kilka godzin, dni, może tygodni. A wtedy – kto wie? Może pewnego dnia obudzimy się na Marsie. Źródło: National Geographic
Nieprzespana noc? Nie kawa, a warzywa pomogą Ci przetrwać dzień
Od dłuższego czasu wiemy, że na ogólne samopoczucie ogromny wpływ ma jakość i długość snu – nowe badania tylko to potwierdzają. Wiemy także, że na dobrostan psychiczny ma także wpływ aktywność fizyczna czy spożywanie warzyw i owoców: naukowcy nie spodziewali się jednak, jak istotny jest to wkład. Okazuje się, że zwiększenie udziału warzyw w diecie może pomóc złagodzić wpływ nieprzespanej nocy.
Odpowiednio długi sen, aktywność fizyczna i spożywanie warzyw i owoców wskazuje się jako główne przyczyny dobrego samopoczucia u ludzi. Do tej pory sądzono jednak, że czynniki te działają niezależnie od siebie. Okazuje się, że dużą ilością spożywanych warzyw można łagodzić skutki zarwanej nocy. Badanie nad samopoczuciem Dr Jack Cooper, wraz ze swoimi współpracownikami, wzięli sobie na cel analizę mechanizmów wpływających na dobre samopoczucie wśród ludzi. Swoje badanie opublikowali w czasopiśmie „PLOS One”. Stwierdzili oni, że dotychczasowe badania w tym zakresie skupiały się głównie na osobach borykających się z chorobami psychicznymi, a pomijały kwestię tego, jak codzienne wybory mogą krótkoterminowo wpływać na ogólny dobrostan. W tym celu poddali analizie trzy zachowania, których wpływ na samopoczucie został już udowodniony: aktywność fizyczną, dietę pełną warzyw i owoców oraz zdrowy sen. Ich celem było sprawdzenie, czy te działania mogą się wzajemnie wzmacniać, są od siebie zależne czy działają indywidualnie. Warzywa, sen czy bieganie? Naukowcy przeprowadzili trzy osobne badania. Ankietę, 13-dniowy eksperyment, podczas którego uczestnicy musieli prowadzić skrupulatny dziennik oraz analizę aktywności opaski sportowej noszonej przez nich przez 8 dni. Łącznie wzięło w nich udział 1032 młodych dorosłych z Nowej Zelandii, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych w wieku od 17 do 25 lat. Wszystkie trzy wskazały, że największy wpływ na samopoczucie następnego dnia miała jakość snu. Na drugim miejscu sensacyjnie uplasowało się spożycie warzyw i owoców, a dopiero później aktywność fizyczna. Święte trio dobrego samopoczucia Co ważne, wydawało się, że efekty snu, diety i ruchu były niezależne i sumowały się – im więcej zdrowych zachowań, tym lepszy efekt. Wyjątkiem okazało się… jedzenie większej ilości owoców i warzyw. Udowodniono, że ich duże spożycie mogło łagodzić negatywne skutki złego snu. Może więc warto zastąpić nimi kolejną kawę? Co więcej, długi i spokojny sen mógł także chronić przed spadkiem nastroju związanym z gorszą dietą. Jedno rekompensowało więc drugie, a podobnej zależności nie zaobserwowano w żadnym innym przypadku. Jak dbać o swój dobrostan? Wyniki badania mogą wesprzeć programy profilaktyki i promocji zdrowia psychicznego wśród młodych dorosłych. – Nie trzeba osiągać obiektywnych norm zdrowotnych, by zauważyć poprawę samopoczucia. Wystarczy odrobinę dłuższy sen, lekko zmieniona dieta i 10-minutowe ćwiczenia, by polepszyć sobie humor na cały dzień – przekonuje dr Jack Cooper, autor badania. Dane na temat dobrostanu osób wkraczających w dorosłość mogą im pomóc lepiej przetrwać ten trudny okres – często związany z opuszczeniem domu, stresem finansowym czy społecznym. Dbanie o zdrowie psychiczne to inwestycja, która zwraca się w późniejszym życiu. Źródło: medicalxpress.com Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co naprawdę mówią twoje sny? Wyjaśnia antropolożka
Co twoje sny mówią o tobie? To zależy od kultury, w której żyjesz – od indywidualnej komunikacji ze światem duchowym w Azji po uniwersalne archetypy Junga. Sprawdź, jak interpretacje snów różnią się na świecie.
Spis treści: Sny jako kulturowa praktyka duchowa Przesłania bogów, dusz i przodków Freud, Jung i nowoczesna psychologia snów Wąż, smok, słońce: znaczenie symboli w snach Czy każdy sen coś znaczy? Od wyroczni z czasów starożytnego Rzymu po Zygmunta Freuda i Carla Junga – ludzie od dawna analizowali sny, aby rozszyfrować tajemnice umysłu. Twoja kraina snów to przestrzeń, w której wszystko jest możliwe. W jednej chwili spacerujesz po pięknej łące, a w następnej spadasz w przepaść i giniesz. Zęby mogą ci wypadać bez wyraźnego powodu – albo kątem oka możesz zobaczyć pełzającego węża. Przeciętny dorosły człowiek około jednej trzeciej życia spędza we śnie. Oznacza to, że istnieje wiele okazji, aby nasz umysł doświadczał tych spersonalizowanych sennych pejzaży. Ale czy sny naprawdę coś znaczą? – To zależy, kogo zapytasz. – Antropolodzy mówią, że jeśli zrozumiesz, w co dana grupa myśli na temat snów, zrozumiesz całą jej kulturę – mówi Robin Sheriff, profesor antropologii na Uniwersytecie New Hampshire. Zachodni psychologowie, tacy jak Zygmunt Freud i Carl Jung, spopularyzowali jedne z najbardziej znanych idei dotyczących interpretacji snów. – Ale niekoniecznie pokrywają się one z tym, jak sny rozumieją eksperci z dziedziny antropologii czy badacze folkloru. Sny jako kulturowa praktyka duchowa Interpretacja snów sięga czasów starożytnego Egiptu. – Jednak Sheriff twierdzi, że praktyka ta prawdopodobnie ma swoje korzenie w kulturach prehistorycznych, które nie pozostawiły po sobie zapisów. Zanim rozwinęła się nauka o snach, znana jako onejrologia, interpretacja snów była praktyką kulturową, która mogła łączyć ludzi z przodkami lub duchami. – Sny miały głębokie znaczenie w tradycyjnej kulturze chińskiej, zwłaszcza w nadprzyrodzonym światopoglądzie, według którego duchy i dusze przodków aktywnie uczestniczą w sprawach ludzi – powiedział Ze Hong, profesor biologii ewolucyjnej na Uniwersytecie Makau. Sny były często traktowane jako znaczące kanały komunikacji ze światem duchowym. – Mogły ujawniać ukryte prawdy lub przewidywać przyszłe wydarzenia – dodaje Hong. Przesłania bogów, dusz i przodków W starożytnym Rzymie, jak pokazują zapisy, sny uważano za boskie przesłania od bogów. Wyrocznie senne odgrywały ważną rolę w ich interpretacji. Hong twierdzi, że taka praktyka istniała również w Chinach w czasach dynastii Zhou (1046–256 r. p.n.e.). Onejromancja – wróżbiarska interpretacja snów – stała się powszechnym narzędziem podejmowania decyzji politycznych, diagnozowania chorób czy analizowania relacji. Związek między snami a światem duchowym odkrył także antropolog Roger Lohmann, badając kulturę snów w Papui-Nowej Gwinei. Choć kultura Zachodu rozumie sny metaforycznie, w Papui-Nowej Gwinei można je uznawać za równoległą podróż duszy. – Zinterpretowałem pewien sen jako wyraz mojego lęku, że coś stanie się z moim komputerem – wspomina Lohmann. – Ale opowiedziałem tę historię mężczyźnie, który odwiedził mnie tego ranka, a on odparł: „Och, lepiej uważaj. Bądź bardzo ostrożny przy kominku”. Freud, Jung i nowoczesna psychologia snów Współczesna interpretacja snów w kulturach zachodnich zwykle opiera się na teoriach Freuda i Junga. Freud uważał, że sny to manifestacja stłumionych pragnień i popędów, które ujawniają się w formie metaforycznej. Carl Jung miał inne podejście: sny to rozmowa pomiędzy świadomością a podświadomością i narzędzie przetwarzania codziennych problemów. Jung wprowadził koncepcję zbiorowej podświadomości, z uniwersalnymi archetypami – jak matka, bohater czy oszust – obecnymi w różnych kulturach. Wąż, smok, słońce: znaczenie symboli w snach W zależności od kultury symbolika snów może się diametralnie różnić. Wąż w zachodnich teoriach może być związany z seksualnością lub siłą. W hinduskiej interpretacji natomiast może symbolizować bogactwo i płodność. Wspólnoty Hopi i Pueblo łączą węże z żyznością ziemi i cyklami rolniczymi, a w Zambii wiązane są z obecnością diabła. W Chinach nie ma jednej interpretacji. Symbole takie jak smoki czy słońce dominują jednak w tradycji jako oznaki boskiej przychylności. Czy każdy sen coś znaczy? Każdy z nas ma w ciągu życia tysiące snów. – Ale nie każdy sen niesie za sobą głębokie znaczenie. W Chinach sny wynikające z „nadmiernego myślenia” często uznawano za nieistotne i nieinterpretowalne. W zachodnim podejściu sen może być inspiracją, narzędziem refleksji, ale także tylko iluzją. – Sny, podobnie jak poezja i sztuka, dają możliwość refleksji nad ludzkim doświadczeniem – podsumowuje Robin Sheriff. Źródło: National Geographic
Jak szybko zasnąć w samolocie? Ta wojskowa metoda stała się hitem
Zapomnij o bezsennych lotach i przewracaniu się w fotelu. Technika stosowana od czasów II wojny światowej pomaga zasnąć w każdych warunkach – nawet w głośnej kabinie samolotu. Prosta do opanowania metoda zdobywa popularność wśród podróżnych na całym świecie.
Spis treści: Wojskowa technika szybkiego zasypiania Jak szybko zasnąć? Rady krok po kroku Co jeszcze może ułatwić sen w samolocie? Wiele osób, udając się w podróż samolotem, w powietrzu nie zajmuje się czytaniem książek czy oglądaniem filmów, lecz stawia na regenerację i sen. Niestety, zasypianie w tym środku transportu może być nie lada wyzwaniem. Niektórym w odpłynięciu w ramiona Morfeusza przeszkadza lęk, innym z kolei niewygodne środkowe siedzenie, turbulencje, irytujący pasażerowie czy głośne dźwięki. Istnieje jednak prosta technika, dzięki której można głęboko zasnąć w niecałe pięć minut. Wojskowa technika szybkiego zasypiania Metoda stosowana przez personel wojskowy pozwala szybko zasnąć nawet w niewygodnym i hałaśliwym otoczeniu. Po raz pierwszy została opracowana podczas II wojny światowej i uwzględniona w podręczniku armii USA. Miała pomóc pilotom myśliwców w szybkim zasypianiu, nawet w strefach działań wojennych i niewygodnych pozycjach. Po wprowadzeniu kilku drobnych zmian technika ta może się sprawdzić również podczas lotów długodystansowych. „Większość osób w samolotach pozostaje napięta, nie zdając sobie z tego sprawy – zgarbione ramiona, zaciśnięta szczęka, skrzyżowane nogi. Ta metoda koncentruje się na celowym rozluźnieniu tego napięcia. Gdy ciało się rozluźni, umysł podąży za nim” – opisywał specjalista cytowany przez „Daily Express”. Cały proces zajmuje około dwóch minut, a ostatnie 10 sekund to czas, w którym większość osób zasypia. Przy regularnych ćwiczeniach niektórym udaje się zasnąć w zaledwie 60 sekund. Jak szybko zasnąć? Rady krok po kroku Rozluźnij twarz, rozluźniając czoło, szczękę, policzki i język. Opuść ramiona i pozwól im opaść tak nisko, jak to możliwe. Powoli wydychaj powietrze i rozluźnij klatkę piersiową. Rozluźnij nogi, zaczynając od ud, a następnie przejdź do łydek i stóp. Oczyść umysł na 10 sekund. Jeśli najdą cię jakieś myśli, wyobraź sobie spokojne otoczenie. Powtarzaj sobie w myślach: „Nie myśl, nie myśl…” przez około 10 sekund. Ta technika zyskała ogromną popularność w sieci, zwłaszcza na TikToku i Reddicie. Internauci piszą: „Byłem w wojsku i zawsze mi to pomagało” czy „U mnie działa cuda. Potrzebowałam około miesiąca, żeby się do tego przyzwyczaić, robiąc to każdej nocy. Teraz zasypiam po około dwóch minutach. (...) Konsekwencja jest kluczowa”. Co jeszcze może ułatwić sen w samolocie? Eksperci również podkreślają, że by w samolocie mieć spokojny sen, warto unikać kofeiny przed lotem (nawet w przypadku wczesnych odlotów), zabierać ze sobą maskę na oczy, zatyczki do uszu, a także poduszkę pod szyję, która podtrzyma głowę i zmniejszy napięcie mięśni. Co więcej, pasażerowie powinni podróżować w luźnych i wygodnych ubraniach. Źródło: Daily Express Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
To nie lenistwo! Naukowcy odkrywają, dlaczego w upały chce się spać
Ciepło może dosłownie położyć nas spać – i nie jest to tylko nasze subiektywne wrażenie. Badania nad muszkami owocowymi wykazały, że upał aktywuje w ich mózgu biologiczny mechanizm odpowiedzialny za senność. Naukowcy podejrzewają, że podobny system może działać także u ludzi, niezależnie od kultury czy przyzwyczajeń.
Spis treści: Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem Jak działa wewnętrzny termometr? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Upał potrafi skutecznie spowolnić naszą codzienną aktywność. Gdy temperatura rośnie, czujemy się zmęczeni, ospali i mamy trudność z koncentracją. Zjawisko to nie jest wyłącznie domeną ludzi – także inne organizmy reagują na wysoką temperaturę w podobny sposób. Najnowsze badania pokazują, że u muszek owocowych senność w czasie upałów nie jest kwestią przypadku, lecz efektem działania specjalnego mechanizmu w mózgu. Co więcej, odkrycie to może rzucić nowe światło na to, jak ludzki organizm reaguje na ciepło i dlaczego sjesta niekoniecznie jest tylko kulturowym zwyczajem. Dlaczego upał nas usypia? Naukowcy znaleźli odpowiedź u muszek owocowych Kiedy jest gorąco, zdarza się, że senność dopada nas w samym środku dnia. Mamy wówczas nieodpartą ochotę na drzemkę. W wielu krajach można ją odbyć w trakcie sjesty. To kilkugodzinna przerwa w czasie skwarnego popołudnia, kiedy zamykane są sklepy i restauracje, a życie dosłownie zamiera. Ciepło nas usypia. Co zaskakujące, wynalazek sjesty może nie mieć podłoża kulturowego, tylko biologiczne. Temperatura wpływa na wiele ludzkich aktywności – od jedzenia, przez aktywność fizyczną, po sen. Dotychczas jednak nie badano, w jaki sposób neurony czuciowe współpracują z tymi, które regulują cykl dobowy u żywych organizmów. Dlaczego tak bardzo chce nam się spać, gdy robi się za gorąco? I czy dotyczy to tylko ludzi? Problem zbadali naukowcy z Uniwersytetu Northwestern. W artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Current Biology” wykazali, że muszki owocowe wyposażone są w precyzyjny biologiczny mechanizm, który zachęca je do drzemki w czasie upałów. Muszka owocowa pod lupą naukowców – dlaczego idealnie nadaje się do badań nad snem – Wpływ temperatury zewnętrznej na sen może być bardzo duży – mówi Marco Gallio, neurobiolog z Weinberg College of Arts and Sciences, główny autor badań. – Niektóre zwierzęta, jak niedźwiedzie, przesypiają całą porę roku. Jednak obwody mózgu, które zawiadują relacjami pomiędzy temperaturą zewnętrzną a potrzebą snu u zwierzęcia, są bardzo słabo poznane – zauważa. Muszka owocowa (Drosophila melanogaster) od dawna towarzyszy człowiekowi. Mierzy zaledwie 2 mm i błyskawicznie pojawia się tam, gdzie są przejrzałe owoce, wino lub ocet. Z łatwością można ją hodować, dlatego jest często wykorzystywana do badań. Podobnie jak my, muszka z sukcesem skolonizowała całą planetę. Nic dziwnego, że jej optymalna temperatura otoczenia jest bardzo bliska tej, którą uważa się za optymalną dla człowieka. Muszki owocowe czują się najlepiej, gdy temperatura powietrza wynosi około 25 st. C. Jak działa „wewnętrzny termometr”? Muszki owocowe zdradzają tajemnice snu Naukowcy odkryli, że w mózgu muszki owocowej istnieje specjalna sieć połączeń związana ze zbyt wysoką temperaturą. Jest ona częścią większej sieci neuronalnej, regulującej sen. Uaktywnia się, gdy robi się szczególnie skwarnie, skłaniając owada, by po prostu przespał najcieplejsze godziny dnia. Dwa lata wcześniej badacze ustalili, że analogiczny, oddzielny „wewnętrzny termometr” istnieje również dla niskiej temperatury. On z kolei chroni muszkę przed zmarznięciem. Czy podobna sieć połączeń, wiążąca odczuwanie temperatury z ochotą na sen, istnieje również w ludzkim mózgu? To możliwe. – W czasie gorącego dnia ludzie chętniej ucinają sobie drzemkę, a w niektórych krajach jest to nawet kulturowa norma. Jednak czy na pewno jest to nasz wybór? – zastanawia się Gallio. – U much nie może być mowy o jakimkolwiek wpływie kulturowym. Być może więc istnieje pewien wspólny, silnie działający biologiczny mechanizm, który dotychczas został przeoczony u ludzi – spekuluje badacz. Czym jest konektom i dlaczego naukowcy mapują mózg muszki owocowej? Badanie było częścią dziesięcioletniej inicjatywy naukowej, której celem jest opracowanie kompletnego konektomu mózgu muszki owocowej. Czyli – kompletnej sieci połączeń między 100 tys. neuronów, które składają się na mózg owada. Zdaniem badaczy, poznanie konektomu mózgu różnych zwierząt dostarcza zupełnie nowych jakościowo informacji o jego funkcjonowaniu. Dotychczas naukowcy poznali szczegółowo konektom tylko jednego organizmu: nicienia Caenorhabditis elegans. Było to o tyle proste, że układ nerwowy C. elegans tworzą tylko 302 neurony. Poznanie sieci połączeń mózgowych, choć fascynujące, nie wyjaśnia jednak, w jaki sposób informacja – na przykład o temperaturze zewnętrznej – „podróżuje” tą siecią z punktu A do B. Naukowcy podkreślają, że badanie takie, jak to opisane wyżej pomaga znaleźć odpowiedź na takie pytanie. Źródła: EurekAlert, Current Biology Nasza ekspertka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Te wieczorne przekąski mogą przyciągać koszmary. Lepiej je zamienić
Nie tylko stres i ekran telefonu zaburzają sen. Nowe badanie ujawnia, że za nocne lęki często odpowiadają produkty, które zjadamy tuż przed snem. Niektóre mogą naprawdę zaskoczyć.
Spis treści: Dieta a jakość snu Słodka kolacja, gorzkie sny Zdrowy sen to podstawa. To, czy i jak wypoczywamy, wpływa nie tylko na nasze samopoczucie, ale też na odporność. Niedziwne więc, że naukowcy coraz częściej pochylają się nad zagadnieniami związanymi ze spaniem. Dzięki badaniom wiemy już na przykład, jak wydłużyć sen o 30 minut oraz dlaczego zmiana pozycji może pomóc przy chrapaniu, zgadze i bólu pleców. Dieta a jakość snu Sposób odżywiania, szczególnie kolacja, może determinować to, jak śpimy. Dietetycy są zgodni, że najlepiej zakończyć dzień lekkostrawnym posiłkiem. Więcej na ten temat zdradzają autorzy badania opublikowanego na łamach „Frontiers in Psychology”. Jak się okazuje, niektóre produkty mogą działać jak magnes na senne koszmary. W badaniu wzięło udział 1082 studentów z Uniwersytetu MacEwana w Kanadzie. Głównym celem było ustalenie, czy ich wybory żywieniowe wpływają na jakość snu. I rzeczywiście, osoby zmagające się z niestrawnościami po nabiale częściej miały złe sny. Dr Tore Nielsen z Uniwersytetu w Montrealu, współautor badania, zauważa, że koszmary są silnie powiązane z sygnałami płynącymi z ciała. – Wiedzieliśmy już wcześniej, że fizyczne doznania mogą przenikać do świata snów, ale teraz zaczynamy rozumieć, że jedzenie, szczególnie w przypadku nietolerancji, może mieć bezpośredni wpływ na ich treść i intensywność – tłumaczy Nielsen. Warto jednak podkreślić, że nie tylko nabiał sprzyja koszmarom. 31% badanych wskazało słodycze jako główne źródło dziwnych i niepokojących snów. W przypadku nabiału było to 22% osób. Mięso i ostre potrawy zostały wymienione odpowiednio przez 16 i 13% badanych. Słodka kolacja, gorzkie sny Cukry proste mogą podnosić poziom glukozy we krwi i wpływać na wydzielanie adrenaliny. To z kolei zaburza rytm snu. Dzieje się tak, ponieważ późniejszy spadek cukru w może wywoływać tzw. mikrowybudzenia. Te momenty sprzyjają zapamiętywaniu intensywnych snów. Co więcej, badania wskazują, że przerwy w diecie lub epizody objadania się również mogą wpływać na jakość naszego snu. Pamiętajmy o tym, że nie każdy reaguje tak samo na poszczególne produkty. To jak śnimy, jest zależne od ogólnego stanu zdrowia, poziomu stresu w życiu codziennym czy cyklu dobowego. Badania takie to rzucają jednak nowe światło na związek pomiędzy dietą a jakością wypoczynku. Świadomość nietolerancji pokarmowych jest dziś znacznie większa niż jeszcze dekadę temu i właśnie dlatego dopiero teraz zauważamy te powiązania. Jeśli po wieczornej kanapce z serem masz złe sny, może warto rozważyć drobne zmiany w diecie? Nie chodzi o to, żeby całkowicie wyeliminować ulubione produkty, ale o to, by uważnie obserwować, jak reaguje na nie nasz organizm. Niewielka modyfikacja w menu może poprawić jakość snu, a więc i nastrój kolejnego dnia. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Zdrzemnij się zanim podejmiesz decyzję. Badania potwierdzają przypuszczenia
W świecie, gdzie każda minuta ma znaczenie, drzemka może brzmieć jak luksus. A jednak to właśnie ona może pomóc podjąć lepszą decyzję, znaleźć nowe rozwiązanie albo... wpaść na przełomowy pomysł.
Spis treści: Klucz do kreatywności Drzemka jako narzędzie poznawcze? Przed podjęciem ważnej decyzji warto się zastanowić – niekiedy nawet dwa razy. Jak jeszcze możemy sobie pomóc? Naukowcy coraz częściej wskazują, że przydatny w rozwiązywaniu problemów jest sen. W najnowszym badaniu opisanym na łamach na łamach „PLOS Biology” wzięło udział 90 osób. Uczestnicy mieli przeanalizować ruch migających kropek na ekranie komputera. W pewnym momencie (bez wiedzy badanych) naukowcy wprowadzili pewien trend. Kierunek poruszania się kropek zaczął się zmieniać i był powiązany z ich kolorem. Tylko 15 osób odkryło tę zależność. Ze swój spryt zostali wykluczeni z dalszej części eksperymentu. Pozostałym 75 uczestnikom zaproponowano 20-minutową drzemkę w zaciemnionym pomieszczeniu. Podczas odpoczynku naukowcy monitorowali aktywność ich mózgów za pomocą EEG. Po przebudzeniu ponownie podjęli się analizy ruchu kropek na ekranie. Tym razem większość osób szybko dostrzegła ukrytą zależność – szczególnie ci, którzy osiągnęli fazę N2 snu. Klucz do kreatywności Sen dzieli się na fazy REM (w niej śnimy) i NREM. Faza NREM składa się z trzech etapów: N1, N2 i N3 – od najpłytszego do najgłębszego. Badanie wykazało, że 85,7% uczestników, którzy osiągnęli fazę N2, wykryło zmieniający się wzorzec. Według naukowców drzemka może zwiększać „plastyczność mózgu”. To zdolność do tworzenia nowych powiązań i przełamywania utartych schematów myślowych. Autorzy badania zauważyli również związek między tzw. spektrogramem EEG – miarą głębokości snu – a nagłym momentem olśnienia. Już dawno temu wielcy artyści i wynalazcy intuicyjnie korzystali z mocy krótkiej drzemki. Thomas Edison trzymał w dłoniach metalowe kulki podczas drzemania. Gdy zapadał w głębszą fazę snu, kulki wypadały z rąk i go budziły. Salvador Dalí stosował podobną technikę z kluczem. To, co czyni opisywane badanie wyjątkowym, to podkreślenie roli fazy N2 – głębszej niż N1, ale nie tak głębokiej jak N3 czy REM. Może to sugerować, że różne fazy snu odpowiadają za inne procesy poznawcze: N1 za intuicyjne skojarzenia, a N2 za integrację informacji i analityczne wnioskowanie. Drzemka jako narzędzie poznawcze? W dobie cyfrowego przeciążenia i rosnącej presji na produktywność, drzemka często bywa traktowana jako luksus lub oznaka lenistwa. Tymczasem badania pokazują, że dobrze zaplanowany, krótki sen może być jednym z najbardziej efektywnych narzędzi poznawczych. Co istotne, wcześniejsze badania, w których uczestnicy nie mieli okazji się zdrzemnąć, wykazały, że tylko ok. 49,5% osób odkrywało ukrytą zależność – znacznie mniej niż po krótkim odpoczynku. To kolejny argument za tym, że warto „zdrzemnąć się nad problemem”, zamiast bez końca go analizować. Źródło: PLOS Biology Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Sen człowieka zależy od pory roku. Naukowcy przeanalizowali 73 miliony nocy
W zimie ludzie śpią średnio 15-20 minut dłużej niż latem. Wpływ pory roku na sen jest silniejszy w przypadku osób mieszkających dalej od równika – wykazali australijscy naukowcy. W ich badaniach wzięło udział ponad 100 tys. osób.
Spis treści: Jak pory roku wpływają na długość i jakość snu? Dlaczego w weekendy śpimy dłużej i co to oznacza dla zdrowia? Jak pandemia wpłynęła na długość i rytm naszego snu? To były jedne z największych i najbardziej kompleksowych badań snu człowieka, jakie kiedykolwiek wykonano. W materacach 116 tys. dorosłych osób na całym świecie założono specjalne sensory, które badały długość snu i jego parametry. Uzyskane dane z imponującej liczby 73 mln nocy. Teraz naukowcy podzielili się swoimi wnioskami na łamach czasopisma „Sleep”. Jak pory roku wpływają na długość i jakość snu? Naukowcy przyjrzeli się temu, jak wygląda sen w zależności od pory roku. Okazało się, że zimą (na półkuli północnej) jest dłuższy, średnio o 15–20 minut, niż w inne pory roku. Pora wyjścia z łóżka była około 25 minut późniejsza zimą niż latem. Z kolei na półkuli południowej odnotowano, że sen latem jest o 15–20 minut krótszy niż zimą. Co ciekawe, na półkuli północnej, pora pójścia spać była najpóźniejsza zarówno latem, jak i zimą, około 20 minut później niż w lutym-marcu i październiku-listopadzie. – Wzorce snu to nie tylko kwestia nawyków – są one głęboko powiązane z otaczającym nas środowiskiem – mówi dr Hannah Scott z Flinders University. Zatem na sen wpływa zarówno położenie geograficzne, pory roku i nasze codzienne harmonogramy. – Otrzymane przez nas wyniki podkreślają sezonowy charakter ludzkiego snu – dodaje dr Scott. Dlaczego w weekendy śpimy dłużej i co to oznacza dla zdrowia? Z analizy milionów godzin snu wynika też, że harmonogramy snu różnią się w dni powszednie i weekendy, a większość ludzi nadrabia w weekendy od 20 do 35 minut „straconego snu”. – Chociaż ludzie w weekendy kładą się spać później, średnio 30–40 minut później niż w dni powszednie, to w soboty i niedziele śpią też dłużej – nawet do 80 minut” – mówi współautor artykułu dr Bastien Lechat. I mimo że na pierwszy rzut oka te różnice wydają się niewielkie, to mogą poważnie wpływać na ludzki zegar biologiczny. Ta różnica dotyczy przede wszystkim osób między 40 a 60 rokiem życia. Jaka jest jej przyczyna? Prawdopodobnie chodzi o konieczność godzenia pracy w pełnym wymiarze godzin z obowiązkami rodzinnymi. Badacze uważają, że taka nieregularność w śnie może negatywnie odbić się na zdrowiu. – Nieregularny sen to coś więcej niż tylko uczucie zmęczenia – może stanowić zagrożenie dla zdrowia, a zrozumienie, w jaki sposób nasze nawyki i otoczenie wpływają na sen, jest pomocnym krokiem w kierunku jego poprawy – mówi prof. Danny Eckert, współautor badania. Z nowych badań wynika też, że osoby śpiące dalej od równika, mają większe sezonowe wahania w długości snu. Jak pandemia wpłynęła na długość i rytm naszego snu? Badanie ujawniło też subtelny, ale stały spadek ogólnej ilości snu w całym okresie badania. Zaobserwowano spadek długości snu o 2,5 minuty w okresie od 2020 do 2023 roku Według naukowców może być związany z utrzymującymi się skutkami pandemii COVID-19. Wykazano też, że pora kładzenia się do łóżka była średnio o około 4 minuty wcześniejsza, a pora wstawania o około 2,5 minuty wcześniejsza w 2023 roku w porównaniu do 2020 roku. Źródło: Sleep Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nie uwierzysz, dlaczego niektórzy lepiej śpią na boku. Ta pozycja może zdziałać cuda
Dlaczego niektórzy ludzie lepiej śpią na boku? Sprawdź, jak jedna zmiana pozycji może przynieść ulgę przy chrapaniu, zgadze i bólu pleców.
Spis treści: Jak spanie na plecach wpływa na bezdech senny Jak spanie na boku łagodzi objawy bezdechu Jak spanie na boku pomaga na ból pleców Jak spanie na boku pomaga przy zgadze Jak przestawić się na spanie na boku Twoja pozycja podczas snu może powodować wszystko – od bólu pleców po refluks żołądkowy. Prosta zmiana może znacząco poprawić zdrowie. W ostatnich latach liczne badania wykazały, że coś tak prostego jak spanie na boku może pomóc w zmniejszeniu bólu pleców, zgagi i bezdechu sennego – dolegliwości, które dotykają dziesiątki milionów osób – nawet jeśli nie łagodzi innych dolegliwości, o które często się je podejrzewa. – Spanie na boku ma wyraźne korzyści w porównaniu do spania na brzuchu czy plecach, ale tylko dla niektórych grup ludzi – mówi dr Raj Dasgupta, pulmonolog i specjalista medycyny snu w szpitalu Huntington Memorial w Kalifornii. Jak spanie na plecach wpływa na bezdech senny Jeśli śpisz na plecach, istnieje duże prawdopodobieństwo, że chrapiesz. Chrapanie samo w sobie może być problemem, ale często jest objawem obturacyjnego bezdechu sennego – stanu częstego u osób śpiących na plecach. – Zator ten jest zwykle spowodowany językiem, który pod wpływem grawitacji opada w kierunku tylnej części gardła podczas snu na plecach – wyjaśnia Rafael Pelayo, profesor kliniczny na wydziale medycyny snu Uniwersytetu Stanforda. Taki zator przerywa przepływ powietrza i prowadzi do przerw w oddychaniu – zwanych bezdechami – które mogą trwać od kilku sekund do ponad minuty. Te bezdechy nie tylko zakłócają sen, ale również ograniczają dopływ tlenu do płuc, mózgu i serca. W efekcie osoby dotknięte tym schorzeniem gorzej śpią i mogą doświadczać „senności w ciągu dnia, co może prowadzić do pogorszenia koncentracji, wypadków, obniżonej jakości życia i zaburzeń nastroju,” mówi dr Meir Kryger. Nieleczony bezdech senny zwiększa również ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. – Najbardziej niepokojące skutki nieleczonego bezdechu to zwiększone ryzyko udaru, nadciśnienia, chorób serca, demencji, a nawet śmierci – ostrzega Sonia Ancoli-Israel. Jak spanie na boku łagodzi objawy bezdechu Spanie na boku może zapobiegać tym problemom, ponieważ język naturalnie opada na bok jamy ustnej, a nie ku tyłowi gardła. – Istnieją solidne dowody na to, że spanie w tej pozycji pomaga utrzymać drożność dróg oddechowych, co zmniejsza chrapanie i liczbę bezdechów – dodaje Dasgupta. Jak mówi Susan Redlone, pozycja ta wpływa również na ułożenie podniebienia miękkiego i krtani, zmieniając kształt i rozmiar górnych dróg oddechowych Redline dodaje również, że spanie na boku zwiększa objętość płuc, co ułatwia głębszy oddech i usztywnia górne drogi oddechowe – zmniejszając ich zapadalność i ryzyko bezdechu. Wykazano także, że spanie na boku poprawia sprawność mięśni górnych dróg oddechowych, co dodatkowo pomaga w utrzymaniu ich drożności. Jak spanie na boku pomaga na ból pleców Meta-analizy wskazują, że spanie na boku jest korzystniejsze dla osób z bólem pleców niż spanie na plecach, a znacznie lepsze niż spanie na brzuchu. – Spanie na brzuchu nie jest zalecane dla osób z bólem dolnej części pleców – mówi Aleksandar Videnovic. Z kolei spanie na boku pomaga utrzymać naturalną krzywiznę kręgosłupa i zmniejsza nacisk na dolne partie pleców. Dasgupta zauważa, że pozycja ta zmniejsza również ból bioder i odciąża narządy wewnętrzne – co jest szczególnie ważne dla kobiet w ciąży i osób z nadwagą. Choć samo spanie na boku może łagodzić ból, Pelayo zaznacza, że umieszczenie poduszki między kolanami może dodatkowo poprawić ułożenie kręgosłupa i złagodzić objawy. Jak spanie na boku pomaga przy zgadze Spanie na plecach może nasilać refluks kwasowy. Jeśli pozostanie nieleczona, zgaga może prowadzić do wrzodów, problemów z przełykaniem, przepukliny rozworu przełykowego, a nawet zwiększać ryzyko raka przełyku. Badania pokazują, że spanie na boku zapobiega zgadze i GERD, ponieważ w tej pozycji przełyk znajduje się powyżej żołądka, co utrudnia cofanie się treści żołądkowej. Ze względu na kształt żołądka i kąt połączenia przełyku z żołądkiem, spanie konkretnie na lewym boku jest skuteczniejsze w zapobieganiu zgadze niż spanie na prawym. Kryger podkreśla, że spanie na boku przyspiesza również proces trawienia, co oznacza mniej treści żołądkowej do cofania się do przełyku. Videnovic dodaje, że spanie na grubszej poduszce lub uniesienie wezgłowia łóżka może dodatkowo zmniejszyć refluks. Jak przestawić się na spanie na boku Choć osoby cierpiące na bezdech senny, ból pleców czy zgagę pragną ulgi, zmiana pozycji z brzucha lub pleców na bok może wydawać się trudna. – Upewnij się, że masz wystarczająco dużo miejsca, by ułożyć się wygodnie – radzi Jennifer Martin. Ustaw ciało tak, aby spanie na boku było najwygodniejsze przez całą noc – możesz spać oparty o poduszkę, ułożyć zwinięty ręcznik po jednej stronie lub wszyć piłeczkę tenisową do piżamy. Dostępne są też urządzenia, które wibrują lub wydają dźwięk, gdy przekręcisz się na plecy, a aplikacje snu mogą powiadomić Cię o potrzebie zmiany pozycji. –Czasem szturchnięcie łokciem od partnera też może szybko sprawić, że wrócisz do pozycji na boku – dodaje Kryger. Martin radzi również, by „zapewnić sobie ciche, ciemne i chłodne otoczenie,” bo czynniki zewnętrzne mogą przeszkadzać podczas nauki nowej pozycji. autor: Daryl Austin źródło: National Geographic
Psy, tak jak ludzie, źle śpią, kiedy się stresują. Wiadomo, jak pomóc pupilom
Psy i ludzi łączy jeszcze więcej, niż nam się wydaje. Naukowcy ustalili, że czworonogi również miewają bezsenne noce, co jest związane ze stresującymi doświadczeniami dnia minionego. Jak pomóc pupilom? Konkretne zachowania i interakcje z opiekunami poprawią jakość ich snu.
Spis treści: Stany emocjonalne psów Jak możemy pomóc naszym czworonogom? Dlaczego psy nie śpią? Często słyszymy, że pies to najlepszy przyjaciel człowieka. Nasza relacja z czworonogami rzeczywiście jest wyjątkowo długa, a w ostatnich latach jeszcze bardziej zbliżyliśmy się do Reksiów i Sonii. Coraz mniej ludzi dziwi to, że psom zdarza się spać na łóżkach czy wylegiwać na fotelach. Uważni opiekunowie swoich pupili zauważają, że zwierzęta domowe potrafią na swój sposób upodabniać się do ludzi. Przejmują pewne zachowania i reagują na ich stany emocjonalne. Stany emocjonalne psów Sama psychika psów nadal pozostaje dla nas pewną enigmą, dlatego każde doniesienia naukowe w tej dziedzinie odbijają się głośnym echem. Jakiś czas temu ustalono na przykład, że czworonogi, podobnie jak ludzie, miewają bezsenne noce. Powód również może brzmieć znajomo. Chodzi o stres i nadmiernie myślenie (z ang. overthinking) o nieprzyjemnych doświadczeniach. Badania przeprowadzone przez naukowców z Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie pokazują, że to, w jakim stanie emocjonalnym jest pies przed snem, ma bezpośredni wpływ na jakość jego odpoczynku. Na potrzeby nauki zespół badawczy obserwował 16 psów różnych ras i płci, aby sprawdzić, jak konkretne doświadczenia wpływają na ich sen. Przed drzemką psy były poddawane albo pozytywnym, albo negatywnym interakcjom. Pozytywne doświadczenia obejmowały zabawę, głaskanie i czuły kontakt z człowiekiem. Z kolei negatywne sytuacje wiązały się z krótką izolacją lub groźnym zachowaniem ze strony obcych osób. Jak się okazało, psy poddane negatywnym bodźcom zasypiały szybciej, jednak ich sen był bardziej płytki i niespokojny. Częściej się budziły, a czas spędzony w fazie REM, kluczowej dla regeneracji i przetwarzania emocji, był wydłużony. Podobny mechanizm obserwujemy u ludzi. Po stresującym dniu możemy szybko zasnąć, ale nasz sen jest przerywany i nie daje oczekiwanej regeneracji. Dłuższy czas spędzony w fazie REM sugeruje, że psy przeżywają swoje troski również w nocy. Jak możemy pomóc naszym czworonogom? Wyniki tych badań są ważnym sygnałem dla opiekunów psów. Jeśli chcemy, aby nasze zwierzaki spały spokojnie, warto zadbać o to, by ich wieczory były pełne pozytywnych emocji. Zabawa i głaskanie przed snem mogą pomóc im lepiej się zregenerować. Z kolei unikanie stresujących sytuacji, szczególnie wieczorem, pozwoli czworonogowi uniknąć niespokojnego snu. Czworonogi są nie tylko naszymi lojalnymi towarzyszami. Mają też bogaty świat wewnętrzny, który wpływa na zdrowie i samopoczucie. Odkrycie to jeszcze bardziej zbliża nas do zrozumienia ich emocji. Wnioski naukowców można traktować jak przypomnienie, że psy powinno traktować się z empatią i uważnością. Nie tylko w ciągu dnia, ale również wieczorem, gdy tak jak my, mrużą oczy i chcę odpocząć po całym dniu wrażeń. Dlaczego psy nie śpią? Psy mogą cierpieć na zaburzenia snu z różnych powodów. Poza stresem i lękiem do najczęstszych przyczyn należą też: ból, świąd czy zaburzenia poznawcze – takie jak demencja. Psy z bezsennością mogą w nocy chodzić po domu, skomleć lub szczekać. Psy z zaburzeniem zachowania podczas fazy snu REM mogą za to poruszać się, szczekać lub wykazywać inne aktywności. Takie zachowanie sugeruje, że przeżywają swoje sny w sposób fizyczny. Czworonogi mogą także cierpieć na bezdech senny. Zaburzenie to występuje, gdy podczas snu u psa dochodzi do chwilowego zatrzymania oddechu z powodu zwężenia lub zablokowania dróg oddechowych. Rasy brachycefaliczne, takie jak mopsy czy buldogi angielskie, są szczególnie narażone ze względu na swoją specyficzną budowę anatomiczną. Innym, choć rzadziej występującym schorzeniem, jest narkolepsja. To zaburzenie neurologiczne prowadzące do nagłych ataków snu w trakcie codziennych aktywności. Jeśli zauważysz u swojego psa objawy takich zaburzeń, skonsultuj się z weterynarzem w celu diagnozy i odpowiedniego leczenia. Źródła: Royal Society, PetMd
Niespodzianka. Łowcy-zbieracze spali krócej niż my. Ale odnosili inną korzyść
Rdzenni mieszkańcy Ziemi, żyjący jak prehistoryczni łowcy-zbieracze, śpią krócej niż mieszkańcy krajów uprzemysłowionych. Jednak ich rytmy dobowe są znacznie bardziej regularne i lepiej dostosowane do naturalnych sygnałów z otoczenia.
W tym artykule: Mit pierwszy: śpimy mniej niż dawniej Mit drugi: Łowcy-zbieracze wysypiali się lepiej niż my Prawda: nowoczesny tryb życia nie sprzyja zachowaniu rytmu dobowego Brak snu określany bywa epidemią współczesności. Życie w nowoczesnym świecie pełnym urządzeń elektrycznych i absorbujących technologii miało zrujnować nam nocny odpoczynek. Otoczeni ekranami i bijącym z nich niebieskim światłem śpimy krótko i słabo. Nie to, co nasi przodkowie, którzy kładli się spać z kurami, do szumu drzew i traw. Najnowsze badania wskazują, że większość z powyższego akapitu to mit. Prawdę stanowi jedynie fakt, że wielu z nas narzeka obecnie na jakość snu i ma kłopot z nocnym odpoczynkiem. Natomiast opowieść o wspaniałym spaniu ludzi żyjących w czasach przedhistorycznych – i przedtechnologicznych – należy włożyć między bajki. Udowodnili to naukowcy z kanadyjskiego University of Toronto Mississauga. Udało im się wykazać, że w porównaniu z łowcami-zbieraczami śpimy wyraźnie dłużej. Nie koniecznie oznacza to jednak, że lepiej. Mit pierwszy: śpimy mniej niż dawniej Badacze snu muszą mierzyć się z pewną trudnością metodologiczną. Wiele badań opiera się na zadawaniu pytania o długość snu i zbieraniu odpowiedzi. Uzyskane w ten sposób wyniki nie są jednoznaczne i różnią się od siebie. Jednak, jak przypomina „New Scientist”, niekiedy wynika z nich, że długość naszego snu właściwie się nie zmienia. W 2016 roku naukowcy przedstawili analizę 168 badań dotyczących snu. Wniosek: w ciągu ostatnich 50 lat ilość czasu, jaki poświęcamy na spanie, nie zmniejszyła się. Mit drugi: Łowcy-zbieracze wysypiali się lepiej niż my Oczywiście to jeszcze niewiele mówi o tym, jak było w przeszłości. Nie ma sposobu ustalenia, jak spali ludzie przed rewolucją agrarną, czyli kilkanaście tysięcy lat temu. Jednak naukowcy mogą przyglądać się współczesnym społecznościom, które zachowały dawny styl życia. Wnioski, jakie wyciągają z tych obserwacji, są zaskakujące. Członkowie plemienia San, jednego z najstarszych na świecie, śpią średnio nocą 6,7 godziny, ludu Hadza – 6,2 godziny, zaś Baka – tylko 5,9 godziny. Leena McKinnon i David Samson zebrali te dane, a także inne, w sumie gromadząc informacje z 54 różnych badań. Mierzono w nich bezpośrednio długość snu zdrowych osób, które ukończyły 18 lat. Byli to mieszkańcy zarówno krajów rozwiniętych, takich jak Australia i Stany Zjednoczone, jak i rdzennych społeczności z Amazonii czy Madagaskaru. W sumie zgromadzono dane 866 osób. Wynik? Mieszkańcy krajów uprzemysłowionych spali średnio 7,1 godziny. Członkowie rdzennych społeczności – tylko 6,4 godziny. Co więcej, ci ostatni przesypiali 74 proc. czasu spędzanego w łóżku, podczas gdy ci pierwsi – 88 proc. Prawda: nowoczesny tryb życia nie sprzyja zachowaniu rytmu dobowego Przy okazji naukowcy ustalili również ciekawą rzecz. Badali regularność rytmu dobowego w obu grupach, za idealny uznając wskaźnik wynoszący 1. Okazało się, że w społecznościach rdzennych wynosił on średnio 0,7, podczas gdy u mieszkańców krajów uprzemysłowionych – 0,63. Co to oznacza? Do ludzi w regionach uprzemysłowionych rzadziej i z większą trudnością docierają naturalne sygnały pomagające utrzymać rytm dobowy. Takie jak niższe temperatury w nocy (nie czujemy jej w stale ogrzanych pomieszczeniach) i ekspozycja na jasne światło w ciągu dnia (nie widzimy go, spędzając całe dnie pod dachem). McKinnon i Samson podejrzewają, że mniej regularne rytmy dobowe mogą być przyczyną, dla której wiele osób uważa obecnie, że ich sen jest słaby. To jednak nie zmienia ogólnego obrazu: śpimy lepiej niż dawniej. – Poczyniliśmy realne postępy w zakresie bezpieczeństwa i ochrony naszych miejsc snu – mówi „New Scientistowi” David Samson. – Nie musimy już walczyć w nocy ani z rywalizującymi grupami ludzkimi, ani z drapieżnikami – dodaje. Źródła: Proceedings of the Royal Society B, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Kiedy śpimy, nasz mózg pracuje jak zmywarka. Leki nasenne mogą mu zaszkodzić
Sen to coś więcej niż odpoczynek – to czas intensywnej regeneracji i usuwania toksycznych białek. Naukowcy ostrzegają jednak, że niektóre leki nasenne mogą zakłócać ten proces.
Spis treści: Nocą nasz mózg nie śpi Rola snu w aktywacji układu glimfatycznego Jak dbać o higienę snu? W wielu badaniach naukowych od lat kluczową rolę odgrywają myszy laboratoryjne. Możliwe jednak, że ta praktyka z czasem odejdzie w niepamięć – i to niekoniecznie z powodów etycznych. Już jakiś czas temu badacze odkryli, że zachowania tych niewielkich gryzoni mogą być znacznie bardziej złożone, niż wcześniej sądzono. Przykładowo, potrafią celowo popełniać błędy. Fakt, że nie wykonują jakiegoś polecenia, nie zawsze oznacza, że go nie rozumieją. Na razie jednak myszy nadal są wykorzystywane w badaniach naukowych. Tym razem poznaliśmy dzięki nim kolejne ciekawostki o mózgu. Nocą nasz mózg nie śpi Mózg to najbardziej skomplikowany, a przy tym najbardziej fascynujący organ w ludzkim organizmie. Dzięki rozwojowi nauki i medycyny dopiero od kilku dekad możemy lepiej zgłębiać jego tajemnice. Musimy się jednak pogodzić z tym, że prawdopodobnie nigdy nie zrozumiemy w pełni, jak działa nasze centrum dowodzenia. Mózg składa się z około 86 miliardów neuronów, które komunikują się poprzez biliony połączeń synaptycznych. Ta ogromna sieć jest dynamiczna, zmienia się w czasie i różni się między jednostkami. Co więcej, mózg jest plastyczny. Zmienia swoją strukturę i funkcje w odpowiedzi na doświadczenia i środowisko. To, co działa w jednym momencie, może działać inaczej w innym, i to również utrudnia stworzenie uniwersalnych zasad funkcjonowania ludzkiego mózgu. Mózg pracuje intensywnie 24 godziny na dobę. Nie tylko, wtedy gdy pracujemy i odpoczywamy, ale także w trakcie snu. Wówczas neurony oczyszczają go z toksyn. Autorzy badania opisanego na łamach czasopisma naukowego „Cell” zaobserwowali, jak takie „płukanie” wygląda w mózgach myszy. A ponieważ proces czyszczenia przebiega podobnie ludzi, wnioski mogą mieć istotne znaczenie również w badaniu naszych mózgów. – To tak, jakbyśmy włączyli zmywarkę przed pójściem spać i obudzili się z czystym umysłem. W badaniu pytamy, co napędza ten proces i próbujemy zdefiniować sen regeneracyjny na podstawie oczyszczania glimfatycznego – tłumaczy Maiken Nedergaard, neurolożka związana z Uniwersytetem w Rochester i Uniwersytetem w Kopenhadze, starsza autorka badania. Rola snu w aktywacji układu glimfatycznego W 2012 roku zespół pod kierownictwem profesor Maiken Nedergaard odkrył układ glimfatyczny. To właśnie on odpowiada za usuwanie odpadów metabolicznych z mózgu. System działa poprzez aktywację przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego, który „wypłukuje” toksyczne białka, takie jak amyloid β odpowiedzialny za rozwój choroby Alzheimera. Badania sugerują, że układ glimfatyczny jest najbardziej aktywny podczas snu, zwłaszcza w fazie snu głębokiego, czyli NREM Najnowsze badania na myszach wykazały, że podczas snu NREM ich mózg uwalnia fale noradrenaliny co około 50 sekund. Powoduje to rytmiczne zwężanie i rozszerzanie naczyń krwionośnych, co generuje pulsujący przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego, skutecznie usuwający toksyny z mózgu. Mówiąc prościej, noradrenalina wywołuje efekt pompy, która rozprowadza płyn w mózgu, aby usunąć nagromadzone produkty przemiany materii. – Zidentyfikowaliśmy prawdopodobnie najważniejszy czynnik wpływający na przepływ limfatyczny w fazie snu NREM – tłumaczy prof. Nedergaard w rozmowie z „Science”. Jak dbać o higienę snu? Następnie naukowcy sprawdzili, jak popularne leki nasenne wpływają na aktywność układu glimfatycznego. Okazało się, że zolpidem (w Polsce dostępny wyłącznie na receptę) może go osłabiać. U myszy leczonych zolpidemem fale noradrenaliny podczas snu były o połowę słabsze. Z kolei transport płynu mózgowo-rdzeniowego spadł o około 30%. Ta zależność sugeruje, że niektóre środki nasenne mogą zakłócać naturalne procesy oczyszczania mózgu. Długość snu nie zawsze musi więc odpowiadać jego jakości. Odkrycia te podkreślają, jak ważny dla naszego zdrowia i samopoczucia jest naturalny, niezakłócony sen. Zaburzenia w funkcjonowaniu układu glimfatycznego mogą przyczyniać się do rozwoju chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera czy Parkinsona. Dlatego dbanie o higienę snu i unikanie nadmiernego stosowania leków nasennych może być kluczowe dla zachowania zdrowia neurologicznego. W XXI w. problemy ze snem stają się coraz powszechniejsze, a jednym z głównych powodów jest nadmierne korzystanie z urządzeń emitujących niebieskie światło, zwłaszcza wieczorem. Oprócz tego, stres, wysokie temperatury i ogólne przebodźcowanie pogarszają jakość snu. Choć po jednej bezsennej nocy organizm szybko się regeneruje, regularne niedosypianie ma poważniejsze konsekwencje zdrowotne. Jednym z prostych sposobów poprawy jakości snu jest zwiększenie spożycia owoców i warzyw, które, jak wykazują badania, mają pozytywny wpływ na długość i jakość snu. Zdrowe nawyki żywieniowe, takie jak spożywanie co najmniej 400–500 g owoców i warzyw dziennie, mogą pomóc w walce z problemami ze snem. Wieczorem warto też ograniczyć do minimum ekspozycję na światło niebieskie, które hamuje wydzielanie melatoniny. Źródło: Cell Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Dodatkowe 46 minut snu dziennie zaskakująco wpływa na zdrowie i nastrój
Dłuższy sen to nie tylko odpoczynek – to sposób na poprawę odporności, samopoczucia i nawet prospołecznych zachowań. Zaskakujące wyniki badania przeprowadzonego przez naukowców z Uniwersytetu Baylora pokazują, jak niewielka zmiana w długości snu może wpłynąć na nasze życie.
Spis treści: Tak pomaga dłuższy sen Śpij na zdrowie Jak spać dłużej i lepiej? Nieraz czytaliście już pewnie, że sen jest bardzo ważny nie tylko dla naszego ogólnego samopoczucia, ale też zdrowia czy odporności. To też jedna z najprzyjemniejszych form dbania o siebie. W końcu wymaga od nas leżenia i zapomnienia o bożym świecie. Zbawienną moc snu na nasz dobrostan potwierdzają kolejne badania. Tym razem opublikowane na łamach czasopisma naukowego „The Journal of Positive Psychology”. Tak pomaga dłuższy sen Lekarze zazwyczaj zalecają, aby przesypiać minimalnie 6 godzin w ciągu doby. Optymalna ilość snu wynosi 8 godzin, ale czy na pewno? Z badania przeprowadzonego przez zespół pod kierunkiem Alexandra Do z Uniwersytetu Baylora w USA wynika, że dodatkowa drzemka każdego dnia może mieć korzystny wpływ na kondycję psychiczną. Badacze zwrócili uwagę, że większość wcześniejszych badań koncentrowała się na negatywnych konsekwencjach niedoboru snu – takich jak zmęczenie, problemy z koncentracją czy obniżenie funkcji poznawczych. Tymczasem zespół Do postanowił zbadać, jak wydłużenie snu może pozytywnie wpływać na człowieka. Badanie objęło 90 młodych dorosłych w wieku od 18 do 24 lat. Uczestnicy zostali podzieleni na trzy grupy. Pierwsza grupa chodziła spać o 2:00 w nocy i miała wstawać o 7:30. Te osoby miały skrócony sen średnio o 37 minut w porównaniu do osób, które spały normalnie. Grupa druga kładła się spać o 10:30 wieczorem, a wstawać miała również o 7:30. Osoby z tej grupy zyskały średnio 46 minut dodatkowego snu. W ciągu tygodnia uczestnicy prowadzili dziennik swoich nawyków snu, a także byli monitorowani za pomocą smartwatchy. Na początku i końcu badania wypełniali kwestionariusze oceniające senność i wykonywali testy poznawcze. Dodatkowo uczestnicy przechodzili testy mierzące odporność, poczucie dobrostanu i wdzięczności. Śpij na zdrowie Wyniki badania były zaskakujące. Okazało się, że drobne zmiany w długości snu miały znaczący wpływ na samopoczucie. Osoby, które wydłużyły sen o 46 minut, czuły się bardziej odporne, wdzięczne, zadowolone z życia i miały większe poczucie sensu życia. Natomiast osoby, które skróciły sen o 37 minut, doświadczyły pogorszenia nastroju i spadku poczucia dobrostanu. Co więcej, dłuższy sen wpłynął na zachowania prospołeczne, takie jak chęć wspierania organizacji charytatywnych czy angażowanie się w inicjatywy społeczne. A to ma szerszy wpływ na społeczeństwo. – Dłuższy sen ma znacznie szerszy wpływ, niż tylko poprawa czujności w ciągu dnia – zauważył jeden z badaczy. A co najważniejsze, aby skorzystać z tych dobrodziejstw, wystarczy spać o około 46 minut dłużej każdej nocy. Jak spać dłużej i lepiej? I choć wiele osób z pewnością ucieszy się na tę wiadomość, będą i tacy, których można ona zafrasować. W końcu nie brakuje ludzi, którzy borykają się z zaburzeniami snu. W efekcie budzą się w nocy kilkukrotnie lub mają duże problemy z zaśnięciem w ogóle. I tu również z pomocą przychodzi nauka. Badania naukowe potwierdzają, że to, co jemy, ma istotny wpływ na jakość snu. Z badań przeprowadzonych przez naukowców z fińskich uczelni wynika, że spożywanie większej ilości owoców i warzyw może przyczynić się do lepszego snu. Ich składniki pomagają w obniżeniu poziomu stresu oksydacyjnego i wspierają równowagę hormonalną, co z kolei sprzyja bardziej regenerującym okresom snu. Z kolei badanie opublikowane w czasopiśmie „BMJ Open Sport & Exercise Medicine” sugeruje, że w poprawie jakości snu może pomóc wprowadzenie minimalnych dawek aktywności fizycznej wieczorem. Autorki zalecają, by co pół godziny wieczorem wykonywać trzy minuty umiarkowanej aktywności fizycznej. Mogą być to np. krótkie spacery czy lekkie ćwiczenia. Okazało się, że ta drobna zmiana wystarczyła, by sen uczestników badania wydłużył się średnio o 29 minut. Źródło: The Journal of Positive Psychology. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Koniec z jet lagiem? Linie lotnicze chcą oszukać nasz rytm dobowy w sprytny sposób
Jet lag to zmora turystów odbywających międzykontynentalne podróże. Z pomocą przychodzą linie lotnicze oraz naukowcy. Jeden z przewoźników wprowadza rozwiązanie, dzięki którym rytm dobowy pasażerów będzie szybciej adaptował się do nowych stref czasowych.
W tym artykule: Dalekie podróże bez jet lagu Linie lotnicze przylatują z pomocą Jak oszukać rytm dobowy? Jet lag, czyli zespół nagłej zmiany strefy czasowej, to przypadłość dobrze znana podróżnikom. Zwłaszcza tym, którzy przemieszczają się między kontynentami. Powrót zza oceanu do Europy może wiązać się z takimi dolegliwościami jak ból głowy, skrajne zmęczenie czy dezorientacja. Odpowiada za nie zaburzenie snu wywołane drastyczną zmianą rytmu dobowego. Niekiedy jet lag trwa nawet kilka dni. Z niepożądanym stanem można sobie poradzić, zażywając np. preparaty bogate w melatoninę. Dalekie podróże bez jet lagu A gdyby tak zapobiec jet lagowi jeszcze w trakcie podróży samolotem? Nad takimi rozwiązaniami pracują linie lotnicze Qantas Airways razem z badaczami z Uniwersytetu w Sydney. W ramach Projektu Sunrise przygotowują m.in. optymalizację oświetlenia kabiny w Airbusie A350. Eksperymentalne światła są inspirowane kolorami i intensywnością australijskich wschodów i zachodów słońca. Celem tych działań jest lepsze dostosowanie rytmu dobowego pasażerów do stref czasowych, w których będą wysiadać. To z kolei zmniejszy uczucie zmęczenia podróżnych i poprawi komfort lotu. – Nowe oświetlenia dla A350 zostały opracowane w celu optymalizacji dobowego wpływu światła w różnych momentach lotu, przy jednoczesnym uwzględnieniu wyglądu oświetlenia, atmosfery, bezpieczeństwa i wymagań sprzętowych na pokładzie. [...] Wspaniale jest widzieć, jak nauka o rytmie okołodobowym przekłada się na praktykę – przekazała Sveta Postnova, badaczka z Uniwersytetu w Sydney, w ogłoszeniu dla mediów. Zmiany w oświetleniu kabiny w ramach Projektu Sunrise dotyczą najdłuższych tras obsługiwanych przez linie Qantas. Są to loty z Nowego Jorku i Londynu na wschodnie wybrzeże Australii. W obu przypadku transfery trwają co najmniej 26,5 godziny. Dla rytmu dobowego człowieka to ogromne obciążenie. Ponad 150 godzin symulacji wykazało jednak, że czasem, a właściwie tym, jak go odczuwamy, można manipulować za pomocą długości fal i natężenia oświetlenia w kabinie samolotu. Ich optymalizacja może znacząco złagodzić skutki jet lagu. Linie lotnicze przylatują z pomocą Badacze z Charles Perkins Center (część Uniwersytetu w Sydney) doradzili pracownikom Qantas, aby skupili się na wpływie zmiennej jasności światła na rytmy dobowe pasażerów poprzez natężenie światła melanopowego. Co to takiego? Oświetlenie melanopowe odnosi się do rodzaju światła, które reguluje rytmy dobowe i zegar biologiczny człowieka poprzez receptory w oku, nazwane komórkami zwojowymi siatkówki. Te komórki są szczególnie wrażliwe na długości fal światła niebieskiego (około 480 nm), które wpływają na produkcję melatoniny, hormonu regulującego cykl snu i czuwania. W praktyce wygląda to tak, że światło o wysokim natężeniu melanopowym, wzbogacone w kolor niebieski, pomaga przesunąć wewnętrzne zegary biologiczne. To przeciwdziała zmęczeniu spowodowanemu zmianą strefy czasowej. Natomiast czerwone oświetlenie z dłuższymi falami, które zapewnia niskie natężenie oświetlenia melanopowego, zapobiega nadmiernym zmianom rytmów dobowych. Dzięki temu pasażerowie mogą łatwiej przystosować się do nowych stref czasowych. Naukowcy wyjawili, dlaczego nie warto pić alkoholu przed spaniem w samolocie. To wyjątkowo groźne dla zdrowia Alkohol i drzemanie w samolocie podczas długodystansowego lotu to nie jest dobre połączenie dla naszego organizmu. Najnowsze badanie wyjaśnia, dlaczego branża lotnicza powinna rozważyć ogran... Jak oszukać rytm dobowy? Po przeprowadzeniu szeroko zakrojonych testów w Centrum Definiowania Klienta Airbusa w Hamburgu, linie lotnicze Qantas opracowały 12 oddzielnych „scenerii” oświetleniowych dla swoich samolotów. Wszystkie zostały zaprojektowane tak, aby manipulować rytmem dobowym pasażerów i ograniczać zmęczenie oraz dezorientacje po zakończeniu lotu międzykontynentalnego. Opracowane scenerie to: Awake: Ma naśladować strefę czasową miejsca docelowego, pomagając pasażerom zachować czujność i gotowość do działania. Oświetlenie o szerokim spektrum, wzbogacone o kolor niebieski. Sunset: Symulacja przejścia od światła dziennego do ciemności z kolorami zachodu słońca. Zawiera ruchy chmur i nocne światło księżyca, co ma pomagać pasażerom w relaksacji i przygotowaniu do snu. Sunrise: Ma na celu budzenie pasażerów w sposób stopniowy i naturalny, aby ich organizmy mogły łatwiej przystosować się do nowej strefy czasowej. Takie rozwiązanie to duży krok w przeciwdziałaniu skutkom jet lagu. Nie należy go jednak traktować jak absolutne remedium na zespół nagłej zmiany strefy czasowej. Zmiana otoczenia po kilkunastu godzinach w pozycji siedzącej (a więc najgorzej dla kręgosłupa) zawsze będzie mniej lub bardziej odczuwalna przez ludzki organizm. Przynajmniej na razie. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak wydłużyć sen o 30 minut? Naukowcy odkryli bardzo prosty sposób
Niewielkie badanie pokazało, jak wydłużyć sen. Ten prosty sposób może zastosować każdy. Nie wymaga przygotowań, treningu ani sprzętu. Trzeba unikać pozostawania wieczorem w bezruchu, co pół godziny wykonując przez chwilę średnio intensywne ćwiczenia.
W tym artykule: Sport na sen? Nie zawsze Prosty sposób na sen Ile dłużej spały ochotniczki? Przejdź się po domu. I tańcz! Jak wiadomo, powinniśmy przesypiać każdej nocy 7–8 godzin. Najlepiej bez przerwy. Dla niektórych to nic trudnego. Jednak dla coraz większej liczby osób taka długość snu to marzenie. Mający kłopoty ze snem nieraz oddaliby wszystko, by spędzać z głową na poduszce choćby pół godziny dłużej. Mogą im pomóc naukowczynie z Nowej Zelandii. Grupa badaczek z University of Otago przeprowadziła niewielki eksperyment, by przetestować prosty sposób na wydłużenie snu. Jaki? Rozbicie wieczornego bezruchu minimalnymi dawkami większej aktywności. Badanie – którego wyniki opublikowano w czasopiśmie naukowym „BMJ Open Sport & Exercise Medicine” – przyniosło ciekawy rezultat. W analizowanych grupach wystarczyło trzy minuty większej aktywności raz na pół godziny wieczorem, by wydłużyć sen średnio aż o 29 minut. Sport na sen? Nie zawsze Związek między aktywnością fizyczną a długością i jakością snu znany jest od dawna. Generalnie regularne ćwiczenia fizyczne pomagają nam lepiej i dłużej spać. Jednak efekt ten może być zupełnie odwrotny, jeśli zabierzemy się za gimnastykę albo wyjdziemy na jogging wieczorem albo późnym wieczorem. Naukowcy są zgodni, że nadmierne pobudzenie może nam wówczas utrudnić zasypianie. – No dobrze – mogliby powiedzieć miłośnicy aktywności fizycznej. – Czy to zatem oznacza, że zdaniem badaczy lepiej jest wieczorem zalec przed telewizorem i obejrzeć jednym ciągiem pół sezonu hitowego serialu? I wtedy będzie nam łatwiej zasnąć? Prosty sposób na sen Dokładnie takie pytanie zadała sobie Jennifer Gale z University of Otago. – Dla wielu z nas najdłuższy okres nieprzerwanego siedzenia w ciągu dnia następuje wieczorem. Co więcej, zgodnie z zaleceniami, jeśli chcemy dobrze spać, nie powinniśmy wykonywać dłuższych serii ćwiczeń ani ćwiczeń o większej intensywności na kilka godzin przed położeniem się. Chcieliśmy ustalić, co by się stało, gdyby przez cały wieczór powtarzać bardzo krótkie i intensywne, choć lekkie ćwiczenia – opisuje plan eksperymentu badaczka. Do testów zostało zaproszone 28 osób. Grupa była nieduża i jednorodna – należały do niej wyłącznie kobiety o średniej wieku 25 lat. Pewnego dnia miały wieczorem spędzić cztery godziny, tylko siedząc. Tydzień później ich wieczór wyglądał zupełnie inaczej. Przez ostatnie cztery godziny przed snem co pół godziny miały ćwiczyć. Nie dużo – tylko trzy minuty – i średnio intensywnie. Naukowczynie zaleciły im przysiady, stawanie na palcach i podnoszenie nóg ugiętych w kolanie. Masz trudności z zasypianiem wieczorem? Częściej wychodź na zewnątrz w ciągu dnia – radzą naukowcy Co robić, kiedy wieczorem mamy trudność z zaśnięciem, a rano – z dobudzeniem się? I jeśli te kłopoty dopadają nas zimą? Naukowcy podpowiadają, że gdy za oknem jest zimno i ciemnawo, s... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/masz-trudnosci-z-zasypianiem-wieczorem-czesciej-wychodz-na-zewnatrz-w-ciagu-dnia-radza-naukowcy-fot-getty-images-e6b1fcc.jpg" width="938" height="626" alt="Masz trudności z zasypianiem wieczorem? Częściej wychodź na zewnątrz w ciągu dnia – radzą naukowcy (fot. Getty Images)" title="Masz trudności z zasypianiem wieczorem? Częściej wychodź na zewnątrz w ciągu dnia – radzą naukowcy (fot. Getty Images)" /> Ile dłużej spały ochotniczki? Jak widać, ćwiczenia były proste. Nie wymagały ani specjalnych przygotowań, ani profesjonalnego sprzętu, ani wcześniej trenowanych umiejętności. Ochotniczki miały po prostu co pół godziny robić trzy ćwiczenia w trzech seriach po 20 sekund. I to wszystko. By wieczory z ćwiczeniami i te bez były jak najbardziej do siebie podobne, uczestniczki testów jadły wówczas to samo, a nawet korzystały z toalety o podobnych porach. Efekt? W nocy po wieczorach z ćwiczeniami kobiety spały średnio o pół godziny dłużej. Ćwiczenia nie wpłynęły jednak ani na jakość ich snu, ani liczbę wybudzeń. Przejdź się po domu. I tańcz! Badanie ma spore ograniczenia. Badana grupa była mała i niezróżnicowana. By przekonać się, czy opracowany przez nowozelandzkie naukowczynie sposób może pomóc większej liczbie osób, konieczne są dalsze, znacznie szerzej zakrojone testy. Jednak nawet mimo to uzyskane rezultaty są obiecujące. – Wiemy, że wyższy poziom aktywności fizycznej w ciągu dnia poprawia sen. Jednak obecnie odradza się wykonywanie ćwiczeń o wysokiej intensywności wieczorem, ponieważ mogą one zwiększać temperaturę ciała i tętno. A to skutkuje gorszą jakością snu – mówi dr Meredith Peddie, współautorka badań. – Być może nadszedł czas, aby zrewidować te wytyczne – dodaje. Jej zdaniem regularne przerywanie długich okresów siedzenia może okazać się obiecującą interwencją zdrowotną. Przy czym niekoniecznie musimy zrywać się z sofy i robić przysiady. – Z tego, co wiemy z innych badań, prawdopodobnie podobny efekt dałoby się uzyskać spacerując po domu, maszerując w miejscu, a nawet tańcząc w salonie – uważa Peddie. – Najważniejsze jest, aby regularnie wstawać z kanapy i się ruszać – podsumowuje. Źródło: BMJ Open Sport & Exercise Medicine, University of Otago, ScienceAlert. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Niektóre rejony mózgu mogą zasypiać na ułamki sekund, podczas gdy inne pozostają aktywne. Jak to możliwe?
Naukowcy podważyli wnioski z ostatniego stulecia badań nad mózgiem. Ich zdaniem pewne rejony mózgu mogą zapaść w sen na ułamek sekundy, podczas gdy reszta pozostaje aktywna. Czyli nawet gdy jesteśmy świadomi, część naszego mózgu może zasnąć.
W tym artykule: Jak działa mózg Badania na myszach Niektóre rejony mózgu śpią, inne nie Jak śpi mózg? Trudno pomylić ze sobą sen i przebywanie na jawie. Granica między jednym a drugim stanem najczęściej jest bardzo wyraźna. Zaciera się tylko w czasie snów nasyconych szczegółami ze świata rzeczywistego. Tak samo wyraźna jest ta granica dla naukowców. Gdy mózg wysyła wolne fale mózgowe – trwające kilka dziesiętnych części sekundy – to naukowy dowód, że śpimy. Gdy zaś EEG pokazuje wykres z kilkudziesięcioma górkami na sekundę, pozostajemy świadomi. A przynajmniej tak było dotychczas. W najnowszym numerze czasopisma naukowego „Nature Neuroscience” ukazała się zaskakująca praca. Jej autorzy twierdzą, że sen da się wykryć, analizując „wycinki” aktywności mózgu trwające zaledwie milisekundy – czyli tysięczne części sekundy. Jeszcze bardziej przełomowy jest drugi wniosek. Niewielkie rejony mózgu mogą na ułamek sekundy „obudzić się”, podczas gdy cała reszta śpi. I na odwrót – niewielka część naszego mózgu może zapaść w sen, gdy przebywamy na jawie. Jak działa mózg Neuronaukowcy badają pracę mózgu, rejestrując jego aktywność bioelektryczną. Służy do tego elektroencefalografia (czyli badania EEG). Aktywność bioelektryczna mózgu układa się w cykle, zwane falami mózgowymi. Mają one różne częstotliwości. Najwolniejsze fale – delta i theta – wysyłane są przez mózg wtedy, kiedy śpimy. Podczas najgłębszego snu nasz mózg emituje fale delta o częstotliwości wynoszącej tylko 0,5–4 Hz. Wykres EEG ma wówczas najmniej „grzbietów”. Częstotliwość 1 Hz oznacza, że fala pojawia się dokładnie raz na sekundę. To wyjaśnienie jest niezbędne, by zrozumieć zaskoczenie autorów najnowszych badań nad snem. Wyniki, które uzyskali, wskazują, że powyższy opis jest co najmniej niekompletny. A być może również głęboko nieprecyzyjny. Ich analiza trwała cztery lata i została wykonana z użyciem specjalnie napisanego i wytrenowanego modelu uczenia maszynowego. Badania na myszach Danych dostarczyły badania na myszach. Przeprowadzono je w laboratorium Keitha Hengena z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. Myszy przez miesiąc nosiły miniaturowe czepki EEG, które rejestrowały aktywność dziesięciu regionów ich mózgu z dokładnością do ułamków sekundy. Badanie dostarczyło petabajtów danych, które następnie zostały przekazane do wytrenowanego wcześniej modelu AI. Ku zaskoczeniu naukowców okazało się, że model trafnie rozpoznaje, czy mysz spała, czy nie, już na podstawie danych o milisekundach aktywności mózgu. Na pozór nie ma to sensu. To tak, jakby pociąć piosenkę na kawałki o długości ułamka sekund. A potem na podstawie pojedynczego kawałka wnioskować w rytmie całego utworu. Hengen, profesor biologii, długo nie mógł uwierzyć we wnioski przedstawiane mu przez kolegów. Ci analizowali z pomocą modelu coraz krótsze wycinki o coraz większych częstotliwościach. Do czego to doprowadziło? „Analizując dane, udało się ustalić, że hiperszybki wzorzec aktywności zaledwie kilku neuronów był podstawowym elementem snu wykrywanym przez model” – można przeczytać w informacji prasowej. „Co najważniejsze, takich wzorców nie da się wytłumaczyć tradycyjnymi, powolnymi falami. Naukowcy podejrzewali, że wolne fale mogą koordynować szybkie, lokalne wzorce aktywności. Jednak ostatecznie doszli do wniosku, że szybkie wzorce są znacznie bliższe prawdziwej istocie snu”. Niektóre rejony mózgu śpią, inne nie Kolejnym etapem badań była analiza danych podzielonych na regiony mózgu. I tu ujawnił się drugi fenomen. Naukowcy na początku sądzili, że uzyskali błąd – model wskazywał, że gdy cały mózg był na jawie, jedna jego część nagle zapadała w sen. I na odwrót. Trwało to bardzo krótko, ułamek sekundy. Badacze nazwali to „migotaniem”. Czy „migotanie” mózgu widać? – Powiedzmy, że niewielka część twojego mózgu zasypia, gdy nie śpisz. Czy to oznacza, że twoje zachowanie nagle wygląda, jakbyś spał? Zaczęliśmy zauważać, że często tak było – mówi Aidan Schneider, współautor pracy. W przypadku myszy zwierzę na moment przerywało aktywność, jakby się „zawieszało”. Gdy zaś do migotania dochodziło podczas snu (czyli jeden region mózgu uaktywniał się, podczas gdy reszta spała), zwierzę drgało przez sen. Niezniszczalny jak mózg. Dlaczego ludzkie mózgi potrafią przetrwać w nienaruszonym stanie nawet 12 tys. lat? Naukowcy stworzyli bazę znalezionych na przestrzeni wieków ludzkich mózgów. Może ona pomóc wyjaśnić jedną z dziwnych zagadek naukowych. Co sprawia, że ludzkie mózgi potrafią przetrwać ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/niezniszczalny-jak-mozg-dlaczego-ludzkie-mozgi-potrafia-przetrwac-w-nienaruszonym-stanie-nawet-12-tys-lat-c198bfd.jpg" width="938" height="668" alt="Niezniszczalny jak mózg. Dlaczego ludzkie mózgi potrafią przetrwać w nienaruszonym stanie nawet 12 tys. lat?" title="Niezniszczalny jak mózg. Dlaczego ludzkie mózgi potrafią przetrwać w nienaruszonym stanie nawet 12 tys. lat?" /> Jak śpi mózg? – Dzięki potężnym narzędziom i nowym metodom obliczeniowym można wiele zyskać, podważając nasze najbardziej podstawowe przekonania – mówi Hengen. – Sen lub czuwanie jest najważniejszym wyznacznikiem naszego zachowania. Jeśli więc nie rozumiemy, czym właściwie jest sen i czuwanie, wydaje się, że coś nam umknęło – dodaje. – Dla nas, naukowców, zaskakujące było odkrycie, że różne części naszego mózgu tak naprawdę robią krótkie drzemki, gdy reszta mózgu nie śpi – dodaje David Haussler z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Cruz. Zdaniem badaczy należy wprowadzić rozróżnienie między makrostanem – gdy cały organizm śpi lub czuwa – i zupełnie nową jednostką stanu lokalnego mózgu. Pewne jest, że ich wnioski zostaną teraz sprawdzone przez inne zespoły. Wówczas okaże się, czy podręczniki do neuronauk należy napisać na nowo. Źródło: Phys.org, Nature Neuroscience. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Chcesz lepiej spać? Nie zapomnij o tych oczywistych produktach w codziennej diecie
Sen to nie tylko błogi odpoczynek po całym dniu. Przesypianie nocy ma kluczowe znaczenie dla naszego zdrowia i dobrego samopoczucia. To, co jemy, ma wpływ na długość naszego snu. Wiadomo, jakie smakołyki pomagają lepiej spać.
W tym artykule: Zdrowa dieta na lepszy sen Jaki jest Twój chronotyp? Owoce i warzywa a optymalna długość snu W 2024 r. coraz trudniej o zdrowy sen. W pewnym stopniu sami jesteśmy sobie winni, otaczając się wynalazkami XXI w. Lekarze i eksperci są zgodni, że wpatrywanie się w niebieskie światło, zwłaszcza wieczorem, może utrudnić zasypianie. A tak się składa, że wiele osób właśnie przed snem ogląda telewizję lub przegląda media społecznościowe. Do tego dochodzą ogólne przebodźcowanie, stres, coraz wyższe temperatury – już nie tylko latem, ale również wiosną – i tak tracimy dogodne warunki wpływające na optymalną długość snu. O ile po jednej bezsennej nocy jesteśmy w stanie szybko się zregenerować, o tyle regularne skracanie snu może odbić się na naszej wadze czy nastroju. A to i tak jedne z najmniej poważnych konsekwencji niedosypiania. Zdrowa dieta na lepszy sen Jak możemy sobie pomóc? Nierzadko najskuteczniejsze rozwiązania to te najbanalniejsze. Z badań wynika, że pozytywny wpływ na jakość i długość naszego snu mają owoce oraz warzywa. Prawda, że proste? To teraz niech każdy zastanowi się, jak często sięga po słodkie dary Ziemi. O tym, że owoce i warzywa warto jeść, często wiedzą już dzieci w przedszkolu. A co mówią na ten temat specjaliści? Według Światowej Organizacji Zdrowia, każdego dnia powinniśmy spożywać co najmniej 400 g owoców i warzyw. Rada Nordycka – forum konsultacyjne państw skandynawskich – zaleca jeszcze większe spożycie: od 500 do 800 g. W nowym badaniu naukowcy z fińskiego Uniwersytetu w Helsinkach, Narodowego Instytutu Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Uniwersytetu Nauk Stosowanych w Turku sprawdzili, w jaki sposób spożycie owoców i warzyw może wpływać na długość snu. Opisywane badanie przeprowadzono w Finlandii. Jak się okazuje, tylko 14% Finów i 22% Finek spożywa dziennie zalecane minimum 500 g. Nieprzestrzeganie minimalnego dziennego spożycia owoców i warzyw dotyczy także innych krajów w Europie i na świecie. Czy diety roślinne rzeczywiście są dla nas zdrowe? Naukowcy przedstawili wyniki 20-letnich badań Diety roślinne mają realny wpływ na nasze zdrowie. Potwierdzają to badacze odpowiedzialni za metaanalizę badań opublikowanych w ciągu 20 lat. Czy to oznacza, że każdy z nas powinien zast.. Jaki jest Twój chronotyp? Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „Frontiers in Nutrition” przeanalizowali wyniki badania National FinHealth z 2017 r., w którym wzięło udział 5043 dorosłych. Część pytań dotyczyła nawyków żywieniowych w ciągu 12 ostatnich lat, tendencji do spania o określonej porze dnia oraz długości snu. Badacze podzielili respondentów na trzy grupy odpowiadające konkretnej długości snu: krótkiej (mniej niż 7 godzin dziennie; 21%), normalnej (7–9 godzin dziennie; 76,1%) i długiej (ponad 9 godzin dziennie; 2,9%). Większość uczestników badania (61,7%) określiła siebie jako osoby o pośrednich chronotypach (chronotyp to indywidualna biologiczna tendencja do bycia bardziej aktywnym i czujnym o określonych porach dnia). 22,4% określiło się jako typy poranne, a 15,9% jako typy wieczorne. – Badania wykazały, że chronotypy wieczorne są często powiązane z niezdrowymi zachowaniami żywieniowymi – tłumaczą naukowcy. Owoce i warzywa a optymalna długość snu Zauważono również, że osoby przesypiające normalną liczbę godzin jadły więcej owoców i warzyw w porównaniu do osób śpiących krótko i długo. Co ciekawe, spożycie poszczególnych rodzajów owoców i warzyw dało różne wyniki. To sugeruje, że nie wszystkie tak samo wpływają na długość snu. I tak na przykład analizując tryb życia osób śpiących normalnie i długo, zauważono, że korzystny wpływ na optymalną długość snu mają zielone warzywa liściaste (np. sałata, roszponka, rukola lub szpinak). Co ciekawie, inne warzywa świeże i konserwowe, takie jak kapusta, grzyby, cebula, groch i fasola, nie wpłynęły na różnice w jakości snu między grupami. W przypadku osób śpiących normalnie i krótko pozytywny wpływ na jakość i długość snu miały jagody oraz inne świeże i konserwowane owoce. Jak podsumowują autorzy, rzadsze spożywanie niektórych owoców i warzyw jest powiązane z długim i krótkim czasem snu. Z kolei przestrzeganie zalecanej dziennej dawki odpowiada optymalnej długości snu. Lepsze zrozumienie tej tendencji dadzą jednak bardziej szczegółowe prace badawcze w regionach o strukturze populacji i wzorcach żywieniowych podobnych do fińskich. Źródło: Frontiers in Nutrition. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak śpi pies i co można z tego odczytać? Zwróć uwagę na pozycję jego ciała w czasie snu
Jeżeli twój pies zapada przy tobie w mocny sen, z którego długo się wybudza, to jesteś szczęściarzem. To jak komunikat: czuję się przy tobie naprawdę bezpiecznie. Jeżeli w dodatku śpi na plecach i odsłania brzuch – najbardziej podatną na zranienie część ciała – oznacza to, że jego zaufanie do człowieka jest całkowite. O czym jeszcze informuje to, jak śpi pies?
W tym artykule: Jak długo śpią psy? Spanie stadne u psów Pozycja szczeniaka podczas snu Pozycja dorosłego psa podczas snu Bieganie przez sen Czy pies powinien spać w łóżku? Dlaczego pies kręci się przed zaśnięciem? Psy są wyjątkowo komunikatywnymi zwierzętami. A chociaż nie potrafią mówić, to ich zachowanie jest nam w stanie powiedzieć niemal wszystko. Przekazują nam informacje nawet wtedy, gdy śpią. Bo to, jak śpi pies – gdzie, jak długo i w jakiej pozycji – jest jasnym wskaźnikiem zarówno jego stanu psychicznego, jak i naszej z nim relacji. Jak długo śpią psy? Zacznijmy od tego, ile godzin psy przeznaczają na sen? Okazuje się, że mogą spać nawet przez 20 godzin w ciągu doby! Ale długość snu jest zależna od wieku psa. Młode i wiekowe osobniki śpią najdłużej, nawet do 20 godzin na dobę. Te w sile psiego wieku śpią około 10 do 12 godzin dziennie. Za to nowonarodzone szczeniaczki potrafią przesypiać niemal cały dzień. Krótkie pobudki między drzemkami wykorzystują na jedzenie. Wraz z rozwojem psa, drzemki ulegają skróceniu, a psy stają się coraz bardziej aktywne. Jednym z najbardziej uroczych widoków jest ten, gdy zmęczone zabawą psie maluchy zasypiają niemal w ruchu. Jakby ktoś nagle wyłączył im zasilanie. Po prostu zamykają oczy i zapadają w głęboki, regenerujący sen dokładnie w tym miejscu, w którym właśnie stały. Spanie stadne u psów Charakterystyczne dla szczeniaków jest też spanie z rodzeństwem. Śpią jeden na drugim, w kłębowisku uszu, łapek i ogonków. Daje im to zarówno ciepło, jak i poczucie bezpieczeństwa. W końcu nie tak dawno wszystkie były stłoczone w brzuchu mamy. Dlaczego większość psów ma ciemne oczy? Nowe badania wyjaśniają ten fenomen Naukowcy twierdzą, że to ludzie mogą być odpowiedzialni za kolor oczu udomowionych psów. Ciemne i brązowe ubarwienie ma wyglądać mniej groźnie, dlatego w przeszłości, ingerując w ewoluc... Wraz z rozwojem, zaczną się od siebie oddalać i spać oddzielnie. Ale psy żyjące w bliskiej i ciepłej relacji zwykle będę szukały swojego towarzystwa. W trakcie drzemki stykają się łapkami, plecami lub przynajmniej ogonami. Jeżeli masz to szczęście i posiadasz trzy dorosłe psy lub więcej, z pewnością zauważyłeś, że przygotowując się do długiej drzemki, często układają się w trójkąt. To zachowanie wywodzące się wprost od ich dzikich przodków, do dziś najbardziej charakterystyczne dla psów pasterskich. Taki sposób spania to jak wystawienie czujek. Chociaż psy śpią, to nic się nie prześlizgnie a stado jest chronione. Pozycja szczeniaka podczas snu Jakie pozycje przyjmują psy podczas spania? Najbardziej kreatywne w tym zakresie są szczeniaki. Śpią na boku z wyciągniętymi łapami, rozciągnięte na brzuchu lub skulone. Potrafią spać z łebkiem spadającym ze schodka, na zabawkach, a nawet zasnąć w trakcie jedzenia z pyszczkiem w misce. Moim osobistym faworytem jest spanie na plecach z wyciągniętymi wzdłuż ciała łapkami. Właśnie po sposobie spania szczeniąt najlepiej widać, czy dom, w którym się wychowują, jest przyjazny zwierzętom. Kochane i szanowane szczenię, które nie odbiera świata zewnętrznego jako zagrożenia, będzie spało mocnym snem i regularnie odsłaniało brzuch. To źle traktowane będzie starało się ukryć, schować i spać w taki sposób, by ochronić brzuch, gdyby miało dojść do ataku. Ten brak poczucia bezpieczeństwa nie zawsze wiąże się z agresją ze strony człowieka. Czasami to inne domowe zwierzaki atakują szczenię. Dlatego jeśli zauważymy, że pies się ukrywa, warto jest przyjrzeć się bliżej relacji w stadzie. Pozycja dorosłego psa podczas snu Najbardziej charakterystyczną pozycją, jaką podczas odpoczynku przyjmują dorosłe psy, jest ta określana mianem lwiej. Przypomina nieco posąg Sfinksa, z tą różnicą, że głowa leży nisko. Warto wiedzieć, że taką pozycję psy przybierają podczas odpoczynku, czyli niezbyt głębokiej drzemki. W jej trakcie psy są bardzo czujne, a zaalarmowane jakimś dźwiękiem lub zapachem potrafią zerwać się na łapy w ułamku sekundy. Gdy pies zwija się w kłębek, a wszystkie jego organy wewnętrzne są chronione, zasypia mocniej. Psy przyjmują taką pozycję nie tylko po to, by się chronić, ale również ogrzać. Jest to też pozycja charakterystyczna dla psów bezpańskich lub takich, które były lub są ofiarami agresji. To nie oznacza, że inne psy nie będą jej przyjmowały. Ale te bez traumatycznych przeżyć i żyjące w dobrych warunkach, będą ją przyjmowały głównie po to, by się gdzieś zmieścić – na przykład na kolanach swojego człowieka – lub ogrzać. Poza tym będzie to jedna z wielu pozycji psiego spania, a nie jedyna. Bieganie przez sen Psy, podobnie jak ludzie, śnią. Co pewien czas przeżywają podczas snu tak żywiołowe przygody, że warczą, poszczekują i przebierają łapami, jakby prowadziły prawdziwy pościg. Jest to całkowicie normalne i wymaga naszej interwencji tylko wtedy, gdy pies wykazuje oznaki silnego zdenerwowania. Bardzo wiele psich pozycji wiąże się z kwestią regulowania temperatury ciała. Gdy robi się cieplej, psy chętnie śpią przyklejone brzuchem do chłodnych powierzchni. W ten sposób schładzają ciało. Inną metodą jest spanie z otwartym pyskiem i wyciągniętym językiem. To również typ termowentylacji. Czy pies powinien spać w łóżku? Pozostaje pytanie, gdzie powinny spać psy? Nie jestem zwolenniczką spania z psami w łóżku. Choć może mieć to związek z tym, że posiadam większą liczbę ogromnych i długowłosych psów. Gdyby spały na łóżku, ja niechybnie musiałabym się przenieść na podłogę. Poza tym psy nie mają zwyczaju przed snem brać prysznica, więc przynoszą ze sobą do łóżka wszystko to, co gromadzi się na ich sierści. Jest jednak kilka sytuacji, w których warto przyjrzeć się potrzebie spania psa w łóżku. Po pierwsze, będzie się to oczywiście łączyło z ogromną potrzebą bliskości i miłością psiaka do jego człowieka. Niektóre psy śpią w nogach człowieka, bo to pozwala im bezpośrednio chronić właściciela i jest wyrazem nie tylko miłości, ale też poczucia odpowiedzialności. Za to gdy pies, który nigdy nie próbował spać w łóżku, raptownie zmienia przyzwyczajenia, może to oznaczać chorobę. W dodatku niekoniecznie chorobę psa, częściej nawet człowieka. Po prostu pies, wyczuwając coś niedobrego, chce być blisko. Tak na wszelki wypadek. Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują Naukowczynie z Uniwersytetu Helsinek sprawdziły, która rasa psów jest najbardziej inteligentna. W testach, które przygotowały, wzięło udział ponad tysiąc zwierząt. Dotychczasowy zwycięzc... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jaka-rasa-psow-jest-najbystrzejsza-finskie-badaczki-opracowaly-nowy-zestaw-testow-wyniki-zaskakuja-fot-kerem-kocalar-anadolu-agency-via-getty-images-a24ecae.jpg" width="938" height="626" alt="Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują (fot. Kerem Kocalar/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Jaka rasa psów jest najbystrzejsza? Fińskie badaczki opracowały nowy zestaw testów. Wyniki zaskakują (fot. Kerem Kocalar/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Jest jeszcze jeden powód, dla którego pies chce spać jak najbliżej człowieka. Dodajmy – bardzo małego człowieka. Psy z rozwiniętym instynktem opiekuńczym w sytuacji stresogennej zawsze będą starały się ochraniać najsłabszego członka stada. Z tego powodu gdy tylko zaczynała się burza, wszystkie moje psy automatycznie wędrowały do pokoju dziecka. Kładły się w pobliżu jego łóżka i opuszczały pokój dopiero, gdy burza ustała. Nigdy wcześniej. Dlaczego pies kręci się przed zaśnięciem? Zanim psy zostały udomowione, przed każdą drzemką musiały stworzyć sobie odpowiednie legowisko. Nie zawsze przecież zmęczenie zastawało je w idealnych warunkach na odpoczynek. Badacze wyjaśniają, że kręcenie się psa przed snem to ślad po sprawdzaniu, czy dany teren jest bezpieczny. Dzikie psy ubijały wysokie trawy w wygodne legowiska dla siebie i szczeniąt. Innym powodem takiego zachowania jest chęć odstraszenia potencjalnego zagrożenia: owadów czy gadów. Kręcenie się psów pozwala im oznaczyć dane miejsce swoim zapachem, co w przyszłości będzie czytelnym sygnałem, jeśli w pobliżu pojawi się inny pies. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Podczas snu mózg intensywnie pracuje. Usuwa toksyny odpowiedzialne za choroby
Mózg niezmiennie fascynuje i zaskakuje ekspertów. Niedawno naukowcy zaobserwowali nieznany do tej pory sposób, w jaki neurony oczyszczają go z toksyn. To cenna informacja dla naszego zdrowia.
W tym artykule: Co robi mózg podczas snu? Tak działają neurony. Pełna harmonia! Dlaczego oczyszczanie mózgu jest tak ważne? O higienie snu napisano już wiele. Wśród zdrowotnych korzyści wynikających z regularnie przesypianych nocy wymienia się między innymi: regenerację układu motorycznego, usprawnienie funkcji metabolicznych organizmu czy zmniejszenie ogólnych napięć. Jest ich jednak znacznie więcej, o czym przypomina jedno z niedawnych badań. Co robi mózg podczas snu? Komórki mózgowe są odpowiedzialne za nasze myśli, uczucia i ruchy. Tworzą też skomplikowane sieci, dzięki którym jesteśmy zdolni zapamiętywać informacje i rozwiązywać problemy. Brzmi jak wiele do zrobienia, a przecież neurony są malutkie. Do tak energochłonnych zadań potrzebują odpowiednich ilości paliwa. Kiedy zużywają składniki odżywcze z diety, powstają jednak odpady metaboliczne. I tu rodzi się potrzeba oczyszczenia mózgu. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach prestiżowego czasopisma naukowego„Nature” ustalili, że podczas snu mózg nie jest w stanie uśpienia, a aktywnie pracuje. I nie chodzi tylko o śnienie. Kluczową rolę w regeneracji centrum układu nerwowego odgrywają specjalne fale mózgowe. Ułatwiają one oczyszczanie mózgu poprzez wypłukiwanie toksyn. Odkrycie to zwraca uwagę na proces, w którym zsynchronizowana aktywność neuronów napędza przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego. W ten sposób skutecznie usuwane są odpady metaboliczne i potencjalne toksyny powodujące choroby neurodegeneracyjne. Tak działają neurony. Pełna harmonia! Naukowcy z Washington University School of Medicine w St. Louis odkryli, że podczas snu poszczególne komórki nerwowe koordynują swoje działania. W ten sposób wytwarzają rytmiczne fale, które transportują płyn mózgowo-rdzeniowy przez gęstą tkankę mózgową, płucząc ją przy tym. Dr Li-Feng Jiang-Xie tłumaczy, że neurony działają wtedy jak miniaturowe pompy. Ta wiedza otwiera nowe możliwości w usprawnianiu procesów oczyszczania mózgu w celu zwalczania chorób neurologicznych. – Jeśli uda nam się wykorzystać ten proces, istnieje możliwość opóźnienia lub nawet zapobiegania chorobom neurologicznym, w tym chorobie Alzheimera i Parkinsona. W ich przypadku nadmiar odpadów – takich jak produktyy metabolizmu i śmieciowe białka – gromadzi się w mózgu i prowadzi do neurodegeneracji – dodaje Jiang-Xie, główny autor badania. Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej działał Granie na pianinie czy też aktywne uczestnictwo w chórze to doskonałe sposoby na to, aby mózg lepiej funkcjonował w późniejszym wieku. Naukowcy dowodzą, że muzyka odmładza naszą głowę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/graj-i-spiewaj-twoj-mozg-to-lubi-na-starosc-bedzie-lepiej-funkcjonowal-fot-tommaso-lizzul-shutterstock-067515c.jpg" width="938" height="626" alt="Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej funkcjonował / fot. Tommaso Lizzul/Shutterstock" title="Graj i śpiewaj, twój mózg to lubi. Na starość będzie lepiej funkcjonował / fot. Tommaso Lizzul/Shutterstock" /> Dlaczego oczyszczanie mózgu jest tak ważne? Naukowcy przyznają, że wiedzieli, iż podczas snu mózg inicjuje proces oczyszczania. Nie mieli jednak pojęcia, jak to wygląda. I chociaż ostatnie odkrycie może pomóc im opracować potencjalne terapie, które przyspieszą usuwanie szkodliwych odpadów, oczyszczanie mózgu nie jest łatwe. Płyn mózgowo-rdzeniowy przedostaje się przez zawiłe sieci komórkowe. Po opuszczeniu mózgu wraz z odpadami musi przejść przez barierę, zanim przeleje się do naczyń limfatycznych w oponie twardej – zewnętrznej warstwie tkanki otaczającej mózg pod czaszką. Wzory fal mózgowych zmieniają się w trakcie faz snu. Warto zauważyć, że wyższe fale mózgowe o większej amplitudzie popychają płyn z większą siłą. W kolejnych badaniach naukowcy chcą ustalić, dlaczego podczas snu neurony emitują fale o różnej rytmice oraz które obszary mózgu są najbardziej podatne na gromadzenie się odpadów. – Uważamy, że proces czyszczenia mózgu jest podobny do mycia naczyń [...] Być może mózg dostosowuje metodę czyszczenia w zależności od rodzaju i ilości odpadów – wyjaśnia neurobiolog Jiang-Xie. Sen to oczywiście niejedyna forma dbania o poprawne funkcjonowanie naszego mózgu. Ważny jest też np. sport. Według ekspertów nawet umiarkowane, lecz regularne ćwiczenia fizyczne mogą poprawiać zdolności uczenia się i zapamiętywania. Naukowcy twierdzą, że treningi zwiększają objętość części mózgu odpowiedzialnej za te umiejętności. Źródło: Nature. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Jak często prać ręczniki i pościel? Naukowcy tłumaczą, dlaczego to tak ważne dla naszego zdrowia
Każdy ma inne zdanie na temat tego, jak często należy prać ręczniki i pościel. Nauka zna jednak odpowiedź. Okazuje się, że częstotliwość ich prania jest inna.
W tym artykule: Kiedy pora na pranie? Inna częstotliwość kluczem Pranie pościeli – nie tak często Nowości w ofercie, czyli pościel antybakteryjna W łóżku spędzamy bardzo dużą część życia. Z szacunków wynika, że osoba żyjąca 75 lat, przesypia około ćwierć wieku. To całkiem sporo. Warto więc zadbać o to, żeby odpoczywać w komfortowych i higienicznych warunkach. Kiedy pora na pranie? Prof. Rietie Venter z Clinical and Health Sciences na Uniwersytecie Australii Południowej postanowiła zbadać, jak często należy prać poszewki i ręczniki. Swoje wnioski opublikowała na portalu „The Conversation”. Okazuje się, że co osoba, to inna strategia dotycząca tego zagadnienia. Na przykład z jednego badania wykonanego w Wielkiej Brytanii wśród samotnych mężczyzn wynika, że połowa z nich nie prała pościeli przez okres do czterech miesięcy. – Oczywiste jest, że cztery miesiące to zbyt długo, ale jaka jest idealna częstotliwość? – zastanawia się prof. Venter. I daje odpowiedź. Inna częstotliwość kluczem Pościel i ręczniki różnią się od siebie – są używane w inny sposób i dlatego powinny być prane w różnych odstępach czasu. Podczas gdy prześcieradła wystarczy prać co tydzień lub dwa, ręczniki najlepiej prać co kilka dni – zaleca ekspertka. – Zresztą, kto nie uwielbia uczucia świeżej pościeli lub zapachu świeżo wypranego ręcznika? – pyta retorycznie. Dlaczego należy częściej prać ręczniki? Jak tłumaczy badaczka, podczas wycierania ciała na ręczniku osadzają się tysiące komórek skóry i miliony drobnoustrojów. – A ponieważ używasz ręcznika do osuszenia się po prysznicu lub kąpieli, jest on nieustannie wilgotny. Każdej nocy na pościeli osadza się również spora ilość martwego naskórka, drobnoustrojów i potu. Ale jeśli nie jesteś osobą nieustannie pocącą się, twoja pościel nie jest mokra po nocnym śnie – zauważa. Problemem jest też to, że ręczniki są wykonane z grubszego materiału niż prześcieradła i dlatego dłużej pozostają wilgotne. A wilgoć jest doskonałą pożywką dla bakterii i pleśni, co prowadzi do nieprzyjemnego zapachu. Narażone jest też nasze zdrowie. Mikroby w ręcznikach i prześcieradłach mogą powodować astmę, alergiczne podrażnienia skóry lub inne skórne infekcje. Co zrobić, jeśli regularnie pierzesz ręczniki, ale nadal brzydko pachną? Jedną z przyczyn tego nieprzyjemnego zapachu może być pozostawienie ich w pralce zbyt długo po praniu. W warunkach laboratoryjnych liczba tych bakterii może się podwajać nawet co 30 minut. Dlatego warto wywiesić ręcznik od razu po zakończonym cyklu, i to najlepiej na zewnątrz, jeśli pozwala na to słoneczna aura. Oto największa bakteria, jaką naukowcy znaleźli na Ziemi. Zgadniesz, ile mierzy? W karaibskich lasach namorzynowych kryje się bakteria gigant. Jej dokładne badanie zakwestionowało naszą wiedzę o organizmach jednokomórkowych, ich rozmiarach i sposobach rozmnażania. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-znalezli-najwieksza-bakterie-na-ziemi-zgadniesz-ile-mierzy-fot-jean-marie-volland-9ce8283.jpeg" width="938" height="380" alt="Naukowcy znaleźli największą bakterię na Ziemi. Zgadniesz, ile mierzy? (fot. Jean-Marie Volland)" title="Naukowcy znaleźli największą bakterię na Ziemi. Zgadniesz, ile mierzy? (fot. Jean-Marie Volland)" /> Prać warto w temperaturze powyżej 60 stopni C, a jeśli zależy nam na oszczędzaniu energii, możemy z użyć niższej temperatury i dodać do prania filiżankę octu. Nie zapominajmy jednak o czyszczeniu samej pralki, gdzie też gromadzą się drobnoustroje. Pranie pościeli – nie tak często W przypadku pościeli częstotliwość prania zależy też od takich czynników, jak to, czy bierzesz kąpiel lub prysznic tuż przed pójściem spać, czy też kładziesz się do łóżka po długim, intensywnym dniu, sporcie i bierzesz prysznic dopiero rano. Jeśli zatem idziesz spać brudny lub brudna, konieczne będzie bardziej regularne pranie pościeli, na przykład raz na tydzień. Nowości w ofercie, czyli pościel antybakteryjna Niektóre firmy sprzedają szybkoschnące ręczniki lub antybakteryjne ręczniki i pościel. Faktycznie, schną one szybciej, bo są wykonane z materiałów syntetycznych, które są tkane w sposób umożliwiający ich szybkie wysychanie. Ale spanie pod pościelą ze sztucznej tkaniny wzmaga potliwość. Poza tym część z tych produktów zawiera nanosrebro, metale antybakteryjne, które zabijają mikroorganizmy. Faktycznie jednak zatrzymują rozwój bakterii i mogą być przydatne w ograniczaniu nieprzyjemnych zapachów. To też zmniejsza częstotliwość czyszczenia pościeli i ręczników. Nie usuwają one jednak zabrudzeń, takich jak naskórek czy i pot. – Tak więc, choć bardzo chciałbym, aby prześcieradła i ręczniki same się czyściły, tak się nie dzieje – podsumowuje prof. Venter. Źródło: The Conversation Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.